BEÑAT SARASOLA

Deklaratzekorik ez

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2019 Beñat Sarasola

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2019ko martxoa

Edizio hau: 2019ko martxoa

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Xabier Sarasola Errazkin zenari

Alferrik miatuko naute jendarmeek.

Aduaneroek begirada zorroztuko dute alferrik.

NOTHING TO DECLARE. RIEN A DECLARER. NADA QUE DECLARAR.

Alferrik.

XABIER MONTOIA

Reina Sofia

Hormigoizko blokez egindako eraikin grisa, komisaria handi bat izan zitekeena, fatxadan ez balitu beirazko bi dorre handi, non igogailu banak egiten duen gora eta behera optimismo moduko bat adierazten duen abiadan; bozkario horretaz kutsaturik diruditen bisitariak igogailuan urrunera begira, hiriaren zeruertza bilatu nahiko balute bezala. Beirazko bi dorreen artean, horman itsatsirik, oihal luze zabala, letra ohargarriz: Jessica Stockholder, Ibon Aranberri, Hans-Peter Feldmann, Antoni Miralda, Val del Omar.

      Ez du izen bakar bat ere ezagutzen, baina ez zaio sobera axola, egiazki ez die ia erreparatu ere egin, begiak mugikorrean baititu kakotuta. Eskaileraren ertzean eserita, parez pare du Lucia, hura ere egokiera berean, ia simetrikoki, hura ere pantailatxoari adi, puskaz azkarrago mugitzen duela atzamarra.

      Berak ez zion oztoporik jarri Madrilera ikastera joan behar zuela esan zionean. Kontsultatu ere ez zion egin, hori ere hala da. “Master bat egitea erabaki dut” edo “Madrilera noa ikastera, master bat”, ez da oroitzen zehazki nola izan zen. Bere erantzunaz ere ez, baina “ondo”, “ados”, “aja” edo gisakoren bat izango zen, edo are buruarekin baiezko imintzio diskretu bat. Poztu ere egiten zen pixka bat, nahiz eta nekez aitortzen ahal zuen ahots goran. Lasaiago ibiliko zen, liberatuta. Ez batari ez besteari bururatu zitzaion lana utz zezakeenik Luciarekin Madrilera joateko. Eszedentzia edo lan-baimen edo halakoren baten aukerarik ez zuen, oraindik denbora gutxiegi pasatu baitzen liburutegiko plaza atera zuenetik. Hala, luze gabe sinetsaraziko zion bere buruari ondo etorriko zitzaiela “distantzia pixka bat” edo, bestela, kontuari hoztasun maila handiago batez begiratuz, harremanari etorriko zitzaiola ondo distantzia pixka bat. Distantzia gehiago, edo handiagoa, edo dena delakoa, pentsatuko zuen. Harremanari. Bai, gogoratzen da orduan esan ziola Rosalind Krauss zela irakasleetako bat, entzuteko menturarik izango ez zukeen izena, baldin eta aurretik Luciari aditu izan ez balio. “El inconsciente óptico, Rosalind E. Krauss, a ze liburua”. Luciak ingelesezko liburuen gaztelerazko izenburuak esateko joera du, sarritan, irakurri bertsio originalean irakurtzen baditu ere. Detaile bat, pentsatzen du berak, nekez bururatzen ahal zaio-eta liburuen tituluak ingelesez esatea baino gauza pedanteagorik.

      Geroago jakingo zuenez, Kraussek eskola bakarra emango zien kurtso osoan, master class bat, baina graduondokoaren afixa guztietan azaltzen zen letra larriz. Beste irakasle batzuk ere ageri ziren; letra pixka bat txikiagoaz Jacques Ranciere, eta gero, letra tamaina txikiago berarekin, beste guztiak: Valeriano Bozal, Gerard Vilar, Anna Maria Guasch, Yves Michaud... Museoko zuzendariak, Manuel Borja-Villelek, emango omen zuen eskolaren bat halaber.

      — Abizen horrekin, ez da iturgina edo mekanikaria izango.

      — Isil zaitez, baboa.

      — Bueno, modara ere dedikatu zitekeen.

      Sare sozialetan jarriko zuela gela bila zebilela, ea zerbait prezio onean aurkitzen zuen. Berak Madrilen ez zuela inor ezagutzen, baina doktorego programan ezagutu zuen ikaskide idiota samar bat, Beñat, han ibilia zela ikasten, eta galdetuko ziola ea zerbait bazekien.

      — Bale baina nire adinean ez nago estudiante pisu baterako.

      — Bistan da.

      Astebete baino gutxiagoren buruan, hiru aukera ailegatu zitzaizkion, bik ez zioten graziarik egin; bataren argazkiek ez zuten ezer onik iradokitzen —argazkiaren egileari buruz ere ez—, eta bestea sei lagun bizi ziren pisua zen, aise jende gehiegi Luciak nahi zuenerako. “Pisukide bat edo bi, ez gehiago”. Mallabiko Sorgiñe izeneko profil ezezagun batetik, ordea, itxura oneko aukera bat jaso zuen. Horreur, pentsatu zuen berak profila ikusi zuenean. Mendi tontor ugaritan ateratako argazkiak Euskal presoak etxera! banderolarekin; proklama politikoak zituzten irudi kutreak; bertso zatiak eta poemak; hau kuxidadea.

      Mutil holandar bat eta Salamancako neska bat bizi ziren pisuan; Almagron kokatua, kanpoaldetik etxe zatar samarra zen baina barrutik berritua, eta argazkiek erakusten zutena egia izatera, dena txukun eta gustuz jarria, Europa iparraldeko erara. Neska erizaina omen eta urtebetez Afrikara joatekoa zen save the children edo medicos sin fronteras edo mundi edo caritas edo halakoren batekin. Prezio onean zegoen gainera, zeren tratuaren barnean sartzen zen etxean utziko zituela, bazter batean kaxatan sartuta, bere objektuak, baita gelan zuen apalategia ere liburuz betea. 300€ wifia barne.

      Gela hori eta agentzia bidez bilatutako besteren batzuk ikustera joateko galdegin zionean, eta baita matrikula egiteko bidaian lagunduko ote zion, otu zitzaion lehendabiziko gauza izan zen egun batzuk Donostian bakarrik egoteko parada galduko zuela, baina tira, beste erantzunik posible ez zenez, baietz noski, gustura joango zela erantzun zion, nahiz eta Luciak ondo zekien gustutik ez zuela gehiegi. Gorroto du besteren tramite eta egitasmoetan laguntzea, zerbitzari moduan ezer egitea. Umore txarreko jartzen du automatikoki, eta garai batean trenpu txarraren aitzakia erabiliko zuen esateko akaso ez zela ideia ona, “seguru diskutitzen bukatuko dugula”, eta “hobe izango duzu Madrilera zure kasa joatea”, nahi zuena egingo zuela, nahi zituen museoak bisitatu, nahi zituen erosketak egin, eta, beraz, trabarik gabe hobe ibiliko zela. “Orduan zertarako gara bikote, elkar laguntzeko ez bada”. Gogoan du nola erabili zuen argudiobide antzekoa behin, ez zehazki bidaia baten aitzakian, ezpada zer eta Luciak ospitalera froga batzuk egitera joan behar zuelako. “Gero aprobetxatu dezakezu Arbide dorreak bisitatzeko”. Isilunea. “Zu ere urduri jartzen zara medikutara joatean”.

      Azkenean, bada, diskutitu egin zuten, batez ere gela hartu ez hartu erabakia zela eta. Izan ere, hara iristerakoan jakinarazi zieten 300€ gabe 400€ balio zuela gelak. Erizaina emakume kalkulatzaile, hotz eta doilor samarra izatea egokitu zitzaien, erizainen irudi abegikor, samur eta goxoaren iruditik aski aparte. Ez zekiela nork eman zien informazio hori —Mallabiko Sorgiñek, esateko puntuan egon zen bera orduan—, baina iragarkia jarri zuen egunetik balio izan zuela 400€. Kontuan izateko erdialdetik oso hurbil zegoela, berri-berri barrutik, eta beste zenbait interesatu ere bazirela. “Prezioa negoziagarria da?” galdetzea bururatu zitzaion berari, halako erabakitasun aire batez, konpainia handietako negoziatzaileek egiten uste izaten duten moduan. Baina deblauki egin zion arrapostu erizain doilorrak: “Esto no es un bazar, chato”. Hirugarren mundura misiolari joateko asmoa zuen norbaitentzat bazarraren aipua desegokia zela pentsatu zuen, eurozentrismo ezkutu baten erakusgarri tipikoa. Hurrengo egunerako erantzuteko eskatu zien azkenean, eta baiezkoa bazen, egun batzuk itxaron beharko zituztela berak erabakia har zezan.

      — Lehen esan dizuedan moduan, jende gehiago dago interesatua.

      Beraz, casting bat zen hura; to eta no. Sumindurik irten ziren biak pisutik; bera erizainak eman zion korteagatik, Lucia, pisuarena zailago ikusten zuelako bezainbat berak bisitan izan zuen jarreragatik.

      — Betiko moduan, ezin zara normal egon. Zure arrasto partikularra utzi behar beti.

      — Hasi gara.

      — Zergatik arraio galdetu diozu prezioa negoziagarria den? Ezin didazu niri hitz egiten utzi?

      — Laguntzeagatik zen.

      — Ikusi duzu ba nola hartu duen.

      — Erizain petarda horrek nola hartzen dituen gauzak, hori ez da nire problema.

      — Ez duzu sekula onartuko hanka sartzerik.

      Sesioa prest zen, honenbestez.

      — Ikusten, esan nizun; ez zen ideia ona ni hona etortzea.

      Liskarra iritsitakoan, ezin izaten dio bere buruari eutsi, eta azal-hezur murgiltzen da behazunean barna. Urguilu kontua dela, ondo daki berak, nekez aitortuko badio ere besteri, eta beti aurkituko duen arren estakururen bat bere posizioetatik, bere murruetatik, amiñi bat ere ez mugitzeko. Eztenkada bota-ez-bota aukera izateari uzten dio, eta ahulgunea ikusten duelarik, ez du duda egiten miztoa haragian sartzeko. Aurretik inori ikusi gabekoa da, haatik, Luciaren gaitasuna horiek denak geldiarazteko, eta are itzularazteko; hondarrean, xextra horiek guztiek errabia areagotu besterik egiten ez badiote ere, eta hala, onetik bainoago gaitzetik jasotzen duen arren, erraiak airean sartzen da disputa guztietan. Luciak, maiz, paso egitearen itxurak egiten ditu, gainetik bezala begiratzen die berak botatzen dizkionei, inoiz barre ere egiten du ozarki, eta horrek, jakina, are eta gehiago erremintzen du; bestetan, ironiaz erantzuten dio, arrazoia ematen dion plantak egin, “joño, horixe bera ari nintzen pentsatzen”, “nolatan ez nintzen lehenago konturatu”, “asko eskertzen dizut bidea argitu izana”, “zer egingo nuke nik zure buru-argitasunik gabe”, eta abar. Horiek denek min egiten badiote ere, okerren daramana zuzenki erantzuten dionean da, gauzak diren bezala, Luciak uste duen bezala, alegia; balizko egia borobilak, zirrikiturik gabe, itzulinguru edo apaindurarik gabe jaulkiak: “Ez duzu sekula onartuko hanka sartzerik”.

      — Bueno, uste dut sartu egingo naizela ja.

      Lauretarako hamar minutu falta direla ohartu da. Minutu luzez lehenengo aldiz segapotoaren pantailaz harago so egin du, begiak apur bat kizkurturik.

      — Bale, ea zer moduz. Ez dakizu noiz aterako zaren, ezta?

      — Ez, ateratzen naizenean abisatuko dizut nahi baduzu.

      — Ados, ez naiz urruti ibiliko.

      Aurrean geratu zaion siluetari istant batez so egin ondoren altxatu da bera ere eta Lucia besarkatu du. Ea zelakoa den lehen inpresioa, kontatuko didazu, ea zelako ikaskideak, seguru euskaldunen bat egongo dela. Ateratzean abisatuko diola berretsiz agurtu du Luciak, eta beirazko ate handietarantz egin du. Gorago: Jessica Stockholder, Ibon Aranberri, Hans-Peter Feldmann, Antoni Miralda, Val del Omar.

Gogoan du aurreko aldi batetik Lorategi Botanikoak ez duela sarrera pasealekuan bertan, kale perpendikular batean baizik. Zehazki non, ordea, ez jakin, eta Claudio Moyano aldetik aproba egitea deliberatu du. Bi kaleen bidegurutzean aurkitu du Atochako eraikin handi gorrikara parez pare. Kupula ikusgarrian jarri du arreta, eta brast etorri zaio oroitzapena, atentatuena. Airetik grabatutako irudi haiek, Renfeko bagoiak zarrakatuak, ia borobil forma perfektua zuten zuloekin, trenak latorrizkoak bailiren. Eta gorpuzkinak, batez ere gorpuzkinak, gorputz atal odolduak. Eta gauzakinak, eraikin eraitsietako detrituak bezala. Eta are detritu gehiago, debris. Eta gizon hura esaten “aquello era el infierno”, eta hutsarte baten ondoren enfatikoki, larrituta argi-edo geratu ez zelako, “el infierno, pero literalmente: el infierno”. Zelako larridura, han eta hemen. Inoiz pentsatu izan du nola aldatu diren gauzak atentatuei dagokienez ere, zein irudi diferenteak, ia antagonikoak, esango luke, Carrero Blancoren eta Martxoaren 11koen artekoak, Espainiako bi atentatu ezagunenak, ziur aski. Eta inork esango balio, tira, heriotza guztiak direla irreparableak, baina ezin konpara litekeela ehunka lagun —inozente— hil zituen atentatu bat pertsona “bakar” baten kontrakoarekin, esango luke, baietz, baina ea zenbat atentatu egon diren Europan azken hamarkadetan gobernu bateko bigarren autoritatea garbitu dutenak, eta haren balio sinbolikoa, eta abar. Edonola ere, ezin du ekidin parez pare ipintzea Carrerorenaren ondorengo irudi haiek, fakultatean Historia Contemporánea de España ematen zuen irakaslearen ordezkoak CD batean pasatu zizkienak: kazetari betaurrekoduna, garaiko espainol anpuloso horrekin baina tonu aski arinean, lotsagaldurik kasik, eztandak eragindako zulo handi haren inguruan hizketan, mugimendu azkarrez alde batetik bestera, hondakinak salto txikiz igaroz, eta polizia-bonbero mordoa inguruan desmasia hura pixka bat atondu nahian, eta argazkilariak flash erraldoiko kamerekin; kazetari betaurrekodunak, bada, nola elkarrizketatzen dituen inguruan paratuak dauden zenbait herritar arrunt, eta nola erantzuten dioten futbol partida bat komentatuko balute bezala. Hizlariaren inguruan daudenak irribarrez, telebistan agertzen ari direlako-edo, harrituta, urdurituta, urguiluz; eta hizlari handikotea “estaba en la cama cuando escuché la explosión”, eta supituan “mire, todavía llevo el pijama puesto”, eta nola erakusten dion kamerari panazko galtzen pean daraman zetazko pijama —ingurukoak olgetan, klaro, tartean polizia bat ere bai—, eta kazetari betaurrekodunak, kargu hartu ordez, egoera tragikoak eskatzen duen solemnitatea pijama kontuekin hausteagatik, lotsaturik grabazioa moztu ordez, “un poco de respeto, señor, estamos ante un hecho muy grave” edo halako zerbait esan ordez, hori guztia egin beharrean, nola esaten duen “efectivamente, el señor lleva el pijama puesto”. Irudietan azaltzen den jendea, oro har, tristezia apurrik gabe, tragikotasunik gabe, baina ez motibo politikoengatik —esango luke—, ezpada halako egoera baten aurrean erreakzionatzeko modu ikasi gabeagatik. Gaur egundik ikusita esketx bat, parodia bat, deskuiduan biktimei irain egiteagatik kondenagarria ere bai; eta eskerrak, pentsatu du berak bere artean.

      Alderik ez Martxoaren 11ko atentatuen ondorengo irudiekin. Herri batek atentatu batzuen ondoren nola jokatu ikasi izan bailuen, ondo ikasia ordurako kamera aurrean erakutsi beharreko bisaia seriosa, sakona, transzendentala ia; ondo ikasiak gorputzaren mugimendu geldoak, pauso motel eta enfatikoak; ondo ikasiak erabili beharreko hitz lodiak, “estos asesinos no doblegarán el Estado de Derecho” eta abar. Ezin konta ahala hildakoren (mahai gainean) ondoren, herri batek antzerki obra milimetrikoki buruz ikasten duen une hori, demokrazia homologatu bihurtzearen gauzak, pentsatzen du.

      Bera, Gasteizera bidean autobusean harrapatu zuen kontuak. Berrogei urte inguruko gizonkote bat egokitu zitzaion alboan, goierritarra edo, hizkerari erreparatuz gero, eta telefonoz izan zituen konbertsazioengatik ondorioztatu zuenez, euskalgintzako hamaika erakunde, elkarte, talde eta multzoetakoren batean, edo agian bitan, zebilena. Erabiltzen zituen hitzek, “ziurtagiri”, “kudeaketa”, “ataza”, salatzen zuten haren jatorri ez ezik praktika euskaltzalea. Ondo ezaguna du pelaje horretako jendea liburutegian lanean hasi zenetik. Esango luke atetik sartu eta gai dela lehen begiratuan euskalgintzako agente bat, kide bat esan nahi baita, identifikatzeko.

      Total, Andoainera iristear zeudela, bera ondokoaren kalaka jada aski gogaikarriari entzungor, euskaltzaleak telefonoa eskegi eta “atentatua Madrilen, hildako pila bat” edo “lehergailuak jarri dituzte Madrilen trenetan, berrogei hildako gutxienez” edo gisakoren bat esan zuela, ez berari begira baizik eta aurrera, pareko besaulkiko bizkarretik harago, begiak arranpalo. Berari begiratu ez bazion ere zerbait esateko obligazioa sentitu zuen, morroiak esandakoa entzun zuen bakarra bera izan baitzen.

      — ETA?

      — Hori esaten ditek. Ezin dik izan, halere.

      Eta orduan bai, berarengana biraturik.

      — Berrogei hildako? ETAk?

      “Ez, zera”, pentsatu zuen bere baitarako, aski mikazturik. Momentu horretan gutxien nahi zuena ezezagun batekin eztabaida politiko bat edukitzea zen, eta isilik geratu zen. Ez zizkion gogorarazi nahi izan ETAk bere historian zehar, eta zer esanik ez, azkenaldian, egindako astakeria guztiak. Ez aipatzearren, zehazkiago, Hipercor —bai, muntaia poliziala, nahi duzuna—, Zaragozako kuartelarena, eta berriki Madrilen eztandarazi nahi zituzten bonbaz beteriko furgonetak. Harritu, bera behintzat, ez zuen ezerk harritzen jada. Ikusita azken urteetako deriba, dekadentzia hori, edozer sinets zezakeen, areago berak ondo ezagutzen zuen bat baino gehiago manuan egonda. Eta bestetik —eta hori bai ez zela ausartzen ahots goran esaten—, gaitz erdi, pentsatu zuen, horixe izango baitzen azkeneko estokada, kontu akigarri horren betirako amaiera, behingoz. Hori bera aipatu zion euskaltzaleak.

      — Egia bada, gureak egin dik.

      Hara, “egia bada” orain, pentsatu zuen; hain burugabea ez zen izango orduan. Gainera, gu hori nor ote zen galdetuko ziokeen beste egokiera batean suertatu izan balira: zazpi lurralde, hiru, lau, sei, edo are, historialari ustezko batek proposatu bezala, zortzi.

      — Ba bai, sekulakoa etorriko da.

      Horretaz ere kontziente baitzen, kontua ez zela inolaz ere debalde aterako.

      Errepidea gurutzatu eta maldan gora egin duelarik, berehala ohartu da ez dagoela han sarrera nagusia. Badago aldaparen hastapenean ate handi bat, baina “Acceso restringido a personal autorizado” jartzen du. Bigarren eskuko liburuak saltzen dituzten postuak bistaratu ditu gorago, eta orduan oroitu da sarrera nagusitik beste aldean daudela etxolak. Edonola den, denbora sobera duela kalkulatuz, ez du norabidea aldatu, liburuei begiratu bat ematera abiatu da.

      Beti sentitu izan du Donostian bigarren eskuko liburuak erosteko aukera falta. Erabilitako liburuen dendarik gabe —salbu eta bildumazaleentzat diren bat edo beste—, liburu bat nahi izatera, edizio berri bat erostera kondenatua zaude, kasurik onenean prezio garestiegia duena; okerrenean, jada agortua dagoena, eta argitaletxeen politika zekena dela eta, berriro argitaratzeko esperantzarik gabe. Hori gutxi balitz, Megadenden politikaz geroztik, liburuak euskoenporioaren denda koadrikulatu, denda errepikatu, denda gatzgabeetan erostea beste erremediorik ez duzu ia. Ramos ere haien atzaparretan geratu zelarik, Hontza edo Lagun dira alternatiba ia bakarra, eta bera azken honetara joaten da ia beti.

      Perez Galdosen Zumalacárregui-ren ale nahiko berri bat —90etakoa— atera du liburu anabasatik, hiru euroan dagoela ikusi eta saltzailearengana joan da. Morroi argal-luzexka, mahoizko jaka gastatuarekin; ezagun du bizarra berriki egin duela, baina hala ere, itzal markatua sortzen zaio masailaren erdialdera. Liburua hartu, azala eta kontrazala begiratu, eta irribarre egin dio.

      — Zer, iparraldekoa?

      — Gutxi gorabehera, Donostiakoa.

      — Hara, ze polita Donostia. La Concha, pintxoak…

      Grazia egin dio galderak. Galderak baino, gibelean gordetzen duen aurreiritziak, alegia, Zumalakarregirengan edo karlismoan interesa “del norte”koek baino ezin dutela izan, baita liburuaren idazlea espainiar klasiko bat, eta hegoaldekoa, izanik ere. Baina kontua da asmatu duela bukinistak, eta pentsatzen jarrita, berari ere zaila egiten zaio pentsatzea egun izenburu hori duen liburu batek Euskal Herritik kanpo interesa pizten duela. Izango al du madrildar arruntak, valentziar arruntak, cacerestar arruntak, jaendar arruntak, are, logroñoar arruntak, Zumalakarregiren, haren balentrien, berri? Ez du uste.

      Bukinista Episodio Nacional-ei buruz hitz egiten hasi zaio. Literaturaren paradoxak, dio, ikuspuntu nazionaletik lehenengoak askoz ederragoak direla, Independentzia Gerra eta beste hainbat garaipen, Hirurteko Liberala, baina literarioki hobeak azkenekoak, Espainia krisitik hondamendira joaten denean; “y así seguimos” gaineratu du irribarre eginez. Literaturak hobeki edaten duela gaitzetik zorionetik baino. Galdos bera ere ezkortasun handi batean murgildu zela XIX. mende bukaeran, eta hori aise igartzen dela hirugarren serietik aurrera. Berari, bere historialari izaera indartu nahian-edo, zalantzazkoa egiten zaio Espainiako XIX. mendearen irakurketa hori, baina ez du gogorik tipoari kontra egin eta solasaldia luzatzeko. Hala ere, bukinistak unea aprobetxatu du esateko España sin rey bat ere, azkeneko serieko lehenengoa, hortik ibiliko dela eta egoteko. Postutik irten, liburuak pilatuta dauden kaxetara hurbildu eta luze gabe atera du alea keinu nabarmen batez. Oparitu egingo diola, jada ez zaizkiola inori interesatzen eta asko sartzen zaizkiola alferrik, ilusioa egin diola oraindik halakoetan interesa duen gazte batekin topo egiteak; bi Episodio Nacional hiru euroan.

      Eskua luzatu dio bukinistak despeditu denean, sinpatia handiz —madrildar erara, koplarik gabe batere—, eta haren aurpegia hain gertu ikusi duelarik, postuan egon den minutuetan bizarra milimetroren bat hazi zaiola iruditu zaio.

      — Irakurraldi plazerezkoa izan dezazula.

      Aldapan gora egin du beraz, oraindik eguzkiaren joari ezin ixkin egin, hain dira mehar zuhaitzen itzalak. Eskuinean eraikin dotore bat, ministerioren bat edo, eta goialdeko errotondara iritsi denean zalantza egin du harantzago jarraitu eta El Pradon sartu edo ez. Azkenean, baina, museoan lasaitasunik lortuko ez duela kalkulatuta, Lorategi Botanikorantz segitu du.

      Merkea iruditu zaio sarrera, baina haatik, bere burua madarikatu du unibertsitateko karneta etxean utzi duelako. Beti gertatzen zaio gauza bera, kartera ez sobera zamatzearren, tarteka soilik baliatzen dituen txartelak (gasolindegietakoak, fidelizaziokoak eta beste zenbait) kaxatxo batean gordetzen ditu, mesanotxearen kaxoietako batean, baina beti ahazten zaio premia duenean dagokiona hartzea. Doktoregoa utzi zuenetik badira hiru urte, baina txartela gordeta jarraitzen du berdin-berdin balio diolako halakoetarako.

      Sartu eta bideko landare eta oparotasunari begia ipini gabe bilatu du bazter bakartu bat. Ez du lehenengoan topatu, dezente aldendu behar izan da sarreratik, ez duelako nahi eguzkiaren berotan estalitako bankurik, ez eta leku guztiz ospelik; ez du atsedenik hartu zuhaitz baten —ozta-ozta bereizten ditu haritza eta pagoa— hostoetatik babestutako bat aurkitu duen arte, erdia argi erdia gerizpe. Duela ez hainbeste irakurritako nobela bat lorategi horretan kokatzen zela oroitu da, baina ez da gai zehazki ze nobela zen gogoratzeko. Atxaga edo Saizarbitoria, hori seguru, salbuespen bakanetan baino ez du-eta beste euskal idazlerik irakurtzen, normalean zaputza hartzeko. Obabakoak-ez geroztik pulamentuzko ezer gutxi argitaratu dela esango luke, Hamaika Pauso eta apenas ezer gehiago.

      Eseri delarik, Zumalacárregui ireki du, ez irakurtzen hasteko asmoz, begiratu xeheago bat emateko baino. Edonola ere, ezin izan du lehen paragrafoa irakurtzen hastea ekidin. “Ufano de los triunfos de Salvatierra y Alegría, en tierra alavesa, Zumalacárregui invadió la Ribera de Navarra, donde el Ebro se bebe tres ríos: Ega, Arga y Aragón”. Zelako hasiera ederra, pentsatu du bere baitarako, ze sarrera zuzen baina aldi berean elegantea, ufano hitzarekin hasten den ezein esaldi ezinbestean den bezala, bestalde. Ufano euskaraz nola emango lukeen pentsatzen jardun du eta ez du boteprontoan hitz egokirik topatu; ziur aski, pentsatu du, nobela euskarara itzuliko balitz, hitz lauso, orokor eta gatzgabe horietako bat erabiliko zen, “zorionez” edo “zorionez hordi” edo halakoren bat. Literatura pixka bat irakurri duen edonork daki ordea ufano hortik aski urrun dela; sarritan egiten du zalantza, baina, euskal itzultzaileak literaturzaleak ote diren. Insufribleak egiten zaizkio literatura itzulpen gehienak, halako idazkera txepelez egindako testu masa gogaikarria. Aurreko urtean aproba egin zuen liburutegiko euskarazko irakurle taldera apuntatuta, baina saio gutxi batzuk baino ez zuen iraun. Oroz gain, aitortu behar du, euskal liburu eta autore gehienek eragiten zioten nagikeria zegoen; guztiak ere gutxi-asko gai eta estilo antzekoz idazten, ez originaltasunik ez talenturik. Emaitza hutsalak iruditzen zitzaizkion gehienak, oso urruti gaur egunean nazioartean egiten den literaturaren kalitatetik. Hori esatera nor ausartuko da baina? Nork irekiko du Pandorarena? Horregatik, aurten gaztelerazko taldean eman du izena, eta programatik beretik hasita, kontua diferentea da: Virginia Woolf, Javier Marias, Joseph Roth, Jean Echenoz, Juan Jose Millas... Beste maila bat.

      Hain justu ordura arte izan duten lehenengo saioko irakurketa gogorarazi dio lorategiak. Woolfen ipuinak irakurri dituzte, eta bera Los Jardines de Kew-ekin akordatu da bankuan eserita, bikote bat aurretik pasatu zaiolarik. Aski gazteak beraiek, ez dituzte hogei urte izango. Neskak, zintzo itxurako ilehoria, Canon kamera bat darama lepotik zintzilik, eta aldian-aldian geratu eta lore edo landareren bati egiten dio argazkia gertu-gertutik, objektiboak landarea kasik ukitzen duela. Gogora etorri zaizkio Woolfen deskribapen zehatzak —“polvillo dorado” du gogoan loreen polenari buruz aritzeko— eta zalantza egin du Canon moderno horiek gai ote diren loreok idazlearen moduko joritasunez atxikitzeko. Neskak argazki bakoitzari jartzen dion mimoagatik eta eskaintzen dion denboragatik, Woolfekin lehian ari dela irudi luke. Mutilak ez dio kasurik egiten, neska fotografiatzen geratzen denean sakelakoa atera eta auskalo zer begiratzeko baliatzen du tartea.

      Saioko beste kide batek esan zuen bezala, “esto no es un cuento, esto es poesía pura”. Sekula ez zukeen pentsatuko landareen deskribapenetik hainbeste gauza esan ahalko ziratekeenik; naturaren joritasun osoa ipuin bilakatuta. Amorrua ematen zion jendeak, taldekideek alegia, kontu hutsaletan jartzen zuelako arreta. Ipuinean ero bat baino gehiago azaltzen zela eta ea zenbat zuen horrek autobiografikotik, ezaguna baitzen —esan zuen isildu gabe ibili zen batek— Woolfek buru arazo (problema mental) asko izan zituela eta bukatu ere halaxe bukatu zuela, suizidatuta. Horren ondoren etorri ziren minutu luze batzuk, berari amaiezinak egin zitzaizkionak, zeinetan literatura idaztearen eta erokeriaren arteko harremanaz jardun zuten; denak etorri ziren gutxi-asko bat idazle eta artista handienak zoro hutsak zirela: Becquer, “loco, de amor, diría” zehaztu zuen agure edukatu batek; Bukowski, proposatu zuen gazte isil batek, eta “sobre todo, borracho” erantzun hitzontziak; Unamuno, “ese se hacía el loco más bien” hitzontziak berriz ere; “todos los románticos esos, Victor Hugo y esos” beste batek; “y los poetas” animatu zen andre jubilatu bat, “¿Qué me decís de los poetas? ¡esos sí que están locos de remate!”. Karkara orokorra —salbu eta hitzontziarena eta berea—. Azalpenarekin jarraitu zuen andreak, esanez bazegoela poeta bat bere portaleko azkeneko pisuan, behin El Diario Vasco-n egin zioten entrebista bat irakurri zuela, eta beti joanda bezala ibiltzen zela, bakanetan agurtzen zuela atarian elkarrekin egokitzen zirenean. “Es que los poetas suelen ser muy tímidos” poesiari esku emanez beste batek. “Este lo que es es un imbécil”.

      Literatura irakurtzearena, ez du kontu zaharra. Jakina, aspalditik irakurri izan du tarteka nobelaren bat, baina karrera hasi eta ondorengo urteetan saiakera beste libururik apenas irakurtzen zuen, areago tesiarekin bueltaka hasi zenean. Gehienek historia eta politikarekin zerikusia zuten eta azpititulu luzeak zituzten, La Restauración borbónica en la sociedad navarra en el linde del siglo XX: tradicionalismo y apertura edo El primer carlohuguismo y la cuestión de la asociación voluntaria como impulso hacia la ruptura con el Régimen (1966-1975), esaldi zorabiozkoak oro, aritzearen aritzeaz azkenerako normal-normalak iruditzen zaizkionak ikertzaileari. Bide unibertsitarioari uko egitearekin batera berreskuratu zuen nolabait literaturarekiko jaidura, eta ordutik bata bestearen segidan irakurtzen ditu gose biziz. Unaik gomendatu izan dizkio inoiz euskal literaturako nobedadeak eta beti pentsatu izan du “zelako horrorea, hori bada egungo euskal literatura onena, ederki goaz”. Europa erdialdeko literaturara jotzen du orain batez ere, eta bereziki interesatzen zaizkio Holokaustoaren bueltako nobelak; hortik kanpo gauza interesgarri gutxi dagoela esango luke, nobela entretenigarri eta fantasioso-efektistak bai ugari, baina literatura-literatura gutxi.

      Zumalacárregui-ren azalari so —margolan zahar batetik ateratako irudia, Zumalakarregi ei dena zaldi gainean irmo—, ekidinezina suertatzen zaio kalkulatzea zenbat zehaztugabetasun historiko izango dituen, sakonean pentsatzen baitu historialariak historia egitera dedikatu behar direla eta idazleak literatura egitera; irakurri izan dituen nobela historikoak, doiak ez izateaz gain, aspergarri mortalak iruditu izan zaizkio. Alabaina, hastapeneko asmoa hori ez bazen ere, lehen esaldi horrekin liluraturik-edo, irakurketan aurrera egin du bankuan eserita, eskuineko zangoa ezkerreko belaunaren gainetik pasatuta duela eta liburua eskuineko izterrean pausatuta. Bikote gaztea joana da.

Laugarren kapitulua bukatzearekin eten du irakurketa. Orrialdearen izkina tolestu du, eta altxatu egin da lorategian pasieratxoa emateko asmoz. Konturatu da ordura arte beste gauza batzuek bete diotela pentsamendua eta ez diola apenas kasurik egin inguruko aberastasunari. Ez da zehazki ikusmen arazoa, kontua da nekez dela gai kolore eta forma ugaritasun horren aurrean gauzak bereizteko, dena ikusten du gauza bat eta bakarra balitz bezala. Forma ugari eta kolore askotako zerbait bai, baina forma eta kolore masa bakarra. Noizbait aitak esandakoa etorri zaio akordura. Filosofia y Letras ikasi zuen gaztetan, baina karrera hori ikasi zuten gehienek ez bezala, bere kasa auzi filosofikoei buruz irakurtzen jarraitu zuen bizitza osoan, eta egun ere hor jarraitzen zuen berak —aitaren enkarguz— erosten zizkion liburuak irakurtzen. Bada, aitak inoiz esandakoaren arabera, pentsalariren batek demostratu omen zuen behaketa ezin dela inoiz objektiboa izan, norberak aurretik duen ezagutzak begirada ere determinatzen duelako. Aitak bere uztako adibide bat jarri zion —ordura arte ez baitzion gehiegi ulertu—. “Gogoratzen haiz nola joaten hintzen txikitan aitonaren fabrikara, ezta?”. Bai, ondo gogoan zuen fabrika hura, usain berezikoa eta beti halako gristura batean murgildua. Aitonaren grasaz betetako eskuak (barkaidak, ez diat eskua emango). “Bada pentsa mahai handi hartan izaten zituzten trokel haietan guztietan. Hik ikusten huen zerbait trokel anabasa hartan?”. Erantzuteko ez diren esaldi horietako bat zen. “Ez, ezta? Aitonak ordea trokel bakoitzaren atzean makina bat ikusten zian, makina bat eta objektuak, fabrikatuak, inoiz batean trokel hari esker sortuko zen autoa edo motorra edo bizikleta edo lanpara”. Jarraitu egin zuen semearen arrapostuari itxaron gabe. “Hik hor pieza askotarikoak baino ikusten ez hituen bitartean, aitona gai zuan trokel bakoitzeko ñabardura txikienarekin behingoan sailkapenak egiten hasteko. Hik eta nik anabasa ikusten genian, aitonak ordena”. Orain pentsatzen du gauza asko esplikatzen ahal direla, jende askoren itsukeria tematia adibidez, modu horretan. Eta bai, urtetan luzatu den gure itsukeria horrekin izango duela zerikusia. Jende andana ibiltzen dela antiojorik gabe, bista arazorik gabe, baina ez duena ikusten metro erditik harago. Eta horren kausa, hain justu, ezjakintasunean dagoela, edo informazio manipulatuan, zeinak gure herrian, bereziki kontu historikoei dagokienez, eguneroko ogia diren. Kontatzen dizute mito bat, erromatarrak ez zirela Euskal Herrian sartu eta rollo hori, eta jada ezberdin ikusten duzu inguratzen zaituena, beste kolore batez, beste eite batekin. Eta horrela denarekin. Zenbat jende ote dagoen lau ideia tentel sinetsi eta itsu-itsuan aurrera, idi-deman. Hamarkadak halaxe.

      Trokel horiekin gertatu antzera, bada, ez da oso kapaza gauza asko bereizteko landaredia zoragarri horren pean. Arrosak, eguzki-loreak, margaritak eta ezer gutxi gehiago. Parterre geometriko horiei so, esango luke bizitzan lehenengo aldiz botanikaz ez jakitea damu zaiola, ziur baita pixka bat behintzat jakitera, gozatu handiagoa hartuko lukeela orain. Zoriontsuago litzatekeela beharbada. Lipar batez bederen. Sarreran bost euroan ikusi duen lorategiko gida erostea bururatu zaio, baina jada berandu dela pentsatu du, atzera jo, gida erosi eta lorategia xehetasunez bisitatzeko. Besterik ezean, zenbait landareren aldamenean dauden karteltxoak begiratzea deliberatu du. Juglans regia. Rosmarinus officinalis. Lore-ohe borobil handi bat ikusi du aurrean, ale obalatuz osatua, azpiko aldean moreak eta goikoan, berriz, hori-laranjak. Parterrearen ertzera gerturatu da, burua neska kameradunaren antzera loreetarantz makurtuz, ea Woolfek aipatutako hauts urrekara ikusten duen, baina ez du halakorik aurkitu, petalo bilduak baino ez ditu ikusi, eta pentsatu du akaso beste lore mota batez ariko zela Woolf anderea. Ez daki ezer botanikaz, baina bere buruari galdegin dio zenbat litro ur gastatu beharko ote duten hor halako koloreak, halako ikuskizuna mantentzeko. Udaren akaberan dira, bero sapa da oraindik, baina hor ez da sikutasun arrastorik. Aspertsoreak ez direla urruti izango pentsatu du —gauza da horiek bereizteko—, eta artean makurtuta, inguruan xerka ibiltzen hastekotan izan da, baina ekin aurretik geratu da.

      Aurrera egin du eta jada lorategiaren beste puntara iritsi dela konturatu da. Gertu du ate handi bat, hura ere “Acceso restringido”-koa izango bide dena, eta handik bistaratu ditu atzera bukinisten postuak. Zumalacárregui saldu diona begiztatu du, eta berehala aldendu da atetik, hark ikus dezan gogorik ez duelako. Atea atzean utzita osteratxoa egitera joan da lorategiko beste erditik. Turista talde batekin egin du topo berriz ere barrualdera sartu denean. Rosetoi itxurako loretza baten ertzean daude geldirik, gidaren ingelesezko azalpenei adi. Loretzak rosetoi itxura izatea aski paradoxikoa dela pentsatu du, kopiaren kopia edo. Rosetoi ingelesez nola ote den arrastorik ez, baina ez du gibelik taldearekin geratu eta gidaren azalpenak gratis et amore entzuteko; are gutxiago, noski, ezer galdetzeko. Astia eman dio, hala ere, taldekoak ingelesak ez direla konprobatzeko. Suediarrak edo norvegiarrak edo. ...an illustrated Spanish king decided to set the garden at this place just on the right side of El Prado. He wanted the garden to be a place to spread...

      Ate nagusirantz jo aurretik beste banku batean eseri eta irakurtzen jarraitu ala ez zalantzan dagoela egin dio kilker sakelakoak. Luciaren mezua, irten direla eta Casa Lucianon ari direla zerbait hartzen. Casa Luciano, leku arraio hori non dagoen jakingo balu bezala.

Zerbezaren aparra ikusten du tubobasoaren goialdeko ertzetan itsatsirik; hasieran apar trinkoagoa, beherantz joan ahala lausotu egiten dena harik eta zerbeza urrekarara iristen den arte. Ez daki zehazki aparraren hori lehengaiaren kalitatearen seinale ona den edo ez, baina ez zaio kaña hori hain apartekoa iruditu, Madrilgo kañak tiratzeko ospe ona gorabehera. Horrek ere, pentsatu du, gehiago izan dezake mito eta marketinetik egia berdaderotik baino.

      — Itxura ona hartu diot denari.

      Paper latz samarra duen ahozapi bat hartu eta ezpainak igurtzi ditu Luciak. Mahai gainean utzi du lurrera bota beharrean. Izan ere, lurra ahozapi, tiket, txotx eta bestelakoz beterik baitago, batez ere barraren alboan, baina baita mahaiak dauden zonaldean ere. Zerbitzariek ez dute imintzio txikienik ere egiten zakar hori guztia jasotzeko, eta egingo luke lekuari halako kutsu autentikoa, kastizoa, emateko uzten dutela zikinkeria hori bere horretan. Ez litzateke harrituko zerbitzariek beraiek barreiatuko balituzte zenbait ahozapi zimurtu goizean goiz taberna ireki baino minutu batzuk lehenago.

      — Pozten naiz. Nor zen hori?

      Agur esan berri dioten morroiari buruz ari da. Bera iritsi denean harekin zegoen Lucia, solasaldi aski bizi eta kartsuan. Batez ere tipoak hitz egiten zuen eta Luciak buruaz baietz esaten zion adi-adi bestearen etorri joriari. Tarteka irri egiten zuela ere konturatu da. Iritsi denean kalaka amaitu —Madrilgo zenbait jatetxe aipatzen ari zitzaion—, eta ondoko aulkian zintzilikatutako txaketa hartu du beso batean. “Bueno, creo que ha llegado el momento de despedirme” esan du irribarrea alderik alde. Luciari ez dio denborarik eman ezetz, gera zitekeela pixka batean esateko, ez zutela egiteko berezirik. Bi musu eman dizkio hari eta eskua luzatu berari. “Lucas. Bueno, a ver si en otra ocasión tenemos la oportunidad de conocernos”. Berak ere irribarre egin eta “eso es” bat baino ez zaio atera. Eskua mugituz agurtu ditu, bere ustez keinu esajeratuegian, eta tabernatik atera da.

      — Masterreko arduraduna, museoko formakuntza burua edo halako zerbait.

      — Tipo berezia, ez?

      — Jatorra dirudi, oso atsegina izan da denokin. Eta asko daki.

      Sarkasmoren bat botatzeko tentatuta izan da, “asko jakitea bertute bat balitz bezala” edo halakoren bat, baina ez du agerikoa egin nahi tipoak eragin dion arbuioa, eta gaiz beste egin du.

      — Jende asko da masterrean?

      — Plaza guztiak beteta, jendea kanpoan geratu da. Uste dut berrogeita hamar matrikulatu garela, jatorri ugaritakoak. Hegoamerikar dezente, adibidez. Gero artistak ere badaude, Arte Ederretatik etorritakoak.

      — Gehienak Artearen Historiakoak izango zarete, ezta?

      — Bai. Badago bat EHUn ikasi zuena, baina ez dut ezagutzen.

      Luciak ilea moztu du Madrilera etorri aurretik, oso motz, batez ere lehenago zuen melena luzearen aldean, eta tarteka atzealdeko biloa ukitzeko keinua errepikatzen du, lepoaldean zerbait faltan izango balu bezala. Burua beheititu eta begi niniak goratzen zaizkio orduan, halako segurtasuna emanez esaten duenari; ez zaio sumatzen hiri eta bizitza aldaketaren ondoriozko balizko osin-sentipenik. Pozik sumatzen du, alai, aspaldian ikusi ez duen bezala, eta akaso kontrakoa sentitu beharko lukeen arren, amorruz hartu du bere neskaren bozkarioa. Beraren kontrako mespretxutzat jo du nolabait, hutsaren hurrena dela sentiarazten baitio. Gauza bat dela bere bikotearen aukera askatasuna errespetatzea —kanpora irten, ondo formatu, bide eman karrera profesional dagoeneko arrakastatsuari— eta beste bat berekiko samurtasunik ez edukitzea, keinu bat, hitz bat, faltan sumatuko zaitut, ea nola moldatzen garen horrela, saiatzeko gogoa dut, gure onena emanda egin dezakegu, edo gisakoren bat. Baina ezer ez, urratsak bata bestearen ondotik eman zituen ezer aldatuko ez balitz bezala. Eta distantzia horretan bera ere aski eroso sentitzen bada ere, are atsegingarri zaion arren, ezin du eraman bere neska pozik ikustea. Ez sumatzea harengan ahuldaderik, berekiko zera... mendekotasunik? Hitza ez da hori, zehazki. Bere burua ikusten du, finean, kontu horretan katebegi ahulentzat, eta ez daki, ondorioz, harekiko beste jarrera bat hartzea komeni zaion. Izan ere, Madrilgo lehen egunetan laguntzera etorri da, baina orain zalantza egiten du Lucia hain eroso ikusita, eta Lucas idiota horrekin hain sintonia onean, ez lukeen bakean utzi beharko eta Donostiara itzuli; hain pozik eta lasai badago berak ez duela ezer pintatzen hor botilero lanetan.

      — Eman dizuete egitaraua?

      Baiezkoa egin dio buruaz irribarre batekin.

      — Rosalind abenduaren 11n.

      — Entzule bezala joan ahalko da?

      — Joan nahi duzu ala?

      — Tira, hain ona baldin bada...

      — Ez dakit, kurtsoa hastean esango dizut, baina susmoa dut ezingo dela, master bat da, eta garestia.

      Egun gutxi da Luciak aipatu ziola Rosalind Kraussen gidaritzapean nahiko lukeela doktoregoa egin, eta haren master classa baliatu hura ehizatzeko. Argi du aukera txikiena izatera lortuko duela. Gauzak argi dituen neska da, inoiz ezagutu duen ausart eta zuzenenetakoa, itzulinguruka denbora galtzen ibiltzen ez den horietakoa; bera baino zazpi urte gazteagoa izanagatik, askoz ere eskarmentu handiagokoa dirudi, eta azkarragoa halaber, gauza batzuetarako batez ere. Ez luke esango bera baino inteligenteagoa denik, baina azkar-azkarragoa, listoagoa alegia, bai. Zalantza gutxi du, bestalde, hastapenetan dagoen arren doktoregoa bukatuko duela —berak ez bezala—, eta are arrakastaz bukatu ere. Ez litzateke harrituko luze gabe “Berkeleyra noa” edo “Columbia-ra noa” edo halakoren bat esango balio.

      Garagardoak laster bukatzen dira bero horrekin.

      — Nahi duzu Reina Sofiako erakusketa ikusi? Doan dugu nire sarrera.

      — Zer daukate?

      — Ez dakit, baina masterreko batek esan du oso ondo dagoela.

      — Ados, izango ahal dugu behintzat aire giroturik.

      Kopetaren ertz hezea igurtzi du eskuaz eta altxatu egin dira barran pagatzeko. Luciak mahaiko edalontzi hustuak —apar markak han-hemen— bildu eta barra gainean utzi ditu. “Qué teníais”. “Tres cañas”. Hirurak ordaindu ditu Luciak.

      Itzal bakanen pean egin dute aurrera museorantz, eraikinei pega-pega eginda euria egingo bailuen. Fatxadaren erdialdean dagoen kartel handiari erreparatu dio berriro. Jessica Stockholder, Ibon Aranberri, Hans-Peter Feldmann, Antoni Miralda, Val del Omar. Ez du inor ezagutzen.

1995-11-18

Korrika txikian egin dugu Boulevarderako bidea. Urteko sasoirako epel-hautsi da, baina ez da hori bero honen arrazoia. 17:30ean manifa Bulean. Narrikatik irtenda, jendea, jende gehiago, eta pankartak kioskoan. Askatu eta tolestu egin da horietako bat; “ke herriak” baizik ezin da irakurri haizeak mugitzen duen azpildura gorabehera. Gelditu gabe, besoei eragin diet lasaitasun modu bat bilatu nahian. Ezkerraldean begiztatu dut furgona, orain aste batzuk egunero hogeita lau orduz jarri dutena. Laster etorriko dira gehiago, alde guztietatik, inurriak inurritegira bata bestearen segidan. Non bilatuko dut babes? Zein kaletatik egingo dut ihes? Halaxe esan dit Imazek: pentsa ezak aterabideren bat kargatzen dutenerako. Galdetzeko bulkada izan dut, zuk zein pentsatu duzu? Ez al gara ba elkarrekin joango? Baina ez zen galderetarako tenorea. Ez da galderetarako tenorea. Inoiz ez da. Donostia ondo ezagutzen ez dutenek, nola arraio egingo dute? Ez ote dute arrisku handiegia hartzen? Zer egin kale itsu baterantz joango balira? Eta atzera egin eta norabide berri bat inprobisatzera behartuak egongo balira? Egongo dira ni baino galduago direnak, horrexek lasaitzen nau pixka bat; ausartagoak dira goierritarrak, zer esanik ez nafarrak, ahoz aho entzun ditugu sakanarren balentriak, baina ez dituzte nik bezala ezagutzen Parte Zaharreko zuloak. Txarrenera publizitate zilindro hori balia dezaket, Calzados Churruca, edo ondoko telefono kabinak, handik Garagarreko arkupeetara egiteko. Urrutiegi ez ote diren halere. Hirurogei metro bai gutxienez.

      Kontu azkarra izan da, presazko deialdia, baina haatik, jende samalda dagoeneko. Iritsi ote dira Hernanikoak honezkero? Hobe Imaz eta Unairen aldamenean geratzea momentuz. Hartxintxarrak, kontu txarra; zoru irregularra, irristatzen banaiz zer, txintxarren labaintzea, superfizie badaezpadako hau, irristatzen banaiz harrapatuko naute derrepente. Gainera zapatilla maiztu hauekin. Gaur zapatilla hauek janztea ere. Calzados Churruca. Aizue, goazen belarretara, kargatzen badute hemen lanak izango ditugu eta, erortzen bagara, berandu izango da altxatzen garenerako, besoan hartu eta hori guztia egiteko, anaia erortzen bada. Kasu egin didate behingoz, belarrean igurzten hasi naiz hartxintxarrak libratzeko, eta hauts zikin hau ere bai, ze kuxidadea. Hara, iritsi dira pankartakoak, manifa burukoak, eta harantzago, zuhaitzen adarretatik zehar, udaletxe ondoan, furgona ilara luze bat, Hernani kalean barna segitzen duena. Armada bakarrik falta da hemen. Zipaioen matxinada. Hain gutxiago Donosti, ez da Nueva Delhi, noski. Begira, hasi dira batzuk furgonetatik jaisten, geroz eta gehiago dira. Ez dute presarik, baina. Udaletxe aldean ari dira pilatzen. Zer Imaz? El puto Billy? Non ordea? Hori da? Hainbestetan entzun dut, el puto Billy; zipaio potoloa, alkandora urdinkara soinean, koipe marka imajinatzen dut paparrean, mihi gaiztoa, pozoia. Hangoak behar du ba. Inoiz ez lehen lerroan, beti beste altzari haien babesean, istilu guztietan hutsik egin gabe, beti prest bere hitz-jario nardagarria pasiatzera ateratzeko. El puto Billy. Harako hari esan zion a ver si eres tan machito en el infierno, en el infierno, bai, batere disimulurik gabe, beste hari ¿qué tal te follan los del comando Donosti? Porque a vestirte no te han enseñado eta horrela beti, el puto Billy. Haren gibelean beltzak aitzinatzen, ia bi metro luze horietako batzuk. Begira, sartu ditiztek ja marratxoak. Zipaioen mugimenduei begirik kendu gabe da Unai ere.

      Istiluak segurtatuak ditugu, ondo dakigu hori, ezin bestela izan; noiz, nola egingo duen eztanda, horixe duda bakarra, eta nola moldatuko garen estutasunik ez edukitzeko. Imaz eta Unairen alboan geratzea, besterik ez momentuz; haiek ere ni bezain gazte, ni bezain berde, baina baturik jarraitzen badugu sikiera. Pentsa ezak aterabideren bat kargatzen dutenerako. Hain gutxiago Donosti, noski. Zabaldu dute pankarta, parterre honetatik ondo ikusten da; kioskoa baino zertxobait honantzago dira, geldi momentuz, baina edozein momentutan martxari ekiteko prest. Larraitz gogoan zaitugu, haren aurpegi zuri-beltza. Aurrealdean, pankartari tinko, gurasoak agidanez, bata besteari pega-pega eginda, zurt, segurtasuna erakutsi nahian nahiz eta haien gorputz-jarrerak besterik adierazten duen. Konkorturik, kuzkurtuta, kakotuta, zimurtuta ere bai ziur aski. Lore sorta eskuetan amak; ez dira arrosak, ze arraroa, tulipanak baizik, kolore guztietakoak. Keinu egin digu Imazek, errepidera jaitsi eta pankarta aldera egin dezagun. Jende-arte beteago hau, seguruago sentitzen da bat. Metro batzuk aurrerago ikusi dugu zipaioek burdinazko hesiz osatutako lerroa; errepidean alderik alde paratuta, hura botatzea da manifak aurrera egiteko duen modu bakarra. Burua, baina, geldirik da momentuz. Zer kristo dabil Unai orain zigarro bat pizten, edozein momentutan kargatuko dute. Ez, ez, ez, herriak ez du barkatuko. Zipaioak ere kieto, hesiaren bestaldean. Alkandora urdinkara dutenen lerro zabal bat, eta atzerago, beltzak, urrutiegi oraindik haien beldur izateko, baina berdin-berdin nago barrenak janda. Dar-dar batean airea. Aurrera egingo dugu hesia hausteko? Izango gara gai? Eutsiko diogu? Edo haiek kargatuko dute lehenago? Zuek ere txakurrak zarete. Gora ETA militarra. Giharrak laxatzen zaizkit oihuka, erraiak arintzen. Begira ondoko morroi hau, hogeita hamar urte bai, bakerozko jaka argia, indar betean, kezkarik ez, larritasunik ez. Eztarriko zainak puzten zaizkio aldiro-aldiro; kontrarioek bai izan beharko luketela haren beldur: beltzek, urdinkarek eta putetxeko padreek. Ile kizkurra tenk, belarritako borobil handiak dantzan. Tipo honek badaki egoten, izan ere. Zerbait esan du Unaik, ez dut ondo entzun, ikusi, edo hara, edo badatoz, eta enkaputxatu andana agertu da Parte Zaharreko kaleetatik. Jendetzaren ingurutik hasi dira mugitzen, hemen bertatik pasa da bat pankarta alderantz, kaputxa berde iluna eta sudurretarainoko zapi beltza. Geroz eta gehiago azaldu dira. Dena prest da.

      Ez dirudi, ordea, inor asaldatu denik; ezagun den gidoi baten urrats batzuk besterik ez dira hauek. Ondoko gizona lehen bezain seguru, kezka amiñirik ez, hortxe jarraitzen du goraetaka. Ohituta egongo dira, baina ez zait kontsolagarri. Esan zidan behin Imazek: hau motorrean ibiltzea bezalakoa duk; motorrarekin inoiz eroriko haizela bezain segurua duk borrokatuz gero noizbait eroriko haizela. Kontu bakarra duk noiz, nola, nork eta beste. Lezioak ematea, nola gustatzen zaion. Hau izorratzea. Imaz eta Unairi begiratzen diedala, haiek ere kaputxa jarri eta bakarrik utziko nauten errezeloa; beti bezain melenga hi, ezertara ausartu gabe, bakarrik geratuko haiz liskarraren erdian. Alboan ditut momentuz, baina. Zuek ere txakurrak zarete.

      Lehen harrikadak hastearekin lerroa indartu dute zipaioek hesiaren bestaldean. Apenas iristen zaizkien jaurtigaiak zenbait bote eman ondoren. Gehienak horrela ere ez. Alabaina, ezustean, enkaputxatu batek Bulearen erdialdetik jo du, ez dute ikusi antza, eta zipaioetako batek ezkutuaz egotzi behar izan du harria gainean erori ez zekion. Barre algarak eta aupak eta bibak entzun dira. Ez al dakizue zer den datorrena? Berdin zaizue? Honekin gozatzea ere. Imaz ere algaraka. Hau izorratzea.

      Denbora gutxira gertatu da. Alkandora urdinkara dutenen lerroa aldendu egin da bat-batean, eta hesiaren bestaldeko hutsuneaz jabetzeko denborarik ia gabe, udaletxearen aldetik —Oiartzun pasteleria— korrika batean egin du aurrera beltzen lerro luzeak. Hogeita hamar lagunetik goiti izango dira, arrapaladan hesia gainditu eta gure kontra oldartu direnak.

      Ingurukoak ikusi ditut derrepente hanka egiten, ni geldirik, narkotizatuta bezala, eta jende saldoa zalaparta betean handik eskapo. Jende-laster moduko bat hasi da alde guztietatik korrika, batez ere Alde Zahar barnerantz, Narrikatik. Ez da egoten dakien tipoaren arrastorik jada, non sartu ote da? Nola mugitu da hain azkar? Imazek esan behar izan dit mugitzeko, joateko beraiekin, eta ordurako morroi mordoa gurutzatu da nire aurretik, egiten dute bultza alde batetik, aldatzen dute norabidea ezustean. Astia izan dut, ordea, kale kantoiko bikoteari erreparatzeko. Zarata demasekoa da; korriken abaila, garrasiak, madarikazioak, pilotakadak, sirenaren bat ere bai urrunean, eta horren guztiaren erdian dago bikotea, Larraitzen gurasoak, elkarri besotik helduta, ama pixka bat aurretik baina pega-pega eginda, biak ere apur bat konkortuta, beren jarrera normala hori delako bainoago horrela pilotakaden arriskua gutxitzen dela uste dutelako. Korrika ezin, bizi eragiten diete zangoei, ez erortzeko ahalegin handiagoz azkar joateko baino. Gazteak igarotzen zaizkie alde banatatik, itsu, bakoitza bere azala enparatzen, eta ama lore sorta eskuan, seko tolestuta, guztiz zanpatuta, tulipanak lurrera begira; bota itzan bazterrera emakumea, enbarazu besterik ez dinate egiten. Burua oraindik apur bat gehiago beheratzen dute pilotakada bakoitzaren dunbadaren ostean. Ez ote ditu inork lagunduko? Hor abandonatuko dute bikote gaixoa zipaioek atxikitzen dituzten arte? Hain gutxiago Donosti, noski. Agian onberak izango dira eta bakean utziko dituzte, ez daude horretarako. Kamera motelean, Narrikan barrena egin dute aita-amek, elkarri heltzeari utzi gabe betiere, ez dute ezkerrera egin Fermin Calbetongo bidegurutzera iritsi diren arte. Korrika egiten dut baina zerbaitek erakartzen nau haiengana, burua biratu dut. Amak gaitzespen keinu bat egin dio aitari, ez delako azkarrago joateko gauza? Txikiteoan alferrik galtzen duen denbora leporatzen dio akaso, lagun tripajale horiekin beti; ez dela bere burua zaintzeko kapaz eta orain, begira, arnasestuka korrika txikienarekin. Auskalo nora egingo duen bikote bakartiak, San Bizente elizako kanpandorrea dut nik gainean. Larraitz, gogoan zaitugu.

      Ibai aldera joatea edo taberna batean sartzea, horixe onena. Berrogeita hamarrak pasatutako tipo bat atari baten bazterrean, ezaguna dut, nagusitasun aire batez, iskanbilari so. Alkandora marraduna, basoerdia eskuan, pilotakaden zaratak edo enkaputxatuen ibilerek batere asaldatu gabe. Jose da (azentua o-n), aitaren lankidea, txikitan sarri ibili izan nintzen haren semearekin; udara batez bi familiak elkarrekin joan ginen Mediterraneo aldera. Oporraldi hartatik gogoratzen dudan gauza bakarra, tipoak beti kasete bera jartzen zuela autoan, Joan Manuel Serraten bat. Zarata handiagoa oraindik, pilotakada gehiago. Nola kantatzen zuen tipoak gainetik, eta tarteka emazteari begiratzen zion lerro batzuk azpimarratuz, “hau poesia da” edo “zoragarria” edo gisako komentario bat eginez. Bidaia hartan hartu nion nazka Serrati, eta orain ere berdin, aita anarkistaz mintzo egokiera duen guztietan, borrokalariaren pedigria besteren borroken bizkar, baina boteredunen arrimuan. Tragoa jo bitartean jarraitu du begiradaz paretik pasa gatzaizkion gazte multzoa. Uholdeari segika, ez ikusiarena egin dut, ez da luzamenduetarako tenorea; bost axola zerbait esaten badio aitari. Ibai aldea arriskutsua izan daitekeelakoan egin dut Artesanarantz.

      Unairekin egin dut topo bizikleta mordoa pilatzen den San Bizenteko bazterrean. Hasieran ez dut ezagutu, baina jertse granateagatik ohartu naiz. Goazen, hator gurekin. Aurpegia estaltzeko buruaren atzealdean lotuta duen mahuka luzeko kamiseta estutu du. Nik ez dut aurpegia estaltzeko arroparik, ez kaputxarik ez bestelakorik, zer kristo egingo dut nik orain, inork ez dit esan. Halaxe jarraitu dut, baina, buru-estali taldearekin, ezkutatzeko ezer ez dudala-eta, aurpegia agerian edukitzeak erruduntasuna lekutzen didala sinetsarazi nahian nire buruari. Azkenean ni ere plazaren erdira, hau izorratzea.

      Abuztuaren 31 kalea hartu eta ziztuan korritu dugu. Ez da inor kalean jada, pilotakada eta koheteen babesean tabernetara edo Parte Zaharretik kanpora uxatu dituzte denak. Isiltasun berezia sortu da kalean, bat-bateko gorreria batek eragindako isiltasun suerte bat. Gorreriarekin, mugimendu guztien desazelerazioa, guztia motelago joango balitz bezala. Anabasa eta ziztuaren aldean, baretasun arraro bat dago Abuztuaren 31n. Nahiko lan dut besteen martxari segitzen, atzealdetik, apur bat apartean, eta Martinez tabernatik igaro naizela, ozta-ozta eutsi diot taldea utzi eta bertan sartzeko tentazioari. Banderillak deitzen diete etxean, espezialak omen dira hangoak. Ez da erabat ilun, falta da zertxobait oraindik ilunabarrerako, baina hodei trinkoek ia erabat gautu dute eguna. Argi laranjak piztu dira kalearen alde banatan, eta tabernaren gaineko farolan, noizbait jarritako girgil politiko baten muturra kulunka.

      San Jeronimorantz jo beharrean aurrera segitu dugu, Santa Mariako ataria igaro eta Kale Nagusian barna egiteko. Antzemateko ia ezinezkoa den aldapa du kaleak, oraintxe jabetu naiz; ze aldapa honen ondorioz atxikitzen banaute, aldaparen pendizak eragindako moteltzeak, minimoa izanik ere, ematen badie astia ni harrapa nazaten. Nork jarri du aldapa puta hau, hau berria da, mila demonio, nor ibili da hemen bazterrak hazten. Hau izorratzea. Hogei lagunetik gora izango gara. Ilunabarraren hedatzeak Pukas-eko neoizko argien kontrastea areagotu du; ingeleseko akademiako kide harekin akordatu naiz, hantxe egiten du lan, hari erosi nion kotoizko jertse hura, kaputxa gabea, eta hara egingo nuke, han sartzeko, baldin eta horretarako fronte-lerroa gainditu beharko ez banu, baldin eta horrek guztiak orain ez balu ez hanka ez buru. Kaputxadun bat erostera noa, esan nezake.

      Portu kalea pasatuta gelditu gara. Pare bat zaku bete ekarri dituzte, eta abailan atera dira botila hutsak, zerbezarenak gehienak; zenbaiten artean gelditu behar izan dituzte ezarian, malkarrari segika Boulevard alderantz joan ez zitezen. Zipaiorik ez dut ikusten, atzera begiratu dut badaezpada enboskada baten beldur. Zipaio bati berriki egin ziotena, hura bai enboskada. Kalean identifikatu zuten paisanoz, hau halako eta halako duk; tipo abil bat plantak egiten hasi omen zen, laguntza behar zuela, eta derrepente gerturatu omen zitzaion laguntzera; baietz, beraz, zipaioa zela, eta konturatzerako gainean zuen multzoa, bideoa ere bota zuten telebistaz, nonbaiteko bideokamera batek grabatua. Ia akabatu zuten eman zioten jipoiarekin. Durduzatu nintzen kontuarekin, egia esan, bereziki agure harengatik, ondo ikusten zen irudietan, erreguka, txapela buruan, izan zezaten errukia, geratu zitezela. Baina ez zegoen gauza gelditzeko. Ez dago. Gerraren ajeak. Imazek esan zuen, eta ezin ukatu: seguru morroi hark eragindako mina, eragindako desgrazia komisarietako zuloetan, hori baino askoz ere latzagoa dela. Estatu-aparatuak ematen duen inpunitatearekin gainera; multzo hark arriskua hartu zuen sikiera, eta begira orain, ederra eroriko zaie, bideoa eta guzti dute banan-banan identifikatzeko. Baina horretaz ez du inork ezer esango, ez da bideorik egongo haiei egingo dizkietenekin. Makurra da gero gatazka, gerra, ondo dakigu, ez digute kontatu behar, zipaio bakoitzeko hamarnaka gazte jar ditzakegu. Ez zaio arrazoirik falta.

      Mutur batean hasi dira zipaioak posizioa hartzen, Buleko kantoian. Lehenengo oldarraldiaren ondoren, Narrikan barneratu eta gero, atzera egin dute antza. Ez omen dira beti sartzen barrura, halaxe esan zidan Imazek. Ezagun dute barruan zaurgarriagoak direla, kale estuetan nahieran ibiltzen direla enkaputxatuak; talde txikitan banatuta, eraso hemen, kalez aldatu, eraso han, oharkabean beste bazter batetik, atzera bildu. Zuhur ibiltzen omen dira horregatik, ez dute ahazteko Bilboko manifan furgoneta bat kale artean ez aurrera ez atzera geratu eta pontxoz kiskali zutenekoa. Erredurak, hainbat gradutakoak; agentes afectados con quemaduras de primer grado y segundo grado y tercer grado.

      Kai aldetik etorri dira enkaputxatu gehiago kohete batzuekin. Kalearen erdian paratu direlarik, atzera egin du jendeak. Han ere Imazen arrastorik ez, moldatuko al zen, ez al zuten atxikiko. Zipaio entzun pin pan pun. Ezinegon larri bat sabel aldean, gorantz egiten didaten deskarga elektriko modukoak, ekidin ezin ditudanak. Satarte batean banengo bezala, edozein momentutan harrapatuko gaituzte, jolasean ari dira gurekin, ez dugu zereginik ejertzito profesional horren kontra. Ez gara, ez naiz, libratuko. Zerbeza botila marroi bat zapaldu dut ezustean, nolako sustoa, ezker-eskuin begiratu dut, ea handik ere azalduko zaizkigun, portutik, Konsti aldetik. Hain gutxiago Donosti, noski. Atzera egin dut, buelta eman, eta hutsik da Santa Maria elizaren ataria. Koheteen lehenengo eztandak entzun ditut. Orain libre dela, ez da aukera txarra, kargatu baino lehen, edo tupustean alde guztietatik azaldu baino lehen, denbora kontua baita. Eliza atari hutsa, estanpa ezohikoa, eta hark erakarriko banindu bezala hasi naiz eskalinatarantz lasterka. Pauso luzetik pauso luzera. Ezkerretan utzi dut gozoki denda eta segidan —ailegatu naiz konturatzerako— hartu dut kurba, eskaileretan gora egin beharrean Abuztuaren 31rantz, aurretik egindako bidea desibiliz. Deslasterkatuz. Hantxe gertatu zen aitaren pasadizo hura, nola babestu zen elizan, Maiatzaren 1a zen, non eta elizan; grisak suelto zebiltzan Parte Zaharrean barna, eta jendea noragabe han sartu zen, hamarnaka eta ehunka, izu-laborriz, Gasteizkoa hurbilegi zen. Deigarriena zarata egin omen zitzaion, eliza barneko zarata hura, oihuak eta haien oihartzunak eta korrikaldien hotsak eta haien oihartzunak eta ate danbatekoak eta haien oihartzunak eta altzarien mugimenduak eta haien oihartzunak. Zarata anplifikatuak, eliza barnea harrabots demaseko batean, horixe egin omen zitzaion harrigarrien, izugarrien. Eta nola egin zuten ihes atzealdeko ateren batetik, Urgullen gora korrika ez ezik, lasterka bizian. Muinoa ez zen hanka egiteko gauza handia, segada baterako ere leku txarra ez, baina aski izan zuten beste aldetik jaitsi eta leku segurura joateko. Elizara? Orain? Falta dena, norbait enteratzea elizan sartu naizela babes bila, izuaren izuz. Aurrera egin dut, bolera pasatu dut ziztuan, eta kasik Trinira iritsi naizenean entzun ditut berriro pilotakadak, beste karga bat, orain sartuko dira barruraino, bai, kontrolatuta izango dute egoera. Gertu entzuten ditut, baina ez dut eskuinera begiratu nahi San Jeronimoren kantoia zeharkatzen dudanean, akaso bertan baitira dagoeneko, agian Ikatzen kasik. Aski da, ez dezadan orain pausoa laburtu, ia akabera da. Iturrira iritsi eta 28ko atetik sartu beharrean, ataria atzean utzi eta Santa Kordan sartu naiz. Korrika egiteari utzi gabe beti. Pauso luzetik pauso luze-luzera. Aurretik kisketa jarri gabe utzi dugun leihora jauzi eginez, Imazen etxe barrura egin dut. Hauspoa baretzeko minutu batzuk behar izango ditut oraindik.

Euskal Billera

Besoa apartatu du ziztuan, ohartu denean nahi gabe eskuineko eskuak oratzen duen laserrak azalean marra gorri bat marrazten diola. Konbentzituta dago onik ezin diola egin laser malapartatu horrek, nahiz eta inoiz medikuren batek esan dion printzipioz ez dagoela arazorik, lasai egin dezakeela lan tramankulu horrekin. Printzipioz. Mediku guztiek esaten duten gauza bera; aitari ere horixe, printzipioz. Ahal duen guztietan azaletik urruti izaten ahalegintzen da, zaila den arren egunero pasatu behar dituen barra-kode guztiekin deskuidu baten kariaz tarteka larru marratua, larru gorritua ez ikustea. Azaleko minbizia detektatzen diotenean akordatuko da, bai, lagun medikuekin. Liburua, Una buena mujer, Danielle Steel, luzatu dio —urriaren bosta arte— aurrean duen emakumeari —berrogei urte inguru, euskalduna, irakaslea ziur aski—, eta begi ñabarrak kizkurtu dizkio hark esker onez. Emakumeari beste zerbait esateko gogoa piztu zaio.

      — Mailegua berritu nahi izanez gero telefonoz egin dezakezu.

      — A bai, ederki.

      Jendeak uste du ordu mortu ugari izaten dela bere lanean, orduak eta orduak esperoan mostradorera nor agertuko zain, baina egiazki ez da hala, etengabeak baitira irakurleen joan-etorriak. Geroz eta gutxiago irakurtzen dela esaten dute batzuek; haatik, beraiek ez dute gorabehera handirik nabaritzen; pelaje guztietako guru apokaliptikoek ez dute beste ezer esaten azkenaldian, papera paper-ore egitera doala liburu elektroniko eta kontu horien etorrerarekin, baina bera eszeptikoa da gisa horretako iragarpenekin. Iruditzen zaio etorkizuneko pronostikoetan, hamarretik hamarrek egiten dutela huts; iragarpenak ez direla betetzen eta gertatzen direnak ez direla aurreikusten ahal. Beraz, listomari mediatiko guztiez futitzen da halakoak entzuten dituen aldiro, eta putaidearik ez dutela konprobatzen egunero-egunero liburutegian jende saldoa ibiltzen dela ikusita. Konbentzituta dago guru teknologikoak sekula liburutegiak zapaltzen ez dituzten horietakoak direla, uste dutenak beraien inteligentzia apartekoarekin eta Apple markako kristalezko bolarekin aski dutela gu bezalako jende arrunt, jende motz, jende eskasaren gaindi ibiltzeko. Delawareko XVII. Udako Ikastaroan Michael Smith adituak esan du 2015erako paperezko egunkariak desagertuko direla eta 2018rako liburutegiak, eta Michigango Unibertsitateko Stewart McCoyk ikerketa baten berri eman du, zeinaren arabera liburua kontu arkeologikoa bihurtuko den 2020tik aurrera. Eta dena horrela. Iragarpenean asmatzen ez badute errua ez da beraiena izango, politikariek hartutako ez dakit zer neurrirena baizik, edo koiuntura ekonomiko ezusteko batena, edo are, kontsumitzaileen, irakurleen moztadea, kontserbadurismoa, ezagun-denarekiko jaidura. Petrolioaren prezioaren igoera. Edo jaitsiera. Berdin du bata edo bestea, biek balio baitie.

      Aliritzira sartzen denik ere bada. Ia egunero azaltzen da norbait kontu praktikoren bati buruz galdezka, non den hau, non den bestea. Liburutegia udaletxearen pean kokatuta egoteak ez du laguntzen, ezta mostradorea atarian egoteak ere. Eta lankideak. Horiek ere latakada ederra ematen dute maiz, batez ere batzuek, gibelean lan egiten dutenek, bezeroarekin kontaktu zuzenik gabe, horiek bai baitute ordu eta tarte eta denbora eta asti morturik. Eta asperraren asperraz ezin isildu egoten dira, batzuetan berarekin, baina bere hitzen urritasunaz ohartzen direlarik —batzuek ezagutzen dute dagoeneko eta horiek saiatu ere ez dira egiten—, beste norbaitekin, halako moldez non bere inguruan ia beti egoten den harrabots gogaikarri bat. Gogaikarria forman, bolumenean eta edukian: halakoren umea judoa egiten hasi dela, halakorenari purea ematen hasi zaizkiola eta hasieran kostata baina gero ohitzen hasi dela, halako Indonesiara egindako oporrak kontatzen —Sumatrako orangutana eta Javako sumendiak, eta Bali turistifikatuegi dagoela—, halako gaizki esaka politikariez —oro har eta jeneralean—.

      Total, tarte hilik apenas izaten duela. Etsipena azkena omen denez, edonola den, beti du eskura libururen bat; denbora gutxi edukiagatik ez baitu ezer hoberik izaten-eta egiteko. Zumalacárregui liburutxoa du mahai gainean, ezkerraldean, hori ere laser gorritik aparte. Hutsunetxo bat duela ikusirik, liburua hartzekoa egin du eta orduan konturatu da post-it bat duela ondoan. Nerea. Orain minutu batzuk komunera joan denean jarriko zion.

      Lankide salbagarri bakantzat du Nerea, besteen jite plano eta gatzgabetik, gipuzkoartasun jator-xomorro-hantuste horretatik —arabarra da, ez du orain gogoan herriaren izena— irteten den gutxi horietako bat. Liburuak mugitzen dituen langileetako bat da, mostradoretik apaletara, karro gurpildunetatik apaletara, apaletatik karro gurpildunetara, galdu edo gaizki kokatutakoen xerka, mahaietan ikasten ari omen diren nerabeei isiltasuna eskatzen, eta horrela. Lan mekaniko eta aspergarria; berea bezain edo gehiago. Lanean bere zortzikora egotea gustatzen zaio, inork molesta ez diezaion solasaldi txatxuekin, horrela lan orduak azkarrago igaroko diren esperantzan. Kalakarako uzkurtasunak batuko balitu bezala, hura du laneko hizketa-lagun bakanetarik. Post-itak jartzen dizkiote elkarri mezu labur zirtolariekin. “Imanolen kamiseta berria ikusi duzu? Beste bat kolekziorako”. Skunkfunkeko kamiseta bat, taila txikiegia, berde argia, marrazki pixelatu handi eta oker batekin eta saihets batean ondo irakurri ezin dituen letra batzuekin. Aulki gurpildunari hankaz eragin eta pare bat metro egin du atzera-ezkerraldera.

      — Imanol, etor zaitezke momentu bat?

      Berehalakoan hurreratu da.

      — Zer nahi duk?

      — Iritsi dira Anagramako nobedadeak?

      — Esango nikek ezetz, baina konprobatuko diat.

      — Ez, berdin da, iristen badira abisatu, liburu bat begiratu nahi dut eta.

      Buelta eman eta bere bulegorantz egin duenean ikusi dio saihetsekoa: “Sagarra mantzana, ikatza carbón”. Barreari eutsi behar izan dio. Boligrafo bat hartu, kaxoitik post-it takoa, eta lehenengoan idatzi du kamisetako esaldia. Gezi bat egin du gero kamiseta marraztu baten saihetsera seinalatuz. Altxatu eta mostradoretik pixka bat aldendu behar izan da Nerearen txokora joan eta orgatxo batean post-ita itsasteko.

      Oposizioetara aurkeztea deliberatu zuenean ez zuen batere itxaropenik. Doktorego beka bukatu berri zitzaion eta oraindik urrun ikusten zuen tesi malapartatuaren amaiera. Luciak esan zion liburutegietarako OPE bat egin behar zutela eta begiratzeko webgunean. Ez zen ausartu bere inorantzia erakusten eta galdetzen zer arraio zen OPE bat, Enplegu Publikoaren Eskaintza. Epe bat lortzeak gauza handia izan behar duela gero, pentsatu zuen. Aurkeztu zen, bada, apenas prestatu gabe eta Martinez Cuadrari kontua ezkutatuz; eta hori, txiripaz lortu zuen lana. Urteak tesi puta horrekin borrokan ezertarako ez, eta begira, funtzionario ri-ra batean. Lanordu onak, soldata hobea, aparteko ordainsariak, plaza segurtatua, barrabaskeria potoloena eginda ere kentzen ez dizuten horietakoa, kinkenioak, hirurtekoak, eszedentziak eta beste. Munduan inepto ugari dagoela, ez zuen beste azalpenik lortzen ulertzeko nolatan berak liburu bakar bat ireki gabe kendu zien postua uda osoa jo eta su ibili zirenei. Eta opoak prestatzeko akademiak eta aurreko urteetako azterketa ereduak eta testak eta Espainiako Konstituzioa eta EAEko Estatutua eta langilearena eta beste hamaika lezio alferrikako.

      Bere lanarekin zoriontsua denik, edo kurtsiek esango luketen bezala, bere lanak betetzen edo, are, asebetetzen duenik, ordea, ezin esan dezake. Ordutegi ona eta soldata ona eta hirurtekoak, eta huts egite justifikatu eta ez hain justifikatuak, baina egunerokoa aspergarri hutsa baino ez zaio iruditzen; egoteagatik, ez da ia liburu artean egoten ere; jendeak entregatzen dituen liburuen artean bai —ehunetik laurogeita hamabost batere interes gabeak—. Liburutegiko buruak esplikatu zionez, gainera, ez da aurrerantzean aldaketarik aurreikusten. Izan ere, bere oposizioa profil konkretu horretakoa zen, eta hala, ezin du beste profil teknikoetan lan egin. Gustura egingo luke lan denbora batez Nerearena bezalako postu batean, hor behintzat mugimendu askatasun handiagoa izango luke, eta interesatuko litzaizkiokeen liburu bilaketak egin ahal izango lituzke lan-plantak eginez. Baina ezer ez. Lanpostuz aldatzeko modu bakarra postu “politiko” bat lortzea zela esan zioten, hots, designazio libreko bat. Politikariren baten lagun egin, edo konfiantza lortu, eta hor egon, irteera-posizio egokian, Carl Lewis nola, pistola-tiroa noiz entzungo. Berak, baina, galtzaileen saldokotzat du bere burua, sekula irabaziko ez duen alderdi bati ematen dio-eta bozka orain urte batzuetatik; inolako indar sozialik ez duen talde batekoa dela, alegia. Postugintzaren enkantea Imanol eta halako pelajeko jendearentzat uzten du, beti halako anbiguotasun politiko batean, heldutasun intelektuala bai-bainaka ibiltzean oinarrituko balitz bezala, beti distantzia hartuz denarekiko, baita gauza larrienekiko ere, “ulertzen dut diozuna, baina” eta horrela, azkenean betikoen saldoan kokatzeko, hau da, jeltzaleekin tratuan. Saiheska jartzen adituak, inoiz ostiarik jasoko ez dutenak, ez superborrokalarien aldetik ez eta beste aldetik ere; bitartean, besaulkia udalean, besaulkia diputazioan, sakelak ondo irekiak zer tokatuko. Deskuiduan beren lanpostura itzultzen badira urte luzeen ondoren, besteok aguantatu behar —ukiezin bat gehiago kolekziorako, esango luke Nereak—. Eta hala, txaleta Aieten, izan daiteke Antigua aldean ere, monobolumen bat familia guztiarentzat lehen, gehiegi kontsumitzen —eta kutsatzen— duen 4x4 urbano bat orain, seme-alabak eskola pribatuetara (Santo Tomas, Axular), Lacunzara ingelesa ikastera, eta gaur afaria dut Diputazioko goi kargu batekin, eta hauteskundeak aurreratuko direla esan didate ahapeka —esan zuen McLuhanek, txutxu-mutxuak boterea dira—, eta Baqueira Beret-en apartamentua eskiatzera joateko —semeak snow egiten du, alaba Donostian geratu da lagunekin—, gaur bazkaria dut abokatu batzuekin, nire gestorearekin hitz egin behar dut astelehenean, eta hamarnaka hazbeteko telebista plano berria serieak ikusteko, eta urteko abonua hiriko gimnasio garestienean, eta La Perlan ere bai, eta emakume mardul harekin flirteatu —Abenidako sukurtsaleko buruaren emaztea dela entzun dut— eta “zer moduz umeak?” eta “ume-umeak ere ez ja! Nagusia, Australiara joan zaidala” eta “joe, nola bizi diren gaur egungo gazteak! Haien edadean banengo...” eta iji eta aja.

      Zenbait metrotara ikusi du Nerearen barre txikia post-ita hartu duelarik. Elkarri begiratu diote barrez eta bakoitza bere egitekoari lotu zaio. Ostirala da, minutu batzuk baino ez dira falta txiringitoa ixteko eta denbora pasan ari dira jada denak. Zortzietarako argiak apaltzen dituzte “liburutegiko erabiltzaileak” pixkanaka irteten has daitezen, itxiera ordu erdi geroago zehaztua badute ere. Behin “liburutegiko erabiltzaile” batek, jaun txit prestu harroputza, lumagorri bat montatu zion hori zela eta, hark zortzi eta erdiak arte eguneko beste orduetan bezala, “baldintza berberetan” —“berberetan” azpimarratzen zuen behin eta berriz—, egoteko eskubidea zuela inor hura presatzen ibili gabe, eta aski zela jada, egunean zehar beltz egiten zuela lan, eta ezin zuela beste momentu batean etorri, eta dena hobeki joango litzatekeela, bai, funtzionario horiek guztiek hark egiten zuen lanaren erdia egingo balute, ez zegoela eskubiderik eta abar. Faltoi jartzen hasi zen istant berean aldatu zuen txipa. “Ondo, oso interesgarria iruditzen zait zure soflama. Nahi baduzu erreklamazio-orriak ekarriko dizkizut”. Gero pentsatu zuen oraindik hobe izango zatekeela “Bezeroaren eskuragarri ditugu erreklamazio-orriak” esan izan balio, tonu robotiko batekin, baina zuzenekoaren ajeak, zer egingo zaio. Total, tipoak ezetz, ez zuela orain beraien erruz denbora galduko eta ez zela hor idazten hasiko sokadun boligrafo txatxu batekin, seguru funtzionatu ere ez zuela egiten, gainera —komentario horrek grazia egin ziola aitortu behar du—, eta joan zitezela denak popatik hartzera, nahikoa denbora galdu zuela ordurako. Enkargatuarekin ere hitzordu bat lot zezakeela iradoki zion orduan. Ez enkargatu eta ez ostiarik, hark “ezagutzen dudan goragoko batekin” hitz egingo zuela, eta berriz ere enfatikoki, “goragoko batekin, e”, eta epelak esango zizkiola, “ez baituzue beste hizkuntzarik entenditzen”. Lanean bizitako hamaika kalapitatatik ondo daki herri honetan gauzak horrela konpontzen direla, denok dugula lagun bat edo familiakoren bat edo aerobiceko ez dakit nor ez dakit ze postutan, eta harekin bi hitz gurutzatuta askoz gehiago egin daitekeela “ohiko bideetatik” (cauce democrático) baino. Gero Espainiaz esaten da, pentsatzen du, hura katxondeo bat dela eta abar, baina bera ziur da hemen berdin-berdin funtzionatzen dugula, konpontxo berberak edo okerragoak, soilik jator erara eginak.

      — Ez hasi Maiteren bila, alferrik ibiliko zara.

      Nerea da, ohiko umore azidoz, jada jaka jantzita eta irteteko prest. Urtebete baino gutxiago den arren liburutegian lanean hasi zela, Maite beti da lehenengoa hanka egiten; beti aurkitzen du modua azkeneko errepasoa egin aurretik joateko. Bere egitekoak eginda, ez du lanik hartzen dena ondo dagoen konprobatzeko, ezta gainontzeko lankideek amaitu arte itxaroten ere. Kontratuan lanaldia zortzi eta erdietan bukatzen dela eta hura ez dagoela prest denbora gehiago sartzeko. Inoiz gertatu izan da “liburutegiko erabiltzaile” sobera patxadatsu batek —hondoko apal batzuetan (Erdi Aroko Historia) gehiegi entretenitu zen agure bat— baino lehenago alde egin izana.

      Kaleko eskailerak igo, hesitxo metaliko berdea igaro eta Nerearekin despeditu da; hura zentrorantz eta bera Parte Zaharrerantz. Ez du tarte handirik elkarteraino —kilometro erdi baino gutxiago, kalkulatzen du, kontuan izanda Artzain Onetik Santa Mariara kilometroa dagoela entzun izan duela inoiz—, baina bidea aprobetxatzea deliberatu du Luciari dei galdua itzultzeko. Ez dio lehenengoan hartu; ez du sobera luzatu deia —hori ere egia—, ez hartzera pilota —eta telefono gastua— Luciaren teilatuan geratzen delako. Behingoan deitu dio bueltan.

      — Logelan nuen telefonoa eta ez naiz iritsi.

      Oso pozik da masterraren martxarekin. “Kaña” sartzen ari zaizkiela, lan eta eginbehar ugarirekin, erritmo altuan ikasi behar dela, ez dizula ia beste ezer egiteko astirik uzten (“lana eta masterra konpaginatzea ezinezkoa da, abisatua ziguten aurrez”), baina momentuz pozik dela izan dituzten irakasleekin (lehenengo aste horretan bi), ikaskideekin (egunero hartzen dugu trago bat elkarrekin ateratzen garenean) eta antolakuntzarekin. Antolakuntzarena aipatu duelarik, ezin izan du ekidin Lucas horrekin akordatzea, el Pato Lucas. Sarean bilatzen jardun da eta luze gabe lortu du tipoaren inguruko informazioa. Lavapiesko artista kolektibo bateko kide izan da, Arte Ederretan lizentziatua Complutensean eta master bat ikasitakoa Manchesterren. Giro alternatiboetan mugitu izan da orain arte, eta izentxoa lortua omen du arte munduan, tartean Patio Maravillasen antolatzen zituen tailer batzuei esker (Poiesis: Repensando la política como poética; Prácticas artísticas de lo común I; Prácticas artísticas de lo común II; Juana de Hack: insurrecciones artísticas en el mundo digital). Reina Sofiako izendapenak, baina, zalaparta eragin zuen. Prentsaren arabera, haren posturako konkurtso publikoa atera, atera zuten (legez behartuak zeuden), baina postua aurrez emana zegoen; zenbaitek salatzen zutenez, “objektiboki” hark baino meritu puskaz gehiago zituztenak aurkeztu ziren deialdira; haatik, elkarrizketaren puntuazioa puztuz eta Patolucasen curriculumeko zenbait berezitasun justifikaziorik gabe izugarriki balioetsiz, azkenean hari eman zioten lanpostua. Grazia egin zion itxura nahiko primarioko blog batean topatutako artikulu batek, zeinek Patolucasen jukutriak eta maila eskasa salatzen zituen ez si ez no. Klasiko bat, pentsatzen du berak, tipikoa arte zentro, sormen laborategi, kultur azpiegitura eta enparauetan (hor ere bai); entxufismoa, amigismoa eta beste hainbat keria. Eta zenbat eta alternatiboagoa, are lagunkeria handiagoa. Ni eta nire lagunak, munduan ni bakarrik geratu arte; nik bakarrik entenditzen dudan hizkuntza batekin, kearen marketinean aditu, eta nire postutxoarekin (hori baita inportanteena). Ezaguna zaio hori ere Euskal Herrian, horretan ere % 100 espainola den Euskal Herrian. Gazta Idiazabalgoa, baina gazta, azken batean, manchegoa bezalaxe. Ez du batere harritzen, beraz, Patolucasek sistema digital klasikoaren bidez lortu izana lana. Informazio hori guztia lortu ahala geroz eta gehiago lasaitzen dela nabaritu du, mozolo haren puntu ahula deskubritu duelakoan, eta bere susmo txarrak konfirmatzen direlakoan. Informazio horren jabe izateak Lucia bereago egiten duela iruditzen zaio, nahiz eta tipoarekiko errezeloak bere horretan jarraitzen duen.

      — Antolakuntza ere ondo, beraz.

      — Bai, oso ondo.

      — Ba arraroa izaten da masterretan. Dirua ateratzea beste asmorik ez dute izaten horiek.

      — Ez dakit, baina edozein arazo dugula, Lucasek konpontzen digu, edo bideratzen behintzat, eta akademikoki ere plus bat ematen dio kurtsoari.

      — Akademikoki?

      — Bai, esan nahi dut saioak-eta primeran bideratzen dituela, irakasle gonbidatuari galdera pertinenteak egiten dizkiola. Batzuetan, Lucasen interbentzioak irakaslearenak berarenak baino hobeak dira.

      Erremindu da izena bigarren aldiz entzun duenean, baina amorruari eutsi eta hitz beste egin du; ea pisuan zer moduz moldatzen den, auzoa zer moduz dagoen —aurkitu du jatetxe begano bat, egunero menu bakarra duena 12 euroan— eta abar.

      Ijentean ezkerrera egin aurretik, Pukaseko neoizko argiak bistaratu dituenean urrunean, ohartu da ari direla egunak ezarian-ezarian biltzen; ez dira bederatziak eta dagoeneko ilun da ia osoki; orain jabetu da, liburutegitik irten direnetik zegoen jada ilun. Egun ederra egin du gaur, baina haize finak ere udazkenaren ailegatzea iragartzen du. Luze gabe hasiko da berriro aditzen gaztaina erre usaina kaleetan, baita, langintza horretan batez ere immigranteak hasi zirenetik, batata erre usaina ere —berari jasangaitza egiten zaiona—.

      Mari kalera jo beharrean kalez beste egin eta Kanpandegin sartu da, elkarrizketa luzatuko zaiola aurreikusiz. Kalearen goiko partera egin du, Arrandegi kalearen gaindi igarotzen den zubitxora, eta petrilean eserita, bere kokapenaren berri eman dio Luciari.

      — Badakizu non, ezta?

      Jakingo ez du ba. Leku horretara eraman zuen Lucia lehen hitzorduan. Ordukoan ere, ibilbidetik desbideratu ziren pixka bat kaira ematen duen tabernatik irten zirenean. Donostiako bere lekurik gogokoenetakoa erakutsi nahi zion, neska inpresionatzeko ahalegin xaloan. Jende gutxik ezagutzen zuela, edo asko jota oharkabean pasatu ohi zen tokia zela azaldu zion: “Ez da gidetan azaltzen”. Bereziki gustatzen zitzaion neguan, iluntzean, Arrandegitik arimarik ia ikusten ez zenean eta, hondoan, arkuetatik harago, badiako argiak halako lainobera baten pean murgiltzen zirenean, olatu txikitxoak bare-bare zeudela —kasik entzun zitzakeen haien hots leunak—. Bakartasun hori maite zuen, ematen zion leku horrek eta itsasoaren presentzia sotil hark, baina geroz eta nekezago zitzaion urtean zehar hori lortzea.

      Toki horretatik ari zaiola deika jakiteak ilusioa egiten diola eta lehendabizikoz herrimin pixka bat sentiaraztea lortu duela esan dio Luciak barre txikiz. Ez dira ohikoak azken boladan harengan halako samurtasun uneak, nahiz eta aitortu behar duen bikotearen historiaren erreminiszentziagatik bainoago joan dela hara aspaldi pasatu ez delako, eta profitatu nahi zuelako txoko kuttuna bisitatzeko, oraindik, urteko sasoi horretan, jendetza ikusi eta entzuten bada ere inguruan.

Kafezko flana dute aurrean, esne-gain txorrotada banarekin; koilaratxoak jartzea ahaztu zaio Unairi, eta Imaz altxatu da herdoilgaitzezko sukaldearen bazter batean dagoen tiradera irekitzera. Oierrentzat da laugarrena, flanaren egilearentzat. Hutsik gabe ekartzen du hilero-hilero molde borobil handi batean. Flana deitzen jarraitzen diote, nahiz eta behin Unaik esan zuen molde horretan budina dela flana bainoago; haren iritziz, flana izateko errazio indibiduala izan behar du, “osotasun bat bere baitan”. Tuperretan etxera eraman izan dute ez gutxitan sobran zuten zatia, hurrengo egunean ere bezperan bezain gustagarri suertatzen baita. Oierren arabera, bere errezetaren klabea kafean dago. Jende askok etxeko kafetera urtsuetan egindakoa erabiltzen du edo, are, kafe disolbagarria. Hura ordea auzoko taberna batera joaten da, inguruan kafe onena egiten omen duenera —Casa del Café-koa erabiltzen dute—, eta sei kafe huts eskatzen ditu. Konbertsazio hori izan dutenean beti azpimarratu izan dute lehengaien kalitatearen garrantzia, sukaldean ez dela beste misteriorik: lehengai kalitatezkoak eta esperimenturik ez elaborazioan. Horrek egungo sukaldari modernoak mespretxatzera eramaten ditu. Haien kalaka marketineroa —ke saltzaileak—, haien lotsagabekeria edozein txorrada zerbait sakona zerbait goi-arnasekoa zerbait serioa balitz bezala aurkezteko, baina batez ere, haien errespetu falta jakien, lehengaien eite naturalarekiko. “Txuleta edo erreboilo on baten aurrean, ken itzak soufleak eta zerak”. Iritzi berekoak dira denak horretan.

      Oier eta bera Donostiako bandera bereziz hornitutako —auskalo ze txapelketatako garaikurrak— harrizko paretaren kontra bermatuta daude, eta Imaz eta Unai dira beren parean, sukaldeari bizkar emanez. Beti hartu ohi du Imazek mahai hori eta denak paratzen dira leku berberetan. Afaritik afarira gordetzen du lekua oraindik antiagoaleko erara, paperezko fitxa moduko batean izena eta bazkide zenbakia idatziz. Ez da iritsi hara oraindik elkarte berrietan jartzen hasiak diren ukipen-ordenagailu modernorik. Elkartearen beste muturrean bost gizonezko daude —hirurogei bat urte, gaztelaniaz mintzo—; lehenago Imazek ahapeka esan dienez, elkarteko alma mater-etako bat da lodikotea —kontuz ibiltzeko, Imazi berari eskatzeko edatekoak, ez sartzeko denak sukaldera—, elkartearen danborradako danbor nagusia.

      — Ez da egongo txanpon oneko, gainera, bazkide batzuk danbor nagusi berri bat jarri nahian dabiltzala komentatu zidan lehengoan aitak.

      — Ez haute hi jarriko, ezta?

      Hila joan, hila etorri, gutxi-asko kontu berberen inguruan hitz egiten dute elkarteko enkontruetan; kontu berberen inguruan, gauza berberak esaten eta tonu berberaz, lehenengo aldia balitz bezala botatzen dituztenak, hori bai. Gaur mendiaz ari dira, nola ez Imazek ateratako gaia. Familia guztia du mendizalea, eta txiki-txikitatik sartu zioten zaletasuna. Osaba, izeba eta abarren artean, haren familian izango dituzte gutxienez hiru furgoneta, dirutza balio dutenak, baina mendirako ezin aproposagoak omen direnak. Sarri pentsatu izan du hori dirua dutenen —lautik hiru irakasle, funtzionario, negozio arrakastatsu baten jabe— kontzientzia-zuriketa bat izaten dela, luxuak alde batera utz ditzaketela erakusteko modu bat, bizi daitezkeela egun batzuez lau arropa, janari pixka bat eta etxetxo txiki mugikor batekin. Klase erdi-aberatsa pobre izatera jolasten, pentsatzen du, mendiaren sinbologia abertzale guztia gehiturik —denak dira ezker abertzaleko bozkatzaileak—. Joaten dira beren Californiekin, beren Marco Polo, beren camper ekipatuekin, eta duten eskarmentua erakutsiz karretera alternatibo bat hartuko dute ez dakit nongo bidesaria ekiditeko, horrek ezkertiarrago egingo balitu bezala. Gero Alpeetara joango dira, dirutza ordainduta, gida baten laguntzaz ez-dakit-zenbat-milako bat egitera; beren arropa ezin garestiagoekin, Salomon bota berri-berriekin —bibrazioen kontrako zola berezi bat atera dute—, kranpoi eta piolet eta mendiko eski eta behar den guztiarekin. Chamonixera edo Albertvillera edo Briançonera edo Monteuxera —Alpe suitzarrak lasaiagoak dira— edo Salzburgora —oraindik ez dugu Austria ezagutzen—. Dena naturarekiko —ama lurrarekiko, esan nahi baita— lotura primario horren bila, dena hiri industrialen burrunba gaitzesgarritik urruntzeko. Zinez garena izaten uzten ez digun burrunba okaztagarria; arrunkeriaz, lohiz, kimikaz, abailaz, ustelez, makurkeriaz betetako hiri hori.

      Biharamunean Monte Perdidora joatekoa dela ari da esplikatzen, bere neska Saioaren kuadrillako batzuk aspaldi esan diotela Perdido egin nahi dutela eta ea berak gidatuko dituen. “Kokoteraino nago jada Perdido egiteaz”, aitortu du. Gero esplikatu du lehendabizikoz hamabi urterekin egin zuela eta ez duela ulertzen jendearen itsukeria, hori baino askoz ere mendi ederragoak badirela eskura, ezezagunagoak, Frantzia aldean adibidez, eta esan, esan ziela eramango dituela beste mendi bereziagoren batera, baina keba, haiek Perdido eta Perdido, ez dutela besterik, beste okasioren batean egingo zituztela hark nahi zituen mendi espezial guztiak. Garai honetan, jada, lehen elurteak erortzeko arriskua dagoela, eta ea zer egiten duen domingero kuadrilla horrekin Escupidera elurrez bada, ez dutela materialik elurretan igotzeko, baina tematiak direla temati Saioaren kuadrillakoak. Dagoeneko ez dela izango abuztuko jendetzarik, baina, halere, mendia jasanezin egongo dela, desastre bat egina, jada ia urte osoan zehar egoten baita horrela. Ez dituela pitoietatik eraman nahi, badaezpada, eta Soasoko zirkuari buelta osoa eman beharko diotela. Rollo bat, baina bere ardura izaki, ez duela arrisku minimorik ere hartu nahi, ez dela fidatzen mendian ibiltzen ez direnekin, nahiz eta kirolariak izan eta aski forma onean egon. “Izan dadila dena Saioaren lagunengatik”. Eta topa egin dute denek.

      Duela gutxi El País Semanal-en zerbait irakurri duela mendi korrikalari katalan gazte bati buruz komentatu du berak, izugarrizko balentriak egiten ari dela, erbi baten antzera ibiltzen dela gora eta, batez ere, behera mendian. Imazek kontra egin dio, garrantzia kenduz esandakoari. “Kilian Jornet” esan du, gauza jakina balitz bezala. Denak geratu dira ea zer esango duen esperoan.

      — Ez diot tipoari meriturik kendu nahi, baina asko du modatik horrek. Espektakulua, medioen bazka.

      — Ba irakurri nuenez, mundu mailan ez du parekorik, mendia irauliko omen du luze gabe. Eta hogei urte pasa baino ez ditu.

      — Bo, bo, bo.

      Bazekien halako komentario batek asaldatuko zuela. Horregatik bota du. Uzteko mendia bakean, hasi da esaten, ez duela salbatzailerik behar batere. Eta, areago, ausartuko dela esaten —jada apur bat bero— tipoak mendiari onetik baino gehiago ekarriko diola gaitzetik, ikustea besterik ez dagoela urrutira joan gabe nola dauden inguruko mendiak, eta ingurukoak dioenean ez dela Pirinioetakoez ari, ezetz, inguru-ingurukoenez baizik, Txindoki eta Aizkorri eta Hernio eta Anboto eta Aralar eta are Adarra ere. Korrikalari lerdoz betetzen ari dela mendia, maldan gora zer eta harrapaka ibiltzen diren horietaz, lotsa eman beharko liekeela hala ibiltzeak, arropa estu barregarrizko horiekin, ur-depositoa bizkarraldean eta tutu batetik tiraka edaten, besteri enbarazu egiten eta mendiko lasaitasun eta bakea hausten. Erridikulutzat baizik ezin dela har mendian korrika ibiltzea, kronometroari begira; guztiz dagoela mendiaren benetako espirituaren aurka erlojuaren kontra ibiltzea, eta ea orain nork geldiaraziko duen plaga, moda, izurrite hori. Eta horren guztiaren erantzule nagusienetakoa dela hain justu Jornet delakoa, zeinak —hori ja berak bere artean pentsatzen duen gauza da— cava marka baten izena dirudien. Mendian dagoeneko urri direla antigoaleko mendizaleen gisara ibiltzen direnak —esan gabe doa bere burua sartzen duela multzo horretan—, hau da, erritmora.

      — Tankera onean. Euskaraz tankera esaten zaiok, erritmo hori erdarakada hutsa duk.

      Ohituta daude Unairekin. Puntalakurlo —akaso hark tunkoso esango luke— erabatekoa da hizkuntza —hots, euskara— kontuetan, eta bakanetan baino ez diote egiten kontra, besteei bost axola zaielako euskara jator eta garbia erabiltzea. Iruditzen zaie —zehazki berari bakarrik, egia esatera— euskara kontu horiek guztiak txikikeriak baino ez direla, hizkuntzaren eta Estatutu ditxosozkoaren bizkar bizi den saldo horrek —euskararen funtzionarioek— bere horretan jarrai dezan aitzakia eta alibia, eta inori kalte egitekotan, euskarari baino ez diola kalte egiten ondoan etengabe listillo zentsore bat edukitzeak. Ez dela harritzen jende mordoa gaztelerara pasatzeaz, horietarik asko —D ereduan ikasitakoak, EGAdunak gehienak— akonplejatuta geratzen direla halako jende astuna parean tokatzen zaienean, zinez akonplejatu mortalenak horiek beraiek direnean.

      Ba jartzeko nahi duen hitza, jarraitu du Imazek, erritmo, tankera, nahi duena, baina ez dela inor ibiltzen horrela mendian jada. Erritmoan —begirada bota dio Unaik—, hortxe, ttak; ez lasterka, eta ez domingeroen modura ehun metrotik behin atseden hartuz. “Horiei buruz beste noizbait hitz egingo dugu” gehitu du, nahiz eta, egiazki, mendira kasik sandalietan eta bakeroekin joaten direnei buruzko soflama sarritan entzun dioten. Imaz berotu eta doktrina zabaltzen hasten denean, Oier izaten da hizketaldia baretzen edo beste norabide bat har dezan lortzen duen bakarra. Lauretan patxadatsuena da, eta gaur egun harengandik gertuen sumatzen du bere burua, nahiz eta beste biak lehenagotik —txiki-txikitatik, ikastolan hasi zirenetik— ezagutzen dituen. Oierrek egindako ibilbidea ere berearen antzekotzat har daiteke, gainera; beste motibo batzuengatik bada ere, saltsa politikotik aski aparte bizi da, baita egun ere. Ez zaio bikotekiderik ezagutzen —askotan pentsatu izan du, dute gaya dela—, aski bizitza austeroa egiten du eta inoiz ernegatzen ez den jende klase horretakoa da. Maiz irudikatu izan du harengatik ez balitz lagunartea aspaldi joana zela pikutara.

      — Bueno, Imaz, ba egin dezagun topa orduan tankeraren alde. Go-ra tan-ke-ra mi-li-ta-rra!

      Eta topa egin dute denek Oierren kantikari batuta.

      — Et et et, ni militarren kontra egon naiz beti! Gehienen kontra bai behintzat!

      Orduan irriak algara bihurtu dira, batez ere Unai, Oier eta Imaz berarenak.

      — ¡La mili, con los milis!

      Geroz eta gehiago ernegatzen dute gisako broma banal horiek, eta iruditzen zaio zabormendi moral handi bat ezkutatzeko maskara baino ez direla. Komunera joateko profitatu du, eta ez bereziki ezer libratzeko premia duelako, ezpada behazuna-edo. Geroago jakin du okerrago izan dela, bueltarako hizpidea are makurragoa baita; brometan gabe, serio ari baitira betikoaz. Beti-betikoaz. Motel egin du buelta, bere burua lasaitu nahian, eta ea luze gabe gaiz aldatzen duten itxaropenarekin. Eseri denean, Oierri entzun dio, epel —ezin baitu askoz beroago esan—, ez ote den jada pertsiana jaisteko tenorea. Oso ekibokatuta dagoela Unaik, “topikoaren kontra” Erakundearen aktualitatea inoiz baino justifikatuagoa dagoela, haiena dela herri honetan proposatu den bakerako plan zinezko bakarra, beste aktore politikoak baino urrats dezente aurrerago daudela politikoki, aski dela ardurak beti besteri egozteaz.

      — Jendea akabatzera dedikatuko ez balira, akaso inor ez litzateke ibiliko zer egin behar duten esaka.

      Ezin izan du bere burua bridatu, nahiz eta jakin hori gerra deklarazio bat dela, hizketaldia ozpinduko dela behingoan —beste hainbatetan bezala— eta batak zein besteak beren lubakietan gotortuko direla, elkarri geziak baino lantza benenoz beteak jaurtikiz. Jarraitu egin du Unaik Imazen gertuko onespenarekin —besteak bedeinkazioa ematen dion begiratzen du zeharka— esanez, begira, oraindik ere egiten dituzte gauzak, gainera —orain hilabete gutxi garbitutako poliziari eginikoari erreferentzia argia—. “Oraindik gauzak egiteko gai dituk”. Gauzak. Tristea dela —zinismo horrek sumintzen du bera gehien—, baina hori dela dagoena, eta Erakundea polizialki derrotatu daitekeela uste dutenek hor dutela adibide onena ikusteko guztiz ekibokatuta daudela. Batzuetan, galdera sinpleak egiteak funtzionatu izan dio halakoetan.

      — Beraz, ondo iruditzen zaizu altura hauetan, XXI. mendean ondo sartuta, garondoan tiroak ematen ibiltzea hor zehar.

      — Aber, hori sinplekeria hutsa duk.

      Unaik beti asmatu izan du gai hauetan sekula ez bustitzen modu nabari batean, beti betiko bandoan geratzeko, baina kasu honetan aski du manualari, kredoari, barne-txostenari, formazio-jardunaldiei jarraitzea. Hori auzia gaizki “enfokatzea” dela esaten jarraitu du, galdera ez dela hori, galdera dela “zer egiteko prest gaude gatazka hau konpontzeko?”. Gaude, gu guztiok. Kondenaren rolloarekin ibiltzeak gora eta behera gauzak nahasteko baino ez duela balio; hitzak, esaten du, hitzak eta hitzak, besterik ez.

      — Tankera honetan eguna pipertu baino ez dugu egingo.

      Eskertzekoa da Oierren ahalegina, baina dagoeneko beranduegi da. Gaia mahai gainean paratuta, inor ez da gauza amuari ez heltzeko. Setati jarraitu du hizketan Unaik, “hemen gauden inor” ez dagoela “zilegiztatuta” militante horiek guztiak epaitzeko, “dena” emateko gai direnak musutruk, ez duela ukatzen gauza batzuk “gaizki egin direnik”, baina horrek ez duela esan nahi berrogei urteko borroka harrokeriaz gutxietsi behar denik, eta are gutxiago hesiaren beste aldetik.

      — Hesiarena hiregatik esango duk, ezta?

      Asko sumintzen denetan hitanora pasatu ohi da oharkabean.

      — Eztabaida maila pertsonalera eramango badugu nik kito egingo diat.

      Kristo guztia erori zen garaian —tartean Imaz, Oier eta bera, noski—, Unairi ez zioten zarramazka txikienik ere egin. Egia da inoiz ez zela leporaino sartuta egon, baina entorno famatuko jendea erortzen hasi zenean, ez zen askorik behar atxikia eraman zintzaten —beraren kasua testigu—, eta bazen askoz gutxiagogatik ostia ederrak jaso zituenik. Garai batean zurrumurrua zabaldu zen Parte Zaharrean satorra ote zen —ez zen harritzekoa, bazen Unai harrapatzeko gogoz zegoen bat baino gehiago—, eta gogoan du behin nola ikusi zuen malkotan blai Imazi erregutuz mesedez zerbait egiteko eta hitz egiteko “goikoekin”, esamesa horiek denak gezur hutsak zirela eta sekulakoak pasatuko zituela ez bazituen norbaitek geldiarazten. “Zeren hik sinesten didak, ezta?” esan zion erdiraturik, eta Imazek, nahiz eta enpatia askorekin ez —ez zen haren soberarik—, egoteko lasai, konponduko zuela asuntoa. Kontuak kontu, eta Unaik sarri sortzen zion ernegazioa gorabehera, pena eman zion ikustea eskuarki tipo buruargi eta zolia zen hura beldurrak zafraturik, kaka eginda. Eta bai, auskalo nola —garai hartan gauzak auskalo nolaka funtzionatzen zuten eta—, baina konpondu zuen. Imaz mahaitik altxatu eta gauzak jasotzen hasi da; isilik jarraitu du, Unairi utzi dio ohiko sermoia botatzen. Platerak bata bestearen gainean bildu dituelarik, haren lekaioak lan zikina egiten bukatu duela jabetuta-edo, eztena bota dio parez pare begira: “Barkatu, baina zu ez zara oraindik kalabozo ospel hartatik atera”. Beraren erantzunaren zain geratu gabe joan da harraskarantz bizkarra emanda.

      Kalabozoari adjektiboa jartzearen hori zergatik ote den galdetzekotan egon da, esaldi epatanteagoa ateratzeko edo zertarako, ea Jarraiko ze bileratan irakatsi zieten hizkuntza pseudopoetiko okaztagarri hori erabiltzen, harritzekoa dela, hori bai, kalabozo beharrean “ziega” hitza erabili ez izana, eta ea Sarrionandiaren ze liburu gomendatzen dion, berak bezain ondo hitz egiten ikasi nahi duela. Baina isilik geratu da. Pentsatu eta esaten ez diren gauzak. Oier entzun du esaten “Benga, bale e. Bale”, altxatu eta atariko esekitokitik jaka hartzera joan denean. Beste mahaikoak ere isil aditu ditu. Mahaira gerturatu da berriro eta hogeiko billetea utzi du ogi apur artean. Zirkinik atera gabe jarraitzen dute guztiek. Imaz bizkarrez da, sukaldeko apalategietan auskalo zeren bila, plantak egiten seguru asko. “Esango didazue gehiago baldin bada”.

Churruca

Keinu gozo bat izan da (lepoa luzatu, begiak kizkurtu), inori akaso ezdeusa irudituko litzaiokeen keinu bat, baina berak atsegin zantzutzat jo du; hau da, plazerez hartu duela bere mugimendu zakarra, ar jokatzeko eskatzen ari zaiola, gustuko duela indarrez, are bortizki, joka dezan harekin ohean. “Hori da, jarri zaitez ar” esango balio bezala, eta enborra ezkerraldera biratu, hala-hola hanketatik heldu eta indarrez jarri du bere parean. Intziri txiki bat bota du Mirenek. Berak tanga beltzari tira egin dio aurrerantz besoa luzatuz eta haren izter mardulei erreparatzen diela, bortizki eta azkar eginez tira, ar alegia, Mirenen balizko eskakizunak galdegindako antzezpenari jarraiki; intziritxoekin hasi da, eta hala bera ere piztu egin da. “Ze lodia jarri zaizun” esaten dio maiz. Egiazki, “ze gogor” esaten zion hasieran, harik eta behin berak-daki-non “lodi” irakurri eta ordutik hala esaten hasi zen arte. “Ui, loditu zaizu, ala?”. Ondo daki Mirenek berari zerbait gustatzen bazaio, neska tentelarena egiten ikustea dela. Inoiz pentsatu izan du akaso badela txikitako pasarteren baten ondorio, edo are izan duen hezibide osoarena; telebistan ikusten zituela beti neska ponposenak, eskote zabalenak (lodienak?) zituztenak, pinpirinenak, lerdenenak, neska-pospolinak, egokiera horretan, tentelarena egiten alegia, Telecincoko azafata horiek guztiak, eta akaso horregatik oraindik ere, bere gustuak ustez errefinatuagoak, gorenagoak, kultuagoak direlarik, eta baita neska serios, errespetagarri, inteligente bat ohekide duelarik ere, ezerk ez du gehiago eszitatzen neska tentelarena egiten ikustea baino. Ui, zer egiten didazu? Hara, begira zer dagoen hemen eta halakoak. Mireni ar jar dadin gustatzen zaio berari ohekide inozoak gustatzen zaizkion bezainbeste, eta benetan esfortzua egin behar izaten badu ere ar jartzeko (film pornoetako astakiloekin akordatzen baita), eta bere burua inoiz imajinatuko ez lituzkeenak egiten ikusten duen arren maiz, pentsatzen du ziur aski horregatik izan duela Mirenekin inoizko sexu txikitzaileena. Biok dute ezagun bestea triskatzen duena. “Zer duzu hemen” esan dio oraingoan berak, eta behatz bat sartu dio, txikia, emaro, uzkitik. Punta sartu dio bakarrik, puntaren punta, falangeta, eta mugimendu sotilak egin dizkio aurrera-atzera zein gora-behera, behatza tolestuz, eta adi geratu da Mirenen intziritxoei. Behatza tolestearekin geroz eta gozatu handiagoa hartzen duela ohartu denean jarraitu du mugimendu hori egiten, baina indar handiagoz uzkiko azal-hormak geroz eta gehiago igurzten dituela. Besoa luzatu, eta malgutasun harrigarriz (esango luke eskolan balleta egin zuela) paketea laztandu dio. “Ze gogorra jarri zaizun”. Gogorra oraingoan. “Zuri gustatzen zaizun bezala” erantzun dio. Sexua euskaraz edukitzeak baditu mugak, baina baita abantailak ere; gazteleraz termino zikin, termino gutxiesgarri, putetxeetako, kale kantoiko ugari bururatzen zaizkio sexurako, ez ordea euskaraz, eta makurkeriak dakarren desiran sakontzeari galga jartzea suposatzen badu ere —pixka bat behintzat—, itxura zibilizatuagoa hartzen du euskaraz jardunda, termino likatsu horien faltan. Politikoki zuzena ez da sexuaren terrenoa, eta beraz, ezta euskara ere, baina plazer pixka bati uko egiteko prest dago tipo errespetagarria izaten jarraitzeko ordainetan. Ez da gai izan, bada, “Zuri gustatzen zaizun bezala” horri kalifikatibo bat gehitzeko, bururatzen zaizkion guztiak gazteleraz eta, batez ere, osoki gaitzesgarriak direlako. Dauden jarreran ez dira gai gerrikoa askatu eta zakila ateratzeko, eta momentu batez behatza atera dio uzkitik, eta galtzak kendu baino lehen sudurrera eraman dio eskua, behatz txikia tenk. Harritu da lehenik Miren, gozamen intziritxo bat gero, sakon arnasten duela. Ez zuen espero, baina azkar erreakzionatu du, orain hura da besoa heldu eta behatza sudurrera eraman diona; nazkarik batere ez, plazera eragin dio, hori da egia, eta ahoa ireki du mingainarekin, puntaren punta, falangeta, miazkatzeko. Ez dio ezer esan, eta eskerrak, zeren behin “zeinen zerria zaren” bota zion neska txepel batek haren baginako fluxuz beteriko eskua usaintzeko, miazkatzeko eman zionean; txortaldia zapuzteko aski izan zen, ez hainbeste bera haserretu zelako (ez da sexuketan sumintzen den horietakoa), baizik eta neskaren komentarioak eta jarri zuen nazka aurpegiak libidoa jaitsi ziolako kolpetik (akaso neskari ere bai). Eta berehala eman zuten amore.

      Bere atzamarra miazkatzen duela lau hankatan jarri da Mirenen alboan, elkarri begiratu diote luze. Egokiera horretan zakila tenk sentitzeak are gehiago berotu du, eta Mirenek, egoeraz jabeturik, berau miazkatzera joateko imintzioa egin du. Besoaz apartatu du, ordea, eta “ezin duzu” bota dio; buruz gora, bere zakilari beha geratu zaio. “Zigortuta nago?” galdetu dio xaloki. Erantzunari ixkin eginez esan dio “ikusten duzu zeinen tente dagoen?”, bera ere liluratuta zeinen denbora luzez mantentzen ari zaion tenk inork ukitu gabe. “Nik jarri dizut, e” esan dio, e hori azpimarratuz, dena ez dela bere zakila esango balio bezala, hori interpretatu du berak, munduak ere jarraituko duela biraka bere zakila gabe, bere zakila hutsaren hurrena dela ez bada harengatik, eta ez dadila, beraz, harrotu. Harrotu “ar”-etik etorriko ote den eta hori ere Unairi galdetu beharko liokeela pentsatzen ari dela sentitu du, Mirenen komentarioaren ondorioz, libidoa jaitsiko ote zaion beldurra. Gogoetaz beste egin nahian, oroitu da, gaztetan, nola izaten zituen erekzio inkontrolatuak, klasean, autobusean, ia edozein egokieratan, eta maiz ez zerbaitek bereziki berotu zuelako; gogoratu ere gogoratzen du egokiera batzuetan lanak izaten zituela zakila beheititzeko, eta nola bermatzen zuen enborra aurrerantz, ipurdia atzerantz, ahalik eta denbora laburrenean erekzioa apaldu zedin. Orain ikusten du bere burua lau hankatan eta zakila lurrarekiko horizontal, eta lilurak lagundu egiten dio erekzioa mantentzen, bere zakila horrela ikusteak eszitatuko balu bezala; Miren eskuarekin hartzen ahalegindu da baina berak ez dio utzi, eta momenturen batean pentsatu du jarriz gero akaso gai litzatekeela egokiera horretan orgasmora iristeko ere, hipotesi rokanboleskoa, baina une horretan hain sentitzen da ahalguztidun. Mireni ez dio ukitzen uzten, beraz, espektakuluarekin jarraitu nahi duelako, zakilari beha, eta akaso kontaktuarekin magia hautsi egingo delako, eta bale, ziur aski orgasmora gerturatuko du Mirenen eskuaren eragiteak, baina gisa berean, mugimenduaren ohikotasunak erekzioa apalduko dio, utzi egingo dio orain arte bezala eztanda egiteko puntuan egoteari. Errezeloa du, azkenik, ohiko esku-astinaldiaren ostean isurialdia zakila erdi tente duela ailegatuko ote zaion, azken urteotan salbuespen izateari utzi dioten isurialdi horietako batean, isurialdi patetiko horiek; zakila mengel, toles, kemenik gabe, eta halere isuri. Kasik tentealdi hori nahiago luke hamaika orgasmo erdipurdikoren aldean, eta horregatik ez dio utzi Mireni hura ukitzen, oraingoan ahoa gerturatu dionean —fellatio batez utziko zion esperantzaz—. Burua ukitu dio, baina, “barrabilak, barrabilak” esaten diola. Saiatu da, bere borondate onenarekin, baina postura horretan ez da erraza; enborra biratuz, azpitik miazkatu dizkio, eta berak egokiera aprobetxatu du bulbaren ezpain zein inguruko ileak listuaz igurzteko, emeki, eta ezarian baginan bi hatz sartzeko —luzea eta nagia— jarraian. Luze egon dira horrela, Mirenek barrabilak miazkatu ez ezik eskuarekin zakilari eragiten diola, eta momentu batez pentsatu du egokiera horretan iritsiko zirela biak orgasmora —behin elkar masturbatzen ari zirela une berean korritu zirenekoa gogoan—, baina azkenean amore eman dute. “Nire barruan nahi zaitut” esan dio Mirenek, eta gorputza erabat itzuli ondoren penetratu du, hasieratik bortizki, ahalik eta sakonen sartu nahian (badakien arren bere zakil llaburrarekin oso hondora ezin ailega daitekeela). Ezagun du, ordea, aski gogor edo tenk edo lodi duela, zeren luze gabe hasi da Miren berriz ere intziritxoka lehenik, eta orroka gero, “azkarrago, azkarrago” eta “gogorrago, gogorrago” esaten diola eta eskuarekin klitoria igurzten duela. Beti sentitu izan du laido gisa emakumeak penetratu ahala klitoria laztantze hori, bere sarketekin aski izango ez balitz bezala, eta beti aprobetxatu izan du noizbait ohekideei galdetzeko, modu sotil eta zeharkakoan, hori bai, ea guztiekin egiten duten hori, edo aldiz —hori sekula esango ez duen arren— bere zakil motz llabur mendrearen kariaz den. Mirenek argi eta garbi esan zion elkar ezagutu eta denbora gutxira, klitoria igurtzi ezean ezinezko zaiola orgasmora iristea, eta areago, ziur dagoela emakume orori gertatzen zaiola gauza bera, alegia, penetrazio hutsarekin ezin dela emakumea orgasmora iritsi, kontu fisiko hutsa dela, espezieari atxikia ia; barnean sartzen dioten tramankulua makina perfektuena izanik ere, zakil gogor-leun-luzea, baginan barna patinatzailea izotz gainean bezala —ez zion hitz horiekin esan—, ezinezko dela klitoria ukitu gabe orgasmora iristea. Berak esan zion esperientziak erakusten diola kontrakoa, adibide ugari jar ditzakeela bere zakilarekin, makina perfektutik urrun egonagatik ere —hori bere baitarako baino ez zuen pentsatu—, soilik sarketa bidez emakumea korriarazi duena. Mirenek emakumeen orgasmo antzeztu tasa altua gogorarazi zionean sumindu zen pixka bat, harroxko jarriz, eta errepikatu zion eskua ahoz gora hatzak bilduz eta askatuz tai gabe, adibide mordoa jar zitzakeela, mordoa, eta ez zirela orgasmo faltsuak, antzeztuak, ez horixe; ondo ziurta diezazuket, bai, esan zion, ez zirela antzeztuak.

      Ai ai ai ai-ka hasi eta segidan heldu dio indarrez bizkarra, hatzak haragian tenk, eta orgasmoan murgildu da. Berak indarrez jarraitu du, are bortitzago “ze ondo” tonto bat entzun dionean, neskaren orgasmoaren sentigor. Luze jarraitu badu ere horrela, ez dela sekula korritzera ailegatuko konturatu da, batez ere kondoi gabe ari delako eta egokiera horretan behin deskuidu batean barruan hasi zelako korritzen, zakila atera baino lehen, eta oroitzapen horrek ia beti galarazten dio beldur gabe orgasmora iristea. Atera denean, beraz, bizkor joan da alua miazkatzera, Mirenek aluan kitzika senti beharko balu bezala uneoro, eta segundo gutxi batzuen ostean buelta eman eta atzetik sartu dio atzera, berriz ere bortizki, berriz ere haragia tenk heltzen diola. Ohi baino gehiago kostatu bazaie ere erritmoa akonpasatzea, ez du etsi, eta neskaren intziriek lagundurik, geroz eta gertuago, geroz eta gorago, sentitu du semena, eztanda egiteko gertu; zorian sentitu duenean oraindik sarketa batzuk egiteko gai izan da atera eta korritu baino lehen.

— Ez dakit, burua nahasturik dut.

      Mirenek hasperen nekatu bat egin du, makalki. Arnasa apur bat hartzen du.

      — Pasa egidazu zigarro bat. Ez dakit. Ba ote duen sentidurik pentsatzen dut.

      — Zer?

      — Sentidurik ote duen. Honek.

      — Nola sentidurik.

      Zigarroa ahoan jarri eta Mirenek metxeroa gerturatu dio —tapaduna, garra eteten ez den antigoaleko horietakoa—. Inguruko isiltasuna lagun, zigarro muturra erretzearen soinua aditu du, jarri berri den binilo urratu bat balitz bezala.

      — Horrela jarraitzea.

      Ordura arte eutsi ahalko ziola pentsatu du, baina ezagun zaio ezingo diola itzuri egin. Mesanotxean utzi ditu Zumalakarregirenak, kasik ireki gabe. Askotan entzun dizkio antzekoak baina inpresioa du aldiro koska bat gehiago estutzen duela kontua. Ez dirudi kontent, baina orgasmo ondorengo malenkonia izango dela pentsatu du. Irratia jarri du Mirenek; heavy musika altu, gitarra duplikatuak arrapaladan. Berak begiak itxi ditu, belarriak estali kasik.

      — Kendu hori, mesedez.

      Kasu egin dio.

      — Zer dago gaizki?

      — Badakizu.

      — Ba ez, ez dakit.

      Mirenen keinuak nekadura baino koska bat gehiago adierazten du, gogaita, amorrazio betea. Leiho aldera begiratu du, eta berak ere bai atzetik, keak pertsianaren zuloetatik igarotzen den argitan hartzen duen kolore urdinari erreparatuz.

      — Noiz egingo duzu ni ulertzeko ahalegin minimo bat sikiera?

      — Zer da ulertu behar dena?

      — Ez dudala modu honetan segitu nahi, min egiten didala honek… Zuk zer, horrela segitu nahi duzu betiko?

      — Ez dakit zer esan nahi duzun “horrela segitu” horrekin, ni ez naiz hainbeste konplikatzen.

      “Horrela segitu” Mirenen tonua imitatuz ebaki duenean ireki ditu hark izara-tapakiak. Gelatik irten beharrean bizkarrez geratu zaio, leihoari begira —baina itxura guztien arabera, inora begiratu gabe— eta ezkerreko besoak eskuinekoari —tente, ahalik eta zuzenen zigarrokina erori ez dadin— eusten diola ukalondo pean. Biratu gabe jarraitu du.

      — Seinaleren bat behar dut zugandik, bestela kito egingo dut.

      — Seinaleren bat, seinaleren bat; zer uste duzu, erraza dela niretzat?

      — Berdin zait zuretzat erraza den edo ez, koskorreraino nago zuri begira egoteaz; har nazazu ni kontuan behingoz.

      — Uste nuen argi geratu zela hasieratik, hemen ez zegoela konpromisorik tarteko. Bakoitzak bere bizitza zuela, eta ezin geniola besteari gehiagorik eskatu.

      Orain bai, biratu da, eta mesanotxean duen hautsontzian itzali du zigarroa bi buelta emanaz. Bekoz beko bota dio:

      — Ba aldatu egin dira gauzak orain.

      — Zergatik?

      — Berdin zait zergatik, gauzak aldatu egin dira. Honek jada ez du sentidurik eta erabaki bat hartu behar dugu.

      — Ai neska, nola zailtzen dituzun gauzak.

      — Ez niri deitu neska, aditu?

      Arnasa bota du sudurretatik astiro, luze, eta isildu egin da. Mireni jarraitzen utzi dio:

      — Niretzat ere ez da erraza baina argi esango dizut. Edo urratsak egiten hasi zaitez, edo akabo hau.

      — Zer hau?

      — Hau, bai, hau: zure sumindurak beratu behar hau, mozkortu eta “Miren, etxean zaude?”-ka ibiltze hau, zure apeten menera egote hau, zure bajoietarako prest egon behar hau, baina gero kito, ezer ez, lehengora; zure mugen, zure lerro zurrunen kontra borrokatu behar hau, hori eta hura.

      — Esajeratzen ari zara.

      — Nola ez, esajeratzen!

      — Bo, barkatu, ulertzen dizut, baina ezin dut oraintxe askorik egin. Blokeatuta nago.

      Iritsi dira samurtasun garaiak. Ohe gainean jarri da berriro Miren.

      — Gainera, orain inoiz baino aukera hobea dugunean.

      — Aise esaten da.

      — Libreago zaude.

      Ez du kontuarekin jarraitu nahi.

      — Komunera joan behar dut, badakizu…

      Inoiz aipatu izan dio. Korritu ondoren txizagura sartzen zaio, zakileko bideak, uretra edo dena delakoak, ahulduko balira bezala eta pixari eusteko giharra faltako balitzaie bezala. Fina atera zaio eta etena, komun-zulotik kanpora ez isurtzeko kontrolagaitza, eta luze egon da, ez pixa askorik zuelako kanporatzeko, ezpada zakila egokiera horretan, larrutan egin ondoren, gorri, matxakatuta, ezinezkoa baitzaio pixa asko kanporatzea kolpetik. Ez daki halako magnituderik erabiltzen den urologian edo anatomian edo dena delakoan, baina momentu horretako bere segundoko pixa kopurua aski baxua dela pentsatzen du, inoren etxean zipriztin gehiegi ez barreiatzen ahalegintzen den bitartean, alferrik. Paper biribilkia azkenetan da, zati poxi bat irteten da bakarrik, gainontzekoa kartoizko tubora pegatuta dagoela. Ahalik eta paper gehiena erreskatatzen saiatu da, nahiz eta papera kartoitik despegatzeak hozkia eragiten dion, eta erdizka hautsitako paper ziztrin horrekin garbitu ditu ontziaren bazterrak, komuneko argi gelgearen ondorioz tantak nekez eta ozta ikus ditzakeen arren. Eskuak garbitu bitartean krema hidratatzailearen bote hutsa jo du begiz, eta pentsatu du ideia hona litzatekeela hurrena bote bat ekarriko balio. Markarekin akordatuko dela uste du.

      — Asteburua libre dut.

      Nabarmena da konbertsazioa amaitu nahi duela, eta erretolika hutsa izan daitekeela (ez baita estreinako aldia), baina ez dio kontrarik egin Mirenek. Aldiz, ez dago aukerak galtzeko, antza, eta heldu egin dio; baietz, hitz egingo dutela.

      — Emailera idatzi.

      Alkandora janzten ari dela, Mirenen etxean geratzen den gehienetan bezala, zikin sentitu da, bezperako arropa lohia ezin gobernatu, handik hanka egin eta etxean dutxa bat hartzeko gogoz.

      — Noiz gonbidatuko nauzu zure etxera?

      Mirenen irriak ezagun du burlaizez bota diola, ondo baitaki hasieratik gurutzatu ezinezko lerro horietakoa dela beretzat, ezinezkoa litzaiokeela Luciaren lurrin, zoko, gauza, airez beteriko eremu horretan egotea harekin, Lucia nonbaitetik begira legokeela irudituko litzaiokeela, edo tupustean agertuko litzatekeela, nahiz eta jakin handik ia bostehun kilometrora urrun zegoela. Hasieran hitz egin zuten gauzetako bat izan zen horixe, gainera. Handik lehenbailehen irteteko gogoz da eta sobera nabari zaio, esango luke ohartu dela Miren. Hotza izan da despedida, gehienetan bezala, eta Miren ohikoa baino ernegazio handiagoz sumatu eta zerbait jaulkitzeko puntuan ikusi badu ere, azkenean ez dio ezer esan, ezer leporatu, eta berak zedarritzen duen despedida mengelari jarraitu dio. Berez ez dela hain hotza eta egoeraren bereziak bultzatzen duela horretara esan du bere kolkorako.

Atari xumea du etxeak, batez ere Donostiako gune erromantikoa deitzen dioten horretan dagoela kontuan izanik. Ez dira urte asko izango eraberritu zutela, eta soiltasuna da orain nabarmentzen zaion ezaugarria. Bizilagun ugariko eraikina da, eraiki zeneko halako bi etxebizitza izango ditu, eta akaso, pentsatzen du, istiluak ekiditeko bide errazena hartuko zuten, hots, merketik jo eta ataria ahalik eta modu doienean berritzea. Inor gutxi baitago gaur guztiz norberarenak ez diren espazioetan dirua gastatzeko, nahiago beste ezertan gastatu; diru mordoa edukita ere beti baitago zertan aurreztu. Denboraren igarotzea ere erakusten du atari soilak, eta imajinatzen du aitak berehala egingo ziokeela komentarioren bat hiriak azken hamarkadetan galdu duen ondare urbanistikoaren inguruan. Alegalki jaso izan diren teilatu horiek guztiak, hiriaren gune erromantikoa itsustu dutenak —“txabolismo” gisa izendatu izan du inoiz—, galdu diren eraikin enblematikoak, eta rollo hori. Kontrastea, bada, agerikoa da. Alboko zapata dendak, esaterako, marmolezkoa du aurrea, marmol ilunezkoa, eta gordetzen du oraindik XX. mende hasieran hiriaren zati horrek edukiko zuen xarmaren alerik. Atearen gainaldeko kristalezko zatian irakur daiteke, antigoaleko grafiaz, Churruca, non C-aren kurbadura elastikoa nabarmentzen den beste letra guztien aldean. Galtzen ari den mundu baten azken aztarnatzat edukiko luke aitak, eta kapaz litzateke denda horretan erosteko ez hainbeste dituzten zapaten balizko kalitateagatik, ezpada hiriaren nortasun hebaindua nola edo hala babesteko. Donostiako komertzio tradizionala, betikoa, defendatzeko modu bat, geroz eta lur gehiago irabazten ari diren multinazionalen kontra. Aitaren eta haren belaunaldi kide askoren patua, Partido del Trabajoko zelula batean parte hartzetik (bankuren bat edo besteren atrako eta guzti), Churruca zapata dendan erostera hiriaren erdialdeko marmolak salbatzearren.

      Aitari bisita egiteko aprobetxa dezakeela bururatu zaio. Hobe du tartea baliatu, hartara asteburuan harenera joateko obligaziorik gabe, libre edukiko du Mirenekin zerbait egiteko. Abenidarantz egin beharrean Diputaziorantz egin du, izkinako kafe-dendan sartzeko. Medikuak, alkoholaz aparte, edari estimulagarri guztiak debekatu zizkion aitari, nahiz eta estimulagarri horren barruan zer sartzen zen ez zuen zehaztu. “Kaferik ere ez?” galdetu zionean bakarrik erantzun zion “hobeto ez” lehor bat. Ohartu zenez, ez zen debeku erabatekoa; haren osasun makala zela eta, onik egingo ez zion edozer gauza bihurtu zen arbuiagarri, eta ezagun denez, munduko gauza gehienak sartzen ziren kategoria horretan, baita, noski, kafeina ere. Gatza, azukrea, koipe aseak, tabakoa, landare-olioa, edari energetikoak, teina, arrautzak, karbohidratoak, hidrokarburoak, eta beste. Eguneko bost kafetik gorako edalea izaki, ez zion, haatik, berehalakoan kafea edateari utzi, eta hala, ia astero eramaten zion kilo laurdeneko paketetxoa, artisaua ahal zela, haren umore petraldua leunduko zitzaion esperantza alferrikakoaz. Dendaren eskaparatean ikusi du behiala (oraindik oroit du) Casa Paulistan, Cafes Tostados Garibay 9, zegoen figura hori; Donostiako lehenengo beltza, akaso, jendeari irribarrez, aulkia atzekoz aurrera, galtza urdinak, galtza kremak, beti irribarrez. Ilaran itxoiten ari dela entzun du atzealdetik datorren zarata ezaguna, eta segidan, aurrean duen andrearen komentarioa, “ene, begira, berriro ere”. Euria suilka eta zaldizka. Orduan konturatu da guardasola nonbait ahaztu duela, baina ez daki seguru Mirenenean utzi duen edo bezperan ahaztu zuen elkartean. Kafea erosi du, garestienetako bat, nahiz eta beti zalantza egiten duen ea benetan kafe mota horiek desberdinak diren, edo etiketa eta prezio ezberdinak jartzen dizkioten kafe bera; ez du bere burua gai ikusten bereizteko, baina ez du aitarekin diskutitu nahi, hark beti eskatzen baitio “jatorrizko kafea”, hura ere haien artean bereizteko kapaz ez dela egingo lukeen arren. Dendatik atera delarik, arkupean itxarotea beste erremediorik ez duela izango jabetu da, ez baitu asmorik Mirenen etxera itzultzeko, eta kafe-dendako guardasol bat lapurtzeko aski pikarokeria ez duelako sekula izan, ezta izango ere. Han egon da ordu laurden pasa esperoan, Idiakez kalearen ertzean, bera bezalako beste bizpahiru donostiarren alboan, lerdo aurpegiekin denak ere, beren buruak madarikatuz egunak zuen itxurarekin nola arraio atera diren guardasolik gabe kalera, nola arraio. Atertu duela iruditu zaionean, aurrera segitu du, errepidea igaro eta Maria Cristinaren atzealderantz. Lorategiari so, han rosetoirik ez dagoela pentsatzen ari, bi gizon garai, bi gizon zurrun egokitu zaizkio parez pare inpentsan. Zakur bat gerturatu zaie, baina, egoeraren deserosotasunaz jabetuta-edo, berehala hots egin dio jabeak lorategiaren bestaldetik. Izen-abizenez galdegin dio bietan beltzaranenak, bizpahiru eguneko bizarra daramanak, eta plaka erakutsi dio besteak. Galdera batzuk egin nahi dizkiotela, ez diela luze joko, baina haiekin joan beharko duela. Hori ze krixto ote den ezin asmaturik, begiak bete betile, isilik geratu da une batez, zut bezain zurt, eta zurbilenak zehaztu dio, berak ezer galdetu gabe, ez dagoela atxiloturik, atxikirik baizik, teknikoki. “No está usted detenido sino, técnicamente, retenido”. Ea noiztik hasi den Espainiako Polizia xehetasun horiek aurrez azaltzen, galdegin dio bere buruari, ea poliziaren irudia hobetze aldera egindako barne zirkular baten kariaz eman dion azalpen debaldekoa, edo besterik gabe agente pelikuleroak tokatu zaizkiolako. Agian, pentsatu du bien adin erlatiboki gazteaz jabeturik (adinkide dituela kalkulatu du), akademiatik ateratako polizia sinesberak dira, beren langintzaren ezinbestekotasunaz eta araztasun beharraz konbentzituak daudenak oraindik. Hala balitz, gaitz erdi.

      — Zer demontre da hau?

      — Oraintxe azalduko dizugu, zatoz gurekin.

      — Eta zer egingo dut honekin?

      Bota bezain pronto ohartu da galderaren absurdoaz; edozein heldulekuri atxiki nahian, eskutan daraman kafe paketearen aitzakiak lagun ziezaiokeela pentsatu du segundo erdiz, eta brastakoan jaulki die. “Lasai, nahi baduzu kafe bat prestatu diezagukezu” erantzun dio irribarrez beltzaranak. Akaso ez direla hain sinesberak.

      Ibai alderantz joan dira, baina berak espero bezala parkingeko zulotik behera egin beharrean, pixka bat aurrerago jo, eta Maria Cristina hotelaren aurrean leku erreserbatuan aparkatutako auto zuri batean sartu dira, zurbila gidari eta beltzarana berarekin atzealdean. Berehala aditu du aire-lurrintzailearen eta tabakoaren usainen arteko nahasketa okaztagarria, eta arnasari eutsi dio segundo batzuez kiratsa ekiditeko ahaleginean. Konturatu denez, beltzaranak zedarritzen du solasaldia, eta zurbilak momentu jakinetan baino ez du parte hartzen, garrantzirik ez duen apunteren bat egiteko. Gainontzean, autoa gidatzeari lotu zaio, presarik gabe, Paseo Berriranzko norabidean, eta pentsatu du akaso Urgull aldera eramango dutela leku diskreturen baten bila. Fotografikaren parera ailegatu direlarik, baina, buelta eman eta Aldamar kalean barna egin dute.

Ea ba al dakien zergatik joan zaizkion. (Berari galdetzen diote?). Arrastorik ez duela eta beraiek esplikatu beharko diotela. Ez dutela presarik, eta pentsatzeko, pentsatzeko. (Azkenean, ez direla zuzenbide estatuaren uste osokoak). Ez dakiela, zinez. Ez dela zaila asmatzen herri honetan (en este país) halakoak zergatik gertatzen diren. (…). Aspaldi dela bera halako saltsatan sartuta ez dagoela. Badakiela, beraz, saltsaz dela kontua, eta inoiz sartuta ibilia izan dela. (Hobe isilik). Bo, benetan, bera inoiz ez dela inolako saltsatan ibili. A, ez? (Hauek badakite hainbeste). Badakizue hainbeste. Ez, ez, guk ez dakigu ezer, horregatik egiten ditugu galderak. (Hau tipo astuna). Begira, ez dakit zer nahi duzuen, baina nago denoi interesatzen zaigula lehenbailehen aurrera jotzea. Carlos, zer diozu honetaz, gure hobe beharrez ari dela. (…). Joan gaitezen muinera, bai. (Poli astuna eta poli ez-hain-astuna, modalitate berria). Ea ezagutzen duen Asier Imaz (Bai, begira, hor, eskubitara, ehun bat metrora jaio zen, Esterlinesen bukaeran). Badut haren entzutea, bai. E, hau adarra jotzen ari zaigu edo ze kristo. (Izan ere, etxe hartan hasi zen…). Zergatik galdetzen didazue, ba, dagoeneko badakizuena? Ea, mutil, txorakeria gutxiago, entzuten duzu? txorakeria gutxiago, ez gara hemen brometan ari. (Min handiagoa sustoak. Hau izorratzea). Bale, bale, lasai e. Eta Unai Zaldua? (Hauek beti elkarrekin). Aspaldiko lagunak ditut, baina azken urteotan harreman gutxiago dugu. Umeak eta gauza horiek? (Harpa jotzen ari zaizkit?). Ez, ez ditugu ez haiek eta ez nik. Garazi haurdun dagoela entzun dugu ba. (Entzun dugu?). Garazi? Bai ba, ez dizue Unaik ezer kontatu? (Koitadua Garazi). Ez, ez nekien ezer, baina baliteke. Zortzigarren astean, baina badakizu, itxoitea komeni inori kontatu baino lehen. (Noski, eta zuei kontatu dizue, ezta?). Esan dizuet, orain ez dugu harreman handirik. Baina badakizu zertan dabilen, ezta? (Zertan dabilen…). Zertan dabilen? Zertan dabilen, bai, tema politikoan. (Ze puñeta egiten diat nik lantoki parean, atasko baten erdian, tipo hauekin?). Asier beti ibili izan da politikan sartuta. Baina, konkretuki, orain zer egiten du? (Hainbeste jakingo duzue, haurdunaldia, eta zortzigarren astea, eta ostiaputakeriak baldin badakizkizue). Ez dakit. Seguru zaude? (Alu puta, kendu eskua lepotik derrepente). Benetan, ez dakit ezer, gainera, ez gara ondo eramaten kontu politikoetan, ez nago ados rollo horrekin, esan dizuet, aspaldi da mundu horretatik alde egin nuela, benetan. Sinetsiko diogu, Carlos? (Astakilo alaena). Ea, aspaldi nago nazkatuta tema politikoarekin, eta niregatik denak atxilotu ditzakezue, ya les vale, ez didate batere penarik ematen, eta nik ez dakit ezer, paso egiten dut. Tira, hau gehiago gustatzen zait, askoz ere gehiago. (Bakean utziko al naute behingoz). Baina ez dakit ezer. Demagun sinesten dizugula, fede onez ari zarela, eta ez duzula Imazen eta Unairen egintzez berririk batere, zalantza egiten dugu, baina tira, demagun ezetz, ez dakizula, orduan, gauza bat proposatuko dizugu, eskaera bat, edo akordio bat, hala deitu nahi badiozu. (Hau izorratzea). … zuk Unai eta batez ere Imaz zertan dabiltzan, zehazki zertan dabiltzan alegia, bilatuko duzu, ziur gaude berehala jakingo duzula, han galdetu, hemen gaia atera, hemen belarria jarri, han begiak ireki, eta guri jakinaraziko diguzu aurkitzen duzuna, ez dugu gauza askorik behar, pare bat detailetxo besterik ez. (Mila demonio, ze ostia da hau?). Uste dut pertsonaz nahastu zaretela, esan dizut… Aber, mutiko, mutiko deituko dizut, ados? Aber, gu ez gara ekibokatzen, eta ekibokatzen bagara ez da hori zure kontua, ulertzen duzu? (Hiriaren zati honek beti gogorarazi dit Madril… Ez naute komisariara eramango?). Esan didazue ez nengoela atxiloturik. Nork esan du kontrakorik? (técnicamente, retenido). Badaezpada galdetzen nuen, ez dut ezer ulertzen. Garbi asko azaldu dizugu ba tratua (tratua?). Barkatu, baina nik ezin dizuet lagundu. Lasai, lasai, mutiko, ez duzu zertan orain erantzun behar eta, ez dugu presarik (Errotondan buelta, ibai alderantz, eskerrak). Uste dut ez dudala askorik pentsatu behar, nik ez dut ezer egin eta ez dut saltsa gehiagotan sartu nahi, esan dizuet. Hau ez da saltsa, lan segurua da, ordaina izango duena noski, eta bide batez kaka hau guztia bukatzen lagunduko duzu. (Ni gabe ere ondo asmatuko duzue, baiki). Ez dut ezer jakin nahi, nazka-nazka eginda nago politika kontuez. Horrexegatik, guk badakigu gogaiturik zaudela, eta eskatzen dizugun bakarra da lantxo bat egitea, eta akabo politika, akabo kaka hau guztia. (Gainetik kenduko al ditut inoiz burugogor ostia hauek?). Ez dut ezertan endredatzeko gogorik, sentitzen dut, aurkituko duzue beste inor. Begira, gauza bat egingo dugu; esan dizugu, ez dugu presarik, eta ondo pentsatuko duzu, arinegi ibili gabe, eta pare bat aste barru, berriz ere kontaktatuko dugu zurekin, ados? Eta zalantzak badituzu argituko dizkizugu, eta xehetasun gehiago nahi badituzu emango dizkizugu, eta orduan ere emango dugu bueltaxka bat, eta hitz egingo dugu lasai. (Pare bat aste?). Ez dut iritzirik aldatuko. Hori ikusteko dago. (Astun-puta eta gogaikarri-madrea eta kakatsu-ostia). Bo, nahi duzuen bezala. Pentsa ezazu ondo, pentsa kaka honen guztiaren amaieran, zuk egin dezakezun ekarpenean, eta ordainean, zuk nahi duzun neurrikoa izango da. (Utziko al naute behingoz?). Hemen jaitsi naiteke? Hurrengo semaforoan jaitsiko zara. (Ia ehun metro luze). … fin de trayecto. (…) …

1996-05-07

Goizeko zazpiak dira. Polizia-operazioa Donostian. Azken hilabeteotako hainbat kale-eraso egin izana leporatzen dietela, zazpi lagun atxilotu dituzte: hiru Alde Zaharrean, bi Intxaurrondon, eta beste bi Antiguako auzoan. Guardia Zibilaren iturriek diotenez, Jarraiko talde bat osatzen zuten zazpi atxilotuek, eta, besteak beste, pasa den larunbatean Enrique Pozo PSOEko Errenteriako zinegotziaren kontra utzitako lehergailuarekin izango lukete zerikusia. Guardia Zibila zenbait etxe miatzen ari da oraindik, eta horietako baten aurrean dugu berriemaile Maialen Galatas.

      Egunon. Goizaldeko laurak aldera hasi da Javier Gomez Cruz epaileak agindutako operazioa, eta esan bezala, zazpi izango lirateke atxilotuak. Oraindik atxilotuen izen-abizenik ez dakigun arren, bai esan dezakegu Intxaurrondoko kuartelera eraman dituztela denak, eta inkomunikazio egoera ezarri diela epaileak. Etxe batzuetan luze ari dira jotzen miaketak. Gu Esterlines kaleko hamalaugarrenean gaude eta, entzun dezakezuenez, hogeita hamar bat lagun bildu dira atxilotuen askatasuna eskatzeko. Polizia iturriek diotenez, operazioak irekita jarraitzen du eta atxiloketa gehiago egon litezke datozen orduetan.

      Eskerrik asko, Maialen…

Petxutik gora, korapilo modua, ezarian eztarri guztia hartzen didana; faringearen luze-zabalak eztanda egingo balit bezala, lepoak eztanda egiteraino kasik. Esterlines kalea. Hau izorratzea. Imaz. Esterlines kaleko hamalaugarrena.

      Piztuta jarraitzen du irratiak baina ez dakit zertaz ari diren jada; ziztuan altxatu naiz, nora ez jakin ordea. Banekien, banekien, berandu baino lehen gertatuko zela, eta gertatu, gainera, goiz gertatu da. Aulkian pilaturiko jantzi ugarietatik, bakero, kamiseta eta jertse bana hartu dut, aliritzira, armairutik galtzontzillo-galtzerdiak, eta itsumustuan jantzi ditut, baldar samar. Nire baitara mundurako baino, ez naiz ohartu atea ireki eta aita dudala parez pare; ea zer diren presa horiek. Oierrekin geratu naizela eta laurdenetan azterketari azken errepasoa emateko; iratzargailua lehenago jartzea ahaztu zitzaidala bart.

      — Ederki zaudete orain ikasten hasteko asmoa baduzue.

      Apunteak biltzen ari naizelako itxurak egin eta hura noiz aldenduko itxoin dut; pasilloan barrena egin duenean sartu ditut motxilan jantzi gehiago motroilotik. La orquesta roja ere sartu dut, aurreko astean Oierrek pasatu zidan liburu maiztu bat. Komunisten erresistentzia isila nazien kontra, dena galduta zirudienean ere tinko borrokan, etsiak hartu gabe aurrera garai okerrenetan ere.

      Ez ditu ehun metrok banatzen bion etxeak; atarira jaitsi, Mirakruz kalea gurutzatu, urrats batzuk itsasaldera, eta atezain automatikoan jo diot. Zer-gertatzen-daka hartu nau, ezagun du ez dela oraindik ezertaz jabetu, harritzekoa ez haren ohiko patxada kontuan izanda. Irratian, bai, albistegian, bai, Esterlines kalean, Imaz behar du, noski; ez, ez dute haren izenik aipatu baina ez da dudarik, eta operazioa irekita dagoela, entzun, operazioa irekita dagoela, atxiloketa gehiago egon daitezkeela, beraz, atxiloketa gehiago, eta denetarik, entzun dut nire burua hizketan, denetarik. Lasaitzeko esan dit, oraindik gugana etorri ez badira ez direla derrepente etorriko, eta gainera nik ez dudala marroirik, ez dudala kezkatzeko motiborik. Baina zer kantatzen hasten badira denak, esan diot, apuntatzen hasten badira itsu-itsuan, apuntatzen hor eta ahor, seinalatzen hemen eta han, izenak eta izenak, burura etortzen zaizkien lehendabizikoak, bata bestearen atzetik, orduan zer. Ernegatu samar esan dit ez izateko histerikoa, gainantzezten ari naizela. Onena mugitzen hastea dela oharturik-edo, ordea, ibai alderantz jo dugu. Parte Zaharrera egitea azeriaren zulora joatea litzateke, baina ez dakigu bestela nora arraio joan gaitezkeen; akaso niri adarra jotzeko, lehenengo gauza ondo gosaltzea izan behar dela esan dit Oierrek, taxuz berdintzea sabela, bestela ezin dela erabaki onik hartu; tipo hau nitaz trufatzen ari da, baina ez dakigunez zer beste egin, erdialderantz jo dugu azkenean. Zubia gurutzatzen ari garela —haize-kolpe bortitzak, itsaso-zeru griskarak—, gosaritarako egokia izan daitekeen leku bat bururatu zait. Txikitan amarekin joaten nintzen kafetegi bat, antigoaleko estilokoa; ez gaitu inork han esperoko, ez bilatuko, inor ez dela konturatuko han, leku handia dela gainera, jendez mukuru sarri. Oharkabean igarotzeko leku espeziala. Algara txikia atera zaio Oierri, eta bekoz beko jaulki dit.

      — Bueno, bueno, uztazu. Enparanoiatzen ari zara.

      — Bai, zera.

      — Entzunzazu ondo: inor ez da zu atxilotzera etorriko, nahi badidazu niri lagundu ondo, baina lasai asko joan zaitezke institutura, etxera edo nahi duzun lekura.

      Ez du ulertzen, ez du ulertu nahi, egoeraren larria. Ez da kontu berria, arazoari eskapo egin nahian beti, ezer gertatuko ez balitz bezala. Ez du diskutitu nahi, ordea.

      — Isil hadi, hau ez duk jolasean ibiltzeko kontua eta.

      Ez da erraza Oier bere onetik ateratzea, baina batzuetan lortu egiten dut, badakidalako ziur aski gure arteko konplizitatea bere horretan geratuko dela haren amorrazioa gorabehera. Beltza du muturra, isilik jarraitu du aurrera Abenidan barna, agian ez soilik nigatik baizik eta ohartzen hasia delako zein den egoera; zuzen jarraitu dugu atsedenik gabe Loiola kaleko kantoira arte. Eskuinaldean geratzen da beirate zabala duen kafetegia. Ni sartu naiz lehenengo, atzetik Oier, ze ostia egiten dugu guk hemen esaten duela dirudiela, eta barra hondoraino jo dut, sarreratik ahalik eta aparteen. Hamazazpi urteko bi mozolo señora eta señorrez betetako kafetegi donostiarrean, bere barra luze marmolezkoarekin, bere taburete dotore lurrera atxikiekin, bere ispilu handi tonu okrezkoekin, bere pajaritaz jantzitako barman gominadun bastante nardagarriekin, antigoaleko lanpara laranja handikoteekin, sarrerako neoizko afixa finko modaz pasatutakoarekin, metalezko lotura batzuek eusten duten mahai-zapitxoekin, eta horrela; horterada bat, pentsatuko du Oierrek ziur aski, balizko glamour afrantsesatu badaezpadakoa, bere buruaz enpo, enpu, enpor eta enpot egiterainokoa. Eskatzera gerturatu naiz, kafesne eta croissant bana, baina mahaietako batean hartzeko lekua esan dit barmanak, etorriko direla galdean. Eseri gara, eta luze gabe gerturatu zaigu. Kartak luzatu dizkigu, eta ikustekoa izan da Oierren aurpegia, “nora-kristo-ekarri-nauzu-zertarako-ekartzen-digu-karta” soslaikoa. Bizkor erreakzionatu dut.

      — Barkatu, badakigu zer nahi dugun.

      Kafesne eta croissant bana baina ezetz Oierrek, cola-caoa nahi duela; ba cola-caoa. Ea ez dugun ezer gehiago nahi, zukuren bat, batido goxo askoak egiten dituztela, tostadak ere bai, baita pintxoak ere gazitik jo nahi badugu, edo pasta batzuk, etxekoak direla, ez beste edozein lekutan aurki daitekeen gozogintza mota industrial horretakoa; a, eta ahaztu baino lehen, edateko txokolatea ere egiten dutela: “Apostaría a que os encanta el chocolate caliente”.

      — Ez, eskerrik asko.

      Zeramika klasikoko katilutan —urre koloreko lerroa ertzetan, arrosen marrazkiak— ekarri dizkigute kafeak, eta barmana aldendu arte itxaron dugu hitz egiten hasteko. Temati dago Oier, ez dudala ezer pintatzen nik ihes egiten, ez dudala kezkatzeko motiborik.

      — Oier, Imaz dela.

      — Zer uste duzu, Imazen lagun guztien bila hasiko direla orain ala?

      Egia esan, bost axola zer esaten didan, nahi dituen plantak egin ditzake, baina arrisku handia sumatzen dut, nigana ere joango ote diren, areago azken hilabeteetako martxarekin, zenbat kontzentra, ilegal, legal, zenbat manifa, ilegal, legal, zenbat asanblada ireki, ilegal, legal, Imazekin, Unairekin, Oierrekin berarekin eta beste guztiekin. Ez dut batere garbi ikusten, nahiago egun batzuetarako desagertu, atertu arte itxaron, ea zer gertatzen den ikusi arte. Aitari zer esango diodan, horra beste kontua; baina atxilotua izatearen zamak puskaz gehiago estutzen nau.

      — Aber, hitz egin dezagun serio behingoz. Zuk ez duzu marroirik.

      — Zuk zer dakizu?

      Orain bai alditxartuko zaidala benetan; atzerantz bota du enborra, eskua suelto askatu gora, gora eta atzera, tinko —harengan ezohiko keinua—, orain-sinetsi-beharko-dut-uste-baino-gehiago-egin-duzula esango balu bezala. Arnasa sudurretatik botaz, ezezkoa egin du buruarekin, desesperazioz.

      — Ez daukazu erremediorik. Ez dizut burugogorkerian irabaziko.

      Croissant erdia sartu du katiluan, halako moldez non, batetik, cola-caoa irauli zaion kanpora, eta bestetik, opila gehiegi bustitzearen kariaz tantaka dariola-eta, keinu azkar batez sartu behar izan duen ahoan; alferrik, baina, kokotsetik beherako tantoek salatzen duten gisara. Irribarretxoa atera zaio kuxidade horren erdian, baina ni ez nago txorakerietarako, ingurura begiratu dut, lotsabera, ea norbait begira ari ote den.

      — Tira, tira, ez da horrenbesterako.

      — Noizbait ikasiko duzu leku hauen xarma estimatzen.

      — Nekez, ez baitidate etxean erakutsi…

      Barmana gerturatu zaigu zapia eskuan eta keinu urduriaz zatarreria txukuntzera. Ezta cola-caoa osorik irauli izan balitzaio ere. Ea kontua nahi dugun galdetu digu, eta ezetz nik, ez dugula presarik; gainera, oraindik ez dugu jan-edanekin bukatu.

      — Baso bete ur aterako didazu, mesedez?

      Ondo ezagutzen dudalako dakit nekez ari zaiola Oier barreari eusten. Ezer esan gabe aldendu da barmana, ozpindu samar. Solasaldiarekin jarraitu dugu, Oier berean temati, zuhurtzia beharrezkoa dela, baina itsutu gabe —“zuhurtzia kontrolatua” da erabili duen esapidea, entzungo zion hori ere norbaiti—, eta gaudenean, trankil egotea askoz ere egokiagoa dela. Formazio batzuetan entzundakoa kontatu dit, alegia, sarekadetan hobe dela sobera ez mugitzea, “bakoitzak bere postuan jarrai dezala” esan zioten zehazki, ezin duela errepresioak norberaren egitekoa baldintzatu, ezin duela beraien estrategiak gure agenda markatu, hori argi izan behar dugula, hori akabua litzatekeela, eta hobe dela egokiera hauetan ez hanka egitea. Gaztigu bat ere eman omen zieten, azken boladan sarekadak ugaritzen ari direla, geroz eta jende gehiago hasi dela ihes egiten, denboraldi baterako behinik behin, gauzak lasaitu artean, torturak ekiditeko behintzat, eta gero, gertakarien arabera, beren burua entregatzen dutela —zuzenean kartzelara komisariako infernua igaro gabe—, edo ezer gertatuko ez balitz bezala itzultzen; baina horrek eskualdeko egituren desegitea ekartzen du de facto, tarte baterako behintzat, eta kosta egiten da berriz ere aurreko ekinbidera itzultzea. “Ondo dakigu guk ere, askoz ere errazagoa da eraistea eraikitzea baino”, halaxe esan omen zieten formazio hartan. Operatiboki arazo handia baitira espantada orokortu horiek; izua geldiarazlea dela, izua gezurra dela, eta izua azkena dela eta izua dela haien armarik indartsuena. Gertatuko dela gertatu beharrekoa baina irmotasuna ez dela inoiz galdu behar, irmotasuna dela borrokan funtsezkoa. Gizon biboteduna gogoratzen du Oierrek, inguruko militante ezaguna, azalpen horiek guztiak ematen, hizkera eta manera larderiatsuarekin, eta nola etorri zen gero tipo gazteago bat, hogeita hamarren bueltan egongo zena, psikologoa bera, eta hark emandako ordubeteko saioa askoz ere interesgarriagoa suertatu zitzaiola. Erortzen bazarete hau eta bestea egin, komisarian beste hura, galdeketetan halako eta besteko, guardiako medikuarenean harako hura, eta horrela. Jario ederra zuen, eta batez ere, euskarari buruz esandako gauza bat gogoratzen omen du, nola esan zuen euskarak ez duela sinonimorik, hitz guztiek dituztela ñabardura bereziak, eta hala, gauza bat dela beldurturik egotea eta beste bat ikaraturik, akaso ez zutela jakingo baina badela alderik, ñabardurak direla baina garrantzi handikoak. Bat egon litekeela beldurturik, oso sentimendu humanoa dela, are gehiago “guk bizi dugun zapalkuntza testuinguru honetan”, baina besterik dela ikaraturik egotea; ikarak dardara esan nahi duela, ikaraturik dagoenean, batek egin beharrekoa egiteari uzten diola, erori egiten dela, kontu fisiko bat inondik ere, etsiak hartzen duela bat, eta azken batean, ikara dela “edozein militantek uxatu behar duen lehen sentimendua”. Beldurra zilegi dela, beraz, baina ikara luxu bat. Eta hementxe ni, croissant burgesa eskuan, luxu burgesa barne-muinetan, erreguka hanka egin dezagun ez si ez no, ihes berandu baino lehen; neroni, urrats txiki bat aurrera egiten inoiz ausartu ez den tipo hori, beti hesiaren beste aldean, ez dit gutxitan gogorarazi ba Imazek, zoru tinkoan zutik beti. Ikara justu hauxe da, bai, Oier, badakit hori esan nahi didazula, nirea dela ikara, ikara dela erridikulua egitea, egin beharra, kafetegi demonio honetan egotea, barman madarikatu haren begirada jasan beharra, ikara dela katilu klasiko hori, arrosa eta guzti, ikara da mundua hankaz gora sumatzea, eta norbera zer esanik ez. Eta gero bestea ere badagoela, jarraitu du Oierrek, hanka eginda zure burua sobera nabarmentzeko arriskua duzula, itu bihurtzekoa alegia, eskura-eskura uzten diozula Poliziari “honek ere alde egin dik” eta “zerbait izango dik” eta “itzuliko duk noizbait” eta, hala, ez dela zertan itxaron behar atxilotuak zer aitortuko, lana egina uzten zaiola etsaiari. Gaztainondoari eragin eta gaztainak beren kabuz danbolinera. Ez dela defentsara jokatzeko unea, erasora joatekoa baizik, une historiko baten aurrean gaudela eta aprobetxatu behar dela handira joz, ausarki. Horiek guztiak eta gehiago esan omen zizkieten formazio hartan, kontatu dizkit niri. Hanka egitea azken soluzioa baino ezin dela izan, datu “objektibo, konprobagarri eta seguruak” daudenean soilik erabiltzeko karta, okerrena okerraz konpontzeko modu bat, besterik ez, inolaz ere ez estrategia orokortu bat; azkenaldian badirela auzoak, badirela herri osoak, atxiloketaren bat egon eta erdiak egin duela ihes, eta hori ezin dela, horrela ezin dela jarraitu.

      — Tipo horrek nahi duena esango du, baina nik ez dut eraman nazaten nahi.

      — Ze eramango zaituzte zu.

      Bistan da bera ere ez dela fio, nahiz eta nire aurrean ezaxolaren plantak egiten ari den, ezagun zaio keinukeran.

      — Edozein kasutan, Unairekin hitz egin beharko dugu, hori bai.

      — Hori moldatuko zen dagoeneko.

      Adierazkorra izan da isilunea, baina ez dio nire amuari heldu; altxatu eta aterantz egin du.

      — Telefono dei pare bat egingo ditut, ea zer esaten didaten.

      Barraren bestaldean ikusi du telefonoa, Oier abiatu den norabidean; telefono moderno bat, kolore urdin eta berde bizikoa, ez datorrena bat tokiaren jite klasikoarekin. Ez da orain tipo hau barra ertzean deika hasiko ala? Hor señora eta señor guztien aurrean erdizka hitz egiten, klabean hitz egiten? Nire lasaitasunerako, ordea, aurrera segitu eta irten egin da. Croissantaren azkeneko apur eta kafesne hondarrekin utzi nau, bakarrik, bakarrik nire ikararekin.

      Hemen sartuko balira, hemen atxilotuko bagintuzte, hori bai zorigaitza. Auskalo nola sartuko liratekeen, buruak estalita, arma luzeak besoetan, ziztuan kafetegiaren sakonera, korrika ihes egin ez genezan, nahiz eta hemen ez genukeen aterabiderik; korrika, mahaiak alboratuz, tazak lurrera, señoren oihuak, señorrak señorak lasaitu nahian, aulkiak dantzan, taza gehiago lurrera, arrosa pitzatuak. Esposatuko gintuzketen derrepente, noski, baina nola? Eskuak aurrealdean? Ukondoak gora tripa barrura, xuxen joateko. Edo atzean? Petxua aurrera oilandaren tankeran, harropuzkeriatan ibiltzeko tenorea ez izanagatik. Atxiloketa bortitza izango litzateke? Sarri entzun ditugun horietakoa? Ez lirateke ba kafetegian bertan ostiaka hasiko, ezta? Zer esango lukete donostiar zuhur hauek guztiek? Zer esango lukete bizitzan espanturik ezagutu ez duten ongi orrazturiko señora, gaizki ondutako señor hauek guztiek? Ez ahal lukete onartuko debaldeko espektakulurik. Terrorismoaren kontra egotea gauza bat dela, baina hori ez zela modua, basapiztien gisara tratatzea bi gazte herabe horiek. Auskalo nork berotuko zizkieten kaskoak, auskalo zein aire kaskarinek jo dieten bi mozolo hauei; gurasokeriaz, gainetik dagoen barkaberatasunaz betiere. Ken itzazue paretik, ez ditut ikusi nahi, baina ken itzazue bazterrak nahastu gabe; hautsi dituzue katiluak, bota duzue parean egokitutako guztia, zisko eginda utzi duzue kafetegi enblematiko hau; ekar ezazue arduradunen bat, zuena edo beste norbaitena, baina arduradunen bat, arduradun batekin aski dugu, arduradunen bat hau guztia aklaratu dezan.

      Barmana gerturatu eta zakar antzean utzi dit platertxoa fakturarekin. Ahoz ere esan dit prezioa, zalantzarik balego: “Trescientas veinticinco, caballero”. Kaballero. Hantxe geratu zait zutik zirkinik egin gabe, eta berehala jabetu naiz hobe dudala momentuan ordaindu, ea behingoz kentzen dugun txorimalo hau gainetik. Diskutitzeko batere gogorik ez, gainera, eta kartera atera dut motxilako patrika txikitik. Milakoa utzi diot. “No tendrás veinticinco”. Badut, bai; baina ezetz, ez dudala.

      Luze jo du esperoak eta, egin beharrekoak eginda, hemen ez dudala ezer pintatzen ohartu naiz, eta gauza guztiak hartu ditut —baita Oierrenak ere— kafetegitik irteteko. Ate bazterrean geratu naiz; ez da inondik ageri, eta hainbeste gauzarekin mugitzeko zail dudanez, kanpoan itxoitea erabaki dut. Euri tanta batzuk sumatu ditut, jasaren atarikoak ziur aski, eta paretara pegatu ditut gauza guztiak; haizea gorabehera, fatxadari ateratzen zaion estalkiarekin nahikoa izango da. Eskuinaldean begiztatu dut telefono-kabina bat, baina hutsik da; Abenida aldera dago beste bat, errepidetik harago, baina ez naiz inor dagoen ikusteko gauza. Momentu egokia zigarro bat pizteko, alajaina, tabakorik ez ordea. Eskean ibiltzeko gogorik ere ez, haatik. Geroz eta gogorrago entzuten dira itsasaldetik datozen haize-ufadak, baretasunetik oldarrera eta buelta. Ez nago despistatzeko, horregatik ikusi dut berehala Oier ezkerraldetik agertu denean, Onceren kioskoaren aldamenetik, bizkor antzean. Prest naiz hura iristerako, eskura luzatu diot motxila. Agerikoa da kezka aurpegia.

      — Desagertu egin behar dut.

      Desagertu egin behar duela, hara. Ez naiz hasiko orain ikustenka, hori ere ez. Gauzak daudenean, ez dut uste orain nire kontra hasiko denik, eta bere atzetik jarraitu diodalarik, jada onartua izango du harekin joango naizela ni ere.

      — Unai?

      — Lurrak jan izan balu bezala.

      Ez dutela atxilotu konfirmatu diote behintzat, segurki hura ere itzaletara pasako zela. Bizkor egin dugu Loiola kalean barna, igaro dugu merkatua, igaro katedrala, bizkor segi aurrerantz, zuzen Primetik, gelditu gabe Mendeurrenaren Plazan barna, arranoaren etxea goian, aurrera, Sancho el Sabion jada, arin Pio XII.eraino; eta aurrera jarraitu dugu tinko, autobus arteetatik sartzeko, atzetik, aurretik, lehenengo batetik, gero buelta eman eta bestetik, harik eta Arrasatera doana aurkitu eta igotzen saiatu garen arte. Hura sartu da lehenengo eta ni atzetik, jada autobuseko lehenengo eskailera-mailan igota. Honezkero, absurdoa litzateke galdetzea ea nik ere ihes egiteko asmoa dudan. Bi tiket eskatu dizkio txoferrari, eta hark, zakar, motxilak uzteko lehenik maletategian, bestela autobusa lepo joaten dela, tramankuluak eta maletak alde guztietatik. Que esto no es un autobús peruano, eh.

Max Estrella

Berri usaina aditu du trenean sartu denean, eta bere lekua aurkitu duelarik —12C—, zorionez, momentuz aldamenean inor egokitu ez zaiola konprobatu du. Motxila txikia utzi du ondoko eserlekuan, inork esertzeko tentazioa balu zailagoa izan dakion; mesedez-arrenka ibili beharrean beste leku libreren batean eser dadin, oraindik leku libre mordoa baitago bere bagoian. Denbora gutxiz egon da trena geldirik estazioan, eta abiatzerako irekia du liburua. Gaur ez du denbora sobera eduki liburutegian nobelarekin jarraitzeko, eta bataila gogor baten atezuan utzi duenez istorioa, liburuari heldu nahi dio luze gabe. Momentuz, handiak izan dira Zumalakarregiren balentriak, garaipenak pilatu zaizkio bata bestearen ondorik, eta kontakizunaren erditik pasa dagoenez eta istorioaren amaiera ondo dakienez, errezeloa du honakoa ote den gauzak gaiztotzen hasiko diren momentua. Ezin du ukatu besterik espero duela Galdosengandik, ez zuela inolaz ere espero Zumalakarregiren bizitzaren, aiurriaren, tenplearen, ernetasunaren, zuhurtziaren, adorearen, zentzu estrategiko apartekoaren halako laudorioa, eta espero du jeneralaren beste ertzen bat aterako duela nobela amaitu aurretik. Gaixotasuna da kasik azaltzen den kontu makur bakarra, “pixaren gaitza” zuela, horixe dio Galdosek, mal de orina, baina besterik ez momentuz. Kontu ezaguna, bestetik, historialarien artean. Ondo gogoan du Salamancako kongresu bat —Carlismo e hispanismo en el nuevo siglo—, doktoregoa bertan behera utzi baino hilabete batzuk lehenago joan zena, eztabaida sutsua egon zelako ponentzia baten ondotik —gauza ezohikoa kongresu aspergarri, nekagarri, faltsu horietan—, hain justu Zumalakarregiren gaixotasun famatu hura hizpide. Carlos IIIko pope batek gaixotasuna Zumalakarregiren balizko homosexualitatearekin lotu zuen, aski modu zabarrean —“prácticas sexuales peligrosas de carácter homosexual”—, eta ederra montatu zen geroko eztabaidan, ikertzaile gazte batek —doktore ere ez zena— lotura auzitan jarri ez ezik planteamenduaren “ikuspegi etiko salagarria” leporatu zionean. Gerokoak, espero zitekeenaren ildotik joan ziren: bat, ponentearen gurasokeria erantzunean (“la osadía es un defecto típico de la juventud”); bi, badaezpadako iturrien aipamena egia absolutu bailiren; hiru, beste pope baten interbentzioa Carlos IIIkoaren defentsan; lau, ponentearen eskertza azken horren hitzei eta politikoki zuzenaren kontrako eta zientzia positiboen aldeko sermoia; bost, gainontzekoen isiltasuna —nahiz eta sakonean, ez-doktorearen kritika zentzuzkoa iruditu zitzaien—; eta sei, ez-doktoreari erreplikarako ukoa denbora falta aitzakia. Popeak argi eta garbi azpimarratu zuen ez zela kontu politikoetan sartzen, ikerketa egiten zuela, eta datuak baino ez zituela aipatu, iturri fidagarrietan oinarrituak oro, eta besterentzat uzten zituela bestelako irakurketak, hark, pope ororen gisara, ez zuela interpretaziorik egiten, “eskola zaharrekoa izaki” (momentuan burua biratu zuen eta irribarrea bota zien ezkerraldean, lehenengo ilaretan zituen beste popeei, tartean Martinez Cuadra bere tesi madarikatuaren zuzendaria). Irribarreari irribarrez erantzun zioten pope guztiek, eta hala, gero ere ez zen ausartu, kaña bana tarteko, Martinez Cuadrari uste zuena esaten, alegia, praktika sexualen arriskutasuna norabide sexualarekin nahastea komunitate oso bat kriminalizatzea zela, gutxi zuela zientziatik horrek, eta bestetik, ez zuela argi ikusten ez baieztapen horren oinarri historiografikoa ezta, ondo oinarrituta egotera ere, haren pertinentzia zientifikoa ere. Aldiz, Martinez Cuadra izan zen ia denbora guztian hitz egin zuena, kongresuaren inguruko ele-mele, hautu-mautu eta txaska-rrilloez gehienbat, eta ez zuen aipatu ere egin eztabaida, ez ikusiarena egitea delako unibertsitateko pope eta unibertsitateko katedratiko badaezpadako eta unibertsitateko boteredun erdipurdiko eta unibertsitateko kasta orotakoen jokamolde behinena, haien nagusigoa zalantzan jartzen duen ororen (ia inor ez) aurrean. Pertsonalki, hori ere egia zen, ezin kexa zitekeen Martinez Cuadra tesiarekin laguntzen ari zitzaionarekin (kontu ezohikoa haren gisakoengan, baina gaiak kitzikatzen omen zuen); egiazki, putetxe padreko tesi hark, berea bainoago, Martinez Cuadrarena izaten amaitu baitzuen, eta orduko hartan ere seinalatu zizkion pare bat irakurgai interesgarri, batez ere tesiaren marko teorikoa eta metodologia fintze aldera; oraindik halako komeriatan baitzebilen, marko teorikoarekin, atal erridikulu horrekin. Total, baiezkoa eman ziola beti egin ohi zuen gisara, tesian aurreratzen ari zela sinetsarazi zion —horretarako bazuen abilidadea—, nahiz eta bazen hilabetetik gora ez atzera ez aurrera zebilela, eta esan gabe doa, gerora ez zituen sekula irakurri Martinez Cuadrak Salamancan garagardo gorri handi bat edan bitartean gomendatu zizkion erreferentzia marko-teorikogarri eta metodologiagarri horietatik bakar bat ere.

      Aralarren dira karlistak eta kostata iritsi dira goizeko hiruretan Lizarrustira, “Nafarroako eta Gipuzkoako isurialdeen banalerroa”, eta haraino iristearen pozez, irrintzi egiten dute: “Lanzaron en lo alto del monte el grito céltico hiújujú, característico de las razas cántabras y éuskaras, relincho salvaje, pastoril, guerrero, pues todo lo expresa y dice sin decir nada”. Arraza kántabro eta éuskaroak. Betondoa ilundu zaio, berriz ere zaputza Galdosek. Badaki tirabirak izan zituela garaiko gobernariekin bere izaera progresistaren kariaz, liberala zela, benetakoa, eta hori ez zen erraza garaiko Espainian (oraingoan ere hala dela iruditzen zaio), inon irakurria du Nobel Saria ere horrexegatik ez zuela jaso, hau da, Espainiako establishment kontserbadoreak eginahalak egin zituelako bazter zezaten. Horregatik, euskal zerarekiko lilura hori, irrintziak ematen dion kutsu kostunbrista barne, tira, liburuaren generoak bezala garaiko testuinguruak justifika lezake; arrazaren aipatze hori, baina, erabat baztergarri zaio, areago ustez liberala zen norbaitengan. Lizentzia erretorikotzat har litekeela akaso, baina XIX. mendean ondo sartuak ziren ordurako, ideologia berdinzaleak aski eskura ziren jada, eta lizentzia erretorikoa bainoago nazionalismo atzerakoienaren lizentziatzat du, izatekotan. Hasia da pentsatzen kasik On Carlos-zale batek idatzitako nobela dela, karlismoaren kritika zelakoan hartu zuenean. Lizarrustin izarrei begira pasatu dute gaua, Fago kapilaua, liburuko protagonista, izarrei hizketan, eta beherantz egin dute egunsentiarekin, Burundara. Soldaduak miretsirik geratu dira haitz puska bikainaren aurrean, “la tropa no se cansaba de admirar la soberbia mole”, hau da, Beriainen aurrean. Andia gurutzatu dute eta gauerako ailegatu dira Artazara. Biharamunean, hegora egingo dute, Arabako mugara, Antzin aldera, Mendazako batailarako prest. Batailoi karlista batzuk Mendazan kokatu dira, beste batzuk Asartan, eta azkenekoak, zalditeriarekin, bi herrien arteko zelaian; Zumalakarregiren jokaldi perfektua, iruditzen zaio Fagori, kristinatarrak hegoaldetik etorriko baitira, Congostoko haitzartetik, Odron ibaiari segika, eta karlistak mendiaren magalean ezkutaturik daudela, itzela izango da satartea. Alabaina, plangintza porrot hutsa izango da, plangintza bera bainoago —diosku Fagok—, haren gauzatzea, Iturralde jeneralaren presagatik. Beren lekuan gorde beharrean, azkarregi egiten dute aurrera Iturralderen dibisioek, jeneralaren jaidura borrokalari gehiegizkoagatik, eta hala, esku-eskura uzten die kristinatarrei aurrea hartu eta kokapen onenaren jabe egiten. Hortik aurrera, akabua, noraeza eta ezinora, Iturralderena. Zumalakarregik irabaziko ditu zenbait posizio, baina beranduegi ordurako, Iturralderen antsiak dena pikutara bota baitu. Geratzen zaion bakarra, erretira duina egitea, eta horretan ere lanak izango ditu, ozta-ozta iritsiko baitira onik Zuñigara, bidean ezin zenbatuzko gorpuak utzita. Patuaren kiribilak, bataila karlistek irabazi izan balute —dio Galdosek— egun batzuen kontua baino ez zen izango —zortzi zehazki— On Carlosen tropak Madrilen sar zitezen. Dudarik gabe, iruditzen zaio berari, esaldi gehiegizkoa, epikaren zerbitzura idatzia. Bera historia militarrean aditua ez den arren, ongi daki idazlearen beste lizentzia literario bat dela, eta konfirmatzen dio sarritan pentsatutakoa, hots, idazleek hobe dutela historia kontuetan ez sartzea. Ezagun da karlistek izan zutela beren aldia, irabazi zituztela ezustean zenbait bataila, baina edozein historialarik daki denbora kontua zela kristinatarrek irabaztea. Ez zegoen konparatzerik bi gudarosteen baliabide eta indarra, eta gainera, historia zuten kontra, Martinez Cuadrak esango lukeen gisara. Ziurta liteke, hori bai, porrot hori funtsezkoa izan zela Lehen Karlistaldiaren ebazpenerako, eta baiki, historiak karlismoari eta beren ideario atzerakoiari emandako lehen zaplaztekoa izan zela. Liberalen aldia zetorren, mundu modernoagoa bat, Espainiaren atzerapen ekonomiko, sozial, historikoa leuntzera, gutxitzera, murriztera zihoana.

      Jakina, pentsatu du, nork kontatuko du hori guztia, bridarik gabe, karlistez agian ez baina karlisten ondorengoez josirik dagoen herri batean? Martinez Cuadrari esan zion behin tesiaren hastapenetan, eta zuzendariaren konfiantza lortze aldera, karlistarik gabeko herri karlista dela Euskal Herria, hori iruditzen zitzaiola; barrez lehertu zitzaion, eta baietz, horixe zela okerrena, agerian ez dagoen gaitz bat delako, eskura dauden ideologia politiko eta alderdi politiko eta lubaki politiko guztiak gainditzen dituena, eta begiratzeko bestela, begiratzeko euskal sozialistei —ondo ezagutzen zituen—, eta han ere karlista mordoa topatuko zituela sobera miatzen ibili gabe; “karlistarik gabeko herri karlista” errepikatu zuen, “orain bai asmatu duzula bete-betean”, eta algaraka jarraitu zuen harik eta tabako-eztulak geldiarazi zuen arte. Bere tesiak, izan ere, horrekin guztiarekin baitzuen zerikusia; ikertu nahi zuen nola dauden oraindik, XXI. mende hasieran, ideia eta balio eta maneretan karlismoaren arrastoak Euskal Herrian, halako joera kontserbadore errotiko bat, kanpotarrarekiko mesfida, nortasuna gotortzeko jaidura isil baina setatia. Ez zuen, jakina, nolanahiko egitasmoa, bera historiatik bazetorren ere, jite antropologiko nabaria eman behar ziolako tesiari ezinbestean, eta berak ez zekielako antropologiaz apenas, eta are, Martinez Cuadrari berari antropologia diziplina gisa aski badaezpadakoa iruditzen zitzaiolako. Alabaina, azkenean lortu zuten antropologiako irakasle baten laguntza, Martinez Cuadraren konfiantzazkoa zena —70etako militantzia politikoko ezagun bat—, eta aurrerantzean zuzendariak ez zion jaramonik egin alderdi horri. Arazoak ez ziren hor amaitu, hain justu historiaren eta antropologiaren arteko eremu lauso horretan galdu zelako egin zuen porrot proiektuak, edo behinik behin, horixe zen berak besteri bezala bere buruari kontatzen ziona.

      Mendazako batailakoak akitu zaizkiolarik, motxilaren ondoan utzi du liburua. Ipurdia aurrerantz irristatu du eserlekuan, eta burua leiho aldera pixka bat biraturik, lo-susta egiteko jarreran ipini da. Goizean goiz bidaia duen bakoitzean, loarina izaten du; biharamunean lo geratzearen kezkak jaten dio sosegua, eta ohean alde batera, ohean beste aldera, begirik ezin bildu ibiltzen da gauaren zati handienean. Dagokion orduan baino pare bat lehenago esnatuz gero, hobe izaten du izara artean nazkatu ordez altxatu eta martxan jartzea, nahiz eta gero, oraindik egun-argi ez dela, lokartu aurpegiarekin ibiltzen den etxean barna noraezean, berokia soinean eta maleta prest atearen ondoan. Ganoraz lorik egiten ez duenean, goizean ziztada modukoak sentitzen ditu lokietan eta buruaren atzeko aldean, ez direnak burukomin izatera iristen, baina enbarazu zaizkionak kontzentrazio maila minimo bat eskatzen dioten gauzak egiteko. Luciarekin egokitzen zaionean, erabakia hartuta dute: ohe banatan egiten dute lo. Luciak ohi bezala egiten baitu lo bidaiatu edo ez, sakon alegia, baina hasieretan hura ere esnatzen zuten bere oheko mugimendu ipurterreek, eta hala, aski zela erabaki zuen behin Lanzarotera oporretara joatekoak ziren bezperan.

      Erosoa zaio tokia; erdi etzanda ipini eta minutu batzuetara ohartu da, gainera, atzekoari traba egin gabe bizkarraldea etzateko aukera duela eserlekuak. Halere, ez da lo hartzeko gauza. Orain itzulika dabilena barruan duen har, beldar, sits, zizare edo dena delakoa baita. Mugikorrarekin bueltaka zentzugabe ibili ondoren, altxatu eta mugitzea izango dela onena deliberaturik, kafetegira abiatu da. Katilu bat ageri den afixak markatzen duenari segika, kontuz egin du pasilloan aurrera, trenaren balantzak alde bietara eserita direnengana bota ez dezan. Gizonkote lodi itxuraz desatsegina dago barraren beste aldean; kafesne bat eskatu dio, esneak halako lekuetako kafe okaztagarria disimulatuko duelakoan, eta bero-bero jarri dio kartoizko basoan. Tipoa jatorra dela dirudi azkenean, berezko jendetasun hori dutenetakoa, eta bazter batean dauden egunkariak eskaini dizkio adeitsuki, nahiz eta gaztigatu dion ezer interesgarririk ez duela topatuko orrialde horietan, “betikoa” ez bada. Irribarrez erantzun dio berak; konplizitatea erakutsi nahiko lioke, baina barneko har, beldar, sits, zizareak galarazi egiten dio atseginago izateko beharrezkoa zaion nasaitasuna edukitzen. Egunkaria hartu du, El Mundo, han idatzitakoa irakurtzeko gogoz dagoelako bainoago gizonkote jatorraren iradokizunari segitzearren. Burua ez du Sumatrako terremotoaren ingurukoei arreta jartzeko, eta buelta eman eta leihoaren aldean dagoen barra modukoan jarri da zerbitzariari bizkarra emanez; hobeto disimulatuko du horrela egunkariarekiko interes falta. Altsasura iristen ari dira, eta arroila-arte horietan igarotzen ari direla, ekidinezina zaio Zumalakarregirengan pentsatzea; nola handik ez urruti, karlisten batailoiak igaro ziren hegoalderantz, nola geratu ziren Mendazan eta nola erretiratu behar izan zuten Iturralde jeneralaren mugimendu malapartatu haren kariaz. Hala dabilela, bere burua madarikatzen du azkenean karlisten —eta ikusten duenez, Galdosen beraren— kontakizunari kosk egin eta haien porrotarengatik atsekabetxoa sentitzen ari dela ohartzen denean; idazleen jukutriak horiek, gupida senti dezazun tokatzen ez denean. Literaturaren tranpa horiek, pentsatu du; Martinez Cuadrak esango lukeen moduan, “zientziak ezin onar dituen amarruak”. Hala, buru gainetatik dabilela, gizon handikote bat sartu da kafetegian, trenaren beste aldetik. Lodia gabe gihartsua da, eta ilea atzerantz orraztua darama; barran bermatu da, beregandik nahiko aparte, beltzuri. Zerbitzariaren berezko adeitasuna ez da aski izan gizon muzinari atsegin-keinu txikienik ateratzeko. Ez dio tipoari jaramonik egin harik eta zerbitzu adikorragatik esker onez —nahiz eta kafesnea txarra mortala zegoen— edalontzia zerbitzariari gerturatu, eta gizon gihartsuari koskor susmagarri bat ikusi dion arte gerrialdean. Akaso barran bermaturik dagoela txaketak egiten dion efektua da, pentsatu du, eta bere ezinegonetik edonon ikusten dituelako mamuak, baina edozein kasutan, bere lekurantz abiatu da kafetegia bizkarrean utzi eta luzamendutan ibili gabe. Lehen bagoia gurutzatzen ari dela entzun du hots bat atzetik, dei bat, eta instintuz buelta eman duelarik, gizon muzina ikusi du berari begira, berari deika, zerbait eskutan duela. Ezustean harrapatu duelako-edo, ez du berehalakoan erreakzionatu, eta harengana abiatzerako etorria (are iritsia) da berarengana. Bisaia atseginagoa duela iruditu zaio orain, eta denbora izan du, bitarte horretan, haren konkorrari erreparatzeko. Zalantza du; txaketa lotuta darama orain eta zaila zaio ezer berezirik antzematea.

      — Hau ahaztu duzu kafetegian.

      Zumalakarregiren liburua da, hori despistea. Ile sarriko eskuak ditu. Eskerrak eman dizkio.

      — Ez da ezer. Zer, jeneralen istorioak interesatzen zaizkizu?

Zuzenean joateko esan dio Luciak, gauez iritsiko denez, onena arte galeriara etxetik pasatu gabe joatea izango zaiola. Berak nahiago luke etxetik pasatu eta maleta uztea, baina hain garbi esan dio dena, ezen ez den ausartu beste planik iradokitzen. Chamartinen metroa hartu du eta transbordo bakarrarekin iritsi da Chueca geltokira; handik gertu aurkitu du galeriaren kalea. Kale labur eta oker bat, itxura batean arte-galeriarik nekez topatuko duzun horietakoa. Supermerkatu merke bat, kalera lokalik ematen ez duen eraikin-galeria modukoa, fatxada aire girotuaren haizagailuz josia, eta harantzago bizpahiru taberna bata bestearen ondotik. Kalearen erdialdera topatu du jende multzo bat, errepidearen erdia ere hartzen dutenak, garagardo-zigarroak eskuan, eta berehala ohartu da horixe duela helmuga. Atariaren ondoan zintzilik dagoen lonazko afixa gorria da galeriaren seinale bakarra, Galeria Max Estrella; antza, kalearen garaierara egon gabe goialdeko pisuren batean dago kokaturik. Valle-Inclan, pentsatu du, agian horrek esplika dezake Galdosen karlismoarekiko epelkeria; hau da, XIX. mende bukaera eta XX. mende hasierako Espainiako hainbat intelektual erakarri zituela karlismoak; hainbeste ezen Valle-Inclan karlistak goratzen zituen nobelak idaztera ailegatu zen. Galdos esajeratu bat, ez dela besterik Valle-Inclan pentsamendu politikoari dagokionez, horixe pentsatu du, nahiz eta lehena liberaltzat eta bestea karlistatzat jo izan den, baina ez dagoela sakonean hainbesteko ezberdintasunik.

      Ataria irekita dago eta korridore luze bat ikusten da barrenean. Sartu bezain pronto ohartu da ezetz, goialdera jo beharrean aurrera egin, eta hondoan dagoela galeria, jendearen joan-etorri ugariek aditzera ematen dutenez. Mukuru da handik eta hemendik eta ez du berehalakoan aurkitu Lucia. Hainbeste bizar ondo zaindu, tatuaje argitsu, piercing, orrazkera aldrebes eta erabakimenezko keinu artean, inozo samar sumatu du bere burua, maleta lau gurpilduna tente alde batetik bestera mugituz, bost ordu gorako bidaiak utzitako piura zarpail samarra nola disimulatu ez dakiela. Hala ere, galerian, gorputzen gainetik horma-sabaien zuritasuna gailentzen da, beretzat gehiegizkoa den argitasunagatik; jende-uholdean sartu arte ez da gauza izan paretetako obrak ikusteko. Hain dira txikiak, ezen ikusi ere ezin diren egin jendea apartatu gabe. Haiei jaramonik egiteke, baina, galerian barna sartu da barkatuka, maleta jada eskuetan daramala bere hanken aurrean. Salatxo baten atarian identifikatu du azkenik, beste bi emakumerekin hizketan. Albo batetik gerturatu zaiolarik, ez du ikusi etortzen eta “discúlpenme” batekin eten behar izan die solasaldia, Lucia ohar zedin. Muxu ematera joan zaionean, maletarekin apur bat bultzatu eta garagardoa bota dio Luciak nahi gabe jakan behera. Kaka zaharra, eskuaz ahal den moduan garagardo arrastoa igurtzi, jaka kendu eta bazter batean utzi du maleta ditxosozkoaren gainean. Lucia adeitsua izan da agurrean, baina ez bereziki suharra; akaso ez da momentu egokienean ailegatu. Bi neskak aurkeztu dizkio, Madrilen bizi diren bi “artista emergente”, azaldu dionez. Ezetz bietako batek, emergente ez direla, hitz hori ez zaiola batere gustatzen, eta gainera garbigailua egiteke utzi duela gogorarazi diola, eta barreak, eta artista hitzarekin ere justu-justu identifikatzen dela. “Bueno, realiza intervenciones en el espacio público”. Bakanetan entzun du Lucia horrela hitz egiten. Artista edo dena delakoa, ordea, oraindik konforme ez definizio horrekin, “tampoco los llamaría intervenciones”, baina tira, ideia bat egiteko aski izan daitekeela. Espazio publikoaren horrekin txiste bat okurritu zaio baina bere burua bridatu du zuhurki, botaz gero ziur aski lokazti ederrean sartuko litzatekeela kalkulatuta. Besteari begiratu eta galdetu dio ea “zerekin egiten duen lan”, eta “yo pinto” labur bezain zehatz batekin erantzun dio xehetasun gehiago eman gabe. Garagardoak bukatu direla-eta seguru asko taberna batera joango dira laster, horixe esan dio Luciak, masterreko gainontzekoak ere hortik dabiltzala (aurkeztuko dizkizut gero), eta denak bildu bitartean ea nahi duen buelta bat eman galeriatik obrak ikusteko. Gogorik ez du, nahiago luke zalaparta hartatik irten, baina baietz, emango duela buelta bat, kuriosoa egin zaiola, hori bai, obra oso txikiak direlako. “A mí, la verdad, y ahora que no nos oye nadie, me ha parecido un bluf” bota du espazio publikoaren esku-hartzaileak. Yopinto, ordea, ez dago ados, artistari erakusketa hobeak ikusi dizkion arren, badituela zenbait pieza interesgarri, eta obra txikiak egiteko bide hori, arriskutsua bada ere, ausardia handikoa iruditzen zaiola, nahiz eta onartzen duen agian erakusketa honi zerbait falta zaiola. Ez dute ematen norbaitek entzungo ote dituen beldur, nahiz eta imajinatzen duen artista bera ere ez dela urruti ibiliko. Sarrerara abiatu da, bada, erakusketa ordena batekin ikusteko asmoz, Luciak “si tienes dudas luego te explico” burlaizezko bat bota dionean, beste bien, esku-hartzailearen eta Yopintoren, irri laburren artean. Gustatzen zaio besteren aurrean adarra jotzea, batez ere halako gaiak tarteko, eta berari ez dio inolako graziarik egiten, inozo sentipena barneratzen zaio kolpetik, areago parean tokatzen zaizkionak ezezagunak badira. Ez entzunarena egin eta sarrerarantz abiatu da, beraz, eta konturatu da pixkanaka geroz eta jende gehiagok egin duela kanporanzkoa. Bera ere, aurrean egokitu zaion segizioari jarraitu eta, obrei kasurik egin gabe (galeria hartan dauden hamarretik bederatzik bezala), kanporantz joan da. Gau ederra dago, eta sartu denean baino jende gehiago da kanpoan, iskanbila ederra; espaloian alde batera mugituz, zigarro bat eskatu dio gertu ikusi duen neska hauskor itxurako bati. “Lucky?”. Berdin zaiola. Zigarroa ahoan, burua aurreratu duenean metxeroaz pitz ziezaion, makillajearen usain nabarmena aditu du, talkoaren usain antzeko bat. Galdetu dio ea erakusketa gustatu zaion eta berak ez duela ikusi, iritsi berria dela eta hainbeste jenderekin agobiatu egin dela. Hari ere ez omen zaio gustatu, “un poco sosa”, baina bueno. Gustura erre du zigarroa, atxiki luze bakoitzari poliki eginez tira; aspaldian hoberen sartu zaion zigarroa, dudarik gabe, baina nahi baino lehenago amaitu zaio. Gora begiratu du, pabiloi itxurako pareko eraikinean ilun daude leiho guztiak, eta iluntasun horrek eta gaueko haize epelak kaleko zalapartatik bakartzen lagundu diote. Oraindik zurturik da bezperan gertatutakoarekin; ez du ezer entenditzen, are gutxiago nola arraio endredatu duten kontu horretan bera, baldin eta etorri zitzaizkionak benetan poliziak baziren. Ez dago kontrakoa uste izateko motiborik, hori ere egia da. Baina ezin konpreni dezake, ezin hartu neurria. Baina nola da posible. Baina nola berari. Baina zer arraio. Hainbeste urte igarota, politikaren zeraren zeratik aldentzeko hartutako neke guztien ondoren. Ziztuan deitu zion Luciari, astebururako Madrilera joango zitzaiola bisitan, hura ikusteko gogo bizia zuela; lanetik zuzenean joango zen tren-geltokira, horixe esan zion, eta iluntzerako Madrilen izango zen. “Egun batetik bestera erabaki duzu?” galdetu zion Luciak, bozkario erakustaldirik gabe, eta berak baietz, halaxe eskatu ziola gorputzak, ez zuela zeregin berezirik astebururako, libre zuela, eta aurretik hitzartutako asteburua baino lehen joatea pentsatu zuela, ea ez zen pozten, bai noski, nola ez naiz poztuko, erantzun zion Luciak, batzuetan bihotzak agindutakoari kasu egin behar zaiola, hori ez zuen esan, lotsagatik, baina bai pentsatu, eta hark esaten zion lekura joango zela biharamunean, ez kezkatzeko, Luciaren aurreko planetara moldatuko zela; a, ba oso ondo, nik uste interesatuko zaizula gainera, erakusketa bateko inauguraziora goaz, eta gero hortik zerbait hartzeko asmoa dugu masterrekook, eta horrela nire kideak ezagutuko dituzu, eta ikusiko duzu, jende interesantea da, atsegina, parte askotakoak, eta lasai, ez beldurtzeko, ez dela hainbesterako artista artean ibiltzea, eta orduan bai, denborak kontua asimilatzeko aukera utzi izan balio bezala, bozkarioz esan zion, ze ondo, hau sorpresa, bihar ikusiko dugu elkar.

      Galeriatik gero eta jende gehiago irteten ari da, eta pentsatu du onena, momentuz behintzat, hantxe geratzea izango dela, kontraolatuarena egin gabe —oroitu da grafitero harekin, “soy la contraola”—, zigarroa ments, hori bai. Kanpora atera direnen artean ezagutu du Lucas, Patolucas, masterreko arduradun listomaria, amerikana marroi batekin, atzerritar itxurako (Europa iparrekoa?) neska batekin hizketan. Elkarri begiratu diote baina ez dute elkar agurtu; denbora laburrez kointziditu zuten eta akaso ez zen berarekin akordatuko, iruditu zaio lehenik, nahiz eta gero, ondo hausnartuta, ezagutu duela begitandu zaion. Luciaren nobio mozolo hori, tipo gris hori, pentsatuko zuen. Luze gabe atera da Lucia ere, talde handi samar baten erdian, harekin eta honekin hizketan. Ea zer iruditu zaion erakusketa, eta berak, tira, haiek komentatutakoarekin ados dagoela, ozta-ozta ikusi ahal izan duela, azaletik bezala, baina nahiko gatzila iruditu zaiola. Taldearengana biratu eta denen aurrean aurkeztu du Luciak; adeitasun handiz agurtu dute, irribarre zabalak aurpegian, baina zeudenera itzuli dira segituan biak bakarrik utzita. Hamar lagunetik gorako taldea da, eta pelaje guztietako jendea dago, gehienak emakumezkoak, eta ia denak bera baino gazteagoak; karrera bukatu berriak, pentsatu du. Talde handien ohiko ez-atzera-ez-aurrerak galeriaren kanpoaldean geldiarazi ditu, gainontzeko jendea pixkanaka sakabanatzen ari dela, eta galeria, jada hutsik, ixten hasi direnean. Lucasek ea beste norabait joango diren galdetu du, eta taldeko madrildar ia bakarra denez —eta masterreko kudeatzailea izateak ematen dion posizioagatik—, Lavapies aldera joatea proposatu du. Mutil gazte herabe samar bat desenkusatu da, berak jada martxa egingo duela, nekaturik dela, eta astelehenean ikusiko dutela berriz ere elkar, “en la mina” gehitu du Lucasek burlaizez. Neska batek galdetu dio Lucasi ea Lavapies urrutitxo ez ote den geratzen, eta inguruko edozein tabernatan geratzea nahikoa izango dutela; total, zerbait hartzea dela kontua, eta horretarako edozein taberna-zulo dela egokia. Metroa hartuta hogei minutuan han izango direla eta merezi duen taberna batera eramango dituela erantzun dio Lucasek.

      — Egia da, oso ondo dago, aurrekoan ezagutu nuen, gustura egongo gara han. Gainera, ze presa dugu?

      Berari begiratu dio bere oniritzia lortu nahian-edo, baina ez du zirkinik egin, ez da orain hasiko bera, iritsi berritan, nora joan erabakitzen.

      — Presa? Batere ez!

      Eguzkitako betaurrekoak jantzita dauzkan mutil gazte ihar bat da, eskuak gora eraman eta keinu nabarmena egin du. Amore eman du neska gazteak, eta ondoan duen mutilak bota dio, denak entzuteko moduan: “Deja, María, que parece que regalan algo ahí”. Metroko sarbiderantz egin dute, bada, Lucas gidari, eta Tribunalen sartu dira. Nasan itxoiten ari direla, beste puntan ikusi duen morroi bati bota dio begia; urrutitik ez da ondo zehazteko gai, baina ezaguna egin zaio, treneko kafetegian topo egin duen gizon hori ez ote den. Orrazkera antzekoa duela iruditu zaio, baina bere artean pentsatu du, bestetik, orrazkera ohikoa dela hori Madrilen. Trena iritsi da ziztuan, zarata ozenez, aire beroa hauspotuz, eta berak gizona dagoen norabidean eman ditu zenbait urrats, ateak ze paretan geratuko diren zalantza tarte hori aprobetxatuz, eta lortu du taldea bereganantz mugiaraztea. Lehena sartu da bagoian, morroiaren aldera begiratu du, metroaren barnealdetik; ezin du ikusi, baina, ordu horretan jende asko dabil metroan, horietako ugari zutik, eta burua alde batera eta bestera mugituta ere, ezinezko zaio hiru bagoi harantzago dagoen ezer ikustea. Amorrazioz bete da, eta nasara begiratu du berriro, zer gerta ere, ea han jarraitzen duen jakiteko, baina tipoa ere metrora sartuko zen.

      — Zer gertatzen zaizu?

      Ondo ezagutzen du Luciak; aise identifika dezake kezkaturik denean jartzen duen bisaia urduria.

— Vodka!

      — Izotzarekin?

      — Ez, vodka-tonika, horixe da orain datorrena.

      Ez zaio iruditu Lucas bere buruaz barre ari zenik boladan diren eta ez diren edariei erreferentzia egin dienean. Bistakoa da boladak duela mugitzen eremu guztietan, beste inor baino listoagoa izan nahi horrek, beti besteren aurretik dagoelako itxura eman nahiak. Orain, gutiziazko gintoniken bolada honen ondotik, vodkaren garaia ailegatuko dela ari da esplikatzen, lagun duen tabernari batek esana diola, dolar mordoa jarri dituztela konpainia handiek vodka bultzatzeko, vodka mota mordoa zabaltzen ari direla, ez orain arte bezala, non vodka eskatu eta inork ez zizun galdetzen zein markatakoa nahi zenuen; inork ez zuen planteatzen tonikarekin edateko halakoa edo halakoa zen egokiagoa, edo alderantziz, vodkarekin edateko halako edo halako tonika. Egoteko, egoteko, urtebetean baietz kristo guztia vodka-tonik eskean ibili, orain denok gintonik-ka ari zaretenean. Zaretenean. Paradigma hitza erabili du aldaketaren tamaina izendatzeko, eta momentu horretan taldearen beste aldera begiratu du beste konbertsazioren baten bila; alferrik baina, denak dira isilik Lucasen hitz-jarioari entzuten.

      — Niretzat beste bat orduan.

      Erabakimenez esan du Luciak, eta beste bi gehiago animatu dira.

      — Kaña bat niretzat, mesedez.

      — Ondo egiten duzu, mutil; badakizu, hemen ondo botatzen ditugu.

      Konplizitaterik lortu ez duen konplizitate keinuaz esan dio Lucasek.

      Lepo da lekua, ozen hitz egiten du jendeak, asaldaturik bezala, eta beiratearen aldera dagoen lagun talde batengan ipini du arreta; arropa deigarriz jantzita, M-z enpo daudela esango luke. Treneko tipoaren arrastorik ez du sumatzen, hori bai. Dena den, esaten dio bere buruari, bere hipotesia egia izatera, arraroa litzateke hura ere taberna barrura sartzea, nabarmenegia litzateke-eta. Besteren bat sar zitekeen haren partez, hori hala da, baina ez du beste inor susmagarririk topatzen tabernan, nahiz eta kontu horietan ezin jakin inoiz. Bestetik, trenean izan zuen jarrerak ere ez dio koadratzen; liburuarekin beregana joan izana ez da zentzuzkoa baldin eta beldurtu nahi ez bazuen, edo mezu ezkutu edo abisuren bat eman nahi ez bazion. Agian dagokion baino esangura handiagoa eman dio, finean, “Jeneralen istorioak interesatzen zaizkizu?” horri, komentario tonto bat, imajinatibo samar agertu nahi duen tipo arrunt batena, besterik ez, ez du zertan gibel-asmorik aurkitu nonahi. Luciarekin hitz egin nahi luke, baina ez du aurkitzen tarterik, gaur itxura du total eginda iritsiko direla etxera, eta ezin izango diola ezer kontatu, edo are, hobe ez badio gaia ateratzen. Gogaitu egiten dute hura kontu politikoek, gogaitu, bereziki, bere iragan politiko gatazkatsuak, ez bereziki antiabertzalea delako, baizik eta partidu eta ideologien arteko jokoaz paso egiten duelako. Berak ere hala sentitzen du bere burua, baina Luciak inoiz esan dio “iraganean ainguratuta” jarraitzen duela; bale, mundu hartatik irteteko kemena bildu zuela, eta hori, dudarik gabe, meritu handiko kontua izan zela, gehienek han jarraitzen baitute, denborarekin gauzak hain argi ikusten ez badituzte ere; baina hala ere, esan izan dio Luciak, kontra egin behar horrek ere, iragana mespretxatzeko bere obsesio horrek, herra politiko horrek, paradoxikoki, mundu haren aitortza suposatzen du, ideologia abertzale erradikalaren aintzat hartze sakon bat, eta badirudi zor moduko bat-edo sentitzen duela, beti kontu horiekin gora eta behera ibiltzeko, Unairen bizkar burla egiten, Imazen itzala madarikatuz, eta abar. Egia da, bere onetik ateratzen dute kontu horiek, eta baiki, Luciari aitortuko liokeena baino konformeago dago hark esan izan dionarekin. Saiatuta ere, urte mordoa igarota ere, ezinezko zaio kontu horietaz paso egitea, eta horretan bere aitaren iguala dela pentsatu ohi du, ezgai politikarekiko —are politika egiteko modu perbertso horrekiko— distantzia hartzeko. Dei egiten dio gatazka delakoak, kitzikatu, eta horri guztiari estaldura etiko bat jar baliezaioke ere —barbariearen aurrean isilik ez geratzea, izugarrikerien aurrean asaldatzea—, ondo daki erraiekin zerikusia duen zerbait dela gehiago. Nahi luke Luciaren jarrera izan, biolentzia historia horrekiko desapegu hori, baina ez da gauza; iruditzen zaio biolentzia historia horrek ukitu izan duelako dela batez ere, ukitu are hezur-azaletaraino, eta hori ez zaiola Luciari gertatu. Hura ere, guztiok bezala, posizioa hartzera behartua izan zen, posizioa hartu zuen, bai, baina errazagoa izan zaio, historia malapartatu hau azkenetan denean, urrats bat alde batera egin eta eguneroko bizitzako kontu hutsalei heltzea. Eta amorratu, amorratu egiten da Lucia berriz ere betiko borroka, betiko biolentzia, betiko eztabaida politikoa, betiko gatazka biziberritzen diotenean, eta horregatik esaten dio berari, ez mespretxuz baina bai kirri suerteko batez, “iraganari lotuta” segitzen duela edo “azken finean, gatazkak berotu egiten zaitu”, eta halakoak. Ez da, ez, bezperakoa kontatzeko tenorea, hobe beste uneren baterako uztea, ea bihar baden tarterik, ea nola hartzen duen, ea lasaigarri zaion inori kontatzea, ea zer egin asmatzen laguntzen dion; zer egin, zer arraiogatik joan diren nor eta berarengana, hainbeste urte igaro eta berriz ere bueltaka, egin duen ibilbide horren guztiaren ondoren; esan zien, bada, jada ez zuela horrekin guztiarekin zerikusirik, areago, erdeinuz ikusten zuela, eta hari mehar batek lotzen badu oraindik laguntasun moduko batengatik zela, ez beste ezerengatik, gogaiturik duela guztiak, beregatik bukaera eman diezaiotela behingoz, horretarako denak eta ez direnak atxilotu eta zapaldu eta zentzatu behar badituzte ere, nagusitxoak direla horiek ere, badakitela zertan dabiltzan eta nor duten, ze klasetako aparatua duten aurrean; enpo dela, nazkatuta, istorio horrekin guztiarekin.

       —Luciaren proiektua aurrera doala dirudi, Rosalindek begi onez ikusten du.

      Masterreko kontuekin dabiltza, Lucas gidari; antza, masterreko kontaktuen bidez Luciaren proiektuaren berri eman diote pope omen den emakume hari, eta interesgarria iruditu omen zaio, abenduan ailegatzean zehaztuko dutela, baina kotutoretza baten aukera aipatu omen zuen.

      — Orain lan egitea tokatzen zaizu, maja.

      Eskua eman diote elkarri, konplizitatez. Ez daki Luciaren begietako distira alkoholarengatik den ala ez.

      — Nola ez didazu lehenago kontatu?

      Euskaraz esan dio.

      — Atzoko kontua da, eta ez da ezer ziurra oraindik.

      Apalkeria puntu batez bota dio, berez ateratzen zaion euforia geldiarazi nahi balu bezala. Errepikapena hartu nahi du gaitzat Luciak bere proiektuan, errepikapena arte moderno eta garaikidean, originaltasunaren mesedetan erreprimitua izan den hori, hasi da azaltzen. Gezurra dirudi, esan du, baina modernitatean originaltasuna eta bakantasuna izan dira balio goretsiak; errepikapena, kopia, hobenduak izan dira, erdeinatuak, baina, egiazki, eta Rosalind Kraussen teoriei jarraituz, haiexek bezain funtsezkoak izan dira horiek arte garaikidean. Ezin dela ulertu modernitatea errepikapenik gabe, kopiarik gabe.

      — Benjamin landu beharko duzu orduan.

      Mutil gazte betaurrekodun bat da, ordura arte isilik ibili dena.

      — Oinarri bezala.

      Ezin isilik egon Lucas. Kontua, beraz, originaltasuna eta modernitatea estuki lotzen dituen mitoa eraistea izango da, oso postmodernoa dena, pentsatu du berak gutxiespen tanto batez, baina edozein kasutan unibertsitate giroan ikusi duen errepikapen —hor bai— baten adibide, jakintzat eta ontzat ematen diren ideien halako etengabeko auzitan jartze bat, gehienetan erretorikoa, benetakoa bainoago, eta are gehiago filosofian eta artean eta halako diziplina, tira, lausoetan. Hartu onartutzat dagoen ideia bat eta bila iezazkiozu ertzak, bilatu bainak, bilatu eragozpen edo trabaren bat, ez derrigor munta handikoa, eta horrekin nahikoa izango duzu ibilbide akademiko-zientifiko-ikerketazko bati ekiteko, mundu zabaleko beka eta instituzioek babestua, eta nazioarteko popeen, Rosalind Krauss horren edo are Stephen Hawking beraren onespenarekin. Kontua da, segitu du Luciak, artean berritasun oro zaharra den marko baten gainean egiten dela halabeharrez. Identifikagarria eta ezaguna den marko batean da posible soilik artea, aurretik artetzat jo diren obra guztien segidan baino ezin da jo berritzat obra bat, baita denik eta originalena eta abangoardistena izanik ere. Artearen sare erraldoi horren barruan sartu ezean, objektu bat ez da sekula artelantzat joko, eta ez da honenbestez, abangoardistatzat hartuko.

      — Berritasun guztia zaharraren errepikapena baino ez dela, ala?

      — Ez joan hain azkar, gazte.

      Lucasen jarrera tentel horri paso egitea izango dela onena sinetsarazi nahi dio bere buruari. Irmo jarraitu du Luciak, ez ulertzeko gaizki, horrek ez duela berritasunaren ideia ukatzen edo gutxiesten, baizik eta kontua dela berritasun artistikoa “bere neurrian eta termino egokietan antzematea”. Eta adibide bat jarri du: erretikula. Pintura modernoa saiatu da hausten, hausten etengabe, berria denaren bila geldiezin, inpresionismoa eta fauvismoa eta kubismoa eta futurismoa eta espresionismoa eta dadaismoa eta surrealismoa, eta segi aitzina, baina sakonean berritasun horien oinarrian erretikula dago, pintore modernoek erretikularen bariazioak besterik ez dute egin, ez zaie meriturik kendu behar, noski, baina denek egin diote men egitura geometriko zurrun horri, ez dute auzitan jarri, berdin du Van Gogh, edo Dali, edo Pollock, edo Cezanne, edo niri bereziki gustatzen zaidan bat aipatzearren, esan du Luciak, Leger, denek onartu dute laukizuzena, eta horren gainean egin dituzte beren berrikuntza eta esperimentazioak. Erretikularen errepikapenik gabe, bada, ezin konprenituzkoa litzateke pintura modernoa, eta beraz —ematen du amaitzera doala—, berrikuntza bezain garrantzitsua da errepikapena, ezagun den eta gertuko zaigun marko hori, kasu honetan erretikula. Harold Rosenbergek ere esan zuen, berria denaren tradizioa. Gazte betaurrekodunak esan dio, tira, interesgarria dela esaten duena, baina ez dakiela, hor dagoela Duchamp eta bere pixalekua eta ready-madeak, oro har, eta Warhol eta Brillo Boxak.

      — Hori beste kontu bat da.

      — Ez zait iruditzen.

      Pinturaz ari dela bera eta ez direla arte mota ezberdinak nahastu behar. Betaurrekodunak temati hain justu hori dela arte modernoaren ezaugarrietako bat, arteen arteko mugak eztandaraztea, arte absolutu bat dela bilatzen dena, gutxienez Wagnerrengandik datorren ideia dela hori.

      — Ez dakit ba, hitz egin ezazu Rosalind Kraussekin.

      Ohiko solturaz erantzun dio Luciak, ingurukoak liluratzeko duen gaitasun horrekin, eta denek egin dute barre; betaurrekoduna, apur bat deseroso, isildu egin da. Lucasek hartu du hitza orduan, eta gehitu du erretikularena gainera arte garaikidera ere igarotzen dela, badela arte-lerro oso bat erretikularekin obsesionatzen dena eta erretikula bere purutasunean nahi duena erakutsi, bere izaera materialean. Ad Reinhardt adibidez, eta bere monokromoak, edo Agnes Martinen mihiseak, emakume bat ere aipatzeko, beti aipatzen baitira gizonezkoak, dio, eta hor ere errebisio handi bat dago egiteko, emakumeek ere ekarpen interesgarriak egin izan dituztelako artean —gizona ez balitz bezala esan du Lucasek—.

      — Ad Reinhardt, zelako koñazoa.

      Yopinto da, edanaren eraginak hauspotuta-edo.

      — Zuzenean ikusi dituzu bere koadroak? Zuzenean beste zera bat dute.

      — Bai, tira, ez diot puntua harrapatzen.

      Konbertsazioan sartzeko aukera ikusi du berak.

      — Galdera bat egin diezazuket?

      — Bai, noski.

      — Hainbeste teoria eta hitz potolo artean, zer dela eta sartu zara zu masterrean? Zergatik ez zara pintatzera dedikatzen eta kito?

      Gurasokeriazko keinu bat egin du Lucasek, burua alde batera eta bestera mugituz, sekula baino patolucasago, eta Luciak “déjale” esan diola iruditu zaio.

      — Amigo, zu ez zatoz arte mundutik, ezta?

      — Ez, historialaria naiz.

      — Hara! Eta zer ikertzen duzu.

      — Utzita dut, nire gaia karlismoa zen.

      Barre algarak, karlismoa, ez sinestekoa, karlismoa.

      — Esan dizuet, utzia daukat.

      Publikoa pixka bat bereganatu duela komentario horrekin, horixe begitandu zaio, eta Yopintoren erantzunaren zain geratu da, oraindik ez baitio azaldu zer arraio egiten duen hainbeste pedante artean berea pintatzea bada. Arte Ederrak ikasi zituela esan dio eta hor formazio teoriko eskasa jaso zuela. Paradoxikoa dena zera da, jarraitu du, gaur egun arte munduan hain justu hori behar dela, teoria, hitz-jarioa, bestela ez duzula zer eginik. Gustura asko pintatzen duela eta berari hori gustatzen zaiola gehien, barrutik egiten duela gainera, aurrejuzgu teorikorik gabe, aurretik ezarritako estrategiarik gabe, pentsatu gabe “orain gai hauek daude boladan” edo “estilo hau da nagusi” edo dena delakoa, ezetz, berak ateratzen zaion bezala pintatzen duela, eta hala jarraitu nahi duela aurrerantzean. Baina kontua da, esan du enfatikoki, edozein laguntza eskatzeko, edozein beka, edozein saritara aurkezteko, zure “lanaren justifikazioa” eskatzen dizutela, eta hor beti hankamotz sentitu izan duela bere burua, erabat elbarri ez esatearren, eta honenbestez, zerbait egin behar zuela pintore gisa karrera minimoki duina lortu nahi badu. Berak galdetu dio ea ez duen beldurrik hainbeste teoriak eta hainbeste kontzeptu arrarok bere lana kutsatuko dioten, eta ezetz esan dio, seguru, Yopintok, argi duela hori, orain arte bezala jarraituko duela, eta gero, egiten duenari halako edergarri teorikoa jarriko diola; konponduko dela, baina ondoren beti, zenbait hitz potolo sartu, hala moduz nahastu, zentzu minimo batekin, eta horrekin aski izango zaiola.

      — Ez ahaztu Benjamin aipatzea!

      — Oinarri bezala.

      Irribarre urduria egin du Lucasek, eta barre gainontzekoek. Geroz eta gogokoagoa du tipa hau. Bere burua justifikatzeko beharra sentitu du, antza, Lucasek, eta Benjamin gainbaloratua dagoela esaka hasi da; akademian eta pentsamendu kritikoan boladak ere izaten direla, eta azken urteetan Benjamin besterik ez dagoela, baina hori ere aldatzen ari dela.

      — Benjamin aipatzea ondo dago, baina ez gehiegi. Ezagutzen duzuela adierazi, baina beste autore batzuez aritu hobeto. Hori da nire gomendioa.

      Pentsamendu kontinentalaren aldean, nahiago omen ditu, askoz ere eraginkorragoak direlako, autore estatubatuarrak; horiek azkenean, “pentsamendu europarra hartu, galbahe on batetik pasa, eta beste zerbait eskaintzen dizute, erakargarriagoa, erabilgarriagoa, gaurkotuagoa”. Horixe konprobatu ahal izango dutela ikasleek ere masterrean, eta Luciaren intuizioa goraipatu du —“tipa azkarra baita”— Kraussekin (Rosalindekin) lan egiteko asmoagatik.

      — Baina nahikoa hitz egin dugu arteaz, alda dezagun gaia. Tira, kontaiguzu zerbait karlismoaz.

      Barreak berriro ere, “hori, hori” entzun da beste aldetik.

      — Ez da zuena bezain interesgarria.

      Apenas entzun zaion algara artean.

      — Kontaiguzu behintzat nondik nora hartu zenuen gai hori.

      Gogoa du esateko gaiak ez direla hartzen, berak behintzat ez duela horrela ikusten, gaiak hartzen dituztenak Lucasen gisako botere-eskalatzaileak direla, dela katedratikoren batek esleitu diolako, dela modan dauden gaiak “hartzen” dituzten koitaduak direlako; berak interesa zuela karlismoan aurrez, eta egokitu zitzaionean berez atera zela horren inguruan ikertzea, interes propioz, ez Patolucasek bezala. Pentsatu eta esaten ez diren gauzak.

      — Izan ere, zuek ez dakizue, baina borroka izana da.

      Edaten duenean Luciari jarri ohi zaion mihi gaiztoa martxan da, pentsatu du.

      — Borroka? Zer diozu?

      — Igual hobeto ez badugu gai hori ukitzen.

      Total egina dagoen neska bat hasi da orduan kontatzen txikitan Baztanera egin zuela bidaia bat familiarekin, lagun batzuen arbasoak han zirela aprobetxatuz, eta flipatuta geratu zela hango “mutil morroskoekin”. Lagunen familiakoak (bigarren lehengusuak-edo) omen ziren, hitz egiten hasten zirela eta ez zitzaiela ezer ulertzen, baina a ze itxura zuten, “eran como forzudos, levantaban piedras y así”. Barreak. Baina jarraitu du esaten gero harrituta geratu zela jakin zuenean horietako bat ETAkoa izateagatik atxilotu zutela, bi guardia zibil hil zituen bonba-auto bat jartzea leporatzen ziotela, eta hori baino gehiago harritu zuela telebistan ikusi zituenean beste morrosko ezagunak atxiloketaren kontrako kontzentrazio batean tipoa askatzea eskatuz. Zur eta lur geratu omen zen.

      — Hildakoez hitz egiten ari gara.

      — Buf, zer esango dizut, hori izan da gure eguneroko ogia.

      — Ez dakit nola bizi izan zareten horrela.

      — Hortxe duzue karlismoa.

      Jarraitu du azaltzen horixe dela karlismoa azken finean; karlismoa entzun eta aspaldiko kontuak etortzen zaizkigula burura; eskolako lezioak, Historia de España, hemeretzigarren mendeko dinastia arteko gatazka aspergarriak, baina karlismoa hori baino askoz gehiago dela, ezinbestekoa dela Euskal Herria ulertzeko, baita egungoa ere.

      — Karlistarik gabeko herri karlista da gurea.

      Eta esan du, halere, ETArena azkenetan dela dudarik gabe, denbora kontua dela, gerta daitekeela oraindik basakeriaren bat egitea, areago, azkenetan delarik arrisku handiagoa dagoela basakeria handiagoak egiteko, ikus dezatela T4koa bestela; mundu horretan oso barneratua dagoela negoziazioaren aurretik beti kolpe gogor bat eman behar dela, zenbat eta gogorragoa orduan eta karta-joko hobea duzula, eta horren adibide dela zer gertatu zen Lizarra-Garazin, fraude bat bide batez, zeina Miguel Angel Blancorenaren ondotik etorri zen EAJ benetan izutu, akojonatu, zelako orduan. Ez dela deskartatzekoa, beraz, beste T4 bat, edo are krudelagoa den besteren bat, ondo dakiela zer esaten duen.

      — Ikusten, borroka izan da.

      Ez du graziarik eragin Luciaren komentarioak, eta berak jarraitu du esplikatzen bere ustez, halere, hori gertatuta ere ez dutela zer eginik; garai batean akaso bai, estrategia horrek bazuela zentzurik, “logika militarretik betiere”, baina gaur egun derrotatua dagoela ETA, eta aukerarik gabe ezer negoziatzeko, eta merezita dutela, ondo irabazita dutela hori guztia, beraiek ereindako kaka jaso besterik ez direla egiten ari. ETAko buruzagien itsukeriak ez duela jada ezer harritzen, eta ez baztertzeko ezer, oraindik astakeriaren bat egin dezaketela, baietz, esan diela dagoeneko, azken finean, sarraski bat egitea ez da batere zaila, logistikoki alegia, hori ez dela batere konplikatua, baina politikoki alferrik izango zaiela edozein kasutan. Gaiak zenbat kitzikatzen duen esan dio ahapeka Luciak, “cómo te pone el tema”, baina berari berdin dio, jarraitu egin du gau guztian lehendabizikoz zerbait esateko duen sentipenarekin. ETAk Euskal Herria (País Vasco) hobi-septikotu duela, eta hamarkadak, zer esaten dut nik hamarkadak —dio sutsuki—, belaunaldiak igaroko direla normalitate duin batera iritsi arte, gatazka delakoak, zeraren zera horrek, karlismoaren karlismoak, dena kutsatu duela, giza harremanak, eguneroko bizitza, dena, eta ez garela kontziente zenbat kostako den beste bizi, beste herri bizigarriago bat eraikitzea, ETA azkenetan dela, ez dagoela dudarik, baina ez dela hor geratzen kontua, ondo dakiela berak, ETA bukatu ondoren ere hor jarraituko duela hark ozpindutako guztiak, ez dela gutxi hain justu hark ozpindutakoa, eta Telesforo Monzonek, kolpista bat, bide batez, eta Eli Gallastegik, eta Sabino Aranak, eta horiek guztiek, jende-klase erraietaraino kontserbadorea, berea-gorde-zalea, masen manipulazioan aditu behinenak, eta Santa Kruz apaiza, nola ez, ia ahaztu nuen —jarraitu du—, odolzaleetan odolzaleena, tipo higuingarri bat, karlismoa zer den ondo erakusten duena, bai, zain zaharraren usainak, eta abar. Baina tira, berak badituela lagunak “mundu horretakoak”, eta berdin duela, aurrera jarraitzen dutela idi itsuak balira bezala, ametsen mundu batean, eta oraindik uste dutela ETAk zerbait pintatzen duela, pintatuko duela erabaki politikoetan, eta zerbait egiten duela Euskal Herriaren (País Vasco) alde, eta sozialismoaren eta haiek darabilten erretorika fazati, hanpatu horretako hitz potolo guztien alde; ez dagoela erremediorik, benetako danbatekoa hartu arte ez direla konturatuko, eta horretan eszeptikoa dela, sentitzen duela, benetan sentitzen duela haiengatik, zeren azkenean, berak ere ondo ezagutu du hori guztia, ezagutzen ditu haiek —dio bihozti—, haiek bezalakoak, haien familiak, jende jator askoa gehienak, “ziur aski zuei harrigarria egingo bazaizue ere”, baina hori, eszeptikoa dela uste duelako ez dutela atzera egingo berez, ostiaka akaso bai, baina berez inolaz ere ez, harrokeria eta ustezko duintasun handiegia dagoela mundu horretan orain errebueltaka hasteko, eta beraz, sentitzen duela (uler nazazue), baina ez duela bide poliziala beste erremediorik ikusten, horrek suposatzen duen guztiarekin, baita asko maite dituenentzat ere, azken batean kontu humanoez ari baikara, badakizue —pausa bat eginez—. Horixe geratzen dela bakarrik, derrota erabat zertifikatzea, pertsiana ez dutelako beraiek itxiko, pertsiana estatuak eta bere aparatu guztiek itxiko dutelako, eta askoz okerragoa izango dela hori, haientzat noski, berari jada ia berdin diola, akiturik dela, baina haiek garesti ordainduko dutela, sarritan esan izan diela, baina alferrik, euren eztabaidak mikazteko besterik ez duela balio izan.

      — Hobe geunden Benjaminez hitz egiten.

      Etsipen puntu batez bota du Yopintok.

La Equitativa

Leihotik begira, pareko eraikin zurian jarri du arreta; forma biribileko fatxada, barku baten eitea gogorarazten diona, akaso Nautikoarekin aurkitzen dion antzekotasunagatik. Aitak txikitatik hitz egin izan zion etxe pareko eraikin horri buruz —berak ez zuen baloratzen jakin urte dezente igaro arte—; plaka handi bat du atarian, “La Equitativa, vida. La Equitativa, riesgos diversos”; horixe ba, bizitza, arrisku askotarikoak, anitzak, ugariak. Oraintxe duda egiten badu ere, esango luke hori ere Aizpuruarena dela —biharamunean kontsultatuko du lanean—; aitak sarritan hitz egin izan dion arkitekto hura, faxista bat, baina jenioa. “Gaztetan madarikatzen eta gorrotatzen bagenuen ere, haren ekarria hamaika ezkertiarrena baino garrantzitsuagoa izan zen. Eta injustuki fusilatu zuten”. Frankismoan eskuinetik etorritako kultura guztia baztertu zutela berak eta bere lagunek, jarraituko zuen azaltzen, nola beti uste izan zuten Espainian kultura moderno bakarra ezkertiarra izan zela, exiliokoa, kanpokoa zein barnekoa, baina ekibokatuta zeudela, eskuinean ere figura ezinbestekoak egon zirela, besteak bezainbeste edo gehiago agian, literaturan, pentsamenduan, zientzian, arkitekturan, hor zeudela Luis Rosales eta Leopoldo Panero, eta Sanchez Mazas, noski, eta Eugeni d’Ors, hari eskerrak zirrikitu ugari ireki zirela, eta Ignacio Zuloaga, frankista izan ez balitz laudatua eta maitatua eta goretsia izango litzatekeela “hemen”, eta Gregorio Marañon, tipo erabat aurreratua bere garairako, eta hor zeudela fusilatuak ere, Aizpurua bera eta Maeztu, eta horietaz ez zuela jada inork ezer esaten —ez du ezer esan, baina Maeztu, hogeita hamabostean Calvo Sotelorekin Urumea frontoian golpearen alde arenga eginez, berak ez luke salbatuko—, ahaztuak zirela, eta badakiela, bai, ez dela politikoki zuzena hori esatea, baina berdin zaiola hari jada, badela garaia kontatu diguten ipuin horri ñabardurak egitekoa, eta bando errepublikarrean jarrera faxistak zeuden bezala egon zirela bando frankistan “lehen mailako pertsonalitateak”. Ezagun zuen, buruz zekien jada, aitaren esaldi parrasta hori.

      Errezela ireki du gelan argi gehiago sar dadin. Txikia zela, goialdeko publizitate-panel argiztatua besterik ez zuen ikusten bere gelatik, ez letra distirant eta higikariek sortzen zioten lilurak itsutzen zuelako, baizik eta perspektibak soilik eraikinaren goialdea ikusten uzten ziolako. Hazi ahala hasi zen lortzen ikuspegi osoa, eraikinaren balioaren kontzientzia hartzea hura aurrez aurre ikusi ahal izatearekin batera joan izan balitz bezala. Ezagun da berriki pintatu dutela, haren zuritasuna oso deigarria suertatzen baita, areago orain panel hori gabe, fatxadaren goialde kurboa zuri-zuria izaki.

      — Zeinen eder utzi duten.

      — Mesedez, zuri zakar hori jartzea ere. Beste baldarkeria bat. Hiri honetan egingo ez dutena.

      — Eta panela kendu zutenean?

      — Hori ondo egin zitean; plano originaletan ez zuan panelik, geroko kontuak dituk horiek.

      Aitaren logelatik, ibai alderantzago egonik, bete-betean ikusten da eraikina, pare-parean. Ama zenaren argazkia begiztatu du leiho ondoko komoda zaharraren gainean; txubaskero berde kolore bizikoa, irribera, ilea luze. Aspaldikoa da, baina esango luke bera ordurako jaioa zela. Benasquera joaten ziren oporraldiren batekoa akaso.

      — Ez duzu ohetik altxatu nahi? Hartara gela egurastuko dut.

      — Ondo nagok hemen. Altxatu, zertarako?

      — Mugitzeko esan zizun medikuak.

      — Ez duk-eta bera nire egoeran dagoena. Doan duk aholkuak ematea, eta afizio hori ditek medikuek.

      — Lagunduko dizut.

      — Uztak, motel.

      Gelatik irten da, ez du aitaren petralkeriak entzuteko gogorik, eta sukalderantz abiatu da. “Kafea egingo dizut” oihukatu dio handik; “bale” lehor batez erantzun aitak. Ekarri dion pakete berria utzi du apalean eta bukatzear denetik hartu du. Kafetera urez bete eta inbutu gainean jarri du kafe ehotua zapaldu gabe, aitak erakutsi zion bezala.

      — Berritik jarriko dizut probatzeko.

      Mahai txikiaren bueltan dagoen aulki bakarrean eseri da, ura berotu eta kafetera txinpartaka hasiko zain. Sukalde zaharra da, marroi koloreko lauzak eta armairu orain horiztatua; tiradera gorriak, sukaldeari kolore pixka bat ematen diotenak, suburu koipeztatua eta gasezko suak babesten dituzten burdinazko lerro belztuak. Ama hilez gero uko egin izan dio beti aitak etxean obrak egiteari, dagoenean ondo dagoela etxea, ez duela gehiago behar eta berritzeek buruhausteak eta trabak besterik ez duela ekartzen. Tumorea aurkitu ziotenetik are motibo gutxiago ezer aldatzeko, noski; eskerrak Cecilia etortzen hasi zenetik etxea txukunago dagoen. Esaten dutenez, borondatea ezinbestekoa da mota horretako gaitzak gainditzeko, bizinahiak bultzatzen omen du bat ezinezkoa lortzera eta gaitz sendaezinetatik onik irtetera; txorakeria hutsak, pentsatzen du berak, egunero hiltzen da jendea horretarako batere borondaterik gabe, falta zena, orain heriotza ere karga moral bihurtzea: ez duk behar bezain beste borrokatu, bizinahi gehiago eduki behar huen, kale egin duk, amore eman duk gaixotasunaren aurrean, kasik merezita joan haiz lurpera, zer egingo zaiok, hire partetik gehiago egitea huen; beste behin ere, enegarrenez, atzeko atetik sartutako moralkeria katolikoa, betiko moralkeria kulpabilizantea baina traza moderno eta alternatiboaz mozorroturik. Aitari, egiazki, motiborik ez zaio falta kemenik ez edukitzeko, horretan primeran ulertzen dio; diagnostikoak ez zuen zirrikiturik utzi, zaplazteko ederra izan zen. “Itxura txarra du honek” esan zien Mendia doktoreak, begiak paperetan kakotuak zituela, “ezer gutxi egin dezakegu guk jada”. Hondoratua baino, sutan atera zen aita kontsultatik; ezer gutxi egin dezaketela beraiek, zioen behin eta berriz, ezer gutxi egin dezaketela beraiek. “Ba beraiek ezin badute ezer egin, esan diezadatela nork egin dezakeen zerbait, esan diezadatela agudo”. Lasaitzeko, ez zuen berak beste ezer esaten asmatu. Bazekien aitarena erretorika hutsa zela, eta momentu horretatik bertatik ondo onartu zuela erremediorik ez zuela. Hurrengo egunean konprobatu ahal izan zuen gainera, izeba Conchi azaldu zenean etxean poltsa bete kontu: bitaminak, infusioetarako belarrak, miso pasta bateko, tofua besteko, kurkuma birrindua, aloe vera. Antzarak ferratzera bidali zuen arreba, areago makrobiotikan espezialista zen dietista edo naturopata edo petrikilo batengana joan behar lukeela (medikuek ez dutenez ezer egiten) iradoki zionean. Ohikoa zuen umore beltza atera zuen orduan, inori gabe bere buruari aplikatua: “Nahiago dinat duintasunez hilotz, lastima ematen bizi baino”. Orain, ohean kasik ezin mugiturik ikusten duenean, esaldi horrekin akordatzen da, baita izebaren jesus-maria-eta-joseekin ere, eta atsekabe sakon bat irribarre batekin nahasten zaio begitartean.

      Kafeteraren zaratak altxarazi du, eta kontzientzia duenetik aitarena den kikara aukeratu du arasatik —Bidasoa jartzen du ipurdian—; goraino bete du, eta koilarakada txiki erdi bat —gehiago ez— azukre bota gero.

      — Kiskaltzen dago.

      Kasu egin gabe hartu dio kikara. Aho aldera gerturatu eta, kafeari darion lurrun beroa sumatu ondoren, mesanotxean utzi du hozten. Ondoan duen pilula kaxari begiratu dio berak disimuluz, eta konprobatu du baietz, hutsik dela plateraren sinboloa agertzen den zuloa.

      — Zer moduz oinazeak?

      Keinu egin dio, hola-hola esango balio bezala. Burukomin jasanezin batzuk, horiexek izan zituen lehen sintomak. Familia-medikuak estresagatik izan zitekeela esan zionean, irri egin zion; bestela, ama hilez gero (zehazki, handik hamar hilabetetik aurrera) hartzen zuen medikazioaren kontua ere izan zitekeela bota zionean, hamar urtetik gora zela hura hartzen zuela, eta ordura arte ez ziotela azkura txikienik ere eragin; azkenik, migraina baten aukera iradoki zion, zeinari lehor erantzun baitzion “bidal nazazu espezialista batengana, mesedez”. Hor hasi zen analisien, ospitaleko gorabeheren eta mediku batetik besterako bidaien dantza, harik eta denbora gutxiren buruan Mendia doktoreak esan zion arte beraiek ez zutela ezer egiterik. Azkeneko kolpea izan zen ordurako aski maskaldurik zituen burmuin-gogoetan. Zer hasiko zen bera orain lezioka, peleatu behar zuela, eta ezin zuela amore eman, eta ez zuela etsi beharka, aspaldi emana eta hartua bazuen amore. Oinazea ahal den neurrian arrastoan sartzea, horixe dute orain helburu bakarra, “ez dezala sufritu”, lagunei, eta ingurukoei, eta senideei, eta lankideei horixe esaten die aitarengatik galdezka hasten zaizkionean, “ahalik eta lasaien egin dezan bide hau” eta halakoak; baietz egin ohi dute besteek buruaz, horixe dela onena dudarik gabe, eta ondo ari direla, eta ez dagoela beste erremediorik, eta abar. Pilulena ondo antolatzen eginahalak egin zituen, pilulen kaxoia txukundu, ondo ordenatu, orduan erosi zion halaber pilula-kutxa, Ceciliak egunero berritzen diona. “Lasai egon haiteke” esan zion pilulen erregimena esplikatu zionean, “ez diat txorakeriarik egingo, ez diat putada hori egingo”. Berak, zer erantzun ez zekiela, “erosotasunagatik egin dut” bota zion; baietz buruaz aitak, “bazakiat, bazakiat”, haragi bizian gehiago igurtzi nahi ez balio bezala, eta hasperen egin zuen sakon.

      — Adarra jo nahi edo zer arraio? Zaharretik jarri didak.

      Kikara eskuan, beltzuri ari zaio begira. Barrez hasi da bera. Behin baino gehiagotan saiatuagatik ere, sekula ez dio kafe kontutan ziria sartu, ezta gaitzak aurrera eginda ere. Irribarre egin du aitak, iritsi denetik lehenbizikoz; lorpen handia, pentsatu du berekiko. Ez da ekarri diona bezain ona egongo, baina berak berdin-berdin gozatzen du kafe-urrin hori eta, gelatik ez mugitzea deliberaturik, hormaren kontra dagoen zumitzezko besaulkian eseri da. Zalantza egin du momentu batez poliziena kontatu ez kontatu, baina berehala kendu du burutik; gai politikoak aitarekin ukitzea delikatua da, supituan hasten da erretolikarekin, eta seguru, kasu honetan, errieta egingo liokeela, bere jokabidearen ordaina besterik ez dela jasotzen ari, “mundu horrekin” loturak mantentzeko tema horrengatik; sarritan esan diola, handik eskapo egiteko, ea ez duen nahikoa eskarmentu izan, berak, ordea, sekula ez duela benetan alde egin nahi izan, halako hari arraro batek lotzen duela oraindik: kulpa? esan zion behin, damua?, edozein kasutan hik jakingo duk zertan habilen. Eta amarekin gogoratzen da, ezinbestez; nola, gertatutakoa gertatuta hotz segitu zuen, ez zuen beregatik erruki amiñirik ere adierazi, “ez espero nigandik ezer” esanez bezala, eta haren petralkerian, aitak sakonean halako samurtasun bat erakutsi zuela berarekiko, su eta samin erakustaldiz mozorrotzen zuena nolabait, baina azken batean, bistan zen edozer egiteko prest zegoela laguntzeko, gehiago sufri ez zezan, berriz “ziega ospel horretara”, Imazek esango lukeen erara, sar ez zezaten. Ama, bitartean, hor konponka, ulergaitz, errietarik ere ez zion egin, soilik urte batzuk geroago bota zion behin, serios, “ez dakizu zenbat min egin zigun kontu hark”. Ondo zekien bai, ez zioten sekula aipatu, ezta behar ere, zeren ondo asko antzeman baitzuen haiei eragindako zaputza, lotsaizuna, huts egin izanaren sentipen bizia.

      Hor du gelaren ikuspegi osoa, horma-armairuaren atean dagoen ispilu handiak erakusten diona; bata bestearengandik gertu, aitaren antz geroz eta handiagoa duela ohartu da, eta espantuz bezala, egokiera aldatu du beste keinu berezkoago baten bila. Ceciliarena aipatu behar lioke, baina gerorako utziko du momentuz.

      — Zure garaian, aita, Poliziak nola lortzen zuen klandestinitateari buruzko informazioa?

      — Poliziak?

      Mesfidantzan galdetu du, datorrena sumatuko balu bezala.

      — Bai.

      — Ez zakiat ba, mila modutara.

      Enborra mugitu du ohean, alde baterantz egin du, berari bekoz beko begiratzeko.

      — Zergatik galdetzen didak?

      — Pentsatzen jardun dut, orduan, oraingo teknologiarik gabe-eta, nola izango ziren kontu horiek. Besterik gabe.

      — Oso diferentea, noski, baina era berean igual-iguala.

      Berriz ere itzuli da aurreko jarrerara, leiho aldera biratuta, eta kikara hartu du mesanotxetik. Ez dirudi gaur hiztun dagoenik, baina kontu zaharrekin pizten denean ez dago geratuko duenik; beti izan da hala.

      — Tira, orain jende hau kexaka hasten denean barregura sartzen zait. Inpunitate poliziala? Ordukoa bai.

      Harritu egiten du nola hitz egin ohi duen gai horietaz berari gertatutakoa sekula jazo izan ez balitz bezala, bera ere atxiloturik egon izan ez balitz bezala, bost egun horiek giltzapean, eta gainera ama, urte mordo baten ostean, “zenbat sufritu genuen”-ka; zulo hartan bizitakoa kantu-eta-festa izan balitz bezala. Salbuespen bat amaren komentario urrun hura, gainontzean, pasarte haren ezabatze erabatekoa; aitak ez dio gerora inoiz aipatu izan. Ziur aski ez zuten dena jakin, hori ere egia da, berak ahal izan zuen guztia ezkutatu baitzuen eta haiek ez baitzuten ezer galdetu.

      — Orduan erraza zitean. Informazioa behar zutela? Joan eta galdetu. Ez zuan besterik. Atxilotu, estutu, eta zeozer irtengo zuan.

      Bukatu du kafea eta kikara eman dio ohetik; altxatu eta sukaldera egin du harraskan uztera. Ez du xaboia eskura topatu eta bertan utzi du; garbituko du Ceciliak. Bizkarretik entzuten du aitaren ahotsa, behin komisario batek esan ziola galdeketetan beti ateratzen zela zerbait, hortzetako pastarekin bezala gertatzen zela, egon zitekeela bukatzear, ahituta, baina ondo estutuz gero beti irteten zela zertxobait, leku egokian tinko zapaltzea besterik ez zela misterio bakarra, arte bat, bai, baina horrexek egiten zuela on agente bat. Pastarik gabe ere beti ateratzen zela zerbait. Itziarren semea eta zera horiek guztiak engainu hutsak baino ez direla izan, jendearen nahimena sutzeko sortuak, populua adoretzeko, baina gero errealitate gordin bakarra zela jendeak kantatu egiten zuela, salbuespenik gabe, kantatu eta kantatu, baita tokatzen ez zitzaionean ere, eta istorio epiko horiek guztiak ederrak direla, bai, pelikuletarako edergarri, baina kontua oso bestelakoa izan zela. Batzuk bai, Itziarren semea-ka, eta inor salatu baino nahiago du hila, eta ez zara eroriko Arbola maitea, bai, kontu mesianiko horrekin guztiarekin, beren agertokietatik, iritzi zutabeetatik, bozgorailu zientoetatik, lokatzetan orpoa ere sartu gabe, eta bitartean jendea, populua, sinesbera, gerrara (“esateko modu bat da”, zehaztu du) kanoi-bazka; komisaria bidean tinko-asmoz, ipuin horiek guztiek emandako badaezpadako indarrez, harik eta zuloan sartu eta kalabozoen beltza ezagutzen hasten ziren arte.

      — Gehiegi kostatu zitzaiguan horretaz jabetzea.

      — Norbait egongo da kantatu ez zuena.

      — Ezetz ba.

      — Tira, galdeketetako hildakoak hor dira.

      Burkoa esku batez gerturatu eta enborra atzerantz mugitzen ikusi du. Berehala gerturatu da harengana; beso batekin lagundu dio tentetzen eta bestearekin burkoa sartu dio bizkarraren eta oheburuaren artean.

      — Begira, sinplea duk.

      Galdeketetan hildako horiek ez dutela zerikusirik kantatu edo ez kantatzearekin, Poliziaren hanka sartze batekin baizik, gehiegi estutzearekin, kasuren batean akaso itaunduaren berezko osasun-arazo batek —biriketako, edo giltzurruneko, edo bihotzeko zera bat— lagundua. Inoiz eskutik joan zitzaizkiela, komisario hark ere aitortu ziola, baina ez zerbait jakin nahi eta kontatzen ez zietelako, baizik eta hor barruan aritzen ziren polizia asko bihozgabe hutsak zirelako, odolzaleak, diktaduraren babespean suelto ibiltzera ohituak; ezagun dela, odolak odolari dei egiten diola, eta inpunitate horretan inoiz pasatu egin zirela zenbait zoro, oinazea eragiteaz mozkorrik, tira eta tira, boterearen eta azpiratzearen sedukzio gehiegizkoaz, zerbaitek huts egin eta hantxe geratzen zitzaizkiela, eskuartean hilotz.

      Gelatik irtengo balitz ere aitak hantxe jarraituko lukeela iruditu zaio, paretari hizketan. Etengo lioke, baina badaki halako beroaldiak zaizkiola egun pozbide bakarretakoak.

      — Eta aise konponduko zitean txerrikeria. Musu-truk ateratzen ziren halakoak.

      Ez da ausartu galdetzen ea orain diferentea den, purrustada jasoko duela segurua baita. Galdetu beharrik ere ez du izan, ordea, jarraitu egin baitu.

      — Trantsizioan aldatu zen hori, nahiz eta oraindik elementu solte batzuk geratu ziren urte batzuetan.

      — Noiz arte?

      Espainia Europako Batasunean sartzearekin batera egin zutela benetako garbiketa, laurogeita bostean. Belaunaldi berri bat iritsi zela Poliziara, diktaduraren gordinena ezagutu ez zuena, gerra kontuak eta haiekin lotutako herra-gorrotoak bizi gabea, eta jende berri horrekin amaitu zirela behingoz “inpunitate espazio horiek”. Ez zutela beste erremediorik, gainera, Europan sartuta ezin zutela txorakeriatan ibili, herrialde demokratiko bat zirela demostratu behar zuten munduaren aurrean, eta ezin zuten onartu ordura arteko komisarietako barra librea, ezin zuten herritarren eskubideekin guztiz aratzak ez izateko atrebentziarik eduki, garesti ordaindu zezaketelako. Areago, inpresioa duela Europako beste herrialde askotan ez direla hain txukunak izan, urte gehiagotako tradizio demokratikoa edukitzeak edo gerra galdu izanak txerrikerietarako aukera handiagoa eman izan diela, kreditu moduko bat; begiratzeko bestela zer gertatu zen Italian Brigada Gorriekin edo Alemanian Baader-Meinhofekin, zer esanik ez Frantziak egin zituenak Aljerian, garbiketa galanta, eta inork gutxik jarri zuen erreparorik, jendeak beste aldera begiratu zuen, ustezko iritzi publiko europar demokratiko eta progresista horrek guztiak; eskerrak eman ditzakete hemengo superborrokalariek halakorik ez zutelako egin Espainian.

      Behingoz bukatu duela ematen du, hala izango ahal da.

      — Tira, GAL egon zen, bai, txapuza ikaragarri bat.

      Pausa bat egin du, hauspoa abailan doakio, eta leihoa pixka bat irekitzeko eskatu dio, izerditan dagoela. Berak kontuz ibiltzeko, ez dadila hoztu orain, eta estoreak goraino igo ondotik, goiko aldea bakarrik ireki du. Itsasoko haize freskoa sumatu du.

      — Hor izan genian azkeneko garaipena.

      Leiho aldera seinalatu dio aitak. Ezaguna du istorioa, ipuina, kolpistak Donostia hartzen ahalegindu zirenean hogeita hamaseigarrenean Loiolatik Urbieta kalean barna, nola batez ere anarkistez osatutako miliziek geldiarazi zituzten. Anarkistak, esaten zuen aitak, historiako ahaztuetan ahaztuenak, inorekin joatekotan haiekin joango litzatekeela. Hiriko eraikin enblematikoetako batzuetara erretiratu zirela kolpistak, tartean eraiki berria zen La Equitativara, beren porrotaren erakusgarri. Aitari berari entzuna daki hori guztia, fakultatean horren inguruko ezer ez baitzuen aditu. Hori bai, kontakizunak, hura ere aski epikoa bide batez, bazter uzten zituen beste kontu batzuk, geroago ezagutu zituenak; Maria Cristina erretzeko zorian egon zirela, kolpistekin barruan, azkenean ehun bat lagun atxilotu zituztela eta Ondarretako espetxera eraman. Ordu batzuen buruan fusilatu zituzten buruzagiak, eta egun gutxi ondoren beste asko, faxisten sarraski baten ondorengo amorruaren mendeku gosez, kartzela erasotu, presoak atera, eta bekoz beko akabatu zituztenean. 36ko gerrari buruz nobelaren batean aldarrikatutakoa (Atxaga? Saizarbitoria?) etorri zaio burura: ezerk ez duela tortura bidezko egiten, ezta torturatu izanak ere.

      Hitz beste egin du berak, nazkaturik da hainbestetan entzun dituen kontuez.

      — Zer moduz Ceciliarekin?

      — Horrekin?

      — Aita.

      — Ez diat ezertarako ere behar haren laguntza, badakik.

      Keinu bat egin dio, ez dagoela eroso jarrera horretan. Aurretik jarritako burkoa kendu eta luzatzen lagundu dio atzera. Ez du aita mindu nahi eta ez dio arrapaladan bururatu zaiona jaulki. Hasi-hasieratik izan zaio kexu, Cecilia bere borondatearen kontra kontratatzea erabaki zuenetik, eta denborak egoera samurtuko zuelakoan bazegoen ere, hilabete asko igaro dira eta berdin-berdin jarraitzen du, zaputzetik erdeinura. Ceciliaren egonarria, hori bai miresgarria. Ceciliaren hitz egiteko modua nazkagarri zaiola, gaztelera limurtzaile hori, usted gora eta señor behera, ezin duela jasan; prestatzen dituen janari horiek goragalea eragiten diotela, hainbeste saltsa, hainbeste espezia, zein gustu gutxi jakiak prestatzeko; ez duela etxea ondo garbitzen, ezaxolati samarra dela, hala moduz pasatzen duela erratza, bakanetan baino ez lanbasa eta presaka endemas, ez aipatzearren kristalak, begiratzeko nola dauden, hau ez dela beraien herrialde horietako bat, horixe esaten diola, hemen euria goitik behera egiten duela, kristalak berehala zikintzen direla, hori dela kuxidadea. “Auskalo zenbat pagatzen dioan ezer ez egiteko. Hitaz aprobetxatzen duk”. Isildu egin da, bai, ez dio esan nahi bezperan Ceciliak asaldaturik deitu diola, negar batean, zerbait izugarria gertatu zaiola etxean, “sucedió algo bien indecoroso, señor”. Aita ohean geratu zela, altxatzea komeni zitzaiola askotan errepikatu bazion ere ez ziolako kasu zipitzik egin, eta gela garbitzen ari zela, mesanotxeari trapua pasatzen, eta hara non eskua luzatu zion aitak, belaunetik gora sartu ziola, soineko urdin azpitik (halaxe esan zion, kolorearen xehetasun hutsala aipatuz), eta bera geldirik geratu zela, shock egoeran bezala, gertatzen ari zena ulertu ezin zuela, zer egin jakin gabe; “¿pero no le dijiste que parara o qué?” bota zion berak sinesgogor, eta Ceciliak “nomás me acuerdo que no platicamos”; bitartean aitak jarraitu egin zuela, larrua azalaren kontra, eta ez ziola azalpen gehiago eman nahi, baina halako itolarri bat sentitzen zuela; ez zekiela nola itzuliko zen berriro etxe horretara. Bere burua bridatu behar izan zuen ez galdetzeko ea zer gehiago gertatu zen, ea utzi egin zion nahi zuena egin ziezaion edo zer arraio, edo bakarrik ukitu soil eta labur batzuk izan ote ziren, nolatan gertatu zen hori guztia, aita gizon ezindua dela, indarrik gabea, aise ken zezakeela gainetik, beste kasu batzuetan uler zezakeela, baina kasu honetan, gorputz maskal hori aise goberna zezakeela edonork, eta ez zuela ulertzen halako eszena; “kenduion eskua zartako batez eta kito”, esateko gogoa. Baina gatazka konpontzea dagokio orain, batez ere ez duelako berriz ere hasi nahi aita zainduko dion beste norbaiten bila, ez baita erraza inor topatzea, are gutxiago konfiantza minimo bat emango diona, eta akaso orain gizonezko baten bila hasi behar lukeela, gainera. Lasai egoteko eskatu zion, hitz egingo zuela aitarekin, baina oraintxe ez du batere gogorik horretaz jarduteko, beldur da aitaren purrustadaz, eta bere buruari esaten dio errukiagatik ere nahiago duela ezer ez komentatu oraindik, gizagaixoa, dagoen egoeran bakarrik falta zaiola bere semea lizunkeria batzuengatik kargu hartzen hastea, zelako umiliazioa.

      — Etorri da gaur?

      — Gaur? Bai, noski, zergatik ez zuan etorriko ba?

      Egoteko pixka batean erregutu zion, ez uzteko berehalakoan, berak konponduko zuela asuntoa, eta etxera etortzen jarraitzeko, ez izateko beldur, aitak ez ziola gehiago halakorik egingo. Orain kalkulatzen du hurrengo egunean kale egin ez baldin badu jarraituko duela, beste ezer gertatzen ez den bitartean behinik behin. Buruz buru begiratzen dio aitari, hura alde batera bermatuta, leiho alderantz, ezin mugiturik ia, aire goibel batek inguratzen duela, eta aitzakiazkoa zen errukia benetako bihurtu zaio bat-batean; zeinen gauza miserablea horrela bukatu beharra.

      — La Equitativa, a ze izena.

      Komentarioa espero ez, antza, harriturik begiratu dio aitak.

      — Aseguru etxe batengatik duk, halaxe zian izena, “Equitativa”.

      Isilik geratu da.

      — Egoitza nagusia.

      Baiezkoa egin dio buruaz, ulertu du hainbeste. Hitz-erdika ibiltzea litzateke beste aukera bat; alferrik ordea, aita ez da idiota eta berehala konturatuko litzateke zein den kontua, honezkero konturatu ez bada. Deseroso sumatu du bere burua, ordua begiratu du.

      — Zer, bahoa?

      — Oraindik ez, baina laster joan behar dut.

      — Marka duk hirea.

      — Zer duzu orain?

      — Astebete pasa etorri gabe, eta hanka egiteko presaturik jada.

      Eutsi egin dio mihiari berriz ere, ez du deus lortuko aitari kontra eginez. Zumitzezko besaulkian eseri da hasperen txiki bat egiten duela.

      — Ez duk erraza nire egoera.

      Pentsatzen hasia da jabetu dela, ulertu duela Ceciliarena; baietz erantzun dio buruaz aitaren arrangurari. Medikuek ez diotela inoiz soluziorik ematen, dena doala txarretik okerrera, orain gure helburua da ahalik eta bizi kalitate onena eduki dezazun eta halakoak entzun beharra, ondo dakiela, bai, horrek zer eman nahi duen aditzera, ez duela erremediorik, kito; bizirik irautea, hori dela itxaropena, eta ea nola arraio bizi daitekeen horrela, sokari eusten. Oinazeak bere horretan jarraitzen duela, batez ere burukoak, bai, min sakon bat, burmuinaren zentrotik-edo irradiatzen dena ezin konta ahala norabidetan, baina egiazki ondo non kokatzen den ere ez dakiena, berea da, bere baitan txertatua, noiz ezkutuagoa, noiz isilagoa, baina beti etortzen dela bueltan, pastillek ere ez zidatek jada ezer egiten, ez zidatek kilimarik eragiten ere, ezin zidatek kendu, hemen izango diat betirako. Esku batekin burua ukitzen du, bestearekin bularra, begi penatuekin begiratzen diola. Ezagunak ditu halakoak, berezkoa du aitak esajeraziorako joera. Biziak ezin duela izan horrela bizitzea. Aurrerantz bermatu da, halako gertutasun bat azaldu aldera, baina ez du jakin zer esan, ahitu zaizkio kontsolamendu hitzak.

      — Botika hauekin, ez zaidak zakila ere tentetzen.

      Atzera egin du berak berriz ere airea sudur-zuloetatik ateratzen zaiola. Mirenekin eta haren “loditu”-rekin akordatu da ezustean. Jarraitu egin du aitak, pastilla berriak jarri dizkiotenetik erekzioak ere bukatu zaizkiola, “ezta lotan nagoela ere”, ximel-ximel eginda duela beti, nazka ematen diola dutxarakoan zakila itxura horrekin ikusteak.

      — Bueno aita, nahikoa dugu.

      — Lehen behintzat masturbatzen ninduan.

      Altxatu egin da aulkitik, azkar, eta oherantz gerturatu zaio.

      — Ez dut zertan halakoak entzun.

      — Tira, tira, eskandalizatu egiten haiz? Ze gertatzen duk, elbarriok, agureok, ezin diagu sexua aipatu, edo zer kristo.

      Ez dakiela zer den sexurik gabe bizi beharra, ez sexurik gabe zehazki, okerrago, sexuarekiko ezindurik, ezgai, eta noski, erraza dela bizitza normala dutenek —duzuenok— ez ikusiarena egitea —morala zuen neurrira baitago egina—, ez entzun nahi izatea tabua, lohia, zikina, guk pairatu behar dugun miseria hau guztia, ez igurtzirik, ez eszitaziorik, ez zakil-berotzerik, ezer ez; zer gertatzen da, guk ez dugula sexurako eskubiderik? botatzen dio bekoz beko, erantzunik ez duen galdera, espero ere erantzunik espero ez zuena, bidenabar, bera ordurako etxetik alde egitekotan baita, ezagutzen du hala jartzen denean, zentzurik ez tentel moduan han haren aurrean zutik jarraitzeak erretolika nazkagarri hori entzuten. Beraz, ikusten dudanez, iruditzen zaizu nire ezintasunak ere horraino iritsi behar duela, esan dio, iruditzen zaizu gorputz honek ezin duela desiragarria izan, ez duela erotismorako tarterik, gorputz zaztar honek ez duela horretarako ere balio, eta gaizki dagoela, moralki gaizki, baztergarria dela osotoro, ezintasun fisiko horregatik, horiengatik, gorputz honek sexu nahirik adieraztea.

      — Nik ez dut ezer esan, dena zu esaten ari zara.

      — O, moralistak! Elizarik gabekoak, horiek dituk okerrenak.

      — Ez dakit zertaz ari zaren.

      — Noski, noski, izan ere, burua joan zaiok aitari, tumorearen kontu honekin ez duk harritzekoa.

      Mespretxu keinu bat egin eta indarrez itxi du leihoa; ezer esan gabe aldendu da ohetik. Saiatuta ere, urtetan gauza bera bizita ere, ezinezkoa zaio halakoetan behazunik ez pilatzea. Itzuli egin da gelako ate ondoan.

      — Etorriko naiz bihar edo etzi. Ekarriko dizut bromuro pixka bat.

      — Bale.

Jose Javier Garmendia, Antonio Begiristain, Angel Martinez, Juan Gurrutxaga, Francisco Zabalegi, Jose Francisco Esnaola, Ignacio Oliden, Javier Miranda, Manuel Lizarraga, Juan Almeida, Jose Insausti, Manuel Lasa. Banan-banan argazkiei so ari da, denbora pasa-edo, ezagunen bat topatuko. Ezagutu ditu batzuk, eta ezagutzen ez dituenak ere ez zaizkio oso aparteko: 50-60 urte bueltako gizonak, burusoilak batzuk, aurpegi puztuak gehienak, arraiadun alkandorak, biboteren bat, aurpegiera serioa. Elkartean bazkide sartzea ia ezinezkoa dela entzun izan dio Imazi, oinordetzaz-edo ez bada nekez, eta hala izanik ere dirutza ederra pagatuta, noski. Giroa ere halakoa da; agintariak, nagusiak eta mandamasak, kontuz honekin, kasu bestearekin, ez egin hori, beste hori halaxe egin behar da, hori jasotzeko duzue, eta abar. Aitor du, halere, aurreko eguneko ozpinaldia gorabehera, gustura joaten dela hileroko afarira, bere iraganera lotzen duen hari fina batetik —aitak gogorarazi dion bezala—, bere orainetik aldentzen duena bestetik.

      Ohi baino ekite nabariagoaz saiatu da Imazi laguntzen, baina hark are ekite handiagoaz esan dio ezetz, ondo dakiela, bere elkartea dela eta haren kontu denez gonbita, haren kontu direla prestatze lanak orobat. Ez dute hitz egin aurreko afaritik, eta lanetik apur bat lehenago irten denez, zalantza egin du denboraz beste egin edo ez hitzordua arte. Azkenean, baina, zuzenean joatea erabaki du; Imazekin bakarrik egokitzea elkarri oraindik dioten estimuaren aitortzatzat ulertuko duela pentsatu du, eta nahiko seguru da, gainera, aurreko eguneko sesioa gertatu izan ez balitz bezala egingo dutela denek. Elkartean sartu denean Imazek emandako abegia normala baino suharragoa izan da —besarkada eta guzti—, eta hori ere elkarri oraindik dioten estimuaren aitortzatzat ulertu dute biek.

      Felipe Murua… hori ikastolako Murua haren aita ote den pentsatzen ari dela sartu da Unai elkartera. Imazena baino agur hotzagoa izan da; zer moduz, ondo esan beharko, zaharrak berri, lehengo lepotik burua. Segituan joan da Imaz dagoen alderantz eta ardo botila bat atera du plastikozko poltsa zaratatsu batetik.

      — Luis Cañas. Aitari oparitu ziotek bezero batzuek, baina alkoholik edaten ez duenez, ekarri egin diat.

      Botila biratu du Imazi etiketa erakusteko, baina ez dio jaramon handirik egin.

      — Zure aitari oparitu badiote, ona egongo da.

      Berari begira bota du komentarioa, eta irribarrez erantzun dio, anaitasunez. Gaztetako begirada bera sumatu dio, Donostiako kaleetan Frantziako Tourra ikusi zuteneko hura. Indurainen bigarren Tourra, baina beraiek Aitor Garmendiaren alde. Imazen aita ziklista ibilitakoa zen, Garmendiaren klub berean, eta haren bidez Costa Vasca hotelean sartu eta txirrindulariak ezagutzeko parada izan zuten. Halaxe sinatu zien Banestoko bisera Indurainek, Gatoradeko botilatxoa Bugnok, Z deigarri bat zeraman kamiseta Lemondek: Garmendiak Banestoko maillot bana oparitu zien. Gogoan du nola egiten zuten balantza, hego haizearen konpasean, karrera bitartean Donostiako kaleak gurutzatzeko ipini zituzten egitura metalikoek; izutu ere egin ziren haietako batean, Mirakontxa zeharkatzen ari zirela. Belardi txiki batean jarrita, goiz-pasa egin zuten, karta-jokoak zirela, kantuak zirela (gu euskaldunak gara, Euskal Herrikoak), Imazen aitaren pasadizoak (Ocaña handia, eta Migel Mari Lasa, eta abar), amek prestaturiko tortillak, entsaladilla errusiarra, harik eta erlojuaren kontrako lehenbizikoak irten ziren arte. Ziztuan igarotzen ziren Kontxan barrena, eta hanka puntetan jarri behar izan zuten, egunean zehar gero eta jende gehiago iritsi zelako haien lekura, eta azkenerako, ikusmira ere oztopatu zietelako Imazen aitaren desesperaziorako. Imaz izaten zen lehena —orduan bera baino altuagoa izaki— San Martin kaletik azaltzen ziren txirrindulariak identifikatzen, eta halaxe du akorduan nola Garmendia atera zenean beregana biratu zuen burua, elkarteko begirada konplize berberaz, eta ezer esan beharrik gabe ulertu zuen Garmendia zela zetorrena, eta are ahalegin handiagoa egin zuela hanka-punta-puntetan jartzeko, eta gezi baten antzera pasatu zela. Egiazki, beraiek ez ziren gai txirrindularien arteko abiada ezberdintasuna sumatzeko baina Imazen aita antza bai, zeren “oso fuerte ikusi dut” edo halako zerbait bota zuen, eta baiki, azkenean sekulako erlojupekoa egin zuen. Indurainek irabazi zuen, noski, baina ez zen aparte ibili Garmendia.

      — Azkar zabiltzate gaur.

      Flanaren ontzi zilarrez inguratuari bi eskuez eusten diola agertu da Oier. Normalean lehena izaten da, eta Unai azkena (horregatik egokitu ohi zaio hari mahaia prestatzea), eta atetik sartzen ikusi bezain pronto ohartu da bera dela ezer ekarri ez duen bakarra.

      — Nik jarriko dut mahaia, Oier, lasai.

      Unaik botila bete ardo ekarri duela, eta berak ere zerbait egin beharko, halaxe desenkusatu da. Oier eta Unai ardoaren inguruko kontuei lotu zaizkie —tenpranilloa eta garnatxa, gracianoaren garraztasun puntua, upel-urteak, beratze karbonikoa, urteko ardoaren gorakada—, Unaik jakintza baino espantu gehiagoz. Errioxako ardoak baino nahiago dituela Nafarroakoak entzun dionean ezin izan dio irribarreari eutsi; zer ote den baboa izatea. “Gure ardoa”, jarraitu du, eta burura etorri zaion lehenengo melodia hasi da txistukatzen mahai-zapia zabaltzen duen bitartean. Oierrek berriki “Iruñeako taberna zahar bateko eguneko menuan” ekarri zioten ardoa aipatu du, eta behingoan zuzendu dio Unaik, “Iruñeko” behar duela eta ez “Iruñeako”, a-rik gabe ahoskatu behar dela, alegia. Melodia arina are ozenago txistukatzen saiatu da bera, konbertsazioaz paso egin ezin duela, halere. Mahai-tresnak jartzen ari denerako bonokulturei buruz ari dira hizketan; bihar jai-eguna dela, eta ea bonoak eskuratu dituzten.

      — Hik ez duk behar, ezta, Oier?

      Harroturik da Unai, bonokultura delakoa eskuratu duela, eta eskuratu duela berriz ere, baimena duela afaldu ondoren Parte Zaharrean irteteko.

      — Gu ez gara zuk egiten duzunaren erantzule egingo, e!

      Inori kasurik egitekotan, Imazi egingo dio.

      — Beharrik ere ez!

      Bere burua ikusten du Unairen txorakeriak jasan beharrean; Imazi adarrik jotzeko barrenik ez du, eta seguru Oierrek laster egingo duela hanka, ez da parrandan irten zalea, are gutxiago Unai zein aldarterekin datorren ikusita. Gutxitan ikusi du garreztatuta, eta ikusi duen bakanetan gai horren bueltan izan da. Antzerki patetikotzat jotzen du parrandan ateratzea, “ardiak taberna lizunduetan”, norberaren autoestimua indartu nahian, harako harekin hitz-aspertu ustez burutsua, beste harekin begirada minak, azken batekin igurtzi ustez kasualak. Motibo bat eta bakarra dagoela gauez ateratzeko, maite-jolasa, flirt ergela, oilartze nerabea; berdin gizon, emakume, gazte, heldu, ezkongabe, ezkondu, bikotedun edo dibortziatuak; finean, denek dutela helburu bera, inork hala aitortuko ez duen arren. Berak kontra egin zion afari horietako batean, konbentzimendu handiegirik gabe —hori ere egia da—, orokortzeak ez direla sekula zehatzak izaten, “kasu askotan” horixe dela errealitatea, baina beste batzuk ez dituela zertan haragiak bultzatzen. Ez zela haragiaz ari, ez behintzat horretaz bakarrik, haragiaz baino odolari darizkion substantziez ziharduela, endorfinak eta oxitozina eta horiek guztiak, ondo ezagutzen dituela berak ere, eta drogen modukoak direla; drogak bezala fikzio handi batera eramaten dutela bat, gezur erraldoi baten barnean bizitzera, zoriona erdiesteko modu bakarra zure balizko alde maitagarri, xarmangarri eta brida ezinaren (gezurrezkoa hura ere) erakustaldia egitea izango balitz bezala. Grazioso eta interesgarri eta zirtolari ari zarelakoan, benetan handiputz eta handiuste eta handizale ari zarenean. Parranda eta larru-nahia, gauza bat eta bera direla. “Aizak, arrazoi dik, hitz egin ezak hire izenean” bota zion ohiko zakarkeriaz Unaik, eta Oierrek baietz bere izenean hitz egiten zuela, norenean bestela, baina ageri-ageriko kontua iruditzen zitzaiola eta ez zezatela behartu, otoi, adibideak ematera, ez zela urrutira joan behar eta —Unairi berari tinko so—. Isilunea etorri zen, bazekiten denek zergatik, harik eta Imazek hitza hartu zuen arte; ez zegoela guztiz ados, baina gaiaren inguruan pentsatzea interesgarria zela, parranda-ereduaren inguruan alegia, eta berak beste arazo batzuk ikusten zituela, eta kontuz ibili behar; gazteak desmobilizatzeko arriskua zegoela eta, dudarik gabe, herri mugimenduak “hausnarketa serio bat” egin behar zuela gau-giroak sustatzen zuen gizarte ereduaren inguruan: alkohola, drogak, musika komertziala, denbora-pasa merkea, eskapismoa, eta abar. Falta zena, pentsatu zuen berak, eta horretara jarrita, hitz egin zezaketela baita ere Ezker Abertzaleak urteetan herrietako jaietan alkohola saltzen lortutako milioikadez (intentsitate baxuko zerga-iraultza), drogak estigmatizatzera dedikatzen ziren handi-mandi politiko, koadro politiko, komisario politiko txikiteo-zale, mozkorti edo adurtiez, edo baita gau-giroarekin zuzenki loturiko azpikulturen asimilazioaz ere. Orain erretolika horrekin etortzea erraza zela. Apaizen antzera horiek ere, predikamenturako pronto, praktikamendurako poto. Pentsatu eta esaten ez diren gauzak. Ez aipatzearren, eta Oierrek esandakoarekin lotzeko, militanteak, hipermilitanteak, gudariak sortzen duen lilura erotikoa, nor izateak sortzen duen harrotasun bulartia, kale-borroka txorta-borroka da, ekintza batetik izerdi patsetan etorri eta gorputz heze horrek sortzen dituen endorfina eta klase-orotariko-fina guztiak, eta bestelako gorputz-erreakzioak; ea omerta kontuez hitz egiten hasita ez ote zuten gauza horietaz guztiez ere hitz egin beharko, edo ea beti bezala, urtetan eta hamarkadatan bezala, isilik geratuko ziren denek begien aurrean zutena salatu gabe, zer eta beste helburu, goranahi handiago baten izenean hobe zelako zaborra etxeko sotoan ezkutatzea. Esaten ez diren gauzak, alafede.

      Txakolin botila bat ireki du Unaik, eta inori galdetu gabe lau edalontzi bete, topa egin behar dutela.

      — Nafarra izango da, ezta?

      — Jakina, Getariako nafarra!

      Edalontziak goian dituztela oraindik bizi-bizi da aparra, makaldu nahi ez balu bezala, eta hala jarraitu du Unaik hitza hartu ondoren ere. Albiste on bat eman behar diela eta igotzeko gorago edalontzia.

      — Hasi jostailuak erosten, Garazi eta biok haurdun gaude.

      Edalontziek topa egiten dutela, Oierri begiratu dio eta hura ere berari begira da, harridura eta barreguraren arteko keinu batekin. Baiki, txakolinaren mikatza aski aproposa begitandu zaio egokiera horretarako; Garazi gajoa pentsatu du berak bigarrenez; pentsatu dute, ia segurki, gainontzekoek estreinakoz.

      — Ba al dakizue jada, zakila edo alua den?

      — Oraindik ez dakigu, hurrengo ekografian ikusiko da.

      — Zurea bezalakoa bada, orduan ere ez!

      Etorri bezala bota dio, eta barre-algara hain izan da ozena ezen barrualdeko mahaikoak hasi zaizkien isiltzekoka; berehala jarri da serio Imaz, portatzeko mesedez. Txakolin tragoa jota, mahairantz joateko eskatu die, pronto direla zainzuri gratinatuak. Labera egin du gero, eta haren atzetik Unaik; Imazek bizkarretik nola estutu dion ikusi dute, eta bestea, harro, irribarre luzez, ia lotsatuta. Mahaira datozela, ea izenak pentsatuta dituzten galdegin dio, Unaik ezetz, badituztela batzuk zerrendatuta baina oraindik erabaki gabe dutela. Egokiera aprobetxatu du berak ahapeka esateko Oierri, “mutila bada, Asier”, eta honek irribarre egin du disimuluz.

      — Zer esan duk?

      — Nik?

      — Bai, hik.

      — Ezer ere ez, lasai motel.

      Sututa ditu begiak.

      — Ezin duk besteren poza zapuztu gabe bizi, ezta?

      — Zer diok?

      — Ezin duk, ez, beti izan duk hala.

      — Bueno, bueno, Unai.

      — Gaizkiesaka ibiltzeko, bai, horretarako lehenengoa beti.

      Mahaia kolpekatu du Imazek, eta serio begiratu Unairi.

      — Bakea!

      Labana-sardexken hotsa zainzuri gratinatuak mozten, sakoneko mahaikoen harrabotsa, ez da besterik entzun lipar batez. Batzuetan pentsatzen du barnean pilatuta duen herra ez ote den injustuegia Imazekin. Egia da haren forma txukunen atzean tipo zorrotz bat gordetzen dela, gupidagabea maiz, ortodoxiatik puskatxo bat ere aldentzen ez dena, esanekoa eta ezer erlatibizatzeko prest ez dagoena. Ez du erreparorik batere aginte makila behar den tinkotasun handienaz gobernatzeko, eta batez ere, gauza batek ematen dio amorrua berari: aginte eremuetan mugituta, bestetzuek ordaindu izan dituztela haren eta haren lako beste batzuen erabakiak. Behin entzun zion: “Antolamendu onaren legea: pieza bakoitza hobekien egokitzen zaion lekuan jarri behar da; batzuk ideologia eta estrategia mailan, beste batzuk ekintza zuzenean”. Halaxe joan dira urteetan, bai, lagun eta ezagun batzuk bata bestearen atzetik “kalabozo ospeletara”, haren hitz berberak erabiltzearren. Baina akordatzen da, halaber, ez dago ahazteko, ongi etorri hartako “gertakarien” (halaxe deitzen die orain bere kolkorako, adierazlearen leuntzeak adieraziaren larria bigunduko balu bezala) ondoren eman zion laguntzarekin, ezinbestekoa, nola bizkarretik heldu eta etxera eraman zuen —berrogeita hamar metro eskas—, “lasai, ni okupatuko naiz honetaz” esango balu bezala, eta zeinen ulerbera izan zen berarekin, nola ez zion kargurik hartu, ez zion errietarik egin, “edonori gerta dakioke” esango balio bezala, nahiz eta ondo zekien ezin zitzaiola edonori gertatu. Bere bila gurasoak etorri zirenean izan zuten jarrerarekin konparatzen du. Ama lehenengo, hitzik gabe hainbeste esateko gai zena: “ondo merezita daukazu”, “banekien hori gertatuko zela”, “ez naiz alferrik zure ama”, “noizbait ikasiko ahal duzu”. Aitaren txanda iritsi zen gero etxean, hark bai hitz egiten zuela: bere garaian antzarak ferratzera bidali zituela “horien guztien arbasoak”, eta ordutik askoz ere libreago sentitzen zela, izugarrizko zama kendu zuela gainetik, eta orain bere txanda zela. Gogoan zuela kito esan zuen eguna, planto egin zuela egun batetik bestera, eta denak utzi zituela aho bete hortz; ez ziotela oraindik barkatu, noski, baina bertan goxo gera zitezkeela denak beren herra eta behazun guztiarekin. Ama agertu zen aitaren sermoiaren erdian, kirioak dantzan eta isiltzeko, isiltzeko behingoz, bere obsesio guztiak transmitituko zizkiola, transmititu zizkiola ordurako, semeari. Aita ez zegoen gelditzeko, baina, eta Imazen kontra hasi zen, hark bultzatzen zuela, hark eramaten zuela behar ez zen lekura; “gezurra dirudi, mutiko hori zenarekin”. Haren amari (“Begoña hori”) botatzen baitzion semearen desbideratzearen ardura; Imaz ingurune erabat ideologizatuan hezi zutela, haren amaren mito eta abertzalekeria guztiekin, Egin-ekin egunero gosaldu, hileroko osaba presoarenganako bidaia ezin ukatuzkoak, kontzentra gaur, manifa bihar. Gero, bai, gauzak beltz jarri zirenean Imazekin haserretzera iritsi zirela inoiz, kontuz ibiltzeko gaztigatuz, ez sartzeko saltsatan, gauza bat zela kausa babestea, laguntzea, eta beste bat, oso diferentea, bizitza osorako kondena eraman beharra gainean: atxiloketak, torturak, kartzela, eta abar. Osabarengandik ikas zezakeela hori; “edo kontrakoa” zehazten zuen aitak, baina edozein kasutan, horiek ere damutuko zirela hainbat gauzaz. Ereindakoa jaso besterik ez zutela egin, horixe esaten zuen; zelako talentu galera “mutil horrena”, a zer modu estupidoa bizitza gozagarri bat bizitza pairamenezko bilakatzeko, sakrifizioa sakrifizioagatik, XXI. mende betean gainera. Egia zen, Imaz izan zen beti lagunarteko adiskide distiratsuena, ikasle eredugarria, lezioa airean harrapatzen zuen horietakoa, gelako buruargiena; eta ez hori bakarrik, gelatik kanpo ere lider naturala, berezko karisma suerte bat zuena; “mutil ondo hezia” esaten zuten gainontzekoon amek, horietako askok bekaitz puntu batez esan ere. Ibilbide akademiko eta laboral berdingabea aurreikusten zioten denek, baldin eta, zentzu komun eta logika ororen kontra —tira, logika ideologizatuaren alde—, hori guztia aparte utzi eta militantzia bere bizitzaren erdigunean ipini izan ez balu. Sakrifizioa, esango du egun Imazek, ziur aski, bere ibilbidearen edergarri, baina momentuan sakrifizioa bainoago lilura, protagonismoarena, nor izatearena, itzala, obedientzia bultzatzeko gaitasuna; lilura, gazte-gazterik mundua aldatzen ari zarela sentitzearena, “hau eta bestea erabaki da” esan ahal izatearena, “erabaki da”; etorkizun hordigarri bezain itsugarri batekiko lilura. Eta halaxe, beraz, urte luzetarako, liberatua, bai, baina ez libre. Mugimenduaren egitura askotarikoetan, beti “nazio mailan”, etorkizunerako promesa handienetarik, zeina harritzekoa ere ez den ikusita konpetentzia zein pelajetakoa zen: buruzapalak, kabestruari ondo atxikiak beti, hitz potolo eta ideia motzen zaleak, fedean laketuak. Eta Imazi, behintzat, beste maila bat aitortu behar zaio, beste ikusmira bat, muinean, kontu ideologikoei dagokienez, oso antzekoa izanagatik.

      Horregatik, gupida apur bat ere sortu dio, hasi denean kontatzen Saioak eta berak pentsatu dutela baita ere umea edukitzea, baina momentuz itxoin egingo dutela, “ea kontuak baretzen diren”. Berriz ere atzetik dituztela, berriz ere barrura sartzeko arrisku gorrian, aspaldiko segimendu estuenak jasaten ari dela; berriki, bilera batetik irten zelarik atzean sumatu zuen segizioa ikustekoa zela, pare bat auto eta furgoneta bat, bai, behintzat; ez dakiela, ez dakiela, inpresioa duela edozein momentutan eraman ditzaketela berriro. Testuinguru horretan, ez duela Saioa marroi osoarekin utzi nahi, nahiz eta apur bat estutzen ari zaion azken boladan; denbora pasa eta pasa ari dela eta inoiz ez dela une onena. Egokiera aprobetxatzeko esango lioke eta dena bidaltzeko pikutara, areago berari ere fabore egingo liokeelako; pentsatu eta esaten ez diren gauzak. Ondo daki bere borondatez sekula ez duela utziko; orain arteko atxiloketa eta kartzelaldiek (labur samarrek, hori ere egia da) ez badiote atzera eginarazi, ez da orain hasiko iheska. Unai estatuaren errepresioa madarikatzen hasi da, betiko hitz-jarioan, baina berak ez dio jaramonik egin.

      — Eta zer dela eta orain berriro segika?

      Zuzen bota dio galdera Imazi. Bera bezainbat harritu dira besteak hori galdetzen ikusita; normalean, auzi politikoez hitz egiten denean, paso egiten du, isilik geratzen da, Imazi eta Unairi uzten die hitza. Inoiz mintzatzen bada, kontra egiteko izaten da, amorrazioak jaten duelako, eta aurrekoan bezala, behazunak gain harturik, zakarkeriaren bat esan ohi du. Horregatik harritu ditu denak.

      — Su-eten zurrumurruen aurrean gauzak argi utzi nahi dituzte ziur aski, tiro bakarraz bi txori. Eskuina lerroan sartu batetik, eta bestetik, guri gogorarazi egoeraren kontrola beraiek dutela.

      Samurtasunez erantzun dio Imazek, mintzamoldea ere aldatu duela iruditu zaio. Kontuak eskapo egiten diola sentitu du halere berak; kosta egiten zaio xehetasunak ulertzea halako balorazioak egiten hasten denean.

      — Zelako arduragabekeria.

      Ezetz egiten du buruaz Unaik. Ea su-eten baterako aukerarik ikusten duen galdegin dio Oierrek.

      — Epe laburrean ez dut uste, azkarregi da, baina gauzak lantzen eta hezurmamitzen badira, akaso bai.

      Gorputza aurrera bota du, eta ahapeka jarraitu du.

      — Kontua da goikoek saltsa ederra dutela haien artean.

      Eskua astindu du, zinezkoa iruditu zaion etsipen puntu batez. Ez daki bera aurrean dagoelako hitz egiten duen horrela, baina egingo luke ez duela inoiz entzun kontu politikoaz hain suelto, halako zintzotasunez. Deserosotasun bat ari zaio ernaltzen, baina, jakin behar ez lituzkeenak jakiteagatik, eta erabakia argi eta garbi badu ere, ez delako bere buruaz erabat fidatzen. Jakin-mina gailentzen zaio, ordea, eta erne-erne jarraitzen ditu Imazen azalpenak: ez dela su-etenaren aukera baztertzen, baina bermeak ezinbestekoak direla, ezin dela jokora joan kartarik gabe, eta ez dagoela batere erraz berme horiek segurtatzea. Estatuaren zurrunkeria batetik, ez dagoela ezer negoziatzeko prest, eta goikoen —gorantz seinalatu du atzaparrarekin— deskontrola bestetik. Are baxuago hitz egin die, eta berak ere aurrera bota du enborra, modu nabarmenegiz akaso.

      — Gure arazo nagusia, orain, goitik dator.

      “Goikoez” hala hitz egiteagatik estonaturik, galde eta galde jarraitzeko gogo bizia sartu zaio, baina bere burua bridatzea lortu du. Ez du esango orain ezer, ez, Unaik; beste norbait izango balitz, pentsatzen du, berehala hasiko litzateke uzteko goikoak bakean eta tar-tar-tar, baina orain isilik da, noski, hori esaten duena komandantea dela ikusita. Atzera bota du enborra Imazek, zerbait interesgarria kontatu duenaren satisfakzioarekin, eta eskuak zabaldurik itxi du kalaka.

      — Eta dagoeneko gehiegi hitz egin dut.

      Luzea izan da isilunea, eta nora begiratu ez dakiela, alboan duen hormako koadroan topatu du babes: Jenaro Arrieta, Agustin Sagarna, Pedro Sagarna, Jose Manuel Casado, Felix Anabitarte, Jose Antonio Labaien, Miguel Pelayo, Iñaki Alkain.

1996-06-04

nik ez dut ezer egin benetan ari naiz… jende guztiak esaten zidan zu lasai zuk ez duzu marroirik ez duzu ezer ezkutatzeko eta hala da nik ez dut ezer egin ez dakit zergatik nagoen hemen hau guztia ekibokazio handi bat da nahastu egin da norbait zer? nola? ez dakit… ez dakit benetan ai… hau izorratzea (Pausa) bai bai bai behera begiratuko dut bai baina ez estutu hainbeste burua bai bai ez dut gora begiratuko (Pausa) eskertzen dut isiltasun hau autoaren motorraren hotsari jarraituz distraitu egiten naiz beste nonbait egongo banintz bezala geroz eta ozenago entzuten dut nondik ote goaz? N-1? A-8? nora ote goaz? Antiguara balitz han behar genuen honezkero… e? aspalditik bai… txikitatik eskolako lagunak gara berarekin nengoen bai… baina nik ez dut ezer egin… non kontatuko dizuedala dena?... nik bai ordea hau guztia lehenbailehen buka dadila (Pausa) bost egun? ez ez berehala konturatuko dira nik ez dudala zerikusirik ez dudala zer kontaturik bost egun? bai zera ez ez iritsi bezain laster ohartuko dira begiratuko dute beraien fitxetan haiek jakingo dute beste inork baino hobeki… zorte pixka batekin inor ez da enteratuko gurasoak ere ez pentsa aita... hau lotsa jakingo balu akabatuko nau hauek baino beldur gehiago ematen dit kasik… (Pausa) Imaz bera ere bai berriro eta auskalo zenbat gehiago (Pausa) hau izorratzea estuegi ditut eskuburdinak… laxatu ditzakezue mesedez? oso estu ditut begiratu zerorrek… zer? mina ematen didate zirkulazioa geldituko zait laxatuko dizkidazue mesedez? … bai isilduko naiz… izan ere (Pausa) nondik atera dituzte zokor-mazo hauek? aurreko hilean hil zen harengatik egongo dira horrela tiroketa bat tiroak alde batetik tiroak bestaldetik far westean bezala suziri-hotsa zi-zi-zi erruleta bat edonor eror zitekeen eta ertzaina erori agente bat xehea ardura gutxi duen horietako bat ziur aski baina tira hor sartzen denean batek badaki zer dagoen bestaldean sartzen direnak bezala… nola zen? Garminde? hala uste dut telebistan azaldu zen haren emaztea lantuka negarrez kameren aurrean era un buen hombre un buen marido un padre extraordinario eta haren alaba lau urtekoa oraindik zer gertatzen ari zen ohartu gabe lastima bat desgrazia bat bai hori hala da hauei esanda zerbait konponduko litzateke? zera egon hadi isilik ez haiz hasiko orain sentitzen dut Garminderi (Garminde jaunari? Garminde zenari?) gertatutakoa nire doluminak burlatzen ari naizela pentsatuko lukete hago isilik… hau izorratzea noiz iritsiko gara? (Pausa) bakean utzi naute behingoz… agian konturatuko ziren agerikoa da ez dudala ezer pintatzen hemen ez? denek esaten zidaten hori ez nuela kezkatzeko motiborik ez nuela marroirik ez ekintzarik ez ezer hala da bai beraiek ere enteratuko dira igual hauek atxiloketen nahas-mahasean ez ziren jabetuko baina goi-agintariek jakingo dute hainbeste… akaso horregatik isildu dira… lo detuvieron por equivocación quedó libre el mismo día… bueno hau guztia ekibokazio bat izanda ez naiz hasiko orain gauzak nahasten baina salatzekoa da hau zergatik eskuburdinak hain estu jartze hau ez bada umiliazioa oinazea debalde eragin nahia bortxaren apeta hau salatzekoa da eskumuturretan markak izanda erraza izango da begira ezazue hemen duzue froga ikusi nola tratatzen dituen zuen Polizia maite honek atxilotuak Polizia gertukoa bobbien erara osatua eta nahi duzuena… iritsi direnean aurpegira begiratzea besterik ez zegoen hauek ez dira Guardia Zibilak ez maderoak eskerrak pentsatu dut pentsatu dugu denok noski beren bisajea ikustea besterik ez zegoen beraien ilajea hauek ertzainak behar dute eta Imaz euskaraz erantzuten horiek bai potroak eta eskubideak euskaraz irakurtzeko exijitzen gero a ze tipoa eta sarrerako atetik agertu da burusoil bat euskara jator batean halako eta halako a ze protokolo absurdoa hegazkinetan salbamendu-jaka nola jarri behar den esplikatzen dizutenean bezala zer gauza alferrikakoa erritual zentzugabea zu kaka eginda tunel luze baten hasieran eta haiek protokolo bati segika… métete por la izquierda iristen ariko gara (Pausa) pixka bat lasaitu gara ertzainak zirela ohartu garenean baina begira hau eskuburdin hauek kolpe hauek kank kank kank lasaitu gara pixka bat baina ez dakit zerbait irrazionala da inkontzientea zeren ondo dakigu azken boladan nola dabiltzan denok dakigu hauek ere suelto dabiltzala bridarik gabe itxurak egiten bai iaioak dira eskubideak irakurri eta rollo hori guztia baina denok dakigu nola dabiltzan zer egin zioten Iñakiri Agusi Pelosi Maialeni egin zizkioten ukituak… espero dut Imazi tratu hobea ematea gizajoa jada bigarren aldia hauek behintzat ez dira Guardia Zibilak… (Pausa) tendremos que bajar a pie (Pausa) nola? bai bai ez naiz mugituko… zertarako zapi bat? segurtasun kontuak izango dira bai… euria euria egin du usain hau nahasezina da euria lurraren kontra euria… euri usain hau uraren eta hautsaren lehen nahaste hau lurruna lurretik gora lurrina bake giroa salbazio moduko bat helduleku bat lotura bat bake garaiekin… ate bat beste bat ate-kolpe bat beste bat hemen dena kolpeka egiten da edo zer arraio ez dute beste metodorik ezagutzen edo zer… hau beste zerbait da beste urrin bat ura bai hezetasuna bai baina zerbait gelditua urmaeldua hamarkada ugari dituen hezetasun bat bazterretan laketua zoko usain nazkagarri bat itogarria hau ez da bake usaina ez hau beste zerbait da… metal hotsa (Pausa) begiak kizkurtu ditut ilun da baina sobera niretzat nire begi hauentzat zeinen azkar ohitzen garen iluntasunera ez dugu askorik behar zerbait ikusteko (Pausa) burdin-kolpe lehor bat (Pausa) hemen utziko naute? hau izorratzea (Pausa) nola? ezin naizela eseri? bale ados bale baina zergatik? (Pausa) burdin-hotsa… baietz baietz ez dut galderarik egingo bai bai erantzuteko nago ni ez galdetzeko ulertu dut (Pausa) burdin-hotsa (Pausa) nora? paretara? horma zuzenduko luke Unaik horma ez pareta ze dator de pared… paretara bai horrela? baina zer da hau zer mila herio… esango diot honi begiratzeko behingoz beraien fitxategietan nahasi egin direla kopon nahasi erabat baina isiltzeko esan dit morroi mukerra da gero a ze tipo higuingarria hobe hago isilik isilik hago hobeki motel esango luke Unaik motel ahots ergel horrekin… zenbat denbora edukiko naute hemen? zertan ari ote dira? konprobatzen agian? akaso bai horixe begiratzen ea gazte hau nondik atera da zeren arabera atxilotu dugu ez ote gara urrunegi joan galdetuko diete beren buruei etxe horretan sartu eta denak harrapatu ditugu bai ezkutatuta zeuden agian baina guk Imaz behar genuen Imaz zen atxilotu behar genuena eta azkenean denak atxilotu inertziaz-edo esango dute hauek ere zerbait egingo zuten ez dugu ezer galduko galdeketatxo batekin… hor egongo dira autoan jada ikusiko zuten nik ez dudala zerikusirik horrekin guztiarekin… segurtasun kontuengatik gehiegizkoengatik ziur aski hori ere esaten zidan Oierrek ez zaitez kezkatu ez esajeratu gero kontra etorriko zaizu dena bestela eta begira orain baina tira hori segurtasun kontuengatik nengoela han ez ezer egin dudalako ez ezeren errudun naizelako eta Imazi laguntzeagatik ere bai baina hori ez diet esango… agintariak esaten ariko zaizkie baina zer arraiogatik atxilotu duzue hori ez duzue ikusten zein melenga den askatu ezazue derrepente ez dugu arazorik nahi aski kaka-nahaste izan dugu azken boladan zipaioak torturatzaileak pnv errudun eta horrela eta ez dugu besterik behar errugabe bat hartu eta hemen edukitzea baino… fuera esango diete esaten ariko zaizkie oraintxe bertan fuera askatu ezazue segituan goazen efikazak izatera… (Pausa) burdin-hotsa… gora? zer? dena egia besterik ez dizuet esango nola bestela nik ez dut hemen ezer pintatzen… zapia? berriro zapia? iluntasun hau… berriz zoko usain hau usaimena zorrozten narda areagotzen ez nago orain oka hasteko… azkar mugitzen naiz kontuz eskailerak tak-tak-tak segi aurrera ate-kolpeak beti kolpeak beste bat beti kolpeak… eseri naiz eserarazi naute (Pausa) zenbat izango dira? zenbat hots entzun ditut? lau dira hiru hemen beste bat aparte (Pausa) ea euskaraz nahiago dudan? (Pausa) euskaraz min gutxiago egiten duela? (Pausa) egin barre egin barre bai (Pausa) noski… hori ez dakit… baina… ez dakit benetan… baina zer da hau erotuta daude burua joan zaie nork ulertu lezake… esan diet lehen zuen kideei honek akats handi bat behar du izan nik ez dut ezer egin (Pausa) nola?... horrela?... hau izorratzea eskuak ditut lurrean zabalik hanka puntak eta gora eta behera enborra zuzen tripa lurra ukitu gabe eta gora eta behera eta zenbat da flexiorik egiten ez dudala? soinketa klaseetatik agian eta gora eta behera baina hau akabua da hau ez dago ulertzerik eta gora eta behera ezingo dut asko jarraitu… ezin zaitezke erori ez zara eroriko…. azkarrago? nola baina?... erortzear naiz dardarka ditut besoak ez duzue ikusten? …hauspoa aterako zait atera… berriro hasiko garela? bai bai badakit zuek ez zaretela ekibokatzen barkatu ez nuen hori esan nahi… bai hori da bada… ez dakit jauna… zer hasi behar naiz asmatzen orain? beraiek nik baino hobeki jakingo dute harrapatuko naute orduan bai txikituko naute… egia esaten ari natzaizue ni ez nengoen han ez dakit horri buruz ezer (Pausa) tira bai baina hori beste zerbait da… baina ni ez nengoen han hori da egia (Pausa) ea ura nahi dudan? ez ez ez dut behar ezagutzen ditut trikimailu horiek begira zer egin zioten Anuki… amarru bat da guztia badakit eutsiko diot edan gabe (Pausa) nola beste maila bat? zer esan nahi du horrek? segitzeko flexioekin? (Pausa) esan nion Imazi beldur naiz ez ote diren nire kontra joango eta berak ezetz ez nuela zer ezkutatu berak ez zuen motel esaten ezetz bakarrik ez nintzela zertan arduratu behar eta hau eta bestea? galdetzen nion tira hori ez da ezer esaten zidan eta edozein kasutan beti esan dezakezu zuk ez duzula zerikusirik horrekin… bai bai arrazoi duzu esaten nion beti esan dezaket hori gainera azken buruan hori ere ez da hainbesterako muga lauso horretan mugitzen da ez da zuek egiten duzuena bezalakoa tira hobe hortik ez jarraitu (Pausa) ezin dut gehiago ez nago honetarako prest Imaz eta hauek bai formazioak egin dituzte ez zarete erori behar eutsi egin behar diozue guda psikologiko bat da zuekin nahiko dute jolastu adarra jo eta horrela irakatsi diete prestatu dituzte egoera hauetarako… baina ni (Pausa) hautsaren zaporea lur-min usaina baina sentitu ez dakit ezer sentitzen dudan jada… bai? ados… (Pausa) zuek esaten duzuena bai… zer? ez dakit jada zer erantzun benetan ez dakit nola saiatu zer espero duzuen nitaz ez dakit ezer ez nengoen han ez dut horrekin zerikusirik ez dut ideiarik batere (Pausa) Guardia Zibilak? Guardia Zibilak sartuko dituzuela? (Pausa) ziegara? bihar? (Pausa) zapia berriro (Pausa) baina zer ari dira egiten? jota daude… hau ez didate sinetsiko kontatzen badut kanpoan… banoa banoa bai… patilletatik tiraka erauziko dizkidate erauziko dizkidate seguru horrela nola joango naiz… eskailerak ez da asko faltako… burdin-hotsa (Pausa) burdin-hotsa (Pausa) zutik gainera?... ezin dut baina… ezin (Pausa) eta hau zer demontre zer da musika hau baina… harrabots ernegagarri bat musika heavya ozen gitarra bonbo zarata hau amesgaizto bat baino okerragoa da musika ozen ezin eseri horrela akabatuko naute ez dago hau jasaterik… akiturik naiz utz iezadazue deskantsatzen minutu batzuk sikiera gero berriro altxatuko naiz minutu batzuk sikiera musika hau gabe minutu batzuk sikiera hemendik irteteko hau ez dago eramango duenik hau… eta hori ez nautela gehiegi estutu ere (Pausa) zarata gogaikarria gorputza daukat lehertu beharrean (Pausa) e zu esaten didate esaten dit morroi mukerrak e gora baina kasik ezin dut loak bukatuko nau martxa honetan lo egin ezinak galarazita baitut egotea eta egotea ezin dut besterik egin egotea eta egotea eta halere ezin eutsi berriz ere oinaze barneko hau (Pausa) ezingo dut luze iraun ezingo diot horrela luze eutsi esango nioke mozoloari baina hobe hago kieto ahoa itxita bakarrik oihukatzen dit esaten dit zutik orroka jende honek ez du humanitaterik zer da hau… zarata hau musika hau hau izorratzea… ikusiko balute kanpoan hau ezagutuko balute zulo hau… nola hasiko naiz ni ezer esplikatzen nola azaldu nola nagoen barrenak krak egiteko zorian nor naizen non nagoen ulertzeko ere lanak… zenbat denbora igaro da? lo pixka bat egin nahi nuke atseden apur bat hats egin nahi dut hats tarte batez (Pausa) zenbat denbora igaro da? (Pausa) bigarren etapa? berriz ere gora? ez da egia izango… musika hau ze zarata… ez dut nahi nahiago beste edozer hemendik irten nahi dut… bai banoa ez nazazue horrela atxiki geratzen zaidan indar apurra erabiliko dut honen kontra hemendik aterako naiz lehenbailehen hemen nagusi zarete bai hau da zuen eremua bortxa iraina laidoa… (Pausa) arropak? biluzik? gorputz hau ez dago erakusteko gorputz honek lastima ematen du txiki eginda astindua zartatua dago gorputz hau da zuen obra ikusazue bai ea lotsa apurrik geratzen zaizuen begira zer den egin duzuena… ez dut begiratu ere egin nahi hemen nago zurrun gorputzetik gorpurako bidean… bai entzun dizut entzun dizut limpio como la patena bai ni un solo indicio bai hau da zuen eremua nonbait irtengo dira argira hauek guztiak noizbait ikusiko duzue orduan… nola? animaliek bezala edo pertsonek bezala? nola nahi dudan? hobe isilik nahi duzuena egin diezadakezue jada gorputz hau zuena da ez nirea (Pausa) zer? ama ezagutzen duela Ketxusek?… lepoaldean duen marka sexya iruditzen zaizula Ketxus? begira fetitxista atera zaigu tipoa entzuten dut atera nazazue hemendik… eta nola ikusi diozu ba marka hori? ez zenuen zamalkatuko dagoeneko zerri alaena? karkarkarkar… behetik gora ateratzen ari zait ezin dut gehiago… tantak ikusten ditut ezpainetik behera behazun usaina behazuna zapore garratz bat behazuna… mingainarekin garbituko dudala? ez da orain artekoa baino okerrago izango (Pausa) gainean sentitzen dut mukerra bere zama… bere hatsa usaintzen dut parez pare usain min nazkagarri bat… gainean dut ezin naiz mugitu hats hori… eskerrak bota ditudan bota beharrekoak (Pausa) hementxe geratuko nintzateke etzanda… betirako etzanda (Pausa) oihuak entzuten dira (Pausa) garrasiak entzuten ditut (Pausa) isilunea (Pausa) garrasi gehiago (Pausa) agonia-oihuak mesedez entzuten dut ai ama aditzen da (Pausa) ahots hori berea da ezin du besterena izan (Pausa) ezagutzen dudan? ez dizuet erantzungo nirekin ari zarete jolasean… oihu gehiago… bereak dira bai ezagun ditut eutsi Imaz… garrasiak (Pausa) berak ere entzungo nauela? (Pausa) burutik behera… kasko bat (Pausa) motozale kasko bat (Pausa) zertan ari dira hauek? (Pausa) urrun entzun ditut oihuak orain edo desagertu dira? (Pausa) kolpeak burua sentitu dut kontrolaezin lepoa hautsiko didate ez dut indarrik jada… berriz ere oinaze sarkor hau hezur-muinetik datorrena… zer nahi duzue esatea… ez dut ezer entzuten jada, uste dut belarri batetik entzumena galdu dudala buruak egiten dit alde batetik bestera goragalea berriro ere baina kasko honekin… eskuak altxatu ditut mugitzen hasi naiz geldirik esan didate kolpekatu naute baina ez dut ezer sentitu geldirik baina nire gorputza astindu dut nahi gabe astindu mugitu naiz erortzera noa erortzen naiz (Pausa)

      burrunba barnean tunel bateko hotsa bezala hotsa eta argia elkar hartuko balute bezala iluntasuna eta oihartzuna argi eza eta burrunba kolpe bakoitza entzuten dut multiplikaturik oihartzundua hemen barnean gortzen ari nintzelakoan baina bai zera agian bai sorgortzen eroriko naiz erori naiz atseden hartzeko modu bakarra jada ez dakit zer den lehen zer den orain erori eta atseden hartu agian joango naiz buruak egingo dit planto eta gorputzaz zer esan planto eta itzali tunel baten barnean bezala hotsa bezala argi eza konortea esaten diote baina gauza handiegia da hori hemen konortea asko eskatzea luxu bat hemen geratuko banintz ez litzateke harrigarria bakea litzateke behintzat akaso ataraxia deitzen dioten hori lor liteke hemen abandonua gorputza kanpo bezala ikustea bai hau leku egokia da horretarako begira gorputz hori kasik gorpu dena nirea ere den zalantza egiten dut jada nirea zen esan beharko nuke ziur aski zehatzago izateko ez litzateke harrigarria ez ezta lehenengoa ere ezta azkena segurki inpunitatea deitzen diote honi unaik auskalo nola zuzenduko lidakeen zein izen erabiliko lukeen baina inpunitatea ez da ezer hau guztia adierazteko inpunitatea hitz amablea da hemengo honen aldean eremu hau bestaldea da existitzen denik ere zalantza egiten dut nik ere ni ere hemen nagoela oraintxe hezur azal hori ere asko esatea den arren hemen nagoenik ere duda egiten dut pentsa kanpokoek nola ez dute egingo duda nola ez dira sinesgogor izango aita zurekin gogoratzen naiz ama zurekin ere bai nola zen kantu hori oroitzen zaitudanean ama kantatzen hasteko gogoa dut hori edo beste ezer berdin zait ez da nirea kantatzea ez da nire dohainetarik baina hemen hasiko banintz kantatzen besterik litzateke zarata honen kontra burrunba kolpe musika honen kontra kantu soil bat oroitzen zaitudanean ama adibidez sukaldean egoten zara edo beste zerbait amari gustatzen zaion hori esaterako izar azpian mundua dago izarapean zerua kantatzea leun inork ez entzuteko moduan niretzat bakarrik kolpekatzen makilatzen umiliatzen nauten bitartean heldu melodia bati doinu ausazko bati salbazio moduko bat beharbada duintasunik gabe kemenik gabe konorterik gabe gorputzik gabe ere bai baina melodia bati heltzea doinu batekin eustea biziari horretan datza hau guztia ez da besterik hemen hau ez da gertatu esango didate diozun guztia gezurra da salatzeko esan dizute estutu zaituzte bai hau ez da gertatu eta hau ez da existitzen eta hemendik pasatu diren guztiak eta hemen azkendu diren gorputz atal eta gogo atal eta barren eta errai eta bestelako atal guztiak ez hemen ez da ezer gertatu ondo dakigu hori neronek ere duda egiten dut jada nahi baduzue horixe deklaratuko dizuet hemen ez dela ezer gertatu bai zer duzu esateko bada tratua ona izan dela hemen dena joan dela normal zuzenbide estatu orok eskatzen duen gisan zuzenbide estatuak hori du bermeak eta bermeak bata bestearen atzetik bermeei esker hemen ez da ezer gertatu baina zer duzu esateko leporatzen zaizkizun karguei buruz insistituko didate agian horixe ba deklaratzeko dudan bakarra hemen ez dela ezer gertatu hau eredugarria dela hemen eskrupulosoak direla giza eskubideen defentsarekin ez dut beste ezer esan nahi jasota geratu dadila mundu guztiarentzat kanpoko denentzat argi eta garbi eredugarria da zulo hau hor zehar salatzen dutena gezurra da manuala horixe manualari jarraitu besterik ez diote egiten jasota geratu dadila hemengo tratua eskisitoa da baietz baietz horixe besterik ez dut deklaratu nahi hemen ez dela ezer gertatu ezertxo ere ez (Pausa)

      nola izan zen? nola izan zen galdetzen didazue nola izan zen? esan dizuet ez dakidala ezer esadazue zer esan behar dudan eta horixe esango dut hemendik irten nahi dut kito honekin bukatu behar dut ez nago hemen jarraitzeko hau akabua da hondamendia (Pausa) hauspoa dut ziztuan ezin geratu (Pausa) nola izan zen? esango dizuet zerbait hori bada zuek nahi duzuena… bururatuko zait zerbait bai nola izan zen… zer esango dut? (Pausa) bai… (Pausa) Asier Imaz… horixe… badakizue hainbeste hark esaten zuena orain han orain hemen bai Oier Perez ere bai… beste norbait? Unai Zaldua… bai Unai Zaldua… ez al duzue atxilotu? hori esan zidaten autoan nindoala… bai aseguru-etxearen kontra lehenengo gero sabotaia bat… autobusa? hori geroago izan zen… aste batzuetara… gehiago ez hori da egia hala izan da bai hirurok nik ez dakit gehiago (Pausa) ez dakit zehazki baina ziur aski bai baina ni horietan... otsailetik gutxi gorabehera (Pausa) bai erraza zen… ez nekien zer esan ordea (Pausa) gainera bromak entzun beharra… eraman nazazue jada epailearengana dena deklaratuko dut bai bai halaxe izango da eraman nazazue kartzelara behingoz hemen ezin dut jarraitu honek akabatuko nau… kartzela nahi dut… kenduko didazue musika hori ziegatik? utziko didazue deskantsatzen?... baduzue nahi zenutena utzi nazazue bakean aski da (Pausa) oraindik horrela (Pausa) zapia berriz ere (Pausa) iluna (Pausa) burdin-hotsa (Pausa) Ketxus hau nazka… ezin dut gehiago eskumuturrei begiratzen diet ez ditut jada minberaturik marka hor dut... hemendik irten behar dut norabait eraman nazaten behar dut lekutu behar dut bestaldera joan hemen ezin dut gehiago (Pausa) eskumuturrak hortxe dira (Pausa) ingurura begiratu dut (Pausa) ez dut ezer sentitzen ez dut ezer sentitzen jada… eskumuturra ahoan tinko egiten dut hozka haragian ez dut ezer sentitzen… zapore berri bat orain gozo puntu bat bai iristen ari da oinazea… oinaze narkotiko bat bai iristen ari da ezpainetan sentitzen dut jarioa… oihuak garrasiak berriro… izan ere oihuen eremua da hau garrasiena kolpeena… bestaldera joan nahi dut bestaldera ea zer dagoen han berriro entzuten ditut behin eta berriro kolpeak garrasiak zoko usain hau (Pausa)

Black Angel

Guardasol bakarrarekin moldatuko ote diren galdetu dio Mirenek, baina berak bakoitza berearekin hobe izango dela; gertu da eraikina, baina euria suilka ari.

      — Berri-berria da.

      Inozentziaz erakutsi dio, auzi nagusiari itzuri eginez. Guardasol bakarrarekin ibiltzeak, Mirenen eskua bere besoari helduta —garaiera ezberdintasunak halaxe eskatzen du—, ezinegona eragingo lioke, are metro gutxi badira ere hoteleko sarreraraino. Orube hutsa du parez pare eta, baiki, leku egokia dela iruditu zaio. Hasieran, Donostiatik urruti hobe zutela esan zion Mireni —ezagunen batekin topo egiteko aukera handiegia—, baina bertan dagoela bestela ikusten du kontua. Sastraka eta belar txarreko orube zabala alde batean —sakonean kirol-portuko eraikin berri dagoeneko zaharmindua—, kanpina beste aldean, eta hotelaren eraikin bakartia Mirenek autoa parkinatu duen espaloiaren muturrean. Dagoen lekutik begiratuta, Nauticoa ekarri dio gogora: zuri-aratza, izkina borobilduak, idi-begi itxurako leihoak; itsasontzi baten traza hartzen du bere begietara. Aurrerago, berriki eraiki dituzten etxebizitzak, pertsiana itxiak, “Se vende” jartzen duten afixa fosforitoak, eta harantzago, hondartza behiala basatia, egun barra luze batek babesten duena, udan barnealdetik etortzen diren bisitariek hondarsail zabala izan dezaten beren toallak uzteko. Uda joana da, baina, eta apenas egongo den inor giro honekin hondartzan, ez bada bizitzak ostikoa eman berri dion bakartiren bat, paseatzeko ohitura galdu ez duen erretiraturen bat. Porlanaren kolore larua nabarmentzen zaie bukatu gabeak diren eraikinei, kirol-portukoei, hotelari; denbora gutxian laru bihurtua, euri, hezetasun, enbaten ondorioz.

      — Ez al duzu oporretan zauden irudipena?

      Egiazki, gezurra dirudi duela ordubete eskas Donostiako zentroan egon izana, lurrin-dendaren kanpoaldean, Miren lanetik aterako zain. Oraindik aditu dezake elkar agurtu dutenean usaindu duen makillajearen lurrina, buztin erre modukoa. Ziztuan egin dute parkingera eta arindu ederra sentitu du han sartzerakoan, ilunpeak bezala lurpeak babestuko balu bezala.

      Lehen aldia izan da promozioa zela eta joan zenetik dendara itzuli dela. Mirenek deitu zion, “Miren naiz, lurrin-dendatik” gogoratzen du esan ziola, eta berak, bere artean, “Miren, Miren, ze Miren?”, zenbakiz ekibokatu zela erantzutekotan egon zen, harik eta Mirenek “ez dakit gogoratuko zaren” esan, promozioa azaltzen hasi eta konturatu zen arte. Astebete lehenago egona zen dendan Luciari perfume bat erosi nahi ziola-eta beren urteurrenerako, eta lurrina hautatzen lagundu zion saltzailea zen. Galduta sartu zela dendara gogoratzen du, sekula perfumerik erosi gabea, eta hainbeste flasko, kolore eta forma artean ez zekien nondik hasi. Miren hurbildu zitzaion, oraindik izenik gabeko emakumea, ea laguntzarik nahi ote zuen, baina berak ezetz, automatikoki, nahiz eta agerikoa zen noraezean zebilela. “Tira, egia esan, ez dakit nondik hasi” bota zion berehala irribarrez, eta emakumeak ere irribarrez erantzuten ziola igaro zen Miren izatera, ezkerraldeko bularraldean haren izena jartzen zuen afixa ikusi zuenean: Miren.

      — Urte asko daramat sektorean lanean, laster bereizten ditut galduta sartzen zaretenak.

      Gorritu egin zen pixka bat, bere buruaz harriturik akaso komentarioaren atrebentziagatik. Dendako uniformez zihoan, kamiseta eta txaketa estuak, gona granatea, beix koloreko galtzetak. Bularretan jarri zuen arreta; prominenteak, Unaik halakoetan burlaizez aipatu ohi duen terminoaz akordatu zen. Ez du uste, halere, Miren horretaz ohartu zenik, nahiz eta inoiz gertatu izan zaion neskaren bat bere begi luzeaz ohartu izana, berak uste zuenean disimuluan aritu zela. Dena ez da haragi, ordea, eta ondo daki berehala sumatu zion ukitu naif horrek ere aski kitzikatu zuela; gauzei begiratzeko gordintasun hori, bahe gabezia hori, gauza guztiei atzealdea bilatzen aritzen ez den norbait, aldiro, gibel-asmo, gibel-zentzu, gibel-izanik bilatzen ez duena. Haren barnealdetik kanpoalderako distantzia gainontzekoena baino laburragoa izango balitz bezala. Ezin esan lezake lehen begi-kolpeko amodioa izan zenik, baina erakargarria suertatu zitzaion.

      — Zuretzako da?

      — Ez, lagun batentzat.

      Berehala konturatu zen generoa markatu behar zuela, eta segidan gehitu zion “emakumezkoa da”. Buruaz baietz jada Miren zen Mirenek, eta flasko piloen korridorean barna eraman zuen. Ea zer estilokoa nahi zuen, usain fresko edo lehorragoak nahiago ote zituen bere lagun hark, ea ezagutzen zuen gustura eraman izan zuen perfumerik.

      — Ideiarik ere ez.

      Masailak kizkurtu zituen, gerora jakingo zuenez, haren keinu ohiko bat pentsatzen jartzen zenean.

      — Ikus dezagun… Ez da erraza horrela asmatzea.

      — Ez nekien hain konplikatua zenik lurrin bat aukeratzea.

      — Bai, jendeak uste du erraza dela.

      — Badakizu, gizonak oso sinpleak gara.

      Barrez hasi zen, ez zuen komentarioa espero, baina ez zuen ezer gehitu, atrebentzia-kuota ordurako xahuturik zuela pentsatu zuelako agian. Bi flasko hartu zituen, eta ordura arte ikusi ez zituen kartoi-tira zuri banatan lainoztatu. Ez zuen espero berak hurreratuko zizkionik tirak sudur-zuloetara, eta harridurak eragindako mugimendu gehiegizkoagatik eskua igurtzi zion nahi gabe masailaz. Lehenengoa iruditu zitzaion gustukoago, eta “bai, hau freskoagoa da” esan zion Mirenek. Bazutela eskaintza berezi bat, eta ilararen beste aldera igaro ziren. Gainontzeko flaskoetatik nabarmentzen zen, eskaintzaren berri ematen zuen afixa deigarriarekin.

      — Baina agian gehiegizkoa lagun bati oparitzeko, ez?

      Bihotz formako flasko gorria zen, erdian “Love” zuena zizelkatua. Momentuan, ez zuen igartzen jakin ea ironiaz ari zitzaion edo ez, baina orain ondo daki benetan galdetu ziola; bere profesionaltasunak lagun harekin zuen harremanaren inguruko informazio gehiago eskatzen zion, lurrin hautaketa ahalik eta egokiena izan zedin. Lagun bati oparitzeko, gehiegizkoa, alegia.

      — Baietz esango nuke.

      Salmahaiz aldatu zen mugimendu azkar batez eta beste flasko bat hartu zuen; konturatzerako beste bat ere bai. Abilidade handiz lortu zuen beste bi kartoi-tiratan lainoztatzea. Bata zitriko lurrinduna, agidanez, bergamota ukitu batekin; bestea jasmin eta gardenia nahasketa sotila. Indar gehiegiaz egin zuen arnasa sudurretik, eta jada nahasten hasia zen hainbeste usain eta usainondoko. Azkeneko bat ere erakutsi nahi ziola, hura bereziagoa zela, jende konkretuago batentzat.

      — Badakizu zure lagunari ekialdeko mundua gustatzen zaion?

      — Ekialdeko mundua?

      — India, Txina, mundu hori.

      — Ea yoga egiten duen alegia?

      Ez zion broma harrapatu.

      — Exotismoa. Begira, usain fuerteagoak dira ohituta ez dagoenarentzat.

      Patxuli usain modukoren bat espero zuen baina ez zitzaion iruditu besteetatik hain diferentea. Egingo luke beste ordena batean usainduko balitu atzera, ez zatekeela gai izango bereizteko.

      — Zuk zein aukeratuko zenuke?

      Irribarre egin zuen, berriz ere lotsaturik bezala.

      — A ze galdera.

      Zaila zitzaiola bat hautatzea, norberaren araberakoa dela usainena, norberaren estilo eta gustuen mendeko. Ezin zuela bat orokorrