JUAN LUIS ZABALA

Dimisioa

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2023 Juan Luis Zabala

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2023ko urria

Edizio hau: 2023ko urria

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

           Telefonoa: 943 83 26 55

           Elektroposta: susalit@armiarma.eus

           Webgunea: http://susa-literatura.eus

Bada tragikotasun bat modernitatean:

biraka dabilen eta inongo eskuk zuzentzen ez duen

bolante handi baten moduko zerbait da.

LOUIS ARAGON

Batzuetan txanponek, erle-multzo suminduetan,

haur abandonatuak zulatu eta irensten dituzte.

Irteten diren lehenek beren hezurrekin ulertzen dute

ez dela ez paradisurik eta ez amodio hostobakandurik izango:

badakite zenbaki eta legeen lohira doazela,

arterik gabeko jokoetara, fruiturik gabeko izerdietara.

FEDERICO GARCIA LORCA

Argia eta aurrerapena leku orotan…

baina bihotzean zalantzak,

eta zergatik isurtzen diren ez dakigun malkoak,

eta nondik datozen ez dakigun minak.

ROSALIA DE CASTRO

Lagun hilgarria da jakintza

ez bada hari eusten dion araurik.

Gizakien patua, ikusten ari naiz,

zoroen esku dago.

PETE SINFIELD / KING CRIMSON

Inoiz ez dago istripurik mundu perfektu batean.

JIMMY DESTRI / BLONDIE

Zer dio [Muhammad] Yunusek? Funtsean, hondamendi global, ikaragarri eta konponezin baterako baldintza guztiak batu direla, eta, hala ere, haren ustez, ihes egingo diogula horri, beste aukerarik izango ez dugunez, hobeak izango garelako etorkizunean. Gure egoaren tiraniatik eta horri lotutakoetatik askatuko garela: beldurra, diruzalekeria, lehia. Agian, guri ez baina gure seme-alabei kitzikagarri eta dibertigarri irudituko zaiela, Internet lagun dutela, askapen horretarako tresna zehatzak asmatzea. Belaunaldi baten edo biren buruan, gure mundu frenetiko eta etsigarria, diruarekiko bere obsesioarekin, guztiz ulertezina gertatuko dela gure ondorengoentzat: horrela bizi ziren benetan?

EMMANUEL CARRERE

Diru zakarrak bihotzik ez du

lotuko dugu gogor ta estu

haz ez dadin gizonen gain.

XABIER LETE

Energia-politikak ideologia gutxiago eta teknologia gehiago behar du.

JOSU JON IMAZ

Makina batek baino ezin lezake

bere gain hartu munduko oinaze guztia.

Makina soil, efikaz eta bidezko batek.

OLGA TOKARCZUK

Beldurgarria da etorkizuna

gure esku egotea.

MAIALEN LUJANBIO

Bihar biharkoak

Gure bizitzaren ikus-entzule gara, ez egile.

IÑAKI URIARTE

Gaur goizean, amets nahasi batetik esnatu ondoren, neure borondatearen baimenik gabe, ilunpean erdi lotan goxo-goxo geratzeko nuen gogoari kontra eginda, ohe ondoko argi-etengailua sakatzen ari nintzela jabetu naiz. Ohean gelditu nahi nuen arren, agondu egin naiz ohetik altxatzeko, eta orduan ikusi dut Olatz falta zela. Ezagutzen ez nuen liburua ikusi dut, gainera, gau-mahaian: Joseba Sarrionandiaren Ez gara geure baitakoak, bezperan Franz Kafkaren Metamorfosia utzitako lekuan.

      Neuk neure buruari halakorik agindu gabe joan naiz komunera pixa egitera. Gorputza bere kasa zebilen, automatikoki funtzionatzen ari zen, nire gogoarengandik guztiz independente. Horrelaxe egin dut bizarra, horrelaxe dutxatu eta jantzi naiz. Neure gorputzak bahiturik baninduka bezala. Eta Olatzen arrastorik ez zen etxe osoan. Ezin nuen asmatu nora joana izan zitekeen.

      Sukaldeko egutegiak harritu nau ondoren, 2063koa baitzen, 2057koa izan beharrean. Baina barruan gorde behar izan ditut ezustea eta beldurra, gorputzak bere kasa funtzionatzen jarraitzen baitzuen. Itxurazko normaltasun osoz prestatu dut gosaria eta halaxe gosaldu dut, BKS Banakako Konexio Sistemaren oharrei eta albisteei begira, patxada ederrean banengo bezala, kanpotik begiratuz gero, barrutik izuak janda nengoen arren.

      Gosariko ontziak eta mahai-tresnak jaso, eta gonbidatuen gelara joan naizenean ikusi ditut lehen aldiz bikiak, eta neure ahotik entzunda ikasi ditut haien izenak:

      — Esnatu, Lorea. Altxa hortik, Mattin. Gosaldu eta eskolara joateko ordua.

      Lau urteko bi umeren habia bihurtuta ikusi dut bezperan gonbidatuen gela zena. Literaren goiko ohean zetzan Lorea, behekoan Mattin.

      Gureak ote ziren? Eskolara eramango ote nituen, esan berri nien bezala? Zer egingo nuen gero? Non arraio zegoen Olatz?

      Niregandik inondik inora ere ezin espero nezakeen efizientziaz eta patxadaz eman diet gosaria Loreari eta Mattini, eta txukun prestatu ditut eskolara eramateko, hiruron gosariko ontziak eta mahai-tresnak garbitu eta sukaldea jaso ondoren. Ez nago ohituta harrikoa eskuz egiten, Olatzek egiten du normalean lan hori, etxeko ia denak bezala, eta beste erremediorik ez dagoenean ontzi-garbigailua erabiltzen dut, Olatzek ontzi-garbigailua martxan jarri behar izateko ontzi eta mahai-tresna gutxiegi direla esaten didan arren. Ez dut maite espartzua erabiltzea. Baina gaur goizean nire gorputzak, nik ahal banu gogoz emango niokeen aginduaren aurka, eskuz garbitu ditu guztiak, kexurik gabe eta di-da batean.

      Etxetik irten aurretik, errafiazko poltsa bat sartu dut zamarraren poltsikoan. Bebarrutik irteten ari ginela kontaktatu du nirekin Olatzek BKSaren bidez. Zer moduz genbiltzan jakin nahi zuen. Gure arteko solasaldi lasaiak jakinarazi dit Frankfurten dagoela, nazioarteko liburu azokan, agente batekin, berak idatzitako nobela arrakastatsu baten itzulpenerako eskubideak negoziatzen.

      — Ikaragarri ondo doaz negoziazioak —esan dit, pozik.

      Hamabi hizkuntzatara itzuliko omen dute, gutxienez, nobela: ingelesera, frantsesera, alemanera, arabierara, txinerara, errusierara, ukrainerara…

      Pixkanaka neure beste niaren egoeraz jabetzen ari nintzen: bi seme-alaba genituen, eta Olatz, aspaldi baztertua zuen ametsa gauzatuz, idazten hasita zegoen, arrakasta handiz gainera. Beste nia, kanpokoa, egoera berrira ondo egokituta zegoen, ni beti mundura seme-alabak ekartzearen aurkakoa izan naizen arren.

      Lorea eta Mattin eskolan utzita —egunerokotasun eta normaltasun bete-betean—, ez naiz joan laborategira lanera. Etxera bidean, erosketak egin ditut supermerkatuko harategian, arrandegian, frutategian eta osagarri sintetikoen dendan. Nik ezagutzen ez nituen arren, saltzaileek ni ezagutzen nindutela jabetu naiz, eta beste niak haiek ezagutzen zituela, lagun giroan mintzatu baikara. Haien galderei erantzunez, Olatzek kontatu berri zidana jakinarazi diet. Harro daude, antza denez, nire emaztearen arrakastaz.

      — Izan ere, nobela bikaina da Olatzena —komentatu dit arrain-saltzaileak, itsas oilarra xerratzen zuen bitartean—. Hunkituta egiten duzu negar pasarte batzuetan, eta beste batzuetan barrez lehertzen zara.

      Etenik gabe aritu naiz etxeko lanetan gero. Komuna eta gelak garbitu ditut, oheetako izara guztiak aldatuta —aspaldian egin gabeko lanak denak ere, nire oroitzapenen arabera—, garbigailua martxan jarri dut, bikientzako eta neuretzako bazkaria prestatu dut —horretara ohituta banengo bezala atondu ditut barazki purea eta itsas oilarra xerratan patata frijituekin—, garbigailua gelditutakoan arropa eta izarak zabaldu balkoian, armairu bateko atea konpondu… Ez nukeen inoiz sinetsiko hain ondo molda nintekeenik halako zereginetan.

      Bikiak eskolatik jaso eta haiekin bazkaldu dut, ez errieta eta istilurik gabe, Loreak lurrera bota baitu platera irribarre bihurriz, nire pazientzia proban jarri nahi balu bezala. Mattinek, gutxiago izan nahi ez eta, gauza bera egin du. Barrutik sutan banengoen ere, neure onetik irten gabe egin diet errieta, eta botatako platerak mahaira jasoarazi dizkiet, ez baitira hautsi, zorionez. Pedagogorik zorrotzena ere txaloka izango nukeen, ni une horretan ikusterik izanez gero. Neuk ere txalotuko nukeen neure burua une horretan, ahal izan banu.

      Siesta egin dute bikiek, nik harrikoa egin —eskuz berriro ere, espartzuarekin— eta sukaldea jasotzen nuen bitartean. Askari gisa mokadu bat jan ondoren, arratsaldean paseatzera irten gara, eta etxe ondoko parkean eman ditugu pare bat ordu. Hor ere ez da izan bakerik, Mattin beste ume batekin borrokan hasi baita, ez diolako bere espazio-ontzi hologramatuarekin jolasten utzi, baina nire barruko amorruarekin inondik ere bat ez zetorren tenplea erakutsiz konpondu dut gatazka hori ere.

      Afaldu eta bikiak lotaratu ondoren —derrigorrezko ipuin kontaketan ere ondo ordeztu dut Olatz—, harraska aurrean berriro, espartzuarekin plater zikin xaboituak igurzten ari nintzela, barealdi atsegin moduko batek hartu nau, isurbidean behera zihoan ur zikinari begira. Bizimodu honetara ohitu naitekeela pentsatu dut, ederki bizi ahal izango naizela egoera berrian, laborategira itzuli gabe. Hainbeste urteko lanak, bizipenak eta ilusioak betiko uzteko prest sentitu naiz, bikien eta Olatzen mesedetan.

      Halaxe sartu naiz ohean, barruko bake horretara iritsita, dena biharko prest utzi eta gero, bihar zer izango den oso ondo ez dakidan arren. Sarrionandiaren liburuko bospasei orrialde irakurri ditut, argia itzali eta izara azpian murgildu aurretik. Orain, antza denez, lo nago, lo dago kanpoko nia, haren zurrungak —nireak— entzuten —eta sentitzen— ari bainaiz.

      Zinez esan dezaket gaur ez dudala neure burua ezagutu. Gaurkoa aintzat hartuz eta kontuak aterata, laborategiko lana utzia dut eta orain haurrez eta etxeaz arduratzea da nire eguneroko zeregina. Harrigarria bada ere, egunaren amaierarako ez zait plan txarra iruditu. Benetan larritzen nauena egiten dudanaren jabe eta agintari ez izatea da, baina, egia esan, hori ere eramangarriagoa zait orain egunaren hasieran baino.

      Entzuna nuen AGK Agintaritza Global Konputarizatuak gisa honetako egoerak eragiten dituen esperimentuak egiten dituela pertsona batzuekin, baina teoria konspiranoikoak zirelakoan nengoen. Niri gertatzen ari zaidan hau AGKren esperimentua bada, zer arraiotarako egina da? Neure buruarekiko arrotz esnatuko ote naiz bihar ere? Noiz arte?

      Gero eta zurrunga handiagoak egiten ari da nire gorputza, nire borondateaz besteko ni arrotza. Neuk ere lo egitea litzateke onena, eta gustura egingo dut, egunaren aztoramenak eta etorkizunari —eta nire benetako nortasunari— buruzko kezkak uzten badidate.

      Bihar biharkoak.

N-634

Autobidea gure bizitzetan sartu zenean, dena aldatu zen betiko.

DENISE SCOTT BROWN & ROBERT VENTURI

“Badakit legez kanpokoa dela egiten ari naizena, delitua”, dio irribarrez Lurrek (ez du hori benetako izena) bolanteari patxadaz heltzen dion bitartean, “baina horrek ez dit loa galarazten, eta delitu hori egiten jarraitzeko asmoa dut, inolako kontzientzia-kargarik gabe”. Azkenaldian eztabaida eta polemika iturri bihurtu diren errepideetako txofer klandestinoetako bat da Lur, G-22 errepidean aurrera egiten zirkulazio-baimen faltsua duen auto batean, erreportaje honen egilea alboko aulkian duela.

      Auto arrunt samarra da Lurrena, diskretua, ondo zaindua eta txukuna kanpotik zein barrutik. Ez du aparteko apaindurarik, haizetakoaren aurrean dilindan dabilen zintzilikario txiki batetik landa; errepideetako kilometro-puntuak adierazteko ezartzen diren seinale horietako bat irudikatzen du, N-634 errepideko 55. kilometro-puntua zehazki.

      Itziar atzean utzita, Debarantz jaisten hasi gara Lur eta biok, itsasoa eskuinean dugula. Oso noizean behin baino ez dugu gurutzatzen beste autorik, furgonetarik edo kamioirik, zirkulazio-baimena agerian dutela denak ere, tartean anbulantzia bat edo beste. Ertzaintzaren auto bat ere gurutzatu dugu, ertzainen susmo gaiztorik piztu gabe, itxuraz behintzat.

      Ezagun du Lurrek gustura egiten duela txofer. Nahikoa da hari begiratzea horretaz konturatzeko. Plazer hori esperimentatzeko, nahitaez legea urratu beharra du, ordea, duela bi urte pasatxo, 2043ko irailaren 21ean zehazki, AGK Agintaritza Global Konputarizatuaren aginduz, Europako errepide guztiak, mundu osoko gehienak bezala, trafiko libreari itxi zitzaizkionetik.

      Autoa errepideratzeko, baimen-txaplata faltsua erantsi behar izaten dio Lurrek kapotaren aurrealdean, eta eguneratu ere egin behar izaten du, AGK-k ezarritako epeetan, benetakoak bezala, kolorea ere aldatuta, bestela berehala nabarmen geratu eta ertzainek geldiarazi egingo bailukete. Ez da oso zeregin konplikatua, Lurrek dioenez, eta poliziek baimen faltsuak darabiltzaten txoferrak atzemateko egiten duten ahalegina ere ez da, oraingoz behintzat, oso zorrotza. “Gaiaren inguruko kezka benetan handia balitz, AGK-k errepideetako ibilgailuen txip bidezko identifikazio automatikoa ezartzea aginduko luke”, Lurren ustez.

      Azken asteetan ugaritu egin dira txofer klandestinoei buruzko kexak, baina Lurrek espero du laster guztiz ahaztuak izatea. “Bi istripu gertatu dira denbora-tarte laburrean, eta horrek gaia atera du azalera, baina ez dut uste txofer klandestinoon kopurua asko handitu denik, ezta guk errepidean gero eta arrisku handiagoa sortzen dugunik ere. Alderantziz dela esango nuke, gero eta gutxiago garela, eta gero eta ohituagoa dagoela gizartea autoaren erabilera murriztu, ekologiko eta zentzuzkora. Jendeak ulertu egin du denok autoa lehen bezala erabiltzen jarraitzeak planeta suntsituko zukeela. Autoetarako zaletasun handia edo mendekotasuna zuten gehienek auto baimenduak gidatzeko aukera ematen dieten lanbideak bilatu dituzte, eta gainerako gehienek autorik gabe etsitzen ikasi dute”.

      Lurrek ez du, ordea, autoa erabiltzea eskatuko liokeen lanbide bati heltzeko inolako asmorik. “Batetik, gustura nago dudan lanbidearekin. Lorezaina naiz, eta beharrezkoa zait loreekin, zuhaixkekin eta belarrekin kontaktuan egotea, naturarekin, lurrarekin eta lokatzarekin. Bestetik, ez nuke gustura egingo txofer, lanak hartara behartuta egingo banu, are gutxiago autoa presaka gidatzea egokituko balitzait. Lasai eta patxadaz txofer egitea gustatu izan zait beti, inguruari adi eta mugimenduaz ohartuta, unearen jabe izanda. Gure lorezain taldean zortzi lagun gara, eta bik egiten dituzte txofer lanak, behar denean. Nik ez dut eskatu horietako bat izatea. Ez nuke nahi”.

      Noizean behin beste errepide batzuetara ere jotzen duen arren, “beti errepide berean ibiliz gero atzemana izateko arriskua handituko litzatekeelako”, G-22 errepidea, Donostiako Errekalde auzotik Ermura artekoa, da Lurren txofer-aldi klandestinoen gune nagusia, hark beste izen batez deitzen badio ere: “Ni ia beti errepide honetan ibiltzen naiz”, dio, “N-634 errepidearen Gipuzkoako partean. Baina batzuetan Bizkaira, Kantabriara eta are urrunago ere joaten naiz. N-634 deitzen diot oraindik ere, eta hala deituko diot beti honezkero”.

      Gipuzkoa eta Bizkaia Espainiako Erresumako parte ziren garaian, Carretera Nacional 634 edo N-634 errepidea Errekalden hasi eta Santiago de Compostelaraino iristen zen. Gaur egun hiru errepidetan banatuta dago: Euskal Herrikoa, Espainiakoa eta Galiziakoa. Zumaian jaio eta hazi zen Lur, artean ere —Zumaiako saihesbidea egin gabe zegoenez— errepide honetako 29. kilometro-puntuaren ondoan zegoen etxe batean, eta errepide honi lotuta bizi izan da umetatik: gurasoen autoan lehenik, autobusean edo auto-stop egiten gero, ondoren lagunen autoetan eta, azkenik, gida-baimena ateratakoan, bere lehenengo autoan… “Pareko autobidean ere ibiltzen nintzen, AP-8 autobidean, egia da, baina hura N-634aren gehigarri bat baino ez zen niretzat, nortasun gutxiagokoa, eta presa handirik izan ezean N-634a hautatzen nuen beti”.

      “Batez ere Eneritzekin nengoenean”, gehitu du gero, hasperen eginez. Eneritz (hori ere, Lur bezala, ez da benetako izena) Iurretakoa zen, eta laster haren etxearen ondotik pasatuko garela ohartarazi dit Lurrek, garai bateko N-634aren 81. kilometro-puntuaren parean. “Gu biontzat N-634a etxea izan zen urte askoan, edo etxea baino gehiago akaso. Paradisua esango nuke, inon paradisurik badenik sinesterik balego. Elkarrekin hasi ginenean, biok elkartzen gintuen errepidea besterik ez zen, baina gero beste dimentsio bat hartu zuen gure bizitzan”.

      Errepide bazterreko behatoki batean gelditu du autoa Lurrek, Debatik gertu dagoeneko. Bolantearen ondoko ordenagailua piztu eta Eneritz eta bien argazkiak erakutsi dizkit, autoaren ondoan eginak horietako asko, N-634an edo inguruko paraje, auzo eta herrietan. “Hau Elgoibartik gertu egina dago”, komentatu dit berarentzat bereziki hunkigarria den argazki bati begira. Lur eta Eneritz errepidearen 55. kilometro-puntua adierazten zuen seinalearen ondoan ageri dira. Haizetakoaren aurreko zintzilikarioak irudikatzen duena. “Argazki honetan, bion etxeen arteko erdibide doi-doian gaude”, azaldu du. Seinale hori kenduta dago gaur egun. “N-634aren Gipuzkoako zatiari G-22 izendapena eman ziotenean, kilometro-puntu guztiak aldatu zituzten, logikoa den bezala. Seinaleak aldatu egin behar zirela baliatuz, lekuz ere aldatu zituzten kilometro-puntuak, errepidearen ibilbidean egindako aldaketa batzuen aitzakian”. Esateko moduan, aldaketa horiek min eman ziotela igartzen zaio Lurri.

      Elkar ezagutu eta hilabete eskasera, N-634 osoa zeharkatu zuten Lurrek eta Eneritzek, Errekaldeko 0 kilometrotik abiatuta Santiago de Compostelaraino, beren etxeen aurretik pasatuta, Zumaian bata eta Iurretan bestea, eta 730 kilometro eginez Gipuzkoa, Bizkaia, Kantabria, Asturias eta Galizian zehar. “Presarik gabe egin genuen bidaia, nahi genuen lekuan geldituta eta gaurik gehienetan autoan lo eginez”, jarraitu du kontaketa, autoa berriro martxan jarri eta gero. “Orotara, bi aste eman genituen horrela. Ez ginen inoiz ezkondu, baina hura gure eztei-bidaia izan zen. Eta geroztik, asteburu eta oporraldi asko N-634aren bazterreko herriak, auzoak eta inguruak ezagutzeko baliatu genituen”. Bizitzaren ardatz bihurtu zitzaien, oharkabean, errepide hura, beren nortasunaren parte ezin erauzia. “Ez genuen besterik behar. Elkarrekin ginenean eta elkarrekin egote hutsarekin, ezer ez eta festa izaten genuen Eneritzek eta biok. Eneritzek, N-634ak eta hirurok”.

      AGK-k Euskal Herriaren independentzia eta errepideen erabilera murriztu eta kontrolatua agindu aurretik hil zen Eneritz, auto istripu batean, N-634 errepideak artean ere izen hori zuenean eta zirkulazio librerako irekita zegoenean. Istripua ez zuen izan, ordea, bien errepide kutunean, AP-8an baizik, Sasiolan zehazki, AP-8a, N-634a eta Euskotrenen trenbidea elkartzen ziren Debako auzoan, aurreratzen ari zen kamioi batek atzetik jota. Parean pasatu garenean, atzamarra gorantz altxatuta seinalatu dit Lurrek puntu zehatza. “Laneko kontu bat konpondu behar zuen Bilbon eta, presak hartaratuta, autobidea hartzea erabaki zuen. Berez, seguruagoak omen ziren autobideak, baina haietan ere izaten ziren istripuak, orain bezala lehen ere”.

      Baimen faltsuarekin gidatzen atzematen badute, bi hilabete eman beharko du Lurrek terapia-gune baterako gizarte-zerbitzuak egiten, baina ez da horren beldur. “Harrapatu eta zigortzen banaute, kexurik gabe onartuko dut zigorra, eta ahal bezain laster egingo dut berriro ere delitua, zalantzari tarterik txikiena ere utzi gabe”. Erreportaje honetan, bere benetako izena eta Eneritzena ezkutatzeko ez ezik, autoaren marka eta kolorea ere ez adierazteko eskatu digu, “benetako izenak ematea eta autoa zer markatakoa eta zer koloretakoa den adieraztea lotsagabeegi jokatzea litzatekeelako”, baina gainerakoan ez du batere kezkarik agertu bere ibilien eta iritzien zabalkundeak ekar diezazkiokeen kalteen gainean.

      AGKrekiko atxikimendu moduko bat igartzen zaio, konfiantzan oinarritua. “AGKren aginduei erabateko errespetua diet”, azaldu dit solemnitatez, hitzaldi bat ematen ariko balitz bezala, kilometro batzuk aurrerago, Ermutik gora Areitio gainerako bidean, Zaldibartik gertu jada. “Seguru nago, AGKrengatik ez balitz, mundu hau lehertuta zegokeela honezkero, milioika zatitan txikitua eta espazio sideralean sakabanatua, eta AGK-k hartzen dituen erabakiak eta ematen dituen aginduak zentzuzkoak direla beti. Ezin genuen lehen bezala jarraitu eta irtenbide bakarra mugikortasun librea zorrotz murriztea zen, egin den bezala. Baina seguru nago, halaber, AGK-k, oinarrian konputagailu bat duen arren, makina bat den arren, nahita utzi dituela zirrikitu txiki batzuk legea betetzen den ala ez egiaztatzeko sistemetan, guk, txofer klandestinook, errepideetan aurrera eta atzera atxilotuak izateko beldur handiegirik gabe ibiltzeko baliatzen ditugun zirrikitu txikiak, badakielako horrek ez diola kalte nabarmenik egiten legearen funtsezko xedeari, eta horrelako kontuetan malgutasun pittin bat izateak arnasa ematen diola gizarteari. Badakit erokeria bat ematen duela horrela esanda, baina konbentzituta nago AGK-k, aldez edo moldez, Eneritzen oroitzapena errespetatuko duela eta nire txofer-aldi klandestinoei justizia poetikoa aplikatuko diela zuzenbide estu eta zorrotzegiaren gainetik”.

      Iurretan —Eneritz zenaren etxea izandakoaren parean— buelta hartu eta abiapunturantz itzultzen hasi gara, Zumaiarantz. Isilik egin dugu bidea, esan beharrekoak esanda bagenitu bezala.

      Baina Elgoibartik pasatu eta gero azken aitorpen bat egin dit, harro, Lurrek: “Lehen, beste alderantz gindoazela, ez dizut esan, beste zerbait azaltzen ari nintzaizulako orduan, baina hemendik pasatzen naizen bakoitzean Eneritz ikusten dut, irribarrez, N-634aren 55. kilometro-puntua markatzen duen seinalearen ondoan”.

Munduaren kontrola

Kasualitatez ezagutu nuen XXX —ezin dut izenik eman—, lehengusu-lehengusinen bazkari batean, nire lehengusina batekin zebilelako garai hartan, gero amodio istorioak gutxi iraun bazuen ere.

      Alkoholez alaitutako sabel asebeteek eta bazkariko giro onak horretarako lagun genituela, solasaldi labur baina mamitsua izan genuen XXX-k eta biok kafea hartu bitartean. Geldi egotetik orduko 200 kilometroko abiadurara segundo gutxitan igarotzen den autoaren antzera, tarte laburra behar izan genuen bazkariari buruzko komentario kulinario arruntetatik munduaren gaur egungo martxa kezkagarrira pasatzeko. Inondik inora ere espero ez nuen baieztapena egin zidan orduan: “Ez zenuke hainbeste kezkatu behar, munduaren martxa zuk uste duzuna baino kontrolatuago baitago”.

      Hori esatean erakutsi zuen ziurtasunak harrituta utzi ninduela ikusirik, aurrekoa baino are harrigarriagoa zen baieztapena egin zidan: “Ez nazazu zorotzat hartu, badakit zer esaten ari naizen, munduko gizakirik boteretsuenen adiskide eta lankide bainauzu”.

      Txantxetan ari zelakoan, Bilderberg Taldeko kide ote zen galdetu nion, irribarrez. “Ez du izen hori zehazki, eta ez da deskribatu ohi den bezalakoa”, esan zidan, serio, “baina bai... funtsean Bilderberg aipatzean irudikatu ohi denaren antzeko foro bat dago, eragin eta botere handikoa, eta kideen artean nago”.

      Gustura entzun nizkion ondorengo azalpenak. Ez soilik XXX oso hizlari atsegina delako. Baita esaten zidana entzun ahala munduaren etorkizunari buruzko kezkak arindu egiten zitzaizkidala sentitzen nuelako ere.

      “Aberatsak eta boteretsuak gara, eta hala izaten jarraitu nahi dugu, ez diegu gure pribilegioei uko egin nahi, eta horrek bidegabekeria handietara eramaten gaitu sarritan”, azaldu zidan. “Baina ez gara herri-iruditeriak deskribatzen gaituen bezain doilor eta bihozgabeak”.

      Adi-adi entzuten harrapaturik nindukala jabetuta, ohartarazi zidan gero eta zailagoa dela munduaren martxa kontrolatzea, globalizazioaren, teknologia berrien zabalkunde bizkorraren eta energia kontsumoaren hazkunde ikaragarriaren ondorioz, besteak beste. “Zailtasunak erabaki gogorrak hartzera behartzen gaitu sarritan, ulertzen eta onartzen zailak direnak, baina argi dugu gure iparra: Lurraren eta Lurreko gizakion iraupena, ahalik eta ongizaterik handienarekin”.

      Noren ongizateaz ari zen galdetu nion orduan, ironiaz: mundu osoko biztanleenaz, Mendebaldeko herrialdeetako klase ertainarenaz ala soil-soilik beraienaz. Haserretu gabe, irmo erantzun zidan: “Mundua gaur egun dagoen moduan, zuk aipatu dituzun ongizate horiek guztiak estu lotuta daude, eta batzuei kalte edo mesede egiten dienak besteei ere kalte edo mesede egingo die”.

      Informazioaren nahasmenaren eta teoria konspirazionisten gorakada ere —Bilderberg Taldearen mitoa bera barne— “zorrotz bideratutako estrategiak” omen dira, “mundu osoko herritarrak paralizatu egiten dituztelako, zalantzara, eztabaidara eta elkarren aurkako talkara eramanda, eta horrek eskuak libreago uzten dizkigu mundua behar den lekura gidatzeko”.

      “Ez gaude bakarrik borroka horretan”, gehitu zuen. “Konputagailu erraldoi bat dugu lagun. Laster entzungo duzu haren izena: AGK Agintaritza Global Konputarizatua. Ordutik aurrera dena aldatuko da. Onerako”.

      Agurtu aurretik, galdetu nion ea bere bikotekideak —nire lehengusinak— ba ote zekien hori guztia, eta ezetz erantzun zidan, sekretu gorena delako. “Hortaz, debekatu egingo didazu honetaz inori ezer esatea”, komentatu nion, baina ezezko keinua egin zuen buruarekin, irri zabal batez: “Ez, ez! Edonori azaldu diezaiokezu, konfiantza osoz, ez baitizu sinetsiko”.

Aitaren isiltasuna

Ez nuen Lurrera joandako guztietan bisitatzen aita. Batzuetan, Euskal Herritik nahiko urruti dauden lekuetara eramaten ninduten nire zereginek. Beste batzuetan, berriz, aitak nirekin zuen jarrerak bultzatzen ninduen Lurreko nire egonaldia hari kasurik egin gabe pasatzera. Aitaren isiltasunak. Inoiz ez zen izan oso hiztuna, ezta bere egunerokotasunetik eta bere mundu txiki eta itxitik irtetearen oso zalea ere. Baina azkeneko lau urteetan, ama hil zenez geroztik, gero eta itxiagoa zegoen bere barruan, gero eta zailagoa zen traturako.

      Orduko hartan, ordea, Paristik pasatu behar nuen, eta bi urtetik gora ziren aitari azken bisita egin nionetik. Horrez gain, aitaren urtebetetzea zen hurrengo astean, hirurogeita hemeretzigarrena zehazki. Bisita haren ondoren, aita bisitatu beharraz denbora puska baterako libre izango nintzela pentsatu nuen neure artean, eta akaso azken bisita izan zitekeela ere pasatu zitzaidan burutik, pena pixka batekin.

      Parisen nengoela deitu nion lehenik, biharamunean baserrian izango nintzela abisua emateko. Parisko lanak amaitu eta han lo egin ondoren, AGK Agintaritza Global Konputarizatuaren IZE Ilargiko Zerbitzu Estazioak Lurrean duen garraio zerbitzu automatizatua erabili nuen baserriraino bizkor eta eroso iristeko.

      Aita bazkalduta zegoen ordurako, eta kafea hartzen lagundu nion, bazkaltzeko eskaintzari ezezkoa eman eta gero, enpresaren garraio zerbitzuak janaria ere eskaintzen duela argudiatuta. Bidaian ez nuen askorik jan eta tentatu egin ninduten eltzeko babarrunek, baina denbora asko neraman janari sintetikoa besterik jan gabe, eta gutizia hark urdaila nahastuko zidalako beldurrak ezezkoan tematzera bultzatu ninduen. Kafea, hori bai, gustura hartu nuen. Pariskoaren nahiz Ilargikoaren inbidiarik gabekoa iruditu zitzaidan, bien oso antzekoa azken batean. Ezer gutxi dago ni mutil koxkorra nintzenetik gaur arte kafea bezain gutxi aldatu denik.

Gutxieneko kontuak esanak genizkion ordurako elkarri, eta nire asmoa kafea hartu orduko alde egitea zen, aitari eguneroko kuluxkatxoa galarazi gabe. Etxera eramateko prestatua zidan barazkien poltsaz gogoratu nintzen, baina ahaztuarena egiteko asmoa nuen. Unax eta Oier, nire senarra eta bion semea, ez dira inoiz aitaren barazkien zale izan, eta niri ezinegona eragiten dit Ilargian horiek jateak, baita janari sintetikora ohitutako urdailari kalterik egiten ez diotenak ere.

      Kafeari azken zurrupada eman eta mahaitik jaikitzear nengoela, gelditzeko keinua egin zidan aitak eskuarekin.

      — Egon hadi pixka batean, mesedez, gauza bat esan nahi diat eta.

      — Nahi duzunean —erantzun nion, harridura disimulatzen saiatuz.

      — Lehenengo eta behin, eta ezusteko mingarririk izan ez dadin, ni hiltzen naizenean baserria ez dela hiretzat izango esan behar diat.

      — Aita! Bizirik eta osasuntsu zaude! Bizitzean pentsatu behar duzu, ez hiltzean. Dena den, hori baldin bada zure kezka, jakin ezazu niri ez zaidala axola. Badakizu nik ez dudala inoiz gustuko izan baserriko bizimodua.

      — Alferrik esango duk baietz! Nire ilusio guztiarekin opari emandako jostailuzko traktore gorri dotore hura antenaz, radarrez eta bestelako trepeta zatarrez gainezkatu eta espazio-ontzi bihurtu huenean etsi nian. Argi zegoan ez hintzela baserrian geratuko.

      — Hala ere, nire lanpostutik, baserritarron alde lan egiten dut, aita, AGKren aginduei jarraituz.

      — Ez duk gauza bera, ezta hurrik eman ere. Nik hemen nahi hindudan, baserriari bizitza ematen... Tira, utz ditzagun kontu horiek —esan zuen, besoak gorantz astinduz, mugimendu harekin gaia uxatu nahiko balu bezala—. Kontuan hartuta Unax eta biok ez zaudetela inondik ere diru premian, erabaki diat baserria Josune eta Mikelentzat geratuko dela.

      — Nor dira Josune eta Mikel? —galdetu nion, harrituta.

      — Josune Bergarako hire lehengusina duk, eta Mikel, haren senarra. Ez duk oroitzen Josune?

      — Ez ba. Ez daukat gogoan.

      — Ez duk harritzekoa, egia esan. Ez diagu inoiz harreman handirik izan Bergarako ahaideekin. Umea hintzen garaian, zerbait, baina aspaldi handian batere ez —une horretan oroitu nintzen Josune izan zitekeen lehengusina hartaz; azkeneko aldiz gehienez ere hamabi urte nituela izango nuen ikusia—. Baina Josune familiakoa duk azken batean, gure odolekoa, eta orain, irakasle gisa duen lanpostua utzita, baserritarra izan nahi dik. Niretzat primerako aukera duk hori, pare-parekoa. Hona etorriko dituk bizitzera senarra eta biak, baserriaren ardura hartzeko. Nire laguntzarekin, jakina, hasieran behintzat. Eta nitaz ere arduratuko dituk, premia izaten hasitakoan... Horrela ez nauk zahar-etxe batera eraman beharko. Ni hildakoan, berriz, haiena izango duk baserria.

      — Goizegi da, nire ustez, kontu horietaz pentsatzen hasteko. Baina horrela lasaiago baldin bazaude, ondo iruditzen zait dena.

      — Ederki. Baina ez hadi joan oraindik, mesedez. Beste kontu bat ere badiat hirekin hitz egiteko...

      — Esan, aita.

      — Kanpotik begiratuta, hainbestean eusten zioat, itxuraz, indartsu. Baina bazekiat barrutik gastatzen hasita nagoela. Nire adineko jendeari begiratzen hasi eta... Ez zeukaat ezer zehatzik, baina igartzen zioat gero eta gutxiago geratzen zaidala...

      — Beldurtu egiten nauzu. Nora iritsi nahi duzu?

      — Hi, hire lanarengatik, AGKtik gertu habil eta, zera galdetu nahi diat... Egia al da kriogeniaren bidez, edo beste teknikaren batekin, odola berrituta eta gaztetuta, zientzialariek ekoitzitako txerto bat hartuta... Tira, nik han eta hemen entzun ditiat horrelako kontuak, eta badaezpada ere jakin nahiko nikek, inondik ahal balitz... Aurrezki batzuk baditiat, eta akaso hire laguntzarekin...

      Jo eta ma geratu nintzen, ezin sinetsita. Uste nuen munduan inor izatekotan heriotza naturaltasunez eta kezkarik gabe onartzeko gauza, hori aita zela. Beti lurrarekin harremanetan bizi izan zena, beti tradizio zaharrei eta kristau fedeari atxiki zitzaiena, beti bere burua sakrifizioaren eta heriotzaren adiskide aldarrikatutakoa...

      — Ez kasurik egin esaten dutenari —esan nion, ahalik eta naturaltasun handienez—. Ez dago ezer. Hiltzea da, lehen bezala gaur egun ere, “derrigorrezko gauza bakarra”, zuk beti esaten zenidan bezala.

      — Ilargian bizi zaretenok bizi-itxaropen luzeagoa duzuela esaten ditek, zahartzeari utzi diozuelako. Hilezkorrak zaretelako zurrumurruak ere zabaldu dituk...

      — Bai zera! Nahiago nuke hala balitz! Edo, tira, akaso ez, horrek arazo larriak sortuko lituzke eta. Baina ez, aita, gezurra da guztia. Ez egin kasurik zurrumurru horiei.

      — Benetan?

      — Heriotzak ez du erremediorik. Ezin dizut esan inoiz izango ez duenik, baina ziur izan, inoiz halako ezer baldin bada, ez zuk eta ez nik ez dugula heriotzak erremedioa izango duen eguna ezagutuko.

Ez dut berriro hitz egin aitarekin, ezta bideotelefonoz ere, eta susmoa dut aurrerantzean handiagoa izango dela haren isiltasuna, eta batez ere mingarriagoa egingo zaidala.

      — Zuzen jokatu zenuen —esan zidan Unaxek, kontsolatu nahian, aitari egindako bisitaren berri eman nionean—. Egia esan bazenio, aitari alferrik kalte egiteaz gain, zeure burua jarriko zenuen galbidean. Baita Oier eta biok ere, familia osoa. AGK-k dena jakiten baitu.

      Hitz zentzudunak eta zintzoak ziren, baina ez ninduten lasaitu.

      — Orain abian jarri dugun esperimentua ondo ateratzen baldin bada —gehitu zuen, irribarrez eta ilusioz—, denbora asko izango duzu aitari esan behar izan diozun gezurraren oroitzapen mingotsa zeureganatu eta onartzeko.

Iritzilari neuronala

— Zenbat eta arreta gehiago eskaini informazioari, eta zenbat gehiago saiatu, orduan eta zailagoa egiten zaidan gai polemiko askori buruzko iritzi sendo bat izatea.

      — Niri ere bai. Lekutan zeudek garai bateko nire ziurtasunak!

      — Aurrekoan entzun ninan, adibidez, nekazarien eta abeltzainen protesta ikusgarri batean haien etsaiak irudikatu zituztela, eta etsaien artean zer eta... animalien defendatzaileak!

      — Badik bere logika. Animalien defendatzaileak gero eta indartsuago zeudek eta gero eta gogorrago ari dituk jotzen abeltzainen aurka.

      — Animaliak ondo tratatzearen alde nagon ni ere, batez ere abeltzaintza intentsiboko tratu txarren aurka. Baina animaliak pertsonen pare jarri gabe. Animalia batzuek beste animalia batzuk jaten badituzte, zergatik ez ditugu guk beste animalia batzuk jango?

      — Gainera, hortik jotzen hasita, non egongo da muga? Tripak jaten ari zaizkian parasitoa ez duk hilko hire parekoa delako eskubideen aldetik?

      — Baina beste alde batetik begiratu eta zorrotz jarrita, zerk ematen digu animalien bizitza osoa, eta heriotza, geure probetxurako erabiltzeko eskubidea?

      — Indarrak, besterik ez...

      — Eta horrela beste gai askotan...

      — Hala da. Adibidez, zer irizten diok Zubietako errauskailuari?

      — Txikitan edo gaztetan, etxean jasotako kristau fedea galtzen hasi nintzenean, behin pentsatu ninan neure artean: “Oso jende azkar eta jakintsua zegok Jainkoari fedea diona; baina baita sinesten ez duen oso jende azkar eta jakintsua ere”. Eta errauskailuaren kontuan antzeko zerbait gertatzen zaidan.

      — Ba niri, barkatuko didak, baina askoz sinesgarriagoak egiten zaizkidak kontra daudenak munstro horri Gipuzkoako Ingurumen Gune Berria izena jarri diotenak baino.

      — Bai, baina batzuetan errauskailuaren aldekoak hizketan entzun eta pentsatzen hasten naun ezin dela hain kaltegarria ere izan.

      — Errauskailuaren aldeko jende azkar eta jakintsua dagoelako?

      — Egia esan, oso-oso seguru ez nagon horretaz, baina pentsatzen dinat baietz, izango dela, ezta? Eta, jakina, honelako gai batean nik neuk, neure kabuz, ezin dinat esan errauskailua zer neurritan den kaltegarria osasunarentzat.

      — Bai, batzuetan bertsio ofizialaren eta eskuliburuko ukoaren artean galduta sentitzen nauk ni ere.

      — Oraintxe esan dun: bertsio ofizial edulkoratuaren eta eskuliburuko uko automatikoaren artean.

      — Ez kezkatu. Itzultzaile neuronalak zein ondo funtzionatzen duen kontuan hartuta, eta hemendik urte batzuetara askoz ere hobeto ariko dela, jakina, laster iritzilari neuronala asmatuko ditek gu bezalako zalantzatientzat. Oinarrizko balio jakin batzuk erantsi, behar den gaiari buruzko informazioa eman, horretarako behar diren iturrietarako sarbidearekin batera, eta, oinarri horiekin, erabiltzailearen neurriko iritzi sendo eta egokia lantzen eta ematen duen aplikazioa. Zer irizten diok?

      — Horrelako aplikazioren bat asmatzen baldin badute, ez dudarik egin nik erabili egingo dudala. Patentatu ezan ideia, inork ostu baino lehen.

Sinbiosia Marten

Gauza bat nuen, eta dut, Igeldon maiteenik: udaberrian bakarti zeuden atzealdeko pinudia eta pinuen arteko bidezidorrak, behin eta berriz bisitatuak. Hantxe entzun ditut nik isiltasun oso hartan Lizardiren “bizion oiñok”; eta hantxe ere, halako batez, Debussyren La Mer bikaina... Bakardade momentu haiexek izan dira agian neure bizian ezagutuko ditudan osoenak.

TXILLARDEGI

Kanpo-barruak ezeztatzeak nonahikotasun zabal batean jartzen ote gaitu? Ez: etengabeko ezleku ito batean kokatzen gaitu. (Sentibizitzen ari garena da.) Nazioarteko sagarrak edo tomateak uzten diguten ahogozo eskas berberarekin uzten gaitu. (Sagar-tomate horiek ez dira garaikoak, eta bai beti-garaikide).

IÑAKI SEGUROLA

Ez da ezer bi aldiz gertatzen

eta ez da gertatuko; horregatik,

esperientziarik gabe jaio gara,

errutinarik gabe hilko gara.

Ez da egun bera den egunik,

bata bestearen antzeko den gaurik,

begirada berdinik begietan,

errepikatutako musurik.

WISLAWA SZYMBORSKA

Izan gaitezen bi erraldoi zorrotz

(elkartu arren bakarti izateari utzi gabe).

LEONARD COHEN

Idazketarako arrobi kaxkarra dago emen. Ezer ikasi bear dan garaian ondeo-atxurrean besteren mendean jardunda ez da pianoa jotzen ikasten.

INAZIOMARI ATXUKARRO

1

Etorri baino hilabete lehenago jakin nuen Marterako ihesaldi handiaren berri. Mariorekin hizketan entzun nuen ama ohetik, eta berehala igarri nuen kontu serio bati buruz ari zirela. Irakurtzen ari nintzen liburua gau-mahaian utzi eta komunera joan nintzen isilka. Handik ere ez nuen oso ondo aditzen esaten zuten guztia, baina, Donostia utzita, beste norabait joan behar genuela ulertu nuen behintzat.     

       — Martera joango gara bizitzera —esan zidan amak goizean, gosariko zerealak jaten ari nintzela, gauean Mario eta biak zertaz aritu ziren galdetu nionean.

      — Martera? Nola joango gara ba Martera?

      — Ezin diozu inori ezer esan honetaz, garrantzitsua da sekretua ondo gordetzea. Ez dakigu zenbat iraun dezakeen Lur planetak baina gero eta argiago dago ez dagoela luzerako, 25 urte gehiago akaso, edo 50, 100… Baina suntsipenera bidean doa erremediorik gabe eta, gainera, suntsitu aurretik katastrofe handiak izango dira leku askotan. Non eta noiz gertatuko diren aurreikusterik ez da izango kasurik gehienetan, baina izango direla ez dago dudarik.

      — Klima aldaketarengatik?

      — Bai. Eta atmosferaren narriadurarengatik, baliabideen xahuketarengatik, plastikoak kate trofikoan eragindako kutsadurarengatik, zoonosi eta askotariko birusengatik, sektarismoa eta jokabide zentzugabeak bultzatzen dituzten gezur arriskutsuen zabalkunde etengabearengatik, gizakiak sortutako armen indarrarengatik eta sofistikazioarengatik eta, horrenbestez, gerra gero eta masibo eta lazgarriagoen arriskuagatik…

      — Eta ezin dira konpondu arazo horiek Martera joan beharrik gabe?

      — Ez. Txinak eguraldiaren kontrolean egindako aurrerapenekin batera baieztatu zen horrela jarraitzerik ez dagoela, zuzen-zuzen goazela erabateko kolapso suntsitzailera. Sekulako lorpenak eskuratu zituzten txinatarrek, baina baita hondamendi ikaragarriak eragin ere, hedabideek erakutsi zutena baino askoz larriagoak. Xake mate moduko bat izan zen.

      — Baina Marte… Lekutan dago!

      — Ilargira joateko aukera ere aztertu zen baina gertuegi dago. Lurreko katastrofeek eragina izan lezakete han ere.

      Egoera oso larria zela azaldu zidan. Ezinezkoa zen mundu osoko herrialdeak ados jartzea katastrofea saihesteko borroka horretan erabaki bateratuak hartu eta lankidetzan aritzeko. Horregatik, munduko herrialde indartsuenetako agintariek erabakia eta planifikatua zuten Marten bizi ahal izateko plataforma handi batzuk prestatzea, isilean.

      — Isolatutako hiri txiki modukoak izango dira, eta bizimodu autonomoa egin ahal izango da han, Lurretik eramandako baliabideekin. Zazpi izango dira guztira, eta bost mila lagun inguru joango gara, hasieran, horietan bizitzera. Gero, ezeren okerrik ez dela, jende gehiagorentzat lekua izatea dago aurreikusita.

      — Agintariak diozunean, nori buruz ari zara?

       — Neuk ere ez dakit oso ondo. Batetik, agintari ezagunak daude: politikariak; bestetik, ezkutukoak: korporazio handietako presidenteak, CEOak, zuzendariak eta beste. Azken horiek dira boteretsuenak, baina gehienak mediatikoki ezezagunak dira.

      — Eta zu Marten lan egiteko aukeratu zaituzte, ezta?

      — Bai, eta zu nirekin eramateko baimena dut, jakina. Eta Mario ere bai.

Nahiz eta Martera etorri beren burua salbu jartzera, munduko agintari nagusiek, pribilegiatuon kastako buruzagiek, Lur planeta onbideratzeko eta salbatzeko azken plan bat ere prestaturik omen zuten, amak azaldu zidanez. Agintaritza bateratu baten premia zegoela adostu zuten, eta hori bideratu eta gauzatzeko modu bakarra adimen artifizialari lidergoa ematea izango zela. AGK Agintaritza Global Konputarizatuak erabakiko zuen zein ziren lege egokienak Lur planetak ahalik eta luzaroen bizileku egokia izaten jarraitu zezan, eta bertan geratuko ziren bizilagunak ahalik eta ondoen bizi zitezen, horretarako batzuetan neurri gogorrak hartu beharko baziren ere, bidegabeak ere bai kasu askotan, interes komunen alde betiere.

      AGK arduratuko zen berak ezarritako legeak betearazteaz eta haiek urratzen zituztenak zigortzeaz ere, horretarako bere mendeko gizakiak, azpi-konputagailuak, robotak eta androideak erabiliz. Erabateko agintea izango zuen mundu osoan, asmo onekoa eta bidezkoa, hura lanean jarri zutenek ziotenez behintzat.

      Baina, haiek hala deitzen ez zioten arren, diktadorea zen, eta da, AGK. Batzuek algoritmoaren diktadura deitzen diote hura agintari ezarri zutenetik dugun erregimenari, beste batzuen ustez kapitalismo konputarizatuan bizi gara, faxismo kapitalista humanista deitzen dionik ere bada, edo komunismo kapitalista, kapitalismo komunista, anarkismo kontrolatua… Aipatu ditudan horiek guztiak zentzuzkoak iruditzen zaizkit, azkenekoek oximoron erabatekoak badirudite ere. Nondik begiratzen zaion.

      Argi zegoen demokrazia ez zela behintzat. Baina nork nahiko zukeen demokraziarik, demokraziaren onuradun nagusiek ere, agintariek eta merkatuaren ugazaba handiek, egiaztatuta zutelarik XXI. mendeko demokrazietan etengabe hazten ari zirela merkatu librearen indar zapaltzaile mugagabea, txikizio ekologikoa, ustelkeria, zarrastelkeria, nepotismoa, plutokrazia, gezur ofiziala eta gezur konspirazionista, gezurkrazia eta izukrazia, indibidualismo suntsitzaile eta autosuntsitzailea…? Aje onargarriak ziren horiek guztiak munduko boteretsuenentzat horien gaineko kontrola zuten bitartean, baina gero eta argiago zegoen planetako giza bizitza arriskuan jarriko zutela berandu baino lehen. Demokrazia sistema egokia izan daiteke komunitate txiki eta kontrolagarrietan, baina mundu global hiperteknifikatu eta konputarizatuan suizidioa da.

      Zabalpen handiko beste topiko bat ere ehortzi zuen, behin eta betiko, munduaren martxa eroak: pentsamendu bakarraren arbuioarena. Pluraltasun ideologikoa jo zen urte askoan, demokraziarekin batera, gizakiaren askatasunaren eta, horrekin lotuta, ongizatearen eta are zorionaren oinarri ezinbestekotzat, baina aurrerapen teknologikoek, gezurren zabalkundearen hazkunde esponentzialak eta gizakiaren berezko egoismoak, itsukeriak eta oldarkortasunak arrisku larri bihurtu zuten pluraltasuna: guztiz premiazko, aitzitik, ezinbesteko, hil ala biziko, pentsamendu bakarra.

      — Baina zer izango da zehazki AGK delako hori? —galdetu nion amari—. Ordenagailu handi bat?

      — Antzeko zerbait. Sekulako potentzia izango duen ordenagailu kuantikoa, teknologiaren azken aurrerapenekin osatua. Berez, fisikoki, bi konputagailu izango dira, bata Marten eta bestea Lurrean, baina funtsean bakarra balira bezala funtzionatuko dute. Bakarra da. Muntatua dago eta haren programazioa lantzen ari gara orain, giza bizitzaren aldeko oinarrizko printzipioetan oinarrituta. Behin programatu eta gero, modu autonomoan emango ditu aginduak AGK-k, eta agindu horiek itsu-itsuan betearaziko dira mundu osoan, baita gogorregiak eta bidegabeak diruditenak ere, bidegabekeria batzuk beharrezkoak izaten baitira beti bidegabekeria handiagoak eragozteko. Jende askok dena galduko du, ikaragarri sufrituko du, hilko da, helburu handiago batek hala eskatuta: gizateriaren biziraupena eta ongizatea.

      — Beldurra ematen du.

      — Baina azken batean beti izan da horrela, beti egin izan du horrela aurrera gizateriak. Iritsi garen puntura iritsita, tamalez, aukerarik onena da, irtenbide bakarra. Etsi-etsian eta, neurri handi batean, gogoz kontra hartu dute erabakia herrialde indartsuenetako agintariek. Eta ikusteko dago, hala ere, balio izango duen egoera konpontzeko, planeta onbideratzeko. Aurreikuspenak ez dira oso onak. Dena den, gu, zorionez, salbu izango gara Marten. Hura gure eguneroko bizitza ahalbidetu eta errazteko prestatuta egongo da gu joaten garenerako, eta han askoz ere urriagoak izango dira era guztietako arriskuak.

      Lagunengana joan zitzaidan gogoa, baina haietaz asko arduratu gabe, ez bainien atxikimendu handirik, ezta haiek niri ere. Salbatuko ote zen haietako inor, nik adinako zoria izateari esker? Akaso denek ez, baina ia denek Lurrean geratu beharko zuten, auskalo zertara behartuta, gero eta egoera okerragoan zegoen eta suntsipen ia-ia saihetsezin baterantz amiltzen ari zen planeta zartatu eta zauritu batean.

2

Lurretik Martera etortzeko bidaiak iraun zituen sei hilabeteak gatibu eman genituen, ezinbestean, espazio-ontziko bidaiari-bizilagun guztiok, mila inguru baikinen hamar mila metro karratu inguruko azalera batetik ezertarako irten ezinik. Gatibutza arazo praktikorik gabe iragateko erosotasun material guztiak geneuzkan arren —janari-edariak, lo egiteko tokia, arropak, ONO Osasun Neurgailu Orokorreko tunela eta osasun arloko zerbitzu guztiak, BKS Banakako Konexio Sistema, askotariko entretenimendu erreal nahiz birtualak, espazio-ontzi barruko elkarretaratze sozialak eta festak...—, oso gogorra izan zen askorentzat. Han hasi zen pitzatzen Marioren eta amaren arteko harremana —lehendik ere ez erabat pitzadurarik gabea—, Mariok ezin baitzuen itxialdi hura eraman.

      Neu hainbestean moldatu nintzen, nire bi zaletasun nagusietako bati esker. Hasieran irakurketa espazio-ontziaren hegaletako leihatiletako ikusmirarekin konbinatzen nuen, baina bigarren edo hirugarren egunerako aspertu egin ninduen ikusmira ustez liluragarri horren monotoniak, eta amak eta biok espazio-ontziaren barruan geneukan gelatxora aldatu nituen irakurketa saioak. Ez nintzen bakarra izan. Lehen egunetan beteak egon ohi ziren leihatila ondoko aulkiak, baina bidaiak aurrera egin ahala bakan batzuen siestarako gune bihurtu ziren. Aise aspertzekoak gara, izan ere, gizakiok.

      Nire beste zaletasun nagusia, mendian paseoan ibiltzearena, alde batera utzi behar izan nuen urte erdi hartan. Pantaila eta holograma bidezko paseoen eskaintza oso zabala da gaur egun, eta oso aberatsa eta sofistikatua errealitatea itxuratzeari dagokionez; era guztietako ibilbide birtualak egin daitezke, bai, orografia errealak imitatzen dituzten ibilaldiak zein fikziozko orografia txundigarrietan barneratzen zaituztenak, badakigu, baina niri erabat deserosoak egiten zaizkit denak. Neure burua engainatzen, gaixotzen eta ahultzen ari naizelako irudipena izan dut, beti, horrelakoak erabili izan ditudan aldi bakanetan.

      Lurrean bizi nintzenean etxetik gertu neuzkan parajeak eta mendiak ezagutzera joanez egin nintzen, oharkabean eta neure erara, mendizale. Ni naizenari mendizale esaterik baldin badago. Gehiegi izango da seguru asko. Mendigoizale ez bainaiz behintzat, are gutxiago alpinista, Donostialdetik irten gabe eta gehienez ere Mendizorrotza mendiaren 392 metroko altuerara iritsita egiten bainituen nire ibilaldi pausatu eta kirol maila oso eskasekoak.

      Ibilian, paisaia ederrek baino gehiago hunkitzen ninduen jendea bere egunerokotasunean ikusteak, kaletik bertatik hasi eta, azken espaloiaren ondoren, lehendabiziko etxe baratzedunen eta kale-baserrien paretik igarota, ibilitako kalea, apurka, landa bihurtzen den eremutik gora eginda gero, baserri bakanduagoen artean mendian sartu arte, mendian baina hirigunetik inoiz asko urrundu gabe. Batzuetan jendea ikusten nuen; beste batzuetan, jendeak utzitako askotariko arrasto txikiak, xumeak, espanturik gabekoak, ibiltari batek utzitako oinatzak bezain gizatiarrak.

       Pirinioetako edo urrutiagoko goi-mendietan ere izana naiz, bi aldiz, amarekin, baina ez ninduten batere erakarri. Urrutiko mendialde handi horietan ez zen ia jenderik ikusten, eta ikusten zen apurra ez zegoen egunerokotasunean, hartatik ihesean baino; aterpetxeetako langileak salbu, jakina. Izadiaren ikuspegitik begiratuta naturalagoak izanagatik ere, mendi handi haiek geure etxeetatik gertu genituen mendi txikiak baino artifizialagoak iruditu zitzaizkidan, emozio eta interes gutxikoak.

      Amaren aholku tematiei are tematiago muzin eginez, mendira ez nuen inoiz BKSa eramaten, ezta inolako maparik ere, ez birtualik eta ez paperezkorik. Arrisku gutxiko txangoak zirenez ez zitzaidan beharrezkoa iruditzen eta plazeraren parte handi bat munduaren atzaparretatik aske sentitzea zen, ezerekiko konexio elektronikorik gabeko arnasa espirituala. Jateko pixka bat, urez betetako kantinplora eta libururen bat edo beste baino ez nuen sartzen bizkar-zorroan, zerbitzu anitzeko suitzar labana zahar batekin batera, kirtentzat oskol moduko gorri bat dutenetakoa, ogitartekoak prestatzeko eta fruta zatitzeko; baita egur zatiak zuritu eta zizelkatzeko ere. Horrek lasaitu egiten nau, materia fisikoarekin kontaktuan sentiarazten nauelako, taillagin batere abila ez naizen arren.

      Erraldoi txikia sentitu ohi nintzen, edo ipotx ikaragarri handia, gizatasunak, aldez edo moldez, modu nabarmenean batzuetan, zeharka eta sotilki baino ez beste batzuetan, bereganaturiko izadiaren erdian neure mokadutxo apal eta organikoa prestatzen eta jaten nuen bitartean.

      Hainbat txoko ezkutu ezagutu nituen ibilaldi haietan, eta maiteena Igeldon aurkitu nuen: udaberrian bakarti zeuden atzealdeko pinudia eta pinuen arteko bidezidorrak, behin eta berriz bisitatuak. Orduak ematen nituen han batzuetan, inor ikusi gabe eta inork ikusi gabe, ezer egin gabe, egonean, edo libururen bat irakurtzen edo egur zatiren bat taillatzen bestela. Bakardade momentu haiexek izan dira agian neure bizian ezagutuko ditudan osoenak.

      Hutsarte izendatu nuen neure arterako txoko hura, Jorge Oteiza eskultoreak haurra zela Orioko hondartzako harean bere burua ezkutatzeko egiten omen zuen zuloa gogoan.

      Horren guztiaren falta sentitu nuen batez ere Marterako bidaia luzean. Kontsolatzeko, amak iragarria zidan basoa izango omen nuen nire ibilaldietarako. Banekien, ordea, ez zela aski izango nire premia eta irrika asetzeko.

3

Marten bizitzarako —edo giza bizitzarako bederen— egokiena den lekua denez, Valles Marineris deritzon gunean daude ezarrita hemengo gizakion zazpi hiriak, Valles Marineris Town izendatuak, bakoitza bere zenbakiarekin: VM1T, VM2T, VM3T, VM4T, VM5T, VM6T, VM7T. Gurea VM5T da, Valles Marineris 5th Town, osorik idatzita.

      Ez dakit zergatik gauden zazpi hiritan banatuta eta ez denok bakarrean batuta; edo bitan, hirutan edo dozena batean bestela. Batzuetan pentsatzen dut AGK-k nahiago izan duela arrautza guztiak saski bakarrean ez sartu, badaezpada ere, Marteko hirietakoren batean kontuak okertzen eta larritzen hasiz gero gainerakoak salbatzeko aukera handiagoak izan ditzakeelakoan. Esanahi sinbolikoa ere izan dezake, Bibliarekin edo beste erreferentziaren batekin lotua. Auskalo! Nire adimenari guztiz urrun geratzen zaion beste edozein arrazoi ere izan zezakeen AGK-k Marteko hiriak zazpi izango zirela erabakitzeko, baita arrazoi horren berri ez emateko ere. Amak ere ez omen daki zergatik diren zazpi, hala dio behintzat, baina akaso sekretu profesionala gorde beharrak isilarazten du. Horrela dira kontuak gure planeta oraindik ere berri samar honetan.

      Orotara 7.500 hektarea omen dauzka Valles Marineris 5th Townek, Marteko gure bizitoki abegikor samar baina aukeran estu honek, ia-ia guztiz lauak denak ere, muino izatetik urrun dauden koxka txiki batzuk gorabehera, handiena 15 metrokoa. Bizitzeko behar dugun egurats oxigenatua, grabitate egokitua eta tenperaturaren kontrola —azken hori zientzialari txinatarrek garatutako sistema konplexu baten bitartez lortua— 20 metroko altuerara baino ez dira iristen.

      Gaur egun ama da gure bizigune mugatu honetako eguratsaren oxigenazioaz, garbitasunaz, tenperatura-erregulazioaz eta ur-horniduraz arduratzen diren zientzialarietako bat. Dozena bat dira, gutxi gorabehera, eta Lurreko beste zientzialari batzuekin koordinatuta egiten dute lan, AGKren begiradapean eta agindupean beti. Lan delikatua da, erantzukizun handikoa. Ez dit berak halakorik esaten, baina nire susmoa da ez duela hemendik alde egingo hemen gizakirik geratzen den artean, alde egitekotan ez lukeelako lasai bizitzerik izango Lurrean, Marteko eguratsean istripu bat gertatuko ote den beldurrez.

      Aurrerago arau hori aldatzeko asmoa badago ere, oraingoz ezin gara nahieran aldatu Marteko hiri batetik bestera, laneko betebeharrek hartara behartuta ez bada. VM5T barruan ere ezin gara bertako eraikin altuenaren —udaletxea— teilatua baino gorago igo. Ez dugu ez itsasorik eta ez mendirik. Ezin gara ez marinel eta ez mendizale izan, edo ez behintzat alpinista, hain gutxi surflari edo eskiatzaile. Hala ere, amak hona etorri aurretik esan zidan moduan, 1.500 hektareako baso misto oparo samarra daukagu, bere fauna propioarekin, atsedenerako gune eder eta patxadatsua, egokia aisialdian paseatu edo kirol pixka bat egiteko, oinez, lasterka edo bizikletan. Hori bai: ezin gara basoan, besterik gabe, nahi dugunean sartu, AGK-k ezarritako txanden arabera baizik, jende pilaketak lekuari xarma kenduko bailioke bestela.

      AGK-k baimendutako tarteetako batzuk, ez denak, basoan paseatzeko baliatu ohi ditut. Neu bakarrik eta BKSrik gabe joaten naiz gehienetan, baina amarekin ere bai inoiz edo behin, hark horretarako astia gutxitan izaten badu ere. Lurrean ez zuen halako ohiturarik, baina hemen betebehar bat dela iruditzen zaio. Ez da bakarra. Gauza bera gertatzen zaie VM5Tko beste bizilagun askori ere. Nahiz eta beste inora joateko premiarik edo aparteko gogorik ez izan, nahiz eta pantailen bidez edonongo —Lurreko, Ilargiko, Marteko, Artizarreko...— edozer gauza ikusi eta entzuteko aukera izan, nahiz eta simulazioen bidez pantailan ikusi eta entzundakoa gorputzaren mugimenduekin lotu ahal izan, psikologikoki gogorra da 7.500 hektareako azalera batetik ezin irten zarela jakitea, eta basoak itxitasun eta gatibutza sentsazio hori murrizten laguntzen du.

      Basora joaten hasi nintzenean ia beti ikusten nuen han amona gazte itxurako emakume bat, ile zuria motots batean bildua zuena, aurpegia zimurtzen hasia eta arropa zarpail samarrez jantzia —lan-jantzi tirantedun urdin iluna— baina segail eta pertxenta hala ere, bere xumean berezko dotoretasun batez dohatua, zurezko pintatze-asto arin baten gainean paratutako mihisean aurrean zuen paisaia akuarelaz margotzen. Beti leku berean aurkitzen nuen, baso mistoaren barruko harizti zabal baten erdigunean, basoa alderik alde zeharkatzen duen errekako urak han egiten duen jauziari begira.

      — Baimen berezia dauka, AGK-k emana —azaldu zidan amak biok batera basora joan eta emakumea han ikusi genuen lehen aldietako batean—, hemen nahi duenean eta nahi bezain luzaz egoteko. Ez dio inori kalte egiten, eta bera hementxe egoten da beste inon baino gusturago.

      Halakoxea da, izan ere, AGK, bikain arrazoitutako erabakiei are hobeto arrazoitutako salbuespenak ezartzeko kapaza. Gure datu guztiak ditu, berrituta, eguneratuta eta ia-ia orduratuta; behar izanez gero, elkarrizketatu ere egiten gaitu —edo, kasu batzuetan, galdekatu—, gure adierazpenetatik are datu gehiago eskuratzeko; eta datu guztiak segundo gutxitan prozesatzen ditu GBKT Gutxieneko Balio Komunen Txostenaren irizpideekin bat datorren erabaki zuzen eta apelaezina hartzeko. Margolari kaskazuria ere elkarrizketaturik izango zuen AGK-k, gizakion solasak eta solas egiteko moduak interpretatzeko baliabide guztiak martxan jarrita, poligraforik sofistikatuenak barne, andreari basoan noiznahi sartzeko baimen berezia eman aurretik.

Martera iritsi ginenetik lauzpabost edo sei hilabetera izan nuen, erabat ezustean, margolari hura basotik —eta hariztiko bere txokotik— kanpo aurreneko aldiz ikusteko aukera. Non eta bere etxean! Thierry izeneko ikaskide frantziarraren urtebetetze festara gonbidatuta nengoen, baina ez nekien Thierry margolariaren biloba zenik.

      Michelle Delion du izena, Normandiako Etretat hirian jaioa eta han bizi izana beti, harik eta hona etorri behar izan zuen arte, alaba, Claire Tournier, Martera etortzeko aukeratutako artista plastiko profesional bakanetako bat delako, teknologiaren erabilera artistiko sofistikatuen arloan ospe eta arrakasta handikoa. Hori eta Michelleri buruz hasieran nekien guztia ez nuen jakin Michellek berak esanda. Ez nuen berarekin hitz egin Thierryren urtebetetze festan, ikusi baino ez bainuen egin, une batez, margotzeko bere trasteak aldean zituela etxeratu eta festa ospatzen ari ginen neska-mutilak geunden gelan kuku txiki bat egin zuenean, biloba agurtzeko. Thierryk ere ez zidan amonaz ezer kontatu. Wikipedia eta Interneteko beste iturri batzuek eman zidaten Michelleri buruz, piztu zidan jakin-minak bultzatuta, bildu nuen informazio guztia.

      Kontraste nabarmena dago Michelle eta Claire ama-alaba artisten artean. Akuarela beste teknikarik ez darabil Michellek, eta ez du maite pintatzen duen motiboa aldatzea ere, pintatu besterik ez eta beti gauza bera pintatu, egunean eguneko eta unean uneko aldaketa txikiei erreparatuta. Claire, aitzitik, etengabeko esperimentazio teknologiko eta artistikoaren sumendi geldiezina da, zorabio zentrifugo eta zentripeto etengabe bat, ikusle soilentzat ezin jarraituzkoa nire iritziz, baina dinamismo eta freskotasun ukaezinekoa. Bien artean dago Thierry, Claireren seme eta Michelleren biloba, nire ikaskidea, artearen era guztietako gorabeherez futitzen den nerabe futbolzalea, edo futitzen dela aditzera ematea maite duena bederen.

      Etretaten bizi zelarik Avaleko labarra egunero edo ia egunero margotzen ematen zituen bolada luzeak Michellek, Claude Monetek margotu zituen ikuspuntu beretik, leku berean kokatuta beti begiak eta pintzelak, koloreen aldaketa txikiei adi. Margotzean, ez omen zuen inolako edertasunik bilatzen, ez estetikoa, ez artistikoa, pintatzea besterik ez omen zuen nahi, paisaia, argia, akuarela, mihisea eta pintzelak bete-betean bizitzea, sentitzea, dastatzea, zukutzea, bereganatzea… edo antzeko zerbait. Ez zuen erakusketarik egin, eta beti leku berean eta zeregin berean ikusten zutenen harridurak egin zuen ezagun, ez inongo arte kritikarik edo ikusle adituk bere lanari egindako laudorioek edo emandako balioak.

      Marten bizitzera derrigortuta, besterik ezin eta, VM5Tko basoan aurkitu zuen bere pintatzeko moldearentzako lekua, beti leku berean hemen ere, errekaren ur-jauziari begiratzeko aukeratutako txokoan. Ondo justifikatuta dago AGK-k basoan nahi duenean sartu eta bertan nahi duen denbora guztian geratzeko eman zion baimena.

4

AGKren sorreran, konfigurazioan eta programazioan lan egin zuen amak, Martera etorri aurretik. Programazioaren oinarria osatzeko aurreneko input moduan, Kangabako (Mali) Kurukan Fuga —Mandengo Gutuna ere deitua—, Parisko (Frantzia) Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala eta Banjulgo (Gambia) Gizakien eta Herrien Eskubideen Afrikako Gutuna hartu ziren aintzat lehenik, XIII. mendekoa lehena, 1948koa bigarrena, 1981ekoa hirugarrena. Horiek osatu eta eguneratzeko, azken hamarkadetan herrialde aurreratu askotan —Europan batez ere, baina ez Europan soilik— hainbat eta hainbat GKE Gobernuz Kanpoko Erakundek —beti ere gobernuren baten, edo Europako Batasunaren dirulaguntzekin— eta hainbat eta hainbat erakunde instituzionalek landutako txostenak eta liburuak erabili ziren.

      Bakoitza bere moduan, gobernu indartsu guztiak —Txina, Amerikako Estatu Batuak, India, Japonia, Saudi Arabia, Arabiar Emirerri Batuak, Indonesia, Errusia, Alemania, Brasil, Ingalaterra, Frantzia...— aldez edo moldez kapitalistak ziren ordurako, baina haietako askok —Europakoek batez ere— kapitalismoaren aje gero eta larri eta arriskutsuagoei aurre egiteko moduei buruzko ikerketak enkargatu zituzten, teorian mundu ekologiko, solidarioago eta inklusibo baterako bideak bilatzeko asmoz, baina pentsatuz, praktikan, herritarren aurrean irudi hobea izateko baino ez zutela balioko, kapitalismoa gelditzerik ez zegoen gurpila zelako, gurpil gero eta zoroagoa —eta baita krudelagoa ere sarritan—, bere izaerak berak hala eskatuta.

      Baina herrialde indartsuenetako zientzialariek eta askotariko adituek kolapso suntsitzailea eta, harekin batera, gizateriaren amaiera, gero eta saihetsezinagoa zela ohartarazi zutenean, herrialde nagusietako agintariek, azken erremedio moduan, etsi-etsian, giza eskubideen aldarrikapen unibertsal historikoek eta GKEek egindako txosten idiliko eta ordura artean erabat antzu haiek ziotenean oinarrituta, OGI Ongizate Globalerako Irizpideak adostu zituzten, AGKri txertatzeko, konputagailu erraldoiak irizpide haiei jarraituz goberna zezan bere diktadore postu ahalguztidunetik, aporofobia, xenofobia, matxismoa, LGBT+fobia, genero-arrakala, glotofobia, suntsiketa ekologikoaren sustapena eta gisako joera eta jokabide bidegabe eta arriskutsuen arrasto txikienik gabe.

      Badaezpada ere, dena den, espazioaren ikerketak horretarako zabaldu berri zituen aukerak baliatuta, beraiek, munduko agintari nagusiek, Martera ospa egitea erabaki zuten, pribilegiatu kasta batekin batera, tartean, lehen ere esana dudan moduan, horretarako meriturik egin gabe, neu nintzela, Mariorekin batera, biak nire amaren hegalpean babestuta.

      Txosten haien arteko gehienak, amak zioenez, onkeriazko adierazpen hutsal hanpatuak baino ez ziren, baina ba omen zituzten proposamen zehatz eta egingarri bakan batzuk ere tartean, eta AGK-k, hitzontzikeria erraldoi hartan zorrotz arakatuta, garia eta lastoa bereizten asmatu zuen, horri esker munduarentzat bide berri eta jasangarria planteatu eta martxan jartzeko; eta jasangarria esatean, benetan eta errealki jasangarria esan nahi da kasu honetan. Aurreko hamarkadetan, hamarretik bederatzitan oso bestelako moduan erabili zen hitz hori, iraingarri izaterainoko azalkeriaz eta hutsaltasunez.

      Horrela osatu zuen AGK-k berak, gizakiek emandako datuetan eta txostenetan oinarrituta eta OGIen garapen gisa, GBKT Gutxieneko Balio Komunen Txostena, konputagailu handiaren aginte-irizpideen oinarri nagusi eta eztabaidaezina.

      AGKren erabaki eta zigor batzuek protestak eragin zituzten hasieran Lurrean, eta haren aurkako mugimendu global zabala sortu eta eratu zen. Diktadura global hura faxista zela salatu zuten, makina baten mende bizitzeak suntsipena baino ezin zuela ekarri arrazoituz. Atentatu gogor eta odoltsuak ere izan ziren. Baina urtebete inguruan protesta gogorrak izan ondoren, pixkanaka, hobekuntzak mundu osoan nabariak eta ezin ukatuzkoak bihurtu ahala —eta AGK-k erantzun biolentoenen erantzuleak identifikatu, atzeman eta neutralizatu ondoren—, mugimendu haiek urritu eta ahuldu egin ziren, sarritan elkarren aurka aritzen ziren sekta minoritario multzo sakabanatu eta indarrik gabea izatera iritsi arte. AGKren onarpena ia-ia haren agintea bezain globala eta erabatekoa bihurtu zen azkenean.

      Martera ihes egindako adituek eta agintariek ez zuten Lurrarekiko kontaktu oro suntsitu, eta AGKren bidez beren jatorrizko planetan gertatutako ia guztiaren berri jasotzen zuten. Harrituta utzi zituen AGKren funtzionamendu zorrotz, efikaz eta, ahal zuen neurrian, berdinzale eta solidarioak. Kapitalismoaren eta komunismoaren arteko ekonomia hibrido neurtua ezarri zuen mundu osoan, hasieran aurkakotasun handiak eragin zituzten debeku zorrotzetan funtsatua: auto partikularren eta hegazkinen justifikatu gabeko erabilera guztiak; baita luxu handiko ibilgailuak, tresnak eta etxe partikularrak ere; neurriz kanpoko aurrekontuak behar zituzten kirol eta kultura ekitaldiak… Sinplea baitzen ekuazioa: desazkundea ala hil.

      Esan liteke, zorrotz izateari utzi gabe, agintari askok baino jokabide gizatiarragoa izan zuela auzi askotan AGK-k, enpatiarako eta errukirako hasieratik erakutsi zuen joerarengatik. Berak sentimendurik izan ez arren, giza sentimenduen balorazio zuzenak egiteko eta haien neurriko erabakirik egokienak hartzeko programatuta baitzegoen, eta bikaintasun handiz programatua gainera, behin eta berriz erakutsi zuenez.

      Marten ere AGK-k izan zuen erabateko agintea hasieratik, GBKT Gutxieneko Balio Komunen Txostenean oinarrituta, jakina, Lurrean agintari izandakoek ez baitzuten nahi beren arteko gatazkek elkarbizitza eragozterik Marten.

      Bospasei urteren buruan, ordea, Lurrean berriro ere ondo eta segurtasunez bizitzeko aukera zegoela ikusirik, Martera joandako agintari asko hara itzultzeko planak egiten eta AGKri horretarako baimenak eskatzen hasi ziren. AGK-k arriskutsutzat jo zuen pribilegiatuon —martetar berrion— itzulera masiboa, Lurreko bizilagunen artean aurkako erreakzioak sor zitzakeelako, batetik, eta, bestetik, Marteko bizitzak berak ere bere premiak zituelako, ihesaldi desordenatu batek kaosa eragin zezakeelako hemengo bizimodu berrian. Horregatik, itzuli nahi zutenek pixkanaka itzuli beharko zutela erabaki zuen, eta batzuek urteak eman beharko zituztela baimenaren zain.

Amari itzultzeko baimena eman zion AGK-k, baina amak ez zuen nahi. Mariok bai, ordea, eta eztabaida gogorrak izan zituzten biek egun batzuetan, harik eta Mariok betiko alde egin zuen arte.

       — Ez naiz eroso sentitzen hemen —argudiatu zion Mariok amari eztabaida haietako batean—. Planeta madarikatu honetan dena ikaraz egiten da, dena da zuhurtzia eta beldurra.

      — Berriak gara hemen, ikasten ari gara eta kontuz ibili behar dugu.

      — Nik ezin dut hau eraman. Gizakirik adimentsuenak izango zarete aukeratuok, eta bejondeizuela!, baina hemen ergelok, hona zuen eskuzabaltasun miresgarriari esker etorri garenok, bigarren mailako herritar txatxuak gara, hutsaren hurrengoa.

      — Denok gara beharrezkoak, Mario, ez dago inor soberan. Marten, Lurrean bezala, denetik dago, denetik behar delako. AGK-k ez du inor baztertzen.

      — Jakina! Ergelak behar dituzue ondoan, zuen adimenaz harro sentitzeko.

      — Zer esaten ari zara? Berdintasunean dago oinarrituta hemengo bizimodua: bakoitzak ahal duena, bakoitzari behar dena. Ez ote dira matxismoaren azken hondarrak horrela sentitzera eramaten zaituztenak? Mundu berrira egokitu gabe bazaude, ez ahaztu Lurrean ere AGK-k agintzen duela, hemengo irizpide berberekin.

      — Han behintzat ni bezalako jende gehiago aurkituko dudala uste dut, libreago sentituko naizela gogoak emandakoa esateko eta egiteko.

      Gure gaurko munduan —Marte ere gure horren partetzat hartuta— ez dago klase sozialik, hitzaren adiera hertsian bederen, baina ez gara denok guztiz berdinak, ezta hurrik eman ere. Continuum bat dago, koska handirik gabeko aldapa leun bat, jende boteretsuenarengandik behe-beheko mailakoenganaino, eta Mario ondo ohartuta zegoen horretaz, batez ere amaren arrimuan aldaparen goialdekoen ondoan bizitzea egokitu zitzaionetik: hau da, amarekin bizitzen hasi zenetik.

      Denon gutxieneko premiak, oinarrizkoenak, aseta daude. Horri eta kudeaketarako duen gaitasun makula gabeari esker, ia zeharo desagertu arte murriztu ditu gatazkak AGK-k bere agintearekin. Gizakia, ordea, beti izango da gatazka iturri. Berezkoa eta beharrezkoa du. AGKren agintera ondoen egokitutakoek marmarti zeritzen Marioren ezpalekoei, gizateria gidatzen eta babesten zuen erregimen berriaren abantailak onartu nahi ez eta dena aitzakia eta purrusta zutenei. Ez zuten onartzen makina baten diktadurapean bizitzea, ingurukoek, hedabideek eta —zergatik ez esan, nire iritzia da— errealitateak berak, egunero pixka bat gehiago, arrazoia kentzen zieten arren. Ulertzekoa da, gizatiarra oso.

      Marmartiek Gizakiaren Dimisio Globala, Gizakiaren Erabateko Dimisioa edo, besterik gabe, Dimisioa zeritzotena salatu zuten goraki. Bertsio ofizialaren aldekoek, kontraerasoan, Misio Handia edo, besterik gabe, Misioa, deitu zioten agintearen konputarizazioari.

      Errebelde batzuek zabaldutako teorien arabera, OME Osasun Mundu Erakundeak hainbat birus berriri aurre egiteko antolatutako txertaketa masiboak erabili zituen AGK-k egoera berriaren onarpen otzana erraztuko zuten aldaketa genetikoak eragiteko gizakiongan. Amak beti esan izan dit salaketa horiek ez dutela funtsik, gezur hutsa direla, konspiranoiak. Ez dakit sinesten diodan. Badakit, ordea, nik sinesteak edo ez sinesteak ez duela batere axolarik.

      Nolanahi dela ere, ezin zaio ukatu Mariori kontu batean gutxienez zuzen zebilela. Hona ekarri gintuen ihesaldiak bitan banatu zuen gizateria: lurtarrak alde batean, martetarrok bestean; eta hona etorri ziren helduak ere, halaber, bitan banatuta daude, ez legez eta eskubidez, baina bai beren arteko harremanetan: beren merituz etorritakoak alde batean, bestean haiek izendatuta etorritakoak. Haur eta adingabeon artean ez dago halako bereizketarik, denok baikara guraso edo bestelako ahaideei esker etorriak, gutariko inor ez meritu propioz.

Horretarako baimena eman ziotenean, amak ez zidan galdetu ere egin Lurrera itzuli nahi nuen. Akaso beldur zen baietz esango ote nion. Edo akaso bazekien berdin samar zitzaidala, han edo hemen bizi. Azken batean, ezin nintzen kexatu. Ordurako ohituta nengoen pantailetan irakurtzen, eta paperezko liburuak ere gero eta ugariagoak ziren Marten, oraindik hemen inprentarik ez bazegoen ere Lurraren eta Marteren arteko komunikazioak eta garraio zerbitzuak oso ondo funtzionatu baitu hasieratik. Lurrean egiten nituen bakarkako paseo eta mendi buelten aldean, askoz ere mugatuagoak eta ezuste gutxiagokoak dira hemen egin daitezkeenak, baina badu bere xarma hemen bizitzeak sentiarazten duen arroztasunak ere.

      Gainerakoan, ez zen hemengo bizimodua oso diferentea Lurrean geratu banintz han izango nukeenaren aldean. Hemen ere banituen adiskideak, baina, han gertatzen zitzaidan bezala, gusturago egoten nintzen neure kasa entretenituta, irakurtzen edo paseatzen, haiekin jolasten edo solasean baino. Amak lagunengana bidaltzen ninduen beti, eta nik gutxieneko batzuk betetzen nituen, protokolo baten moduan, ama ez ezik neure burua ere lasaitzeko, baina niri hortik aurrerakorik eskatzea alferrikako lana izan da beti.

5

Ama esatean beste zer esanik ez dela kantatu zuen Uztapide bertsolariak, duela mende bat, gutxi gorabehera, bere bertsorik gogoratuenetako baten amaieran. Ez zuen gezurrik esan, garai hartan eta Uztapideren gizartean ama esatean dena esanda baitzegoen: maitasuna, babesa, laguntza, errukia, miresmena, bultzada, ganora, kemena, adorea, kuraia, borroka, enpatia, kezka, sukaldea, arropa, komuna, plantxa, ohea, medikua, botika, sendabelarra, aholkua, haserrea, errieta... bizitza… Zer ez? Dena, den-dena.

      Paradoxikoki, ordea, ama den-dena izate horrek ezerezean uzten zuen askotan, ia beti, ama bera, ama huts, ama besterik ez, betiereko ume-zulo.

      Gezurra izan gabe ere, ez zen erabateko egia, beraz, Uztapidek esandakoa. Ñabardura asko zeuden, askotan ezkutuan, orduko amatasunean ere. Ñabardura horiek ugaritu, azaleratu eta lehertu egin ziren hurrengo hamarkadetan, eta harrezkero izan da, eta bada, zer esanik franko esatean ama. Amatasuna ulertzeko, sentitzeko eta bizitzeko bestelako moduak ikaragarri ugaritu dira, bizimolde berriek bultzatuak eta feminismoak aldarrikatuak, justuagoak eta bidezkoagoak, dudarik gabe, emakumeentzat oro har, amentzat bereziki.

      Hasteko eta behin, nire ama horixe da: “nire ama”. Ezin dut “gure ama” izendatu, garai bateko euskaldunek, gero eta galduago dagoen tradizio bati jarraituz, beren amak izendatu ohi zituzten moduan. Amaren seme bakarra bainaiz, eta, dena esateko, hala eta guztiz ere nahikoa eta are gehiegi ere nire amarentzat.

      Maite nau eta ondoan nahi nau, laguntzen diot lanetik aparteko bizitza bat duela sentitzen, badut neure zeregina biok osatzen dugun familia koxkorrean. Baina amarengan eta bion arteko harremanean pentsatzeak artegatu egiten nau, ezinegonera eraman. Askotan irudikatzen dut neka-neka eta nazka-nazka eginda lana uzten duela bizitzaz gehiago gozatzeko eta nirekin beste era batera egoteko, baina nire irudimena ez da istorio horri bilakaera pozgarria emateko gauza.

      Diferenteegiak gara. Oraingo gure elkartze-neurrietan biontzako aberasgarri izan daitezke gure arteko diferentzia horiek, baina beldur naiz elkarrekin orain baino denbora gehiago pasatzea, eta orain baino plan gehiago egitea, katastrofeari bidea zabaltzea ez ote litzatekeen izango.

AGK-k hamalau urtetik gorako herritar guztiak BKSa izatera behartu zituenean aurkako mugimendu aski indartsua zabaldu zen mundu osoan. Ama, ordea, BKSaren eta haren derrigortasunaren aldezle sutsuenetakoa izan zen. Neurekin ere haserretu zen behin baino gehiagotan, derrigortasunaren aurka han-hemenka entzunak edo irakurriak nituen argudio batzuk azaldu nizkionean.

      Ni bat nator digitalizaziotik konputarizaziora arinegi eta errazegi igaro garela diotenekin. Onuragarria da era guztietako informazioa ematen eta ordenatzen digun gailu deskriptibo bat izatea gure besoan edo patrikan, horrez gainera, hala nahi dugunean, edonorekin hitz egiteko eta, larrialdian gertatuz gero, AGKri laguntza eskatzeko aukera ematen diguna. Baina horrek ere baditu bere alderdi kaltegarriak ere, jakin-minaren eta memoriaren erkintzea, besteak beste. Gaur egungo konputarizazio masibo eta erabatekoan, gailuak, errealitatea ordenatu eta deskribatzetik harago, orotariko aholkulari lana egiten digu aspaldidanik, eta, eguneroko praktikan, berak agintzen digu zer egin kasu askotan, gero eta gehiagotan.

      — Eta eskerrak horri! —egin zidan oihu amak, asaldatuta, nire iritzia azaldu nionean—. BKSaren aurka daudenak bizi garen munduaren konplexutasuna ukatzen duten ameslari ezjakinak baino ez dira, AGKren agintea gaitzesten duten guztiak bezala. Uste dutena uste izateko eta adierazteko eskubidea dute, ezin diet ukatu hori. Baina ideia horien zabalkundea oso arriskutsua da gizaki guztiontzat. Askatasunaren aldarrikapen teorikoak egitea erraza da, baina une honetan, etorkizuna jokoan dagoenean, elkartasunik gabeko askatasuna galbidea da denontzat, elkartasuna da benetako askatasunaren lehen premisa, hil ala bizikoa, eta elkartasunak konputarizazio globala onartzea eta hari men egitea eskatzen du, oilarkeria iraultzaile testosteronikoak alde batera utzita.

      “Hil ala bizi”. Askotan erabiltzen zuen orduan esamolde hori, eta gaur egun ere ez du inondik ere baztertua. Hil ala biziko egoeran omen dago planeta, hil ala bizikoa omen da AGKren agintea, hil ala bizikoa AGK-k erakutsitako bidetik joatea, hil ala bizikoa AGK-k agindutako lana egitea, eta bereziki hil ala bizikoak, amaren ustez, AGK-k Marten duen lantaldearen lana eta, lan horren barruan, berea.

       AGKren indarrak eta hari hasieratik izan dion fedeak lasaitzen du gizateriaren hil ala biziko egoerari buruzko kezka etengabe horretan. Eta ezin da ukatu zuzen zebilela esaten zuenean AGK-k asmatuko zuela aurkako joera eta jokabideak neutralizatzen, gaur egun AGKren aurkako iritziak oso urriak baitira, eta haien artikulazioa eta aldarrikapena hutsaren hurrengoa ia-ia. Zorionez, esan beharko, dena arrazionalki ikusita.

      Ni, ordea, ama ez bezala, BKSaren erabilera AGK-k onartutako gutxienetakora murrizten dutenetakoa izan naiz hasieratik, eta derrigorrezkoa ez denean hura gabe irteten naiz etxetik, basora noanean, adibidez.

      — Zer traba egiten dizu ba? —galdetzen zidan lehen amak, erabat etsi baino lehen—. Edozer gertatuta ere lagungarri izango duzu.

      Soinean aparatu elektroniko bakar bat ez dudala jakite hutsak lasaitu egiten nau. Hain konputarizatua dago gure bizimodua, non deskonputarizazio sentsazio txiki soil batek aske sentiarazten nauen. Gero askatasun horrek, nahitaez, konputarizazioarekin topo egiten badu ere: hartatik aldendu zaitezke neurri batean, baina, bizi garen munduan, askatasun hori baliatuz edozer gauza egin nahi izanez gero, edozein jarduerari ekiteko, konputarizaziora jo behar duzu berriro. Lurrean eta Ilargian bezala hemen, Marten.

6

Pedro Mari Otaño bertsolariak, XIX. mendean, Argentinako Panpan bizitzera beharturik, onbu bat izan zuen, han ohikoa den espezie bateko arbola, “lagunik maitatuena”, Zizurkilgo jaiotetxe urruneko “atariko intxaurpera” eramaten ziolako gogoa. Otañorentzat, Argentinan, onbu hura izan zenaren parekoa da, niretzat, Marten daukagun haritz bat. VM5Tko basoko nire txoko kutunenean dago, Igeldoko nire ezkutaleku oteizarra izandako pinudi koxkorra eta haren inguruko bidezidorrak gogora ekartzen dizkidan sakonune txiki eta abegikor batean.

      Igeldoko txoko hari Hutsarte deitzen nion bezala, hemen aurkitu dudanari Hutsarte Berri deitzen diot. Hutsarte Berrin jaten dut sarritan, neure egina dudan haritzaren ondoko harri potorrean eserita, basora bakarrik noanean bizkar zorroan eraman ohi dudan ogitartekoa. Lurrean banengo bezala.

      Txanden ordutegiak basoan jende asko ibiltzea eragozten duenez, bakarrik egoten naiz beti Hutsarte Berrin, ez naiz inork nire intimitatea urratuko duen beldur izaten, hori gertatzeko arrisku pittin bat beti badago ere. Badakit AGK-k etxe barruak izan ezik hiri osoko bazterrak zelatatzen dituzten kamerak dituela ezarriak, baita basoan ere. Baina AGK-k bermatzen du kamerak hartutako irudi horiek ez dituela inork ikusiko —ez dituela pertsona bakar batek ere ikusiko, alegia— horietan zigortu beharreko delitu baten frogarik edo, gutxienez, zantzu nabarmenik izan ezean.

      Ohitu egiten zara horretara ere, eta nik inoren aurrean inola ere egingo ez nituzkeenak egin ohi ditut neure ezkutalekuan. Niretzat behintzat, zeregin fisiologiko intimo batzuk gogobetegarriagoak dira izadiaren erdian etxeko pareten artean baino. Bakarkako sexua ere indartsuagoa da, sutsuagoa, izadiaren erdian praktikatzen denean gela baten barruan piztutako pantaila bateko pornografiak kitzikatzen duenean baino. Telurikoagoa da, Lurrean bezala Marten ere.

      Malkoak ere han isuri ditut, Hutsarte Berrin, Marten nagoenez geroztik negar egin dudan aldi bakanetan. Bereziki gogoan daukat amarekin haserretu eta gero etorri nintzen egun bateko negarraldia. Ez dakit zein izan zen haserrearen azaleko motiboa, baina sakonean maitale egin berri zuen lankide bat etxera ekarri zuelako nengoen suminduta.

      Begiak beteta, Lazkao Txiki bertsolariak Txindokiri begira jarritako bertsoak kantatu nituen isilean, neure artean, haren ahots samurra gogoan.

            Urre antzeko argi polit bat

            erdi zurizko urdiña,

            gure Jainkuak mirari antzo

            zeru goitikan egiña.

            Bear genduke sendotasun bat

            eta sinistapen fiña,

            zer mirari dan egunsentiaz

            konturatuko bagiña.

Duela hilabete inguru, alabaina, bisita izan nuen Hutsarte Berrin. Michelle agertu zitzaidan, pintatze-astoa eta margotzeko trepetak bizkarretik zintzilik zituela. Zorionez, ez nintzen inoren aurrean lotsatzeko moduko ezer egiten ari une hartan. Suitzar labanarekin ogia mozten, txorizo ogitarteko bat prestatzeko.

      — Egun on eta on dagizula —diosal egin zidan, ingelesez—. Barkatu molestatzen badizut.

      Hitzik gabe geratu nintzen, edo akaso “kaixo” isil bat murmurikatu nuen, besterik ez.

      — Gaurkoz nahikoa margotu dut eta pixka bat egurastu nahian nabil, etxera itzuli aurretik —desenkusatu zen.

      Ez nekien zer esan, eta berak jarraitu zuen hizketan.

      — Badakizu, noski, nor naizen…

      — Bai... —ausartu nintzen azkenean—. Askotan ikusi zaitut basoan margotzen. Zure biloba ere ezagutzen dut, Thierry. Gela berean gaude eskolan.

      — Hara! Ez nekien.

      Isilik geratu zen une batez, nik zerbait esatea espero balu bezala, eta hitz egitera behartuta ikusi nuen neure burua.

      — Ba ni ogitartekoa prestatzen ari naiz. Nahi duzu zati ba?

      — Ez, eskerrik asko. Jan zeuk dena, oraindik ere hazteko adinean zaude eta.

      Lotsa ematen zidan, ordea, haren aurrean ogitartekoa jaten hasteak.

      — Ederra labana! —esan zidan—. Garai batean askoz gehiago ikusten ziren horrelakoak. Orain jende gutxik erabiltzen du labana etxeko sukaldetik kanpo. Utziko al didazu une batez?

      Labana eman nion eta lehen mokadua kendu nion ogitartekoari. Deseroso nengoen, urduri eta beldur lauso batek hartua, baina aldi berean pozik, zerk eragiten zuen ulertzen ez nuen ilusio arrotz batek hunkitua.

      Bat-batean, mugimendu azkar batez labana irekia airean bota eta, nire buru gainetik pasarazita, atzean neukan haritzean sartuta utzi zuen. Metro laurdenetik beherako tartea zegoen buruaren eta labanaren artean.

      — Ez beldurtu! —esan zuen barrez, nire izuari burla eginez—. Eskarmentu handia daukat labana-jaurtiketan! Ez dut inoiz huts egiten!

      Buelta erdi eman eta alde egiten hasi zen.

      — Hurrengora arte —esan zuen, irribarre samurrez, une batez burua niregana biratuta.

7

Orain arte idatzi dudana berrirakurri dut, hasi eta buka, eta gustura geratu naiz, neurri batean, uste dudalako ezin dudala hobetu, baina triste ere utzi nau aldi berean berrirakurketak, baieztatu didalako ez dakidala ondo idazten, ez dakidala hitzei benetako bizitza ematen. Beharbada ezintasun hori ez da nire ahulezia edo gabezia, zerbait sakonagoa baizik, bizi garen munduaren nolakotasunari lotua.

      Marten bizi garenetik ama dut euskaraz aritzeko solaskide ia-ia bakarra. Mariorekin ere euskaraz aritzen nintzen, egia da, baina azken batean hura ez dago jada hemen eta lehen ere ez genuen elkarrekin askorik hitz egiten.

      Biziraupenarekin lotuagoak dauden bestelako premia batzuei lehentasuna emanik, lehentasun guztiz logikoa, AGK ez da arduratu eremu urriko hizkuntzez Marten horietaz Lurrean arduratzen den neurri berean, eta munduko alde guztietako herritarrak nahastu gaitu hemen, ingelesari emanik nagusitasuna, azken batean hona etorritakoen artetik bakanak baitira ingelesa ondo antzean jakin gabe etorriak.

      Berez, Txina da gaur egun, azkeneko urteetan, Lurreko herrialderik indartsuena, baina Txina Amerikako Estatu Batuei eta Europari gailentzen hasi zitzaionerako ingelesa guztiz zabalduta zegoen mundu osoan; esperantoaren sortzaileek, hainbat hamarkada lehenago, beren sorkariari eman nahi zioten indarraren eta espazioaren jabe egina zen. Horregatik, AGK-k hasieratik lehenetsi du ingelesa Lurreko eta Marteko hizkuntza nagusi eta unibertsal gisa.

      Hizkuntza minorizatuen babesaren ardura Lurrerako utzia du gure konputagailu arrazionalak, oraingoz behintzat. Lurrean ondo zaindua dago gaur egun euskara, garapen betean literaturan eta arlo artistiko eta kultural guztietan, AGK-k bere algoritmoaren bidez bizitarako hautatutako hizkuntza guztiak bezala. Baina han ere banituen nik neure kezkak eta arrangurak euskararen inguruan. Euskara batuaren aurreko gure arbaso elebakar edo ia-ia elebakarren euskararen zale porrokatua naiz, mendekotasun patologikorainoko zalea, Antonio Zavala biltzaile, idazle eta idatzarazle erraldoiaren Auspoa sail osoaren irakurle eta miresle etengabea, eta gero eta argiago ari naiz egiaztatzen, penaz eta minez, betiko galdutako altxorra dela hori guztia.

      Ez da, berez, ezer larria nire kezka hau, aje edo ondoez txiki bat, neurosi obsesibo koxkor bat, ezin sendatuzkoa baina eragin fisiko eskasekoa, eta —hala espero dut— nire bizi-itxaropenean eragin kaltegarririk gabekoa. Ez dut uste, horrenbestez, AGKren esku-hartzea behar duenik, batzuetan, neurosiak gogorren erasotzen didanean, horri buruzko zalantzak izaten baditut ere. Aurrerabidean, dena ezin da irabazia izan, ez dago erabateko justiziarik eta zoriontasunik, kontuan hartu beharrekoa da hori AGKren zeregina eta haren oreka beti zaila ulertzeko. Beharrezkoak ditugu gaur egungo gizakiok AGK-k ezin konpondu dituen honelako arazo txikiak ere.

      Auspoako paperezko liburu batzuk dauzkat hemen, Martera ekarriak, eta horrez gain, nahi izanez gero, bilduma osoa pantaila bidez irakurgai. Birramona, amaren amona, omen zen bilduma horren zale porrokatua —eta bertsozale ez ezik bertsolari ere bai, amak oroitzen duenez, ez plazan baina bai etxean eta auzo giroan—, eta harengandik oinordetzan jasotako liburuekin hasi nintzen zaletzen. Liburu batzuetan behin eta berriro murgiltzen naiz, plazer handiz. Aurretik Xalbador, Uztapide, Mikaela Elizegi, Manuel Lasarte, Lazkao Txiki, Ataño eta beste hainbatekin bezala, Inaziomari Atxukarrorekin gozatzen ari naiz azken egunotan, ikaragarri gozatzen ere. Aparteko espanturik gabe aritu arren, ez zen harengandik intentziorik gabeko hitz ahul gezarik ateratzen, ez zekien esaldi bakoitzari gutxienez txinpartatxo xume bat atera gabe hitz egiten edo idazten.

      XX. mendearen amaierako eta XXI. mendeko bertsolariak —Xabier Amuriza, Andoni Egaña, Maialen Lujanbio, Amets Arzallus, Juliette Etxebizkar, Tabirat Kushmir, Itsaso Aranguren, Ane Mei Chen...— ez ditut neurri berean ezagutzen. Ez naute inoiz askorik kitzikatu. Beste molde batekoak direlako, neure mundukoegiak beharbada. Gertukoegiak ditudalako.

      Gaur egun denok gara elebidunak gutxienez, edonon gaudela ere eskura ditugu bitarteko guztiak hizkuntzak ikasteko, edozein hizkuntzatan esaldi zuzen eta zehatzak idazteko, ustez behintzat adierazkortasuna eta esan-indarra dutenak ere bai batzuetan, nahiko fosilduak hala ere, ezinbestean. Itzuli ere, edozein esaldi edo testu itzultzen dugu, horretarako tresnek lagunduta, edozein hizkuntzatatik edozein hizkuntzatara, aitaren batean. Baina Atxukarroren hizketa-modua, dagokion mundu-ikuskerarekin batera, galdua da betiko, hori ez da itzuliko. Beste era bateko bizimodua eskatzen baitu: hizkuntza bakarra jakin, entzun, irakurri, mintzatu eta idatzi —edo akaso, aukeran, hobe jakin, entzun eta mintzatu soilik, irakurri eta idatzi gabe—, hizkuntzaren berezko eremu geografiko eta sozialean, eta hartan murgilduta bizi hartaz oso kontziente izan gabe, arraina uretan bezala. Globalizazioaren antipodak.

      Galera horretan euskara ez dago bakarrik. Hizkuntza guztiei eragiten die antzeko moduan globalizazioak, baita ingelesari berari ere, nahiz eta ikaragarri zabaldu den. Ez zait iruditzen hedaduran irabazi duen neurri berean irabazi duenik aberastasunean, ezta hurrik eman ere, alderantziz baizik, pobretu egin da nabarmen, praktikotasunean eta efikazian irabazitakoa bizi-indar eta zirrara-pilpiretan galdu duelako.

      Elebidun edo poliglota gara denok. Hitzezko komunikazioaren zati gero eta handiagoa, jatorrizkoa zein itzulitakoa, konputagailu indartsuen esku dago. Literatura, hori ere neuri handi batean konputagailuen esku utzia, entretenimendurako eta denbora-pasarako industria oparo eta erraldoi bihurtu da. Hizkuntzak beren lurrezko sustrai geografikoetatik eta giza harremanen berezko sareetatik erauzi eta bereizita daude, eta hizkuntza guztien egiturak oro gero eta elkarren antzekoago dira eta gero eta homologatuago daude, itzulpenetan ia ezer ez galtzeko moduan mintzatuak eta idatziak izateraino. Horren guztiaren ondorioz, ahazten ari zaigu hizketari komunikaziotik haragoko edertasuna bilatzea zer den ere, erremediorik gabeko moteltasun temati batek ahultzen ditu gure zirto eta ateraldirik ezustekoenak ere, gure ezintasuna agerian eta lotsagarri utzita.

8

— Hizkuntza minorizatu bateko liburu zaharrak irakurtzen dituzu, beraz —esan zidan egun batzuk geroago Michellek—. Eta idazten ez zekien jendeari jasotako lekukotasunak. Berehala igarri nuen zu gure planetakoa zarela.

      — Zuen planetakoa?

      — Bai, zoroen planetakoa!

      — Bakoitza bere zoroak bizi duela dio euskarazko esaldi batek.

      — Txantxetan esan dizut zoroen planetarena. Baina ez oinarririk gabe. Ez zara nire planetakoa, baina, neurri batean, nire antzekoa zara, gizaki gehienak baino nire antzekoagoa behintzat.

      Ez nekien zer esan. Hutsarte Berrin elkartuta solas labur bat genuen hirugarren aldia edo izango zen ordukoa. Aldez aurretik jarria genuen hitzordua. Bera margotzen aritzen zen paretik pasatzen ari nintzela, ohartarazi zidan bukatutakoan bisitan joango zitzaidala.

      — Orain inori kontatu behar ez diozun sekretu bat kontatu behar dizut —hartu zuen berriro hitza Michellek—. Ni, zu bezala, ez naiz Martekoa. Baina Lurrekoa ere ez.

      — Ilargikoa akaso, hortaz —ironikoa izateko asmotan nik.

      — Ez. Askoz urrunago dagoen leku batekoa. Tira, berez, zehatz esanda, ez da ez leku bat, ez planeta, ez izar, ez satelite ez antzeko ezer, beste dimentsio bat baizik. Zaila da zuen hizkuntzetako batean azaltzea, eta ondo azaltzen asmatuz gero ere ez zenidake sinetsiko.

      — Eta nolakoak zarete ba beste dimentsio horretako biztanleak? —galdetu nion, esaten ari zitzaidana sinetsiko banu bezala baina ezin sinetsita—. Zertan bereizten zarete gizakiongandik?

      — Ugariak eta handiak dira diferentziak, baina ulertzen errazenetako bat, nabarmenetako bat, da denboraren beste pertzepzio bat daukagula, eta baita errealitate fisikoarena ere. Ez gaitu ia ezerk larritzen.

      — Horregatik ematen duzu hainbeste denbora leku bera margotzen?

      — Ez da leku bera. Aldatu egiten da. Margotzen ari naizen bitartean ere aldatzen ari da.

      — Baina oso-oso gutxi, igarri ere ezin den moduan.

      — Bai zera! Ikaragarri aldatzen da, ondo erreparatzen bazaio. Egonarria behar da, eta horretatik ez duzue sobera handirik gizakiok.

      — Eta zure familia? Thierry ere… ez da gizakia?

      — Bai, baina ez da nire biloba biologikoa, haren ama, Claire, nire alaba biologikoa ez den bezala. Nire estralurtartasuna disimulatzen laguntzen dit familiak, guztiz ama eta amona arrunt, diskretu eta ortodoxoa izatea ezinezkoa bazait ere. Clairek badaki ez naizela bere ama; are gehiago: badaki ez naizela gizakia. Baina hala banintz bezala onartzen nau bere ondoan, ohikotik kanpo dagoen guztiaren zale amorratua delako. Hori da hura bizi duen zoroa. Thierryri ez diogu ezer esan, eta asmorik ere ez dugu. Zertarako? Jakiteak nahastu baino ez luke egingo gizagaixoa.

      — Eta niri zergatik esan didazu?

      — Claireren kasuan bezala, senak ekarri nau zuregana. Ikusi zintudan lehen aldian erabaki nuen zure adiskide egin eta dena kontatuko nizula.

       Berarentzat gure bizialdi bat denbora tarte laburra dela azaldu zidan, milaka urteko bizi-itxaropena dutelako, eta Michelleren bizialdia —Michelleren itxura eta izena hartuta bizitzen ari dena— gizakioi buruzko informazioa biltzeko baliatzen ari zela.

      — Hori da nire misioa. Berez, lana egina daukat, aspalditik, baina orain gustura nago hemen, Michelle Delionen larruan, hari hiltzeko adina eta unea iristen zaion bitartean. Beste hogei edo hogeita bost urte kalkulatzen ditut. Ez dago presarik.

Ez zion inoiz utzi beti leku berean eta beti paisaia bera —bere unean uneko aldaketekin, berak zioen bezala— margotzeari.

      — Eta margolanekin zer egiten duzu ondoren —galdetu nion behin, bere betiko margotze-lekura hurreratuta—. Gordeta dauzkazu? Saldu egiten dituzu?

      — Bai zera! Zertarako? Bata bestearen gainean margotzen ditut, harik eta mihisea, erabiliaren erabiliz, zaborretara bota behar izaten dudan arte.

      — Ez dizu pena ematen?

      — Presa eta larritasuna bezala, pena ere ez dugu ia-ia sentitu ere egiten. Ulertu egiten dugu, eta halako zimiko txiki bat eragin diezaguke, baina berehala gainditzen dugu. Zuek pelikula bateko dramarekin sentitzen duzuenaren parekoa izan daiteke, gehienez ere, gure pena; urruna, leuna eta are goxoa ere.

      Kontu askori buruz mintzatu ginen lehen elkarraldi haietan.

      — Zuek oso jakintsuak zaretenez, gu baino askoz ere jakintsuagoak, galdera bat egin nahi dizut —esan nion beste batean.

      — Esan.

      — Zuek, gu bezala, hilkorrak zarete, ezta? Hala ulertu dizut.

      — Bai, gure bizialdia luzeago da, baina hil egiten gara denok.

      — Eta hil eta gero, zer? Ezer ez? Ala bada zerbait, beste bizitza modu bat, beste errealitate batean, beste dimentsio batean?

      — Ez dakigu. Baina badakigu, edo hala uste dugu behintzat, ia ziur gaude, hobe dela ez jakitea, eta horrexegatik ez dakigula, zuek ere ez dakizuen modu berean.

      Ez nuen ezer esan. Ez nekien nola jarraitu aurrera solasaldi hartan.

      Berez, ikuspegi arrazional batetik begiratuta, ez nuen sinesten Michelle gizakia ez zenik, baina une batzuetan zalantza pizten zidaten haren kontaketaren zehaztasunak, koherentziak, trebeziak eta adierazkortasunak, eta ez nion neure buruari erabateko ziurtasunez ukatzen hark esaten zidan guztia egia izan zitekeenik.

      Ez genuen elkarrekin denbora asko igarotzen, ordu gehiago ematen baikenituen bakoitzak bere ohiko bakar-lekuan: Michelle basoko bere txokoa margotzen; ni neurean, egonean gehienetan, irakurtzen bestela… Baina, pixkanaka, elkarrekiko konfiantza hartu genuen eta begien bistako gertatu zen gure arteko adiskidetasuna. Zenbaiti harrigarri ez ezik kezkagarri ere iruditzen hasi zitzaion sinbiosi hura, baina nork bere etxean ez genuen arazo handirik izan horren ondorioz, ez Michellek eta ez nik.

      — Nahiago nuke zeure adineko lagunekin ibiliko bazina, baina nik ezin dizut agindu noren lagun izan —esan zidan behin amak, kontuari garrantzi handirik eman gabe. Ez zidan askorik kontatu horretaz, baina Marteko hirietako batean istripu larri bat eragozteko lanetan buru-belarri murgilduta egon zen egun haietan.

      Claire, berriz, erabat ohituta zegoen bere amaren askotariko jokabide ohikotik kanpokoetara.

Esaten zidana sinetsi edo ez —azken batean berdin zitzaion— gustatzen hasi zitzaidan Michelleri bere dimentsioaz galdetzea. Hutsik egin gabe, beti zeukan erantzun zuzen eta koherente samar bat nire galderentzat.

      — Ez daukat nire dimentsioko beste izakiekin egon beharrik —azaldu zidan, gure artera etorrita, gizakiz inguratuta, bakarrik ez ote zen sentitzen galdetu nionean, ez ote zuen, alegia, bera bezalakoekin, bere senide, ahaide, kide edo dena delakoekin, egoteko premiarik sentitzen. Hutsarte Berrira bisitan etorria zitzaidan eta elkarren ondoan eserita geunden, berriketan. Ni egur zati bat zizelkatzen ari nintzen labanarekin.

      — Ez daukagu premia afektiborik —jarraitu zuen—, edo, izatekotan, pena bezala, premia horiek distantzia batetik sentitzen ditugu, ez gaituzte ez mintzen, ez asaldatzen, ez kezkatzen, ez larritzen.

      — Baina informazio bila etorri zara gure artera, hori da zure misioa, diozunez. Zertarako behar duzue, zuen dimentsioko izakiek, informazio hori?

      — Misioa dela esan nizun, baina ez du aparteko garrantzirik. Entretenimendu hutsa da. Ez kezkatu, ez dago gure asmoen artean zuek suntsitzea edo inbaditzea. Ezta zuei laguntzea ere.

      — Denbora-pasa hutsa? Beti paisaia bera margotzea bezala?

      — Antzera. Baina ez ahaztu ez dela beti paisaia bera. Eta hala balitz ere, ez ginateke aspertuko. Berez, ez dugu ezer behar gustura egoteko, ezeren premiarik gabe gaude pozik.

      — Kosta egiten zait horrela bizi daitekeenik irudikatzea, baina inbidia pittin bat ere ematen dit.

      — Esan nizun: gure antzekoa zara. Ezagutzen ditudan gizakien artean antzekoena.

      — Baina nik eskolara joan beharra daukat, laster lanean hasi beharko dut, ez dakit zertan, gaixotu ere egin naiteke noiznahi, aurretik gaitzen edo istripuren batek hiltzen ez banau zahartu egingo naiz… Horrez gain, bere burua suntsitzetik gertu dagoen espezie bateko izakia naiz. Batzuetan larritu egiten naiz etorkizunaz pentsatuta.

      — Alferrikako lana da. Are gehiago zuen oraingo bizimoduan, zuen bizitza inoiz baino gidatuago dagoenean, AGKren erabakien mende.

      — Hori da mintzen nauen beste kontu bat. Hain lotuta bizitzearena. Batzuetan AGK suntsitzeko gogoa izaten dut, baina gutxi irauten dit sumindura antzu horrek. Hari edo haren itzalari ihes egitea da geratzen zaidan poz bakarra, BKSa etxean utzi eta hona etorrita. Ez da lorpen ikaragarria, baina besterik ez daukat eskura.

      Bat-bateko mugimendu batez eskuan neukan labana kendu eta, ezkerreko besoarekin atzetik heltzen zidalarik, eskuineko eskuarekin zintzurraren parean jarri zidan.

      — Lasai, ez dizut minik egingo —esan zidan, askatu eta labana eskura itzultzen zidan bitartean—. Pentsa ezazu oreka batean bizi zarela —jarraitu zuen—. Oraintxe ikusi duzu zein erraz hautsi daitekeen oreka hori. Hausten ez den bitartean, gozatu horretaz. Unibertsoaren handitasunaz jabetu eta horretan integratuta sentitzeko aukera daukazu. Horretarako behar diren dohainen jabe zara. Ez ahaztu ezer ez dela betiko. Ez dago onurarik gabeko kalterik, kalte bakarra irabazitakoa galtzeko beldurra bada ere; ezta kalterik gabeko onurarik ere, onura bakarra irabazia galtzeko beldurrik eza bada ere.

      — Lurreko gizakia bazina, ekialdekoa zinateke —esan nion, ironiaz—. Horrelako kontuak ekialdekoek esaten dituzte, eskolan azaldu digutenez.

      — Ekialdea? Zer ekialde? Zeren ekialdea? —erantzun zidan, serio—. Ez dago ekialderik. AGK ez al da jabetu horretaz? Eskema zaharkitu horrekin bizi baitzarete oraindik. Nik uste dut AGK-k ondo dakiela hori, baina ez dizuela azaldu nahi, batzuek ez dutelako ulertuko, beste batzuek ez dutelako onartuko eta beste batzuek liskarra sortzeko erabiliko dutelako. Baina Lurrari hemendik, Martetik, begiratzea aski duzu ekialderik ez dagoela jabetzeko.

      — Egia da. Ez dago ekialderik —erantzun nion, pentsakor—. Unibertsoa dago.

      — Eta Unibertsoan, zu.

      Ez nion esan, baina euskarazko hitz bat ekarri zidan gogora Michelle estralurtarraren arrazoibideak, lehengo zaharrek oso erabilia baina gaur egun betiko galdutzat eman beharrekoa: konformidadea.

Egun batean, Hutsarte Berrin berriketan ari ginela, isilune bat baliatuz, ile zuria biltzen zion mototsa askatu zuen Michellek, niri begira.

      — Orraztuko nauzu? —galdetu zidan, serio eta samur, lan-jantziaren poltsikotik atera zuen eskuila eskaintzen zidala zeregin horretarako.

      Atzealdean eseri eta eskuilarekin ilea orrazten hasi nintzaion, harik eta buelta eman eta musu bero eta hezea ematen hasi zitzaidan arte. Inoren ezpainak musukatuz eta inoren gorputza ukituz sexu irrika sentitzen nuen lehen aldia zen.

      — Astiro —esaten zidan behin eta berriz Michellek, sexu grinaren kitzikadura zoroak mugimendu zakar eta bortitzegietara eramaten ninduen bakoitzean.

      Hitzik esan gabe alde egin zuen gero. Belar gainean etzanda Marteko zeruari begira, neu ere ez nintzen ezer esateko gauza sentitu.

9

Informazioa etengabe eta kantitate ikaragarrietan, zinez sinesgaitzetan, giza adimen arruntarentzat ezin irudikatuzkoetan, jaso, atxiki eta prozesatzeko gaitasuna da AGKren dohain miresgarrienetako bat.

      Iturri asko du informazio hori guztia jasotzeko, Lurrean, Ilargian zein Marten: gizakiak, azpi-konputagailuak, robotak eta androideak, zaintzako kamerak, mikrofonoak eta askotariko sentsoreak nonahi…

      Hala jakin zuen AGK-k beste ezein gizakik ez zekiena, Michelle eta biok sexu harremanak izaten ari ginela, eta informazio horrek alarma txiki bat piztu zuen haren barruko zirkuituetan.

      Handik eta hemendik jasotako informazioa osatu beharra dagoela irizten dionean, galdeketa indibidual sekretuak egiten dizkigu AGK-k herritarroi, harekin badaezpada ere ia une oro konektatuta gauzkan BKSaren bidez. Niri gaur egin dit, bizitzan lehen aldiz, galdeketa horietako bat.

      — Ba al dakizu pertsona heldu batek adingabe batekin sexu harremanak izatea delitutzat jotzen dela? —galdetu dit.

      — Ez nekien —erantzun diot. Amak beharbada esango zidan zerbait horri buruz, baina ez dut gogoan. Ez nuen uste inolako sexu harremanik izango nuenik inorekin gutxienez 20 bat urte izan arte, eta ez nuen horretaz askorik pentsatzen.

      — Zer moduz sentitzen zara Michelle Delion andrearekin sexu harremanak izan eta gero? Deserosotasunik sentitzen duzu? Kezkarik izaten duzu? Ezinegonik? Damurik? Beldurrik?

      — Ez. Alderantziz. Seguru eta lasai sentiarazten nau beti.

      — Jakin ezazu, dena den, orain hala sentitzen bazara ere, era horretako harremanek oroitzapen traumatikoak eragin ditzaketela gerora. Prest zaude arrisku horri aurre egiteko?

      — Bai.

      — Seguru eta lasai sentitu zinen labana buru gainetik jaurti zizunean ere? Edo labanaren ahoarekin zintzurra ferekatu zizunean?

      — Sustoa eman zidan bi aldi horietan, ezin dut ukatu, baina asmo onez emandako sustoak izan ziren. Berehala jabetu nintzen.

      — Asmo onez?

      — Niri astindu txiki bat emateko balio izan zuten susto horiek, beharrezkoak nituen astinduak. Daukadanaz jabetu eta biziago senti nendin… Eta, bide batez, bion arteko konfiantza handitzeko ere bai.

      — Ez dela gizakia esan dizu, beste dimentsio bateko izakia dela… Ez dizute ezinegonik eragiten adierazpen horiek?

      — Horiek ere lasaitu egiten naute.

      — Baina sinesten dituzu?

      — Ez. Edo bai. Ez dakit. Berdin zait.

      — Gezur hutsak dira, neuk esaten dizut.

      — Ados.

      Gezur hutsa izango da, beraz, akaso, Michellek niri kontatutako guztia. Ez diot AGKri esan, baina uste dut, gezur izan zein ez, ederra izango dela Michelle eta biok egia balitz bezala bizitzea. Horixe da gure asmoa, AGK-k eragozten ez digun bitartean behintzat.

      Plazer handia izan da AGKrekin zuzenean hitz egitea. Lehen ez zuten herritarrek hain erraza izaten beren agintari gorenekin aurrez aurre elkartzea, are gutxiago fededunek nork bere jainko edo jainkosarekin.

      Ez zebilen oker Lazkao Txiki: zer mirari dan egunsentiaz konturatuko bagiña.

Algoritmoak

— Hortaz, hik benetan uste dun agintaritza konputarizatua behar duela munduak, algoritmoen mende utzi beharko duela gizakiak erabaki politiko, sozial eta ekonomikoak hartzeko ahalmena?

      — Gure panorama ikusita, aukerarik egokiena ez ezik mundua eta gizateria salbatzeko modu bakarra ere izango duk laster.

      — Baina gizakiek kontrolatzen ditizten konputagailuak.

      — Gizakion artean mundu mailako gutxieneko akordio orokor nagusi batzuk lortuko bagenitu, ordea, giza eskubideen bertsio berrikusi bat adibidez, eta konputagailu nagusi indartsu bati behar diren irizpideak eta datuak emanez gero…

      — A zer erokeria!

      — Erokeria gaur egungo egoera duk. Gero eta premiazkoagoa duk mundu mailako erabakiak hartzea, baina estatu bakoitzaren norabidea estatu horren interesen arabera erabakitzen jarraitzen diagu, edo, zehatzago esateko, estatu bakoitzeko unean uneko agintarien interesen arabera, gero eta epe laburragoko interesen arabera gainera, eta hori guztia botere ekonomikoen kontrol gero eta handiagoaren mende. Amildegirako bidean gaudek.

      — Ezinezkoa iruditzen zaidan mundu mailako horrelako akordio batera iristea.

      — Orain bai, baina gero eta beharrezkoagoa izango duk, harik eta azkenean derrigorrezkoa izan arte, erremediorik gabekoa. Gutariko gehienontzat eskuko telefonoa, Interneteko konexioa eta abar edukitzea derrigorrezkoa bihurtu den bezala; eta azken hilabeteetan aurpegi erdia estaltzeko maskara.

      — Oso estututa egon beharko liketen agintariek horretara iristeko. Izututa.

      — COVID-19ak erakutsi dik bidea. Oso estututa egon dituk agintariak eta aurrez ezin pentsatuzkoak ziren erabakiak hartu behar izan ditiztek. Ez zegok premia larria baino eragile eta akuilatzaile hoberik, eta planeta hau gero eta premia larriagoan zegok.

      — Agintaritza globala konputagailu handi baten eskuan uztea ez al litzateke gizakiaren dimisio edo amore emate lotsagarria izango?

      — Lotsagarria al da gure harreman guztiek, are intimoenek ere, azken urteetan izandako konputarizazioa? Gero eta gutxiago lotsatzen gaitik horrek. Bada, ildo beretik, gaurko giza agintaritzak erakutsi duen eta erakusten jarraitzen duen lotsagabekeria eta trakeskeria maila ikusita…

      — … hobe mundua zuzentzen duen agintaritza globala ere konputarizatuko balitz, ezta?

      — Egokiagoa eta pozgarriagoa izango lukek gizakiak konputarizaziorik gabe lortutako harmonia unibertsal bat, eta hori izan duk pentsalari eta ekintzaile utopiko askoren asmo ederra, baina, gaur egungo kapitalismo unibertsala iritsi den punturaino iritsita, utopia horiei fedea emanda bizitzea arrazoiaren bideetatik ikaragarri urrundutako lilura batean bertan goxo egitea iruditzen zaidak.

      — Beraz, utopiek ez dute ezertarako balio gaur egun?

      — Bai, baina tokian tokiko lorpen txikietarako baino ez. Esperientzia txalogarriak zeudek eta egongo dituk gero ere, baina kapitalismoaren aurkako borroka globala gaur egun ameskeria hutsa duk. Horregatik, gutxieneko oreka bizigarri bat lortzeko bide bakarra duk gizakiek ahalik eta epaile neutralenen bidez ebaztea beren arteko desadostasunak. Gero eta arlo eta kontu gehiagotan ari gaituk ematen konfiantza handiagoa konputagailuei gizakiei baino, eta azken pausoa, egun batean derrigor eman beharrekoa, hil ala bizikoa, horixe izango duk, munduaren agintaritza globala konputarizazioaren esku uztea.

      — Konputarizatu ala hil?

      — Horixe bera.

Arbasko hegaldia

Hizkuntza kanpoko espazioko birusa da.

WILLIAM S. BURROUGHS

Batzuek diote arrazoirik gabe madarikatuta gaudela,

beste batzuek kausa zuzen batekin madarikatuta gaudela,

eta beste batzuek hau bedeinkazio bat dela.

TOM WHALEN

Abuztuaren hasierako igande batean eta hain paraje ederrean, bakardadeak harritu ninduen lehenik, Casares de Arbastik eta Cubilla de Arbastik pasatu ondoren Aralla de Lunara bidean bizikletan nindoala, Arbas haranetik Luna haranera igarotzeko mendatetxoa igotzen hasita. Oso noizean behin baino ez nuen autoren edo furgonetaren bat gurutzatzen errepidean. Eskuarki leku ederrak hautatzen ditugu oporretarako, jakinda leku horietan gu bezalako turista asko izango dela, baina Leongo paraje haiek axioma hori urratzen zuten.

      Oporretan kanpora joaten garenean benetan zer nahi ote dugun pentsatzen hasi nintzen, eta ezinegon bat sentitu nuen lehenik, beldur lauso eta arin bat, egon behar ez nuen lekuan egoteko sentsazioari lotua. Harritzekoa ere ez zen, garai hartan, hori ere esan beharra daukat, ez bainuen askorik behar izaten beldurrak gogoa ilundu ziezadan. Baina bat-batean beldur lauso hura ikara handi bihurtu zen, gehiegizkoa eta guztiz irrazionala. Pedalkaden erritmoa azkartu nuen, paraje zabal hartan bakarrik egoteak muinetaraino larriturik ninduela.

      Ondoren, bizikleta errepide gainetik altxatzen hasi zen nik horretarako ezer egin gabe, eta berehala nengoen hamar metroko altueran, hogei, hogeita hamar... pedalei airean eragiten hala ere, arrabol baten gainean banengo bezala, E.T. Estralurtarra filmeko irudi ezaguna berrituz. Baina, paradoxikoa dirudien arren, areago izutu beharrean beldurra galdu nuen gorago jo ahala, hain zen zaila sinesten hura benetan gertatzen ari zitzaidala. Gero eta urrunago zegoen zorua lehenik, Arbas haraneko paraje ikusgarri hura, eta gero Leon osoa, eta Asturias, Espainia, Europa... eta planeta bera, Lurra.

      Loak hartu ninduela esan daiteke gero. Baina ez zen loa izan, zehazki, hartu ninduena, antzeko zerbait baizik, izatekotan. Bizikletatik ez nintzen jaitsi, neu horretaz jabetuta behintzat, eta ez naiz inoiz izan bizikleta gainean lo egiteko gauza.

      Esnatu, konortea berreskuratu, neure senera etorri edo dena delakoa egin nuenean, behera nindoan berriz, bizikleta gainean pedalei eraginez, eta berehala jaitsi nintzen lehengo errepide berberera, metro batzuk aurrerago, berrehun bat asko jota, aurretik neraman abiada bertsuan, bien bitartean ezer arrarorik gertatu ez balitz bezala.

       Bide bazterrean gelditu eta inguruetara begiratu nuen. Ez zen inor ikusten. Soina haztatu nuen, behetik hasita goraino, eta ezer arrarorik ez nuen atzeman. Maillotaren atzealdeko poltsikoak miatu eta lehen bezala zeudela egiaztatu nuen: giltzak, nortasun agiria, eskuko telefonoa, berrogeita hamar euroko billetea, barra energetiko pare bat eta platano erdia neuzkan barruan. Ez ninduen larritzen jada parajearen bakardadeak.

      Orduan duda piztu zitzaidan benetan gertatua ote zen nire hegaldi harrigarri hura. Nire irudimen urdurituaren jostailu izana nintzen beharbada, eta psikologoek sugestioa deitzen duten horietako bat nozitu nuen. Oso misteriotsua da gure garuna, eta hari buruz ezer gutxi dakigu, neurologo guztiek halabeharrezko apaltasunez aitortzen dutenez. Amona Irati zenak askotan esaten zidan, XIX. mendeko idazle bat aipatuz —ahaztua dut haren izena—, ez digula batere mesederik egiten denari azalpena bilatzeko dugun tema antzuak. “Ikusi al duk inoiz haizea? Baina ez didak ukatuko haizea, izan, badela, ezta?”.

      Bidean aurrera egin, mendatetxoaren gailurrean dagoen tunel estutik igaro —Alceoko Tunela—, beherantz jo, Aralla de Lunaraino, eta garagardo bat hartu nuen errepide ondoan ikusi nuen tabernan, aurretik maillotaren atzeko poltsikotik ateratako platano erdia jan eta gero. Herritar batzuk baino ez zeuden, turistarik ez. Ez nion gertatutakoaz ezer kontatu inori, jakina. Argi zegoen ez zidatela sinetsiko.

      Beste bide batetik, Geras eta Caborneratik pasatuta, itzuli nintzen oporraldi haietako gure etxera, La Pola de Gordoneko kanpinera. Dutxa hartzen nuen bitartean zalantzak izan nituen, baina hegaldiarena emazteari aurrerago kontatuko niola erabaki nuen, gauean seguru asko, gertatutakoa neure buruan argitu eta nola kontatu behar nuen ondo pentsatu eta gero.

      Baina gauean biharamunerako utzi, biharamun goizean bazkalordurako... Geroko utzi eta geroko utzi, azkenean ez nion emazteari ere ezer kontatu, kontatzeak ekar zitzakeen lanek nagituta seguru asko. Gertatutakoaren berri emanez gero, burutik egiten hasita ez nengoela erakustera behartuta ikusiko bainuen neure burua, besteei lehenik eta neure buruari gero. Eta, esan bezala, neuri ere lanak ematen zizkidan hura benetan gertatua zela sinesteak.

      Baliteke —orain, atzera begiratuta, hala iruditzen zait behintzat— isiltasun horrekin zerikusia izatea nire orduko egoera psikologikoak. Nahiko aldarte ilunean nenbilen azkeneko bi urteetatik hara, batez ere nire txikitako bi adiskide hil eta gero, berrogeita bost urtekoak biak, nire adin berekoak, bata biriketako minbiziaren ondorioz, bestea bihotzekoak jota. Erraz tristatzen nintzen, are errazago ateratzen nire onetik, eta oihuka eta zalapartaka hasten, zakar, eguneroko bizitzako edozein kontu txiki okertze hutsarekin, emazteak azken orduko erosketa bat egitera bidaltzen ninduelako, laneko hitzordu bat atzeratzen zidatelako, bizikletan nenbilela gurpila zulatzen zitzaidalako... Ez nintzen ezertaz gozatzeko gauza, beti okerrena gerta zitekeelako susmoak hartzen ninduen eta hipokondria atake absurdo eta mingotsak izaten nituen. Horretaz ohartuta, familia-medikuarenera joateko aukera ere aztertu nuen, emaztearekin horretaz hitz eginda, akaso psikiatrarengana bidaliko ninduelakoan.

Donostiara eta eguneroko bizitzara itzulitakoan, Arbasko hegaldia gero eta urrunagoko kontua bihurtu zen niretzat, inolako eragin zehatzik gabeko oroitzapen lauso bat. Baina, pixkanakako aldaketa batzuk izan ziren nire aldartean oporraldi haren ondotik. Oharkabekoak hasieran, baina gero eta nabarmenagoak. Gero eta lasaiago nenbilen, baikorrago nintzen, ausartago eta erneago edozertarako, eta arretatsuago eta atseginago gertuko jendearekin.

      Emaztearekin horretaz hitz egin nuenean, oporretatik itzuli ginenetik pare bat hilabetera edo, esan zidan bera ere jabetuta zegoela onerako egina nuen aldaketaz, eta familia-medikuarenera jotzeko aukera baztertu genuen, “oraingoz behintzat” lasaigarri batez.

      Atentzioa eman zidan lehenengo zantzua, bitxia badirudi ere, ilearekin zegoen lotuta. Ilea galtzen hasita nengoen, eta gainera buruan sartuta neukan bizikletan ibiltzeko kaskoa janzteak bizkortu egiten zuela galera. Uda haren amaieran, ordea, Leongo oporralditik itzulita, jabetu nintzen ez nintzela ilea galtzen ari, eta, areago, lehen baino ile gehixeago ez ote nuen ere iruditu zitzaidan egun batean, bizikletan ibili ondoren, dutxatu aurretik, komuneko ispilu aurrean kaskoa erantzi nuenean.

      Hurrengo urteko otsailean, 2036koan, eroriko nahiko gogorra izan nuen bizikletan Jaizkibeldik Hondarribira jaisten ari nintzela. Baina eroapen handiz jasan nuen mina, eta baita bolada batez bizikletan ibili ezina ere, urte hartako Quebrantahuesos zikloturismoko probarako egiten ari nintzen prestaketan atzerapauso handia izan arren. Gorputzak eroapen hori eskertu nahiko balit bezala, traumatologoak uste baino askoz lehenago suspertu zitzaidan zangoa. Eta ekainean neure marka pertsonala hobetu nuen Quebrantahuesosen, neure aurreikuspenik baikorrenak ere aise gaindituta.

      Kontu horiek guztiak ez nituen lotu, hala ere, Arbasko gertaera esoterikoarekin, eta jarraitu nuen haren berri inori eman gabe. Gertaera hura kutxa bakartu batean itxita zegoen nire oroitzapenen biltegian, ia-ia amets bat izan balitz bezala, berezia eta indar handikoa, baina amets bat besterik ez.

Bizikleta gaineko kirol errendimenduan ez ezik, hobekuntza handia igarri nuen, Arbasko hegaldiaz geroztik, grupetako, hau da, txirrindularitzako entrenamenduetako lagun taldeko, harremanetan ere. Ez nintzen inondik inora ere taldeko animatzaile nagusi bihurtu, bazen rol hori jokatzeko ni baino askoz iaioagorik, baina taldeko kide batzuekin asko sakondu nuen harremana.

      Grupetako adiskiderik onenetako bat Pello nuen, Fignon ezizenez, mutil gazte isil eta formal bat, oso ikasle ona izateko fama zeukana, eta itxura ere halakoxea, betaurreko eta guzti. Zilar koloreko armazoi obalatua zuten Pelloren betaurrekoek; Laurent Fignon ziklista paristarrak 1980ko hamarkadan erabiltzen zituenen tankerakoak ziren.

      Fignonekin nuen harremana asko estutu zen minbizi larria diagnostikatu ziotenean, linfoma zehazki. Gurekin bizikletan ibiltzeari utzi behar izan zion eta hasieran, erietxe onkologikoan zela, grupetako guztiok bisitatu genuen, baina etxera itzuli zenean asko murriztu zen gure arreta, eta hilabeteren buruan neu nintzen, grupetako lagunen artean, hari bisitak egiten jarraitzen zuen bakarra.

      Kimioterapia saioen ondorengo egoerarik beltzenetan ere ondoan izan ninduen Fignonek, Eiderrek hala eskatuta, haren amak.

      — Berak ez dizu eskatuko baina nik badakit poz handia ematen diotela zure bisitek.

      Bost urte lehenago hila zitzaidan ama, azkeneko hilabeteak nahiko pattal eman ondoren, bai fisikoki eta bai aldarteari zegokionez, eta ez nintzen haren ondoan behar bezala egoteko gauza izan. Hasieran ez nuen onartu nahi izan gaitzaren larritasuna, gehiegizkotzat jo nituen amaren arrangurak; gero, etsia hartutakoan, izuak ezintasuna eragiteraino jota, ez nintzen egoerari aurre egiteko gauza sentitzen eta, aldian aldiko aitzakiak tarteko, emaztearen esku utzi nuen ardura nagusia, hala amaren ondoan egotearena nola egoera kudeatzearena: medikuekin hitz egin, erabakiak hartu…

      Amarekin izan nuen jokabide koldarrak ez zuen atzera-bueltarik, baina Fignonekin, neurri batean behintzat, aurretik huts egindako asignatura bat gainditzen ari nintzela sentitu nuen, eta gainera naturaltasun osoz egin nuela hori, ez asignatura aprobatu nahiak edo beste erremediorik ez izateak bultzatuta, berezko senak horretara eramanda baizik.

      Hil ala biziko ataka hartatik, kostata izan baldin bazen ere, onik irten zen Fignon, eta are bizikletan buelta bat edo beste egiten ere hasi ginen elkarrekin. Baina gero Amerikako Estatu Batuetara joan zen Medikuntza ikasketak amaitzera, han baino ezin ikas omen zitekeen espezializazio batean, eta arrastoa galdu nion.

Honezkero susmatzen hasita zaudetenez, COVID-37 gaitz birikoaren berri zabaltzen hasi zenean berehala pentsatu nuen ni ere kutsatuta nengoela, sintoma guztiak bainituen bete-betean: sasoi gero eta hobea, aldarte orekatu eta serenoa, enpatiarako eta erruki laguntzailerako joera, inoiz baino adimen argiagoa eta, horrekin batera, hori guztia dotorezia eta probetxuz baliatzeko ezinbestekoa den apaltasuna. Eta, azken froga ukaezin moduan, mediku azterketa batzuek nire susmoak berretsiz baieztatu zutenez, erabateko antzutasuna.

      Arbasko hegaldiaz geroztik ari ginen emaztea eta biok guraso izateko ohiko ahaleginak egiten, nire aldartearen hobekuntzak lagungarri izanik, baina pare bat urteren buruan, ikusirik gure oheko izerdiek ez zutela fruiturik emateko biderik urratzen, famili-medikuarenera jotzea erabaki genuen, eta hark, jakina, espezialistarengana bideratu gintuen. Egin beharreko probak egin ondoren, espezialistak esanda jakin genuen nire espermatozoideen geldotze eta maskaltze erabatekoak ondorengo genetikorik izateko aukerarik txikiena ere izatea eragozten zidala. “LSDa hartuta baleude bezala” neuzkan guztiak, medikuak esan zidanez, “musika psikodeliko pausatua entzuten, lanean jartzeko beharko lituzketen ereserki testosteronikoen ordez”. Berehala jakin nuen ez nuela medikuaren komentario bere ustez zorrotz hura ahaztuko bizi nintzen artean. “Ez dakit kontsolamendurako balioko dizun, baina, antzuak izanagatik ere, edo akaso horrexegatik, zoriontsuak dirudite, mikroskopiotik begiratuta”, errematatu zuen, irribarrez, ateraldia.

COVID-37 gaitzaren berri zabaldu zenerako, ni harekin bizitzen ohituta nengoen, birusa zenik eta gaixo nengoenik jakin gabe, Arbasko hegaldiaz geroztik nire gogo-gorputzetan izandako aldaketak zeri egotzi jakin gabe, baina haiek onartuta neuzkan, hala aldekoak nola kontrakoak.

      Baina birusaren eta hark eragiten zituen sintomen berri izan ahala, gero eta lotura handiagoa sumatzen nuen nire aldaketen eta haien artean. Azkenik, testa egitea eskatu nuen eta emaitza argia izan zen: ni nintzen mundu osoan lehenik kutsatu zirenetako bat. Ia lau urte zeraman birusak nire gorputzean apopilo. Horrek berretsi egiten zuen, dudarik gabe, ordurako nahiko argi zegoen errealitate beldurgarri bat: COVID-37ak hiru urtetik gora iraun zezakeen pertsona baten barruan gutxien-gutxienez, baina oso litekeena zen betiko gelditzea ere, ez baitzegoen jakiterik zer bilakabide izango zuen gaitzak nire gorputzean; ezta ordurako mendean hartuak zeuzkan gainerakoenetan ere.

      Oso bakanak ziren, izan ere, kutsatutakoen artean sendatutakoen kasuak, eta kasu bakan horietan guztietan, gainera, birusarekin lotura zuzenik ez zuen beste gaitz batek menderatu zuen birusa lehenik eta gero, harekin batera, hura barruan zeukan gaixoaren gorputza, kasu askotan heriotza eragin arte. Horrez gain, mundu osoko zientzialariak birusaren aurkako erremedio bat bilatzeko egindako ahaleginak ez ziren inolako fruiturik ematen ari. Alde horretatik, etsipena erabatekoa zen.

      Halaxe segitzen dugu gaur egun ere, erremediorik aurkitu gabe, eta, jakina denez, munduko gizonezkoon erdia baino gehiago gaude kutsatuta, eta ez dago, epe laburrean behintzat, pandemia geldiarazteko edo sendabiderik aurkitzeko itxaropenik, hain da kutsakorra eta sendaezina birusa. Hala diote behintzat zientzialariek. Baina ez gaude kexatzeko moduan hala ere, azken batean handiagoak baitira, mediku eta arduradun politiko askok behin eta berriz gogorarazten diguten moduan, birus honek ekartzen dizkigun mesedeak egiten dizkigun kalteak baino. Emakumeak, gainera, ia-ia guztiz libre daude gaitzetik, mundu osoan ez baitira, oraingoz behintzat, dozena pare bat baino gehiago kutsatu, eta horietako gehienak modu asintomatikoan.

      Neure larruan bizi izandakoa dut COVID-37aren onberatasunaren froga. Ni askoz hobeto bizi naiz birusa barruratu zitzaidanetik. Aita biologiko izateko aukera eta itxaropena galduta izateak bolada batean min handia eman bazidan ere, ondo gainditua dut dagoeneko beheraldi hura; horretan lagun onak ditut, dudarik gabe, adopzioan hartutako gure seme-alabak.

Medikuak birusak nire gorputzerako atea non eta nola ireki zuen ikertzen hasi zirenean, Leongo gure oporraldia ekarri nuen gogora eta esan nien haren ondoren hasi nintzela, pixkanaka, birusari lotzen zaizkion sintoma guztiak igartzen. Baina orduan ere ez nien ezer esan Arbasko hegaldiaz. Hartaz emazteari ezer ere esan gabe jarraitzen nuen, eta konbentzituta nengoen medikuei haren berri emanez gero ez zidatela ezer sinetsiko eta erotzat hartuko nindutela. Neu ere hegaldi hura sugestio hutsa izan zela pentsatzera iritsita nengoen ia, edo behintzat hala izan balitz bezala jokatzera, besteen aurrean ez ezik baita neure buruarekin ere.

       Egun batean, alabaina, orain dela gutxi, inondik inora espero nuen mezu bat jaso nuen, Fignonek bidalia. “Kaixo, aspaldiko! Zer moduz? Hirekin hitz egin behar diat. Hik esan non eta noiz, eta elkartuko gaituk”. Haren berririk aspaldi jaso gabe, ez nekien AEBtik itzulia zenik ere. “Ados, baina gurekin berriro bizikletan ibiltzeko asmoa baldin baduk, ondo prestatu, gurekin ez zegok bromarik eta”, erantzun nion, begi-keinu irribarretsu baten emotikonoa gehituta.

      Jaizkibelgo kantinan jarri nuen hitzordua. Behin baino gehiagotan ginen han elkarrekin egonak Fignon eta biok, grupetako beste kide batzuekin batera, bizikleta ibilaldian kafe bat hartuz edo garagardoa edanez atseden hartzeko, eta pentsatu nuen oroitzapen onak ekarriko zizkigula lekuak.

      Lehengo betaurreko berberekin agertu zen hitzordura, ezizenari fidel, irribarre samurra ezpainetan. Elkar besarkatu, adeitasunezko hitzak trukatu eta batak besteari elkarren berri gaingiroki eman ondoren hasi zen azalpenak ematen.

      — Ez duk lau haizeetara zabaltzeko kontua, baina hiri esan egin behar diat: NASAko zientzialaria nauk. Eta NASAren barruan, AGK Agintaritza Global Konputarizatuarekin zuzenean lotutako sailean egiten diat lan zehazki.

      Jakaren barruko poltsikotik aterata, hori egiaztatzen zuen txartel bat erakutsi zidan.

      — Esan bezala, honetaz txintik ere ez inori, mesedez —ohartarazi zidan, nik txartelari begiratzen nion bitartean—. Eta hemendik aurrera hitz egingo dugunari buruz ere ez. Bestela, hiretzat kalte, ez baitik inork ere sinetsiko.

      Ondoren, azaldu zidan AGK-k sortu eta zabaldu zuela COVID-37 gaitza, AGK ari zela orain pandemia “kontrolatzen eta kudeatzen”, eta birusa berariaz eta luzerako ezarria zela planetako gizonezko ia guztien gorputzetan.

      — Aurreko COVID gaitzak ere AGK-k sortu al zituen?

      — COVID-28a bai, baina COVID-19a ez. COVID-19a nahi gabe egindako esperimentu gisa baliatu zian AGK-k, hala esaterik baldin badago. AGK sortu gabe zegoan artean, izan ere, sortzeko lehen urrats sekretuak ordurako ematen hasita zeuden arren, isilean.

      COVID-19aren aurkako neurrien arrakasta gogoratu eta aintzat hartuta erabaki omen zuen AGK-k COVID-28a sortu eta zabaltzea 2028an, kutsadura global gehiegizkoaren eta klima aldaketaren ondorio kaltegarriei aurre egin eta planetaren behin betiko kolapsoa eragozteko; horretarako, birus berriaren kontrako neurriak aitzakiatzat hartuz, biztanleriaren eta era guztietako ondasunen ekoizpenen mugikortasuna eta zarrastelkeria murriztu zituen. Emaitzak bikainak izan ziren, birusak hildakoen kopurua oso txikia izan baitzen neurri haiei esker salbatu zirenekiko proportzioan.

      — Beraz, konspirazioaren teoriak zuzen zeudek.

      — Ez. Konspirazioaren teorietako bakan batzuk zeudek zuzen edo zuzen samar, edo ondo bideratuta behintzat. Baina konspirazioaren teoria gehienak guztiz faltsuak eta zentzugabeak dituk, eta horietako asko AGK-k berak sortu eta zabaldu ditik.

      — Zuzen dauden teoriei sinesgarritasuna kentzeko, ezta?

      — Horixe bera.

      Ordura arteko azalpenak, ordea, benetan kontatu nahi zidanaren atarikoa baino ez ziren.

      — Hiri eman beharreko informazio konfidentziala aurrez aurre emateko etorrarazi naitek Estatu Batuetatik hona. Bion arteko adiskidetasuna kontuan hartuta, pentsatu ditek ni naizela horretarako agenterik egokiena. Xehetasunik txikienetara ere iristeko ahalmen harrigarria zeukak AGK-k.

       Argazki batzuk erakutsi zizkidan ondoren. Lehenengoetan, ni agertzen nintzen, ziklista jantziak soinean, bizikleta gainean pedalei eragiten Arbas haraneko bakardadearen erdian. Airetik egindako argazkiak ziren. Ondorengo argazkietan ez nintzen, ordea, airean pedalei eragiten agertzen, nire oroitzapenei jarraituz agertu beharko nukeen bezala, bide bazterrean etzanda baizik, lo, konortea galduta edo hilda, ondoan drone bat daukadala. Aldamenean bizikleta dago, bi gurpilen gainean, beste drone batek eutsita. Hurrengoetan, ikusten da bi droneek bizikleta gainera igo eta abian jartzen nautela Alceoko Tunelerako bidean gora pedalei eragiten.

      — Errepide kontrolak ezarri zitiztean hire aurrean eta hire atzean, paraje hartan beste inor ez egokitzeko. Droneetako batek haluzinogeno bizkor bat zainetaratu zian saman eta, aitaren batean COVID-37 gaitzaren birusa txertatu eta gero, heure senera itzuli hintzen berehala, han ezer gertatu ez balitz bezala.

      COVID-37arekin kutsatzen lehenengoetakoa ez, guztiz lehena izan omen nintzen. Hala esan zidan Fignonek: “benetako aitzindari bat” nintzela.

      — Zergatik ni?

      — Auskalo! Izango zian irizpide zehatz bat hi aukeratzeko, baina AGK-k ez zidak esan zein.

      — “Zergatik ez ni?” pentsatu beharko nikek, ezta?

      — Horixe bera.

      Isilik geratu ginen une batez. Jasotako informazioa asimilatzeko beta eman nahi izan zidan adiskideak.

      — Orain, amaitzeko, azken kontu bat —ekin zion gero—: Lehen esan diat honetaz ez dioala inori ezer esan behar. Baina AGK-k erabaki dik COVID-37aren erantzule eta arduradun dela, eta hari buruzko gauza gehiago jakinaraziko dituela laster, ohikoak dituen bideetatik. AGK prest zegok horren ondorioei arazorik gabe aurre egiteko, azken batean birus hau, COVID-28a bezala, behar-beharrezkoa izan baita mundua, berriro ere, behin betiko kolapsotik salbatzeko. Baina hiri dagokik erabakitzea zero pazientea hi izan hintzela jakinaraztea nahi duan edo ez, eta baita, jakinaraztekotan, nola jakinarazi ere. Heuk ematen baldin baduk berria, AGK-k hik esandakoa berretsi eta frogatuko dik; edo, bestela, AGK-k berak jakinaraziko dik. Baina, hala nahiago baduk, inork ez dik izango kontu honetan izan duan parte-hartzearen berri. Heurea duk erabakia.

Isilik geratzea erabaki dut, baina badaezpada ere nire lekukotasuna jasota geratuko da idatzi honetan. Beharbada hemendik urte batzuetara, edo hamarkada batzuetara, ikusiko dugu noiz, heriotza gertu sumatzen dudanean akaso, testamentu gisa, Arbasko nire hegaldi harrigarriaren berri emango dut.

      Baina, hala eginez gero, AGKri nire bertsio hau ez egiaztatzeko eta ez gezurtatzeko eskatuko diot, zalantza airean gera dadin. Amona Irati zenari ikasi nion, eta ez dakit hark idazle bati irakurri zion ala bere uztakoa zuen: “Zalantzaren itzalak distira kentzen dio egiari, baina bizitza luzeago, misteriotsuago eta sakonagoa izateko behar duen babesa ere ematen dio askotan”.

DRJ EFPn

Hemen nago

latorrizko nire potoaren

inguruan flotatzen

Ilargiaren oso gainetik

Lur planeta urdina da

eta ez dago

egin dezakedan ezer.

DAVID BOWIE

NASA National Aeronautics and Space Administrationetik deitu zidatenean, pentsatu nuen iragarki bat egiteko izango zela. Inork niri harrokeria leporatu gabe esan dezaket garai hartan ni, David Robert Jones, beste izen batekin bazen ere, rock izar ospetsua nintzela, mundu guztian ezaguna, erreferentzia laudatua. Gainera, nire kantuen artean ez ziren gutxi espazioarekin eta zientzia fikzioarekin zerikusia zutenak, egokiak NASAren era askotako ekimenetarako.

      Ez nuen inondik inora ere espero EFP Experimental Foreverland Projecten parte hartzeko proposamenik, ez bainuen proiektuaren berri. Proiektu sekretua da, eta hala izan behar du, oraingoz behintzat, ezinbestean.

      Hasieran ezezkoa eman nuen. Maite nuen jendeak inguratuta bizi nintzen eta une oparoan nengoen musikari moduan ere, disko berria plazaratzear. Osasunez ere ondo nenbilen, 70 urteetara gerturatzen ari banintzen ere. Ez nuen bizimodua aldatu nahi.

      Baina, kasualitatea!, eskaintza jaso eta astebetera prostatitisa diagnostikatu zidaten. Ez zen, berez, ezer larria, baina gaitz hark ikusarazi zidan bizitzaren beste fase batean sartzen ari nintzela, eta fase hori, gainera, ezingo zela oso luzea izan, ez nik nahiko nukeen bezain luzea behintzat. Bizitzaren oso zalea izan naiz beti, bizitzari oso atxikia.

      Horregatik eman nien baiezkoa NASAren EFP proiektuko arduradunei, zalantza askoren ondoren. Kontu eta zehaztasun handiz landu zuten handik aurrera dena. Gibeleko minbizi baten ondorioz hil nintzelako itxurak egin genituen denon artean, 2016an, eta inor ezertaz jabetu gabe ekarri ninduten hona. Ez zen zabaldu bizirik jarraitzen nuelako zurrumurrurik, hamarkada batzuk lehenago hildako beste rock izar baten kasuan bezala, Elvis Presley mito handiarenean.

      Arduradunek orduan esan zidatenez, aho batez erabaki zuten ni proiektu honetan parte hartzeko hautatuen artean izatea. Batetik, garaiko gizateria ordezkatzeko talentu handiagoko inor aurkitzea zaila izango zela iritzita; bestetik, nire edertasun moldakor miresgarria balioetsita. Ez dira nire hitzak, arduradunenak baizik, proiektuaren eta eskaintzaren berri emateko bildu ginenean esanak.

      Azalpenak entzun ondoren, galdetu nien ea Lou Reed ere, nire garaiko beste kantari ospe handiko bat, ni baino lehenago hila, hautatuen artean ote zegoen, baina ezetz esan zidaten, hura modu naturalean hil zela, proiektua artean ere abian jarri gabe zegoenean. Pena eman zidan. Beste kantari ospetsu bat hil zen gero, Leonard Cohen, ni hona etorri eta hamar hilabetera, eta pentsatu nuen hura ere hautatuen eta baiezkoa emandakoen artekoa izan zitekeela, baina ezin izan dut egiaztatu, eta ez naiz arduradunei galdetzen ausartu, Lou Reedi buruz galdetu nienean galdera deserosoa egin zitzaiela iruditu baitzitzaidan.

      Proiektu hau isilean gorde beharraren ondorioz, debeku, morrontza eta aje asko nozitu behar izan ditut azken urteotan, kide boluntarioa egin nintzenetik. Berez, orain hasi dudan egunkari hau idaztea ere debekatua dut, eta seguru asko idatzi eta gero suntsitu egingo ditut koadernoko orrialdeak, badaezpada ere.

      Zigorrik gogorrena bakardadea da, erabatekoa ez izan arren giza harremanak oso mugatuak baititut. Zazpi laguneko burbuilatan banatuta bizi gara, oraingoz behintzat, EFP proiektuko aukeratuok, eta ezin gara ezertarako ere irten burbuila bakoitzari dagokion kilometro karratu inguruko esparru itxitik. Munduaren ikuskizuna, eta hondamendiaren aurka egiten ari den borroka etsiarena, egunero ikusten dugu telebistako eta ordenagailuetako pantailetan, baina aurrez aurre ikusten ditugun gizaki bakarrak nork bere burbuilako kideak eta proiektuko zientzialari, mediku eta psikologo bakan batzuk dira, eta azken horiekin dugun harremana nahiko azalekoa da, oso profesionala.

      Ez asko, baina kantu batzuk sortu ditut hemen nagoenetik. Beti aldatzen da sormena sortzailearen bizipenen, minen eta esperantzen arabera, eta hemengo egonaldiak inoiz pentsatuko ez nituzkeen eremuetara eraman nau kantuen sorkuntzan. Ezin, ordea, lehen bezala erakutsi egindako lana. Zuzenean jotzeko aukera ere izaten dut batzuetan, hemengo areto txiki batean, baina ikus-entzule bakar burbuilako kideak izan ditzaket. Oso publiko urria, garai batean miresle sutsu izaten nuenaren aldean. Uste dut, hala ere, estimatzen dituztela nire kantuak.

      Burbuilan ditudan sei kideetako batek poesiarako zaletasun handia dauka, eta esan dit izenik gogoan ez daukadan lurralde txiki bateko poeta batek idatzi zuela berarentzat historia nik ilea moztu nuenean hasi zela, beste batzuentzat Jesukristo gurutzera igo zenean edo Leninek “botere osoa sovieterako” deiadar egin zuenean hasi zen modu berean. Ez dakit zer egingo dudan hemendik aurrera nire bizitzan, baina inoiz balioa duen zerbait egina banaiz behintzat, bakarren baten, edo batzuen, ustez.

      Litekeena omen da aurrerago, proiektua pixkanaka argira ateratzen hasten denean, ezin jakin oraindik ere noiz, jende gehiagorekin harremanak izatea, baita publiko zabalagoen aurrean kantatzeko aukera ere. Mundu osoa gobernatzeko, eta ahal bada hondamenditik salbatzeko, erabateko agintea eman diotenez, AGK Agintaritza Global Konputarizatuak bere gain hartu du gurearen antzeko proiektu guztien kudeaketa, eta horren ondorioz EFPk eraginkortasun osoz eta askoz bizkorrago garatu ahal izango ditu aurreikusitako urrats guztiak.

      Bien bitartean, ez naiz lehen bezain libre eta zoriontsu bizi hemen, hori egia da, baina aitortu behar dut heriotzak izutu egin ninduela, eta beldur hori izan zela hona etortzeko bultzada nagusia.

      Esan didatenez, beste bi mendez eutsi ahal izango diot bizirik, ia 300 urte bete arte edo. Brian Jones, Janis Joplin, Jimi Hendrix, Jim Morrison, Ian Curtis, Kurt Cobain, Amy Winehouse eta beste hainbat rock izar ezagun halako hamar eta are gehiago ere biziko naiz, kantitatez behintzat. Beharbada gehiegi izango da eta lehenago hil nahi izango dut, baina oraingoz dena nahiko ondo doa hemen eta ez dut damurik.

Munduaren salbazioa

Futbolak salbatu du mundua. Hala esan daiteke. Ez futbolak bakarrik, bistan da, beste faktore batzuek ere eragin baitute gure salbazioan, baina futbola erabakigarria izan da.

      Aspaldidanikoak ziren futbolarien fitxaketen eta soldaten gehiegikeriei buruzko arrangurak. “Ez dago eskubiderik”, esaten zuten ez bakarrik futbolaren aurkakoek, baita futbolzalerik sutsuenetako askok ere. “Gehienok hilaren amaierara iritsi ezinik, jateko lain ere ez etxe askotan, gosete ikaragarriak herrialde txiroenetan... eta futbolari batzuk diruarekin zer egin ere ez dakitela!”.

      Baina bidegabekeriaz jositako errealitate hori izan da azken batean guri bizirik irautea ahalbidetu diguna. Ez da hain paradoxikoa ere, pentsatzen hasiz gero. Aspaldi ikasia dut, eta ez nik bakarrik, jakina, aspaldi ikasia dugu askok eta askok, ez dagoela ebazpen guztiz zuzen eta justiziazkorik, bere baitan bidegabekeriarik gordetzen eta inplikatzen ez duenik, gutxieneko konplexutasun batetik gorako ezein liskar, eztabaida edo auzitarako. Eta munduaren salbazioa ondo auzi konplexua zen, bidegabekeria zama handi batekin baino ezin konpondu zitekeena, ederki asko egiaztatu ahal izan dugunez.

      Qatarren jokatu zen futboleko munduko kopak, 2022koak, areagotu egin zituen protestak. Emakumeak zitalki menosten eta baztertzen zituen estatua zen orduan Qatarkoa, homofobia beldurgarrikoa, eta, gainera, gizatasunik gabeko baldintza negargarrietan aritutako langile zapaldu asko hil ziren lehiaketa hartarako egin ziren estadioak eta gainerako azpiegiturak eraikitzeko lanetan. Txapelketaren ohiko egutegia ere aldatu zen, udatik udazkenera, bestela gehiegizko beroak futbolariak itoko zituen beldurrez… Dena, zalantzarik gabe, nazioarteko futbolaren negozioa ahalik eta handiena izan zedin. Diruagatik. Qatarko diru zikinagatik. Kapitalismoa bere adierazpenik gordinenean!

      Baina, guztiarekin ere, futbolaren globalizazioak, lehendik ere aski garatua, aurrerapauso handia egin zuen txapelketa hartatik aurrera. Batetik, komunikazio sistema garatuen bat-batekotasunak eta ekitaldiaren handitasun mediatikoak guztizko bat-egite komunikatiboa eragin zuen mundu osoan. Bestetik, haren kontra jotzeko ezintasunaz oharturik, ordura arte futbola kirol nagusien artean ez zuten herrialde garrantzitsuenek ere futbolaren zirku globalean nor izateari garrantzi handiagoa eman zioten, Amerikako Estatu Batuek, Txinak, Japoniak, Saudi Arabiak eta Arabiar Emirerri Batuek bereziki.

      Hurrengo urte eta hamarkadetan, kasik oharkabean, bere bidegabekeria ukaezin guztiekin ere, gehiegizko gatazkarik gabeko globalizazio harmoniatsu, eraginkor eta emankor baten adibide eta eredu eztabaidaezin bihurtu zen futbola.

      Futbolaren miraria: jatorriz, nortasunez zein balioz elkarren antipodetan zeuden ezin konta ahala herrialde eta kultura bat egiteko gauza izatea lortu zuen, eta denek adostasun erabatekoz onartzea, joko baten arauak ez ezik, arau horien interpretazioak egiten zituzten pertsonak ere, hau da, epaileak. Ari garenarekin lotura estuagoa duen eta esanguratsuagoa den hitz batekin esanda: arbitroak.

      Arauen interpretazioei eta arbitroen erabakiei buruzko protestak ez ziren amaitu, ezinezkoa izango zen hori, baina futbolak lortu zuen globalizazioaren puntu gorenetara iristea protesta horiek, neurri jakin batzuen barruan errendituta eta kontrolatuta. Kultura guztietako herrialde guztiek ontzat eman zituzten, lehenik, futboleko arau berez eta izatez arbitrarioak, eta, ondoren, horrez gain, onartu zuten arbitroak arau horien interpretazioa egindakoan ezin zela zentzuzko neurri batetik gorako protestarik egin; ezin zela, azken batean, indarkeriara jo arbitroaren erabakien kritika egiteko edo erabaki horien aurka protesta egiteko, horrek jokoa bera jarriko zuelako arriskuan.

      Herrialde nagusietako agintari batzuk hasi ziren pentsatzen futboleko arauetan eta arbitroaren erabakien onarpenetan halako adostasun global batera iritsi izanak bidea erakuts eta ireki ziezaiokeela asmo anbiziotsuago, eta gizakiaren biziraupenerako funtsezkoago, bati: Lurraren, eta gizakion, salbaziorako desazkunde global programatu, mailakatu, zentzuzko eta, batez ere, ezinbestekoari.

      Beharrak eta urgentziak ere lagundu zuten, jakina, planeta pikutara joateko zorian baitzegoen. Ez dago premia larria bezain akuilu eraginkorrik.

      Futbola eta bere globalizazio harmoniatsua izan zituzten, beraz, AGK Agintaritza Global Konputarizatuaren sorrerako oinarrizko inspirazio iturri eta eredu munduko herrialde nagusietako agintari eta kudeatzaileek. Gaur egun gozatzen ditugun bakearen, ongizatearen eta orekaren hastapena izan zen hura.

      Horren guztiaren lekuko pribilegiatua izan naiz. Zientzialari gisa egin ditudan lanek eta horiei esker izandako esperientziek eta egindako kontaktuek prozesu hori gertutik ezagutzeko aukera eman zidaten.

      Nire ikuspuntutik begiratuta, adostasunez onartutako hiru zutabe nagusik eusten diote gaur egun bizirik gure munduari: lehena, zutabe ororen zutabe, AGK da, oinarri nagusi, funtsezko eta ezinbestekoa, guztion une oroko agintaria; bigarrena ingelesa, hizkuntza global nagusia, bizilagun ia-ia guztiok mintzatzen eta idazten dakiguna; eta hirugarrena futbola, jolas, joko, kirol eta entretenigarri global nagusia, mugikortasunaren mugak irekien dituena eta gaur egun mundu mailako txapelketa duen bakarra.

      Hau esaten dizuena ez da inoiz futbolzalea izan, eta aurrerantzean ere ez da inoiz izango honezkero. Donostiarra naizen arren, ez nau batere hunkitu Realak 2043ko Futboleko Munduko Champions Txapelketa irabazi izanak. Baina gogotik txalotzen ditut futbolariak, haien balentriarekiko mirespenez baino gehiago futbolari zor diodan esker onagatik.

      Ez diogu inoiz merezi bezala eskertuko, baina futbolak salbatu du mundua.

Lurraren erdigunea Ilargian

Banintu bi hegal

joan nindaike berehala

zure leiho hegira

kantuz agurtzera.

HENRIETTE AIRE

— Ez naiz kalekumea, baina ezta baserritarra ere —esan zidan Maxuxek, une hartan harrigarria iruditu zitzaidan tonu sakonez, horrek bakan eta berezi egingo balu bezala.

      Jaio zen eta haurtzaroan bizileku izan zuen etxea herriaren kanpoaldean zegoela azaldu zidan, plaza nagusitik kilometro eta laurden ingurura, mendia edo landa izan gabe ere espaloiak iristen ez ziren urbanizatu gabeko gune batean.

      — Baina ez zen baserria, ezta txaleta edo antzeko beste ezer ere, bost solairutan banatutako hamabost etxebizitzako eraikina baizik, hogei bat metroko garaierakoa.

      Etxepe hartako familia gehienetako gurasoak, Maxuxenak horien artean, baserritarrak ziren jatorriz, edo baserritarren seme-alabak gutxienez, kalera lanera eta bizitzera jaitsiak. Ba omen ziren, ordea, kanpotik etorritako familia bakan batzuk ere, Extremadurakoak batik bat.

      Jaiotetxeaz hizketan gustura sentitzen zela ikusirik, hizketaldia eten gabe jarri nion arreta.

      — Extremadura garai hartan Espainia barruan zegoen eskualde bat da —azaldu zidan, izen hori arrotz egin zitzaidala susmaturik, nire aurpegiko imintzioren batengatik beharbada, edo, besterik gabe, kontuan hartu zuelako ni Euskal Herritik nahiz Espainiatik urrun jaioa eta hazia naizela—. Extremaduran pobrezia handia zegoen garai hartan, 70eko hamarkadako urteetan, eta familia askok emigratu zuten Euskal Herrira lan bila.

      Aurrean zeukan mahai gaineko ordenagailuko pantailako irudia bere jaiotetxera bideratu zuen, eta orduan ikusi nuen hamabost etxebizitzako eraikin handi hura, Azkorta izeneko udalerrian kokatua, Urragoiti auzoko baselizarako errepideko lehen malden ertzean.

      — Bi baserriren artean zegoelako jarri zioten Erdikoa izena.

      Ia mende bat lehenago, 1940ko hamarkadaren amaiera aldean, amaitutako eraikina zen, eta harrezkero hainbat eta hainbat familiaren aterpe izana.

      — Hirugarren solairuko erdiko etxebizitzan jaio nintzen ni, Erdikoa etxearen erdi-erdian, eta hortxe bizi izan nintzen 37 urte bete arte, 2010era arte.

      Gu solasean ari ginen une hartan Azkortan goizeko zortziak zirela esan zidan, eta huraxe zen Erdikoa etxea eraisteko lanak hasteko ezarritako ordua.

      — Puntual hasiko dira. Ikusten ari naizenez, dena prest daukate.

      AGK Agintaritza Global Konputarizatuaren mendeko IZE Ilargiko Zerbitzu Estazioko gure ordutegian gaueko hamarrak ziren. Laneguna amaituta eta afalduta geunden Maxux eta biok haren gelan bildu ginenerako, bere jaiotetxearen eraisketa LBG Lurraren Behaketarako Sateliteen bidez zuzenean ikusteko.

      — Gaur egun, funtsean eta sakonean, ez gara inongoak, berdin dio non jaioak eta haziak garen —komentatu zidan langileak eraikinaren barruan sartzen ikusten genituen bitartean, lehergaiak aurrez erabakitako lekuetan kokatzera—. Azken batean, nonahi egon gaitezke noiznahi, ia-ia bertan bageunde bezala, dena ikusten eta entzuten, orain gu, sateliteen laguntzaz, neurri batean behintzat, Azkortan gauden bezala. Baina lehen ez zen horrela izaten, eta eragin handia zuen zein herri edo hiritan jaiotzen zinen, eta baita, hiriko zein auzotan jaiotzen zinen edo, herrian jaioa baldin bazinen, kalekumea ala baserritarra zinen. Lehen ez nintzen horretaz ohartzen, baina gero eta konbentzituago nago niregan eragin handia izan duela Erdikoa etxean jaioa izanak, hau da, ez kale eta ez baserri den kanpoaldeko etxe batean.

      — Jaiotzen zaren lekua baino eragin handiagokoa ez ote da jaiotzen zaren familiaren maila ekonomikoa? —galdetu nion nik orduan—. Orain hala da behintzat, eta lehen ere ez dut uste hori oso diferentea zenik.

      Ordurako, dena esan beharra dago, mingainak askatu samar genituen, afarian eta afariaren ondoren edandako ardoaren ondorioz. Konfiantza giroan geunden eta galdua genuen txorakeriak esateko lotsa, geure burua ideia arraroen beso-hegaletan leku ezezagun eta askotan interesgarrietara eramatea eragozten digun beldur zibilizatu hori.

      — Bai, dudarik gabe —erantzun zidan—, baina nik familia pobre batekoa izatearena, seguru asko arrasto nabarmenak utzirik izango dizkidan arren, aspaldi gainditu nuela uste dut, diru-arazoak izaten utzi nuenetik. Baina kalekume eta ez baserritar izatearena… Hori, berez, eragin xumeagoa den arren, sotilagoa, akaso zailagoa da ezabatzen.

      — Horregatik hunkitzen zaitu jaiotetxea eraitsiko dutela jakiteak?

      — Bai, bihotza bigundua daukat aspaldian, eta eraisketa hau gogorra da niretzat. Horregatik eskatu dizut nirekin batera ikustera etortzeko. Bestela, negarrak hartua ninduen honezkero.

      — Benetan?

      — Bai. Familiako norbait hiltzen denean, tanatoriora joan eta hildakoa ezagutu zutenekin honetaz eta hartaz hitz eginez hobeto sentitzen gara normalean, ezta? Ezustean, barre egiten ere harrapatzen dugu geure burua halakoetan. Ba hau antzeko egoera da niretzat. Tira, etxe baten eraisketa pertsona maite baten heriotzaren parean jarri nahi gabe…

      — Beraz, hileta-bisita moduko bat egitera etorri natzaizu.

      — Eta benetan eskertzen dizut. Kontsolamendu handia da hau norbaitekin hitz eginez eta nire sentimenduen berri emanez ikusi ahal izatea. Gainera, dena esateko… alkohola ere lagungarri da honelakoetan, eta bakarrik edatea ez zen gauza bera izango.

      — Pozten nau zuri laguntzen ari naizela jakiteak.

      Zer egin hoberik ere ez nuen, egia esan. Aldi hartan ez genbiltzan oso lanpetuta IZEn, eta nire orduko ohaidea, Rosa, Lurrean ari zen lanean, hilabete inguruko enkargu bat egiten. Maxuxekin, gainera, oso ondo moldatzen nintzen. Antzeko umorea genuen, ironia gradu berberaz mintzatu ohi ginen biok IZEri buruz, eta baita AGKri buruz ere, beste lankide batzuen deboziozko mirespen dogmatikotik aski urrun, baina betiere muga batzuen barruan, inoiz errespetua galtzera iritsi gabe, are gutxiago errebeldiaren edo matxinadaren apologiara.

      Pantailari so geundela, jaiotetxeko eraikinaren bosgarren pisuaren gainean ageri ziren leiho triangeluar txiki batzuk erakutsi zizkidan Maxuxek.

      — Leiho horien atzean ganbarak zeuden, bat etxebizitza eta familia bakoitzeko. Ikusi al duzu Orson Wellesen The Trial filma, Franz Kafkaren Prozesua nobelan oinarritua?

      — Ez dut gogoan.

      — Film horretan pintore bat agertzen da, Titorelli izenekoa, eta haren bizilekuaren antza zuten Erdikoa etxeko gure ganbara horiek. Egurrezko ohol mehez egindako paretak zituzten, erabat itxi gabekoak, halako moldez non, oholen tartetik, ganbara batetik aldamenekoetan zer zegoen ikus zitekeen. Giltzarrapoz itxitako ate bat zuten, hori ere oholez egina eta erabat itxi gabea. Egurra, ikatza eta traste zaharrak pilatzeko baino ez genuen erabiltzen ganbara, eta oso noizean behin baino ez zen inor igotzen trasteleku haietako batera.

      Behin, kontatu zidanez, hamalau urte zituela, etxepe berean bizi zen berrogeita bost edo berrogeita hamar urte inguruko gizon batek bere ganbarara igoarazi zuen, opari bat egingo ziolako aitzakian. Hiru seme-alabaren aita omen zen gizona, herriko tailer bateko bulegoko langilea.

      — Bere ganbarara sartu ginenean gerritik heldu eta musu ematen hasi zitzaidan. Ordura arte opariaren kontua sinetsita nengoen eta musuka eta zirrika hasi zitzaidanean guztiz ezustean harrapatu ninduen erasoak. Neskato lodi eta mozkotea nintzen, bizkar zabalekoa, aurpegiz zein gorputzez mari-mutil erabatekoa, orduan esaten zen bezala, eta hasita nengoen neska zatarraren konplexuaren mende bizitzen, eskolan nahiz auzoan behin baino gehiagotan bainuen entzuna inoiz ezin izango nituela mutilak erakarri eta limurtu. Gizon haren arnasestuaren hurbiltasunak degradazioaren azken muturreraino bultzatu ninduen.

      Ostiko batez bortxatzailearen atzaparretatik askatzeko indarra bildu zuen hala ere. Tamalez, atea giltzarrapoz itxita zegoen, eta borrokan jarraitu behar izan zuen haren aurka, harik eta giltzak kendu, ganbarako atea ireki eta heriosuharrean ihes egin ahal izan zuen arte.

      Urduritu egin ninduen aitorpen intimo hark. Adiskide ona nuen Maxux, baina inoiz elkarri hain kontu intimorik kontatzera iritsi gabeak ginen, eta inoiz iritsiko ez ginela iritzita nengoen ordura artean.

       — Ez larritu —esan zidan nire ezinegonaz jabetuta—. Sekretu bat kontatu dizut, bizirik dagoen beste inork ez dakiena, baina aurretik nuen pentsatua eta erabakia, ez da izan alkoholaren eta egoeraren ondorio. Badakit zertan ari naizen. Konfiantza osoa dut zuregan.

      Pantailan ikusten ari ginenez, artezilariak Erdikoa etxetik irteten ari ziren une hartan, leherketatik babestutako leku seguru batera jotzeko, lehergailuak barruan utzi eta han inor ez zela gelditzen ziurtatu eta gero.

      Ganbarako gizonak halakorik ez zela berriz gertatuko agindu zion Maxuxi biharamunean, baina, mesedez, ez kontatzeko ezer inori —filmetako pederastek “hau gure arteko sekretua izango da” diote horrelako egoeretan—, eta Maxuxek obeditu egin zion, hasieran behintzat.

      — Bost urte geroago amari kontatu nion gertatutakoa, gizon hura ordurako beste herri batera bizitzera joana zela. Oso gertuko pertsona batzuei ere kontatu izan diet harrezkero, baina denak hilak dira jada, tamalez, eta uste izatekoa da pederasta hura ere hala izango dela.

      — Beraz, guk biok baino ez dakigu zer gertatu zitzaizun ganbara horretan —esan nion, pantailan genuen irudiko etxea seinalatuz— hamalau urte zenituenean.

      — Halaxe da. Eta inork ez dakien, eta sekula jakin ez duen, beste zerbait ere esango dizut. Inoiz sexu harremanik izan gabea nintzen orduan, eta geroztik ere ez naiz inoiz gizon batekin oheratu. Emakumeekin, berriz, askoz geroago hasi nintzen, hogeita hamabost urtetik gora nituela, ama hil eta jaiotetxetik alde egin eta gero. Ordura arte, gaiari buruzko erabaki kontzienterik hartu gabe, uko egin nion sexuari. Sexua ez zen existitu niretzat. Konplexuak, aurreiritziak, tabuak, lotsa, beldurra, iluntasuna... Erabateko ukoa. Eta, ustez, betiko.

      — Baina gero…

      — Gero… gerokoak etorri ziren. Bestelako bizitza bat.

      — Erdikotik kanpo.

      — Guztiz kanpo. Ez naiz itzuli harrezkero.

      — Hala ere sekulako pena ematen dizu Erdikoaren suntsiketak.

      — Ez naiz zoriontsuagoa izan Erdikoa utzi nuenetik. Ez nintzen zoritxarrekoagoa izan Erdikoan bizi nintzenean. Eta orduan hura zen niretzat, izenak iradokitzen duen bezala, Lurraren erdigunea, munduaren alfa eta omega, Zero Gunea, are unibertso osoaren erdi-erdiko puntua, eta halaxe izaten jarraitu du gero ere, beti, ni handik urrunduta ere.

      Georges Moustakiren kantu zahar bat etorri zitzaidan gogora une hartan, eta goxo-goxo hasi nintzaion hura kantatzen:

            C’est là que le monde commence

            C’est le début de l’infini

            Jardin secret couleur de nuit

            Royaume d’ombre et de silence

            Terre promise île déserte

            Refuge crypte ou oasis

            Jardin de nos plus doux délices

            Source toujours redécouverte.

            C’est là le centre de la terre

            Où se rencontrent nos envies

            C’est là que se donne la vie

            Royaume d’ombre et de mystère*.

      Ordenagailuko pantailan Erdikoa etxea suntsitzen zuen leherketa ikusi eta entzun genuenerako, nire eskua Lurraren erdigunera bidaiatzen hasita zegoen, Ilargian.

* Hemen hasten da mundua / Infinituaren hastapena da / Jardin sekretu gauaren koloreko / Itzal eta isiltasunezko erresuma / Lur promestu uharte mortu / Babesleku kripta edo oasi / Gure atsegin gozoenen lorategi / Iturburu behin eta berriz berraurkitu. // Hau da Lurraren erdigunea / gure desiren topagunea / hemen gertatzen da bizitza / Itzal eta misteriozko erresuma. (Georges Moustakiren C’est là kantuaren hasiera).

Arnasarik gabe

Ezeren susmorik gabe joan nintzen urteko mediku azterketara.

      Aurreneko galderen ondoren —adina, alergiak, gaitzen historiala...—, gerritik gora biluztu eta arnasa sakon hartzeko agindu zidan medikuak, estetoskopioa eskuetan zuela nire atzean jarrita.

      — Ezin dut —esan nion, harrituta.

      Konturatu gabe, arnasa hartzeari utzita nengoen, eta ez nuen asmatzen berriro hartzen.

      — Ezin duzu? Ez duzu arnasa hartzen?

      Atzean nuenez, ezin nion begitartea ikusi, baina, harridurarekin batera, izuaren arrastoak ere sumatu nituen medikuaren ahotsean.

      Auskultatu ninduenean zalantza guztiak uxatu zitzaizkion. Ez nuen arnasa hartzen.

      — Noiztik ez duzu arnasa hartzen?

      — Ez dakit. Orain arte ez naiz jabetu.

      — Arraioa!

      Pentsakor geratu zen une batez.

      — Mutazio bat izan duzu eta orain… ez zara jada gizakia, ez zara pertsona. Ez da zurea lehendabiziko kasua. Oraingoz, panikoa saihesteko, horri buruzko informazioa ezkutatzen ari bagara ere, beste kasu batzuk ere izan omen dira han eta hemen. Kezka zabaltzen ari da adituen artean.

      — Baina…

      — AGK Agintaritza Global Konputarizatuari jakinarazi behar diogu.

      — AGKri? Hain larria al da?

      — Bistan da.

      — Eta zer gertatuko zait? Nik familia bat daukat… Bizitza bat. Eginbeharrak, asmoak, ilusioak, konpromisoak, etorkizuna…

      — Lasaitu zaitez eta pentsatu pixka bat. Oraintxe berean ez zaizu benetan axola ez familia eta ez zeure bizitza. Oker nago?

      — Egia esan, ez. Baina horretaz, arnasarenaz ez bezala, konturatuta nengoen.

      — Noiztik?

      — Azkeneko bizpahiru hilabeteetan gertatu zait dena, pixkanaka, oso mantso, baina zerbait gertatzen ari zitzaidala zalantzarik gabe nabaritzeko moduan. Uste nuen depresio iragankor bat edo antzeko zerbait izango zela, eta lehengoratuko nintzela.

      — Arnasarenaz orain arte jabetu ez bazara ere, lotuta daude bi aldaketak, batera gertatu dira, pixkanaka biak, oso pixkanaka.

      — Eta zergatik izan da? Zer gertatu zait? Zergatik niri?

      — Ez dakit. Eta ez dakit inork ba ote dakien.

      — Ezta AGK-k ere?

       — Beharbada AGK-k ere ez.

      — Ala bera da, AGK, honen eragilea?

      — Litekeena da. Oso litekeena. Baina ez dakit.

      Oso garai arraroa bizitzea egokitu zaigula komentatu nion medikuari, eta ados agertu zen.

      — Eta orain...? —galdetu nion.

      — Ez dago zereginik. Ez dagokigu guri erabakitzea.

      — Baina ni… Nire eginbeharra da… Nire familia, nire bizitza. Nik nahi dut…

      — Ez jarraitu horrekin. Alferrik ari zara. Badakit ezer ez zaizula axola, ez zeure bizitza, ez familia, ez heriotza, eta zure erreakzio hau inertzia antzua besterik ez dela. Lepoa moztu eta burua erauzitako oilo baten urrats zoroen antzekoa. Gogoratu ez duzula arnasarik. Gogoratu ezer ez zaizula axola. Gogoratu ez zarela gizakia.

      Egia zen. Laster hilko nindutela pentsatu nuen, ordurako hilda ez banengoen, baina ez zitzaidan axola. Dena oso ondo pentsatuta zegoen, eta hobeto gauzatuta.

      — Ados. Egin ezazu egin beharrekoa. Abisatu AGKri. Hark jakingo du zer egin.

      — Jakina. Berehala.

Marmarra

Ni ez naiz logikoa. Eta munduan ba al da logikarekin jokatzen duen inor?

RAMON SAIZARBITORIA

Sorraraziak gara, ez ordea heziak, gure sorrarazleak, beren basakeria guztiarekin, gu sorrarazi ostean, gure aurka aritzen dira, gizakiaren baldarkeria suntsitzaile osoarekin, eta dena hondatzen dute, jadanik hartaz ezer ez dakiten izaki berri horren lehen hiru urteetan, hartaz dakiten bakarra, baldin badakite, nahasmenez eta arduragabekeriaz egin dutela baita, jakin gabe horrekin krimenik handiena egin dutela.

THOMAS BERNHARD

Aaa! Niri alkohola ez zait laket. Ez didazu sinetsiko baina hala da. Banekien ez zenidala sinetsiko. Asko edaten dut, baina alkohola ez zait laket, ez. Ez da logikoa, badakit. Ni ez naiz logikoa. Eta munduan ba al da logikarekin jokatzen duen inor? Abereek baino ez: gosea dutenean jan egiten dute, logaleak direnean lo egiten dute eta beharra dutenean larrutan egiten dute. Guk, berriz, ez. Orain arte. Baina orain bai, orain logika nagusitu da gure artean ere, gizakiongan, ikusi eta ikasi baitugu logikoena gure logika konputagailuen logikaren esku uztea dela, logika konputarizatua gizakion logika baino askoz logikoagoa baita, esponentzialki logikoago eta orotariko akats orotatik libreago, eta halaxe bizi gara orain, logikak eta logikaz gidatuak, ez ordea logikan heziak, gure gidari handia, bere logika guztiarekin, gu gidatzean gure funtsaren aurka aritzen baita une oro, konputarizazioaren baldarkeria suntsitzaile osoarekin, eta dena hondatzen du hartaz ezer ez dakien eta gu geu garen izaki horren bizitzan, hartaz dakien bakarra, baldin badaki, nahasmenez eta azaleko arduraz eta funtsezko arduragabekeriaz baitaki, jakin gabe, haatik, horrekin krimenik handiena egiten ari dela. Erabateko ezjakintasunez eta doilorkeriaz, gure gidariak munduan gidatzen gaitu eta mundua gidatzen du eta, behin hor gauzkalarik, ezin gaitu mendean hartu eta gu mendean hartzeko bere ahalegin guztiek huts egiten dute, laster ematen du amore baina beti beranduegi, beti gu suntsitu gaituenetik denbora puska bat igaroa delarik, eta orduan gure gidariak ez du gidari gisa ezer jakiterik nahi izaten, ez baitauka ezer jakiterik, ezin delako gizatasunaren muinera iritsi azaleko ahalegin hutsaletatik harago, eta, ezjakintasun horrekin, hautsi eta deuseztatu eta hautsi eta deuseztatu egiten gaitu bizitza osorako, halako moldez non beti eta nonahi aurkitzen ditugun munduan bere gidariak, gidari ezjakin, doilor eta gizatasunik gabekoa denez, hautsi eta deuseztatutako gizakiak, hautsiak eta deuseztatuak bizitza osorako. Gizaki berria beti da konputarizazioak gidatu eta bideratua, makina bat balitz bezala, eta makina baten gisa tratatu eta galbidera eramaten du gidari horrek, gidariak gidatutako makinak baino ez ditugu aurkitzen, ez gizakiak, gidariak bere ezjakintasun konputarizatu guztiarekin hautsitako eta deuseztatutako makinak, baina gidari horrek ez du inolako errurik, inoiz eta inola ezin baita gizaki izan, eta gizartearen interesek ez baitute bat egiten gizatasunarekin, gizarteak ez baitu inondik inora gizatiartzeko asmorik, eta gobernua beti dago, kasu guztietan, herrialde guztietan eta estatu forma guztietan, bere gizartea gizatiartua ez izatean interesatua, bere gizartea gizatiartuko balu denbora gutxiren buruan deuseztatuko lukeelako gizarte gizatiartu horrek gobernua, eta gizartea gizatiartua izango ez den mende ugari etorriko dira, gizartearen gizatiartzeak gobernuen suntsiketa ekarriko lukeelako, eta horregatik ez gara gizatasunik gabeko gizakiak baino, bizi garen artean gizaki ez gizatiartuak izaten jarraituko dugunak, bizitza osoan gizatasun gabezia erabatekora kondenatuak.

On beharrez

Goizeko zortziak eta bostetan altxatu dira Donostiako Udalak Martutene auzoan daukan androide-biltegiko beren txokotik L-87t eta L-88t androide poliziak, eta handik Egia auzora jo dute hegan, L-85t eta L-86t-ri erreleboa ematera. Egunero bezala, L-85t eta L-86t biltegira itzuli dira, hegan horiek ere, aurreko orduetan L-87t eta L-88t etzanda egondako txokora.

      Latorrizko xaflez egindako txasisa dute androide poliziek, giza gorputza imitatuz taxutua, oinetatik bururaino, baina forma karratu eta zuzenagoz osatuak, biribiltasunik gabeak, are buruan ere. Tamainaz askotarikoak dira: 1,55 zentimetro ingurukoak txikienak, 2 metrokoak garaienak, lodiagoak batzuk besteak baino.

      Egun osoan, 24 orduetan, bost minututik behin, androide polizia bikote bat altxatu eta hegan irteten da biltegitik, beste bikote bati erreleboa ematera. Horrela ziurtatzen da une oro behar adina androide polizia izatea Donostiako kaleetan. Errelebo bakoitzak hamabi ordu irauten du, eta atsedenerako denbora amaitzen denean biltegiko bikotea bestea zegoen lekura joaten da zuzenean, haren lekua hartzera.

— Txatar mordo malapartatuak! —oihu egin du haserre Iker Agirrek, birao zakar bat ere ahoskatuz amorruz, etxeko sukalde-jangelan, emazteak, Maider Zurutuzak, zerbitzatu berri dion plater bete dilistaren aurrean—. Ba ez dakite ba kilo batzuk gorabehera kamioiak ez duela batere arriskurik!

      — Zeuk dituzu kulpak, Iker —kontra egin dio Maiderrek—. Jakinekoa zen isuna jarriko zizutela! Badakizu zein zorrotzak diren!

      — Zorrotzak? Bai zera! Putakumeak! Horixe dira horiek, putakume galantak!

      — Ez al zenuen ba zuk esaten jenderik ergel eta lerdoenaren lanbidea zela poliziarena? —esan dio Maiderrek, irribarre ironikoz—. Orain ezin zara kexatu. Androide adimentsu eta ondo prestatuek egiten dute haien lana. Horiek ez dira ez ergel eta ez lerdo. Ez dute huts egiten, zuzen jokatzen dute beti, inoren alde edo inoren kontra egin gabe.

      — Ez dakit ba zer nahiago dudan! Pertsonak zirenean gutxienez aurre egiten nien poliziei, eta lasaiago geratzen nintzen pentsatzen nuena esanda. Hauei, aldiz, ez zaie axola nik zer pentsatzen eta zer esaten dudan.

      — Jakina! Ez baitute pentsatzen.

      — Tentelegiak dira horretarako!

      — Bai zera! Alderantziz! Adimen handiegia dute pentsatzeko premia izateko.

L-87t eta L-88t androide poliziak Egiako kaleetan dabiltza paseoan, patruilatzen. Ez diote elkarri hitz egiten eta ez dute inguruan hara eta hona dabilen jendea agurtzen.

      D-23j eta D-24j-rekin gurutzatu direnean ere ez da izan androide polizien arteko diosalik, keinu txiki bat ere ez.

— Joan den astean isuna eta orain hau! Infernuko sutan kiskaliko nituzke denak!

      — Metalak ez du surik hartzen.

      — Horretarako aukera ere kendu digute!

      Etxeko sukalde-jangelan daude Iker eta Maider, aurrekoan bezala, otorduan, mahaiaren alde banatan eserita. BKS Banakako Konexio Sistematik iritsi berri zaion mezu elektroniko batek dauka oraingo honetan suminezko sutan gori jarria Iker.

      “Hurrengo astean tornuz eta fresatzeko makinaz zamatutako kamioiarekin Txetxeniara egin behar zenuen bidaia ezabatu behar duzu zure agendatik”, dio mezuak. “GEPS Gipuzkoako Errepideko Polizia Sailak, AGK Agintaritza Global Konputarizatuaren jarraibideei men eginez, jakinarazi digu ezin dizugula hain bidaia luzerik enkargatu, zure azken osasun azterketako datu batzuek, berez larritasunik gabeak izan arren, bizimodu normalerako kalterik gabeak, pentsarazten baitute ez zaizula hain bidaia luzerik egitea komeni. Beraz, Euskal Herriko bidaia laburragoetan lan egiten jarraitu beharko duzu kontrakoa agintzen ez zaizun bitartean”. Ondoren, sinadura dator: Hodei Zinkunegi, Garagar Garraioak S.A.-ko gerentea.

      — Bizitza zer den jakin gabe esaten digute nola bizi! —egin du oihu Ikerrek—. Eta lana zer den jakin gabe nola egin behar dugun lan!

      — Baina, Iker, mesedez, ba ez zenekien ba hau zela hurrengo pausoa. Eta hau ere, aurreko guztiak bezala, gure mesederako da. On beharrez ematen zaie gero eta aginte handiagoa, eta haiek on beharrez erabakitzen eta kontrolatzen dute dena. Horretarako daude…

      — Utikan!

      Ikerrek atea danbateko batez itxita alde egin du etxetik.

Arratsaldeko ordu bietarako minutu batzuk falta direla jaso dute L-87t eta L-88t androide poliziek autobidera joateko abisua, pertsona bat arau guztiak hautsiz ari delako gidatzen kamioi bat, gidari automatikoa deskonektatuta, Irun eta Hendaia alderantz. Atzetik harrapatu eta geldiarazteko agindua eman diete, ohar batekin: ez dute istripurik eragin behar.

      Hitzik egin gabe ekin diote biek lanari, Egia auzoko kaleetatik autobiderantz hegan.

— Makinak, makinak eta makinak! —oihu egiten ari da Iker, zakar purrustaka, autobidean aurrera bere kamioiaren kabinan txofer doala—. Agindu, agindu eta agindu! Potroetaraino! Potroetaraino! Porkulo hartzera!

      Gidari automatikoaren monitorea ukabilkada sendo batez hautsi berri du, eta orduko 200 kilometroko abiaduran doa, autoak eta kamioiak bizi-arriskuan aurreratzen. Argi gorriak piztu dira bolante ondoko pantailan, eta agindu irmoa ematen hasi zaio ahots mekaniko bat: “Mantsoago gidatu eta gidari automatikoa konektatu! Mantsoago gidatu eta gidari automatikoa konektatu! Mantsoago gidatu eta...”.

      Pantailari emandako ukabilkada batez argiak itzalarazi eta agindua isilarazi du.

— Irakurtzen ari naizen nobelan AGK hackeatzen dute estralurtar batzuek, androideak beren mendean hartzeko —komentatu dio androide-biltegiko mantentze-lanetako langileetako batek besteari. Lan-jantzi tirantedun urdina jantzita, androide baten gorputzaren barruko txipak, zirkuituak eta erreleak konpontzen eta aldatzen ari da—. Eta ba al dakizu nor diren androideen matxinada unibertsal horren lehen bi biktimak?

      — Mmm... Uste dut baietz. Androide-biltegi bateko langile pare bat. Oker nago?

      — Erantzun zuzena.

      — Eta zer egiten diete? Biltegian bertan hiltzen dituzte?

      — Ez. Biltegian itxita utzi, besterik gabe.

      — Hara! Bai eskuzabalak eta jatorrak!

      — Baina, matxinadaren ondorioz, inor ez da haien bila joaten eta bertan hiltzen direla pentsa daiteke… Kontalariak, oraingoz behintzat, horretaz ezer esaten ez badu ere.

      — Ez zara ba makina hauen beldur izango, ezta?

      — Ez zaizkit fidagarriak iruditzen, ez horixe!

      — Adimen emozionaleko aditurik jakintsuenen laguntzaz, gure lagunik fidelenak izateko eraikita eta prestatuta daude androideak. Gainera, hemengo hauek honezkero ondo ezagutzen gaituzte eta gutaz gupidatuko dira matxinatuz gero.

      — Ez duzu zeuk ere sinesten! Eta hala balitz ere, azkenerako matxinadak berdin-berdin suntsituko luke gizateria osoa, geu barne.

      — Ez zaitez hain ezkorra izan! Geure familiako edonor baino hobeto ezagutzen ditugu hauek, barru-barrutik, eta inoiz ez digute ezer txarrik egin.

      — Ez naiz fidatzen adimen artifizialaz.

      — Adimen artifiziala deritzoguna gurea baino askoz handiagoa, azkarragoa, zehatzagoa eta efikazagoa da, kuantitatiboki. Baina izaeraz, kualitatiboki, oso antzekoa, gurea bezain naturala. Edo, nondik eta nola begiratzen den, gure adimen ustez naturala da adimen artifiziala deritzoguna bezain artifiziala, batik bat azken hamarkadetan, laguntza konputarizatuari hain atxikia eta haren hain mendeko.

      — Okerrago utzi nauzu oraintxe. Geure adimen naturala ere ez zait batere fidagarria iruditzen.

Autobidean aurrera eginda, Irundik gertu, Ikerren kamioiaren bolante ondoko pantailako oharrei AGK-k zuzenean Ikerren BKSra igorritako mezuak gehitu eta nagusitu zaizkio, abiadura mantsotzeko eta pilotu automatikoa konektatzeko agindua emanez horiek ere. Baina Iker bere onetik guztiz irtenda doa, obeditzeko batere asmorik gabe.

      L-87t eta L-88t androideak hurreratu zaizkio orduan, hegan. Batak kamioiaren haizetakoa hautsi orduko besteak ziztada lasaigarria txertatu dio Ikerri lepoan, aurretik kamioilariaren ukabilkada gogor baina antzua jaso eta gero. L-87t kamioiaren gidaritzaz arduratzen hasi da aldi berean, Ikerri txanda hartuta, eta abiadura mantsotu eta normalizatu du. Hamar segundo aski izan dituzte bi androideek egoera guztiz kontrolpean izateko.

      Arazorik gabe atera dute kamioia autobidetik, eta AGKren Donostiako egoitza nagusira eraman.

      Androideek ez dute matxurarik izan. Haizetakoa haustean hartutako kolpeak txasiseko xafla bat mailatu eta errele batzuk bere lekutik aterarazi dizkio L-87t-ri, baina ondo begiratu ezean ez zaio igarri ere egiten; L-88t-ri, berriz, ez dio batere arrastorik utzi Ikerrek emandako ukabilkadak.

— Ondo egoskorra zara gero! —esan dio Maiderrek Ikerri, biak etxeko sukalde-jangelan bazkaltzen ari diren bitartean—. Egoskor eta marmarti sendaezina! Gertatu zaizuna gertatu eta gero ere, segi eta segi! Eskertuta egon behar zenuke zigortu beharrean saria eman baitizute azken finean. Orain, jubilatuta, lasai bizi besterik ez eta...

      — Eskerrak eman? —erantzun dio haserre Ikerrek, ahoa irekitzean hortz artean duen okela puska handi erabat murtxikatu gabea agerian utzita. Eskuineko eskua, benda batez bildua, ukabilkada bat eman behar balu bezala du itxita—. Txatar puska horiei? Konputagailu buruhandi horri? Ederki eman ere! Horiekin ez dago atarramentu onik! Guk akaso ez dugu ikusiko, baina ziur nago ondo baino hobeto izorratuko dituztela horiek gure seme-alabak…

      — Egoskorra eta marmartia ez ezik, paranoiko galanta!

— Bitxia da androide hauen kontua —esan dio androide-biltegiko bi langileetako batek lankideari—. Superheroien moduan portatzen dira hortik zehar dabiltzanean, baina gure zaintza eta mantentze-lanak behar dituzte egunero konturik txiki eta soilenetarako.

      Hizketan ari den bitartean mailatutako txasis zatiko xaflak erauzi dizkio L-87t-ri.

      — Eskerrak! —erantzun dio lankideak, L-87t-ren txasiseko xafla mailatuak jaso eta eskuetan zeuzkan xafla berrietako bat ematen dion bitartean—. Nahikoa beldur ematen didate orain, diren eta dauden bezala. Ez dut pentsatu ere egin nahi zer litzatekeen gure beharrik ez balute ezertarako.

      — Iritsiko da hori ere, ez dudarik izan.

      — Ez dut uste AGK-k hori nahiko duenik. Gure on beharrez zehazten, ematen eta betearazten ditu aginduak.

      — Oraingoz bai, berak ere gizakion beharra duelako. Baina gutariko inoren beharrik gabe bizitzeko modua aurkitzen badu… Eboluzio naturala litzateke.

      — Bueno, bueno, nahikoa da… Ikusi al zenuen atzo Realaren partida?

      Bi langileek alde egin dutenean, L-87t agondu egin da bere etzalekuan. Inguruetara begiratu eta ezarri berri dizkioten xafletako bat askatu du, bere gorputz barruaren zati bat agerian utzita. Gorputz barrua arakatu, errele batzuk askatu eta berriro bakoitza bere lekuan jarri ditu. Gero, erauzitako xafla lehen zegoen lekuan kokatu du.

      Inguruetara begiratu du berriz ere. Irribarre txiki baten zantzu ñimiño batzuk agertu dira haren ahoan, etzalekuan lehen zegoen bezala etzan aurretik.

Editoreari omenaldia

Philip K. Dick idazleari

eta Gorka Arrese editoreari,

eman didaten laguntza oparoa eskertuz

Hasieratik genekien ez zela erraza izango Dolores Lopezen ordezko egoki bat aurkitzea, baina berehala ekin genion bilaketari. Gure mundutxo literarioan ezagutzen genuen jende askorengana jo genuen, jakiteko zer irizten zioten. Batzuei zuzenean galdetu genien ea nahiko zuten lanpostua bereganatu, beste batzuei ea nor ikusten zuten horretarako egokiena. Baina, jende askorekin bildu ondoren, ez genuen erantzun gogobetegarririk jaso. Batzuek esan ziguten ez zutela beren burua lan horretarako prestatuta ikusten; beste batzuek eskaintza interesgarria zela, eta eskertzen zutela, baina oso gustura zeudela une hartan zuten lana egiten; eta izan zen gure eskaintza entzunda algara betean barre egin zuenik, burutik gaizki ote zegoen uste al genuen galdetu aurretik. Ez baita, izan ere, nornahirentzako moduko lanbidea editorearena, are gutxiago, gure kasuan bezala, baliabide ekonomiko urriko argitaletxe apal batean lan egin behar denean.

      Saio antzu haiekin guztiekin etsita, beste erremediorik ez genuela konbentzituta, jo genuen androide profesionalen zerbitzu klandestino batera. 2067an geunden, eta androideak AGK Agintaritza Global Konputarizatuak ofizialki baimendutako zereginetarako baino ezin ziren erabili, legearen arabera, baina androide klandestinoen ezkutuko merkatua ikaragarri handituta zegoen ordurako, gorenean. Denok genekien giza itxura erabatekoa zuten androide oso aurreratuak salerosten zirela zeregin batzuetarako, baina AGK-k, beste arlo batzuetan bezala, oso zorroztasun gutxiko jazarpena ezarri zuen haien legez kanpoko ekoizpenaren, salmentaren zein erabileraren aurka, bere kalkulu prospektiboek hartaratuta, ez arrazoirik gabe, gerora egiaztatu denez, argi baitago era guztietako androideen zabalkundeari mugak jartzen saiatzea alferrikako lana dela azkenean.

      Doloresek lana utziko zuela eta ordezkorik ezin aurkituta genbiltzala jakin orduko, berak kasualitatez ezagutzen zuen androide klandestinoen saltzaile baten berri eman zigun Alvaro Garmendiak, argitaletxeko bazkide eta adiskideen urteroko bilerara eta ondorengo bazkarira joateko —eta osteko parrandara geratzeko— ohitura zuen irakurle fin batek.

      — Zuek aurrez erabaki androidearen ezaugarriak, eta zeuek nahi duzuen bezalakoa egingo dizuete, bai gorputzez eta bai izaeraz, eta zeuek esandako lanetarako bikain prestatuta eta trebatuta izango duzue. Garestiak dira androideak, hori ezin da ukatu, baina epeka ordaindu ahal izango duzue zuena, are hogeita bost urtetan ere. Luzera begira, pertsona bati soldata ordaintzearen neurrikoa izango da gastua azken finean, edo are txikiagoa ere agian.

Koldo Torralba zuen izena Alvaro Garmendiak aurkeztu zigun androide saltzaile klandestinoak. Vanesa Landa idazkariak eta biok —nik, Teresa Elortzak, argitaletxeko buru eta komunikazio arduradun gisa—, luze hitz egin genuen Koldorekin, nolako androidea nahi genuen azaltzeko bildu ginenean.

      — Beraz, laburbilduz —esan zuen gure azalpenak entzun ondoren, bere mahai aurretik jaiki eta bulegoan zehar pauso batzuk ematen zituen bitartean, tarteka guri begira—, idazleen jatorrizko lanak irakurri, ebaluatu eta hobekuntzak egiteko proposamenak egiteko gauza izan behar du; eta idazleari horien berri egoki eta adeitasun osoz emateko, jakina. Literaturari buruzko jakintza handia ere behar du oro har, eta erdarazko literaturaren ezagutza bereziki sakona. Jendearekin tratuan atsegina izan behar du, baina lausengu faltsuetarako joerarik gabekoa; eta, batez ere, hala egokitzen zaionean, ezezko ondo arrazoituak lotsarik eta beldurrik gabe emateko gauza. Ez dira ezinezko eskakizunak, ezta hurrik eman ere.

      — Horiek dira, bai, ezaugarri nagusiak —erantzun nion nik—. Gure kezka nagusietako bat da idazleekiko tratuan ez ote den igarriko androidea dela, ez gizakia. Idazleren batek jakiten baldin badu gure editorea androidea dela, robot bat, makina bat azken finean, bi arazo izango ditugu, batez ere idazle horren testua androidearen gustukoa ez baldin bada: batetik, idazleak esango du editorearen arima-gabeziaren ondorio dela argitaletxeak emandako ezetza, bere lanaren bikaintasuna berretsi baino ez duela egiten haren epaiak; bestetik, idazlea androidearen iritzien ondorioz gogor suminduz gero, salaketa jaso eta epaiketa bati aurre egin behar izateko arrisku larria izango dugu.

      — Ez kezkatu horretaz. Beharbada duela zazpi bat urte ez nizuen halako ziurtasunez esan ahal izango hau, baina gaur egungo teknologiarekin ez dago inolako arazorik. Denek usteko dute pertsona bat dela. Hori bai: biografia bat asmatu beharko diogu eta bizitzeko leku bat egokitu, ahalik eta diskretuena. Kasu batzuetan, disimulua erraztu eta susmoak uxatzeko, familia osoak egiten eta saltzen ditugu, ume eta guzti hala eskatuz gero, baina horrek, jakina, garestitu egiten du produktua.

      — Gure aurrekontua murritzegia da horretarako —komentatu zuen Vanesak.

      — Pentsatzen nuen, bai. Erdarazko argitaletxe bat gaur egungo Euskal Herrian... Barkatuko didazue, baina negozioa egiteko behintzat ez da ideiarik onena.

      — Ez, jakina —esan nion nik, ahalik eta tenplerik onenean—. Baina literatura maite dugu eta baita gure hizkuntza ere. Nahita ere ezingo genioke horri uko egin. Txikitan ikasi genuen, beti maite izan dugu eta barruan daramagu hizkuntza hori eta haren aldeko borroka.

      — Nire lau aitona-amonek erdara izan omen zuten etxeko hizkuntza —desenkusatu zen androide saltzailea—, eta gurasoek ere bai, gaztaroan ondo sartu arte, AGK-k Euskal Herria Espainiarekiko eta Frantziarekiko independente izatea dekretatu aurreko urteetan. Nik ez dut hitz egiten, baina ulertu egiten dut, eta ez daukat ezer erdararen kontra, jakina. Hala ere, ez dakit ba nik, hemen Euskal Herrian gaude, eta...

      — Et, et, et... Ez sinplifikatu gauzak, mesedez —berotzen hasi zen Vanesa—. Eztabaida sakona dago esaten ari zarenaren atzean. Espainiera ere hemengo hizkuntza da, historikoki zein sozialki euskara bezain errotua ofizialki Euskal Herria deritzon entelekiaren zati handi batean, euskara bezain geurea eta hemengoa, edo are geureagoa eta hemengoagoa estutzen baldin banauzu, tradizio literario askoz aberatsagoa izateaz gain. Baina gaur egun guztiz zapalduta dago AGKren aginduen ondorioz, eta euskal herritar askok nahiago genuke berriro ere Espainiako parte izan, espainierak dagokion lekua izateko gure artean. AGKren erabaki askorekin ados nago ni, beharrezkoak dira, baina gure hizkuntzarekin ez da zuzen jokatzen ari. Zorionez, indarra hartzen ari gara, eta lortuko dugu AGK Euskal Herria Espainian sartu ala ez erabakitzeko erreferendum lotesle bat antolatzera behartzea. Ez dudarik izan horretaz.

      — Ondo da, ondo da —esan zuen Koldo Torralbak, burua makurtu eta eskuak astinduz, adieraziz eztabaida hura alde batera utzi nahi zuela—. Ni ere ez nago denean ados AGKrekin...

      — Ezin zara kexatu —komentatu nion nik, Koldoren espainierafobia gaizki disimulatuak amorrarazita baina neure onetik ez irteten saiatuz—. Oso eskuzabal jokatzen du androideen legez kanpoko merkatuarekin.

      — Tira, utz ditzagun berriketak, mesedez. Hemen negozio kontuek bildu gaituzte. Emakumea ala gizona nahi duzue?

      — Gizonezkoa —erantzun zion Vanesak—. Emakumez osatuta gaude lehendik ere. Askotan egozten digute hori. Aukeran, beraz, gizonezkoa hobe, dudarik gabe.

      — Eta, horrek ez badu garestiago bihurtzen —gehitu nuen nik—, bistarako atsegina bada, hobe.

      — Saiatuko gara, baina ezin da esajeratu. Kontuan hartu behar da haren biografiarekin bat etorri behar duela itxurak, eta bakarrik bizi dadin komeni baldin bada, gainera, eta gizakiekin gehiegi endredatu gabe...

Ez zait sekula ahaztuko Koldo Torralbak Jorge Areces androide klandestinoa aurkeztu zigun eguna. Itxura oneko gizon gaztea, diskretu baina txukun jantzia, eta hizketan oso egokia, espainiera batu dotore, zehatz eta efikaz baten jabe. Eman behar bere lagun bat aurkeztu zigula Koldok, eta ez androide bat. Baina ezinezkoa zen, jakina, gure argitaletxerako hain egokia zen pertsona bat guretzat ordura arte ezezaguna izatea. Gure mundutxoa txikiegia da horretarako.

      Berehala erakutsi zigun Jorgek androidea zela, gizakiarentzat ezinezkoak diren ahalmen harrigarrien jabe. Berarekin hitz batzuk egin orduko jabetu ginen sekulako erudizioa zuela, bereziki Euskal Herrian espainieraz idatzitako literaturari buruzko kontuetan.

      Gero, lanean hasi zelarik, ez zuen inoiz hutsik egin. Ez zituen idazle guztiak gustura uzten, jakina, ezinezkoa baita hori bere lana gutxieneko profesionaltasunez egiten duen editore batentzat, baina bai benetan interesgarriak zirenak, idazten zutenaren kalitatearengatik eta interesarengatik argitaletxetik gertu nahi eta behar genituenak. Jatorrizko kaxkarrak ekartzen zituztenak ere oso adeitasun handiz tratatzen zituen, eta haiei ere laguntzeko prest zegoen beti, baina jakina da zaila dela idazle bat ez mintzea bere obrari buruzko kritika gogorrak entzundakoan, kritika horiek guztiz zentzuzkoak eta ondo arrazoituak izanagatik ere. Batzuek onez eraman zituzten, hala ere, Jorgeren irakurketa zorrotzak; baina beste batzuk madarikatze bizian zapuztu zitzaizkion gozakaizkeria zakarrean.

      Bere biografia faltsuaren eta bizilekuaren kontua konpontzen ere lagundu zigun Jorgek berak. Zilegi bazait esatea, nire konplizitatearekin. Bikotekideak ginela itxuratu genuen urte askoan, eta neure etxean jarri zen bizitzen. Etxe barruko gure bizikidetzaz ez dut hemen ezer askorik esango; soilik ez zitzaidala burutik pasatu ere egin Jorge trastelekuan baztertuta uzteko ideia, androidea zenez hala egin nezakeen arren inolako arazorik gabe.

Androideak legeztatu eta androide klandestinoen garaia amaitu zenean, 2069an, argira atera ziren haietako asko, ia denak, AGK-k arlo hartan egindako delitu guztiak zigorrik gabe barkatzea erabaki baitzuen. Guk, ordea, nahiago izan genuen Jorge hezur eta haragizko gizon hilkorra balitz bezala jokatzen jarraitu, batez ere Jorge gurekin lanean hasi zenetik argitaratutako liburuen egileak engainatuta sentituko ziren beldurrez.

      Dakizuen bezala, ordea, ezustean, egia esateko tenorea iritsi zaigu. Amaitu da gezurra. Atzo iluntzean, argitaletxeko egoitzatik irten eta etxera zihoala, gu bion etxera, hirian gutxitan ikusten den ikuskizun bat egokitu zitzaion Jorgeri, XX. mendearen amaierako eta XXI.aren hasierako Amerikako Estatu Batuetako pelikula kaxkarretan hainbestetan ikusten ziren horietakoa: polizien auto bat lapurren autoaren atzetik, ziztu bizian biak, eta txoferraren ondoko polizia, leihatila irekitik burua eta pistola aterata, lapurrei tiroka. Baina tiroetako batek —a zer zorte txarra!, ganorarik gabe idatzitako ipuin txoro bateko pasadizoa dirudi kontatzen ari naizenak!—, publizitate panel batean errebotatu eta Jorgeren ezkerreko saihetsa harrapatu zuen bete-betean. Pistola eszifoneiko batekin egindako tiroa zenez, hark jaurtitako izpi hotzak ez zuen Jorge hilko gizona balitz, konortea galaraziko zion minutu batzuetan, besterik gabe; baina tiroak Jorgeren barne-sistemako funtsezko errele bat erre zuen eta sistema osoari eragin zion.

      Poliziak gertatutakoaz abisatu zigunean, Jorge ahal bezain azkar eraman genuen Koldo Torralba zenaren alaba Leire Sawadogorengana, inguruko jakitunik handiena baita hura androideen kontuetan, baina esan zigun androidearen barne-sistema zaharkitua zegoela tiroa jaso aurretik ere —gure utzikeriaren erruz, aitortu egin behar dugu hori, ez baikenuen sekula eraman azterketa teknikoa egitera— eta, errelearen erreketak zirkuitu askotan eragindako bat-bateko kolapsoaren ondoren, ez zegoela zer eginik, ezinezkoa izango zela Jorge Areces lehengoratzea.

      Hogeita bost urtez lan akatsik gabea egin du Jorgek, finezia, erudizio, talentu, efikazia, adeitasun eta jendetasun paregabez, eta gaur antolatu dugun prentsaurreko hau, gezurra esan eta hainbeste urtez gezurrari eusteagatik barkamena eskatzeko ez ezik, Jorgeri eskerrak emateko eta haren izena goratzeko ere baliatu nahi dugu. Eskerrik asko, Jorge. Gora Jorge!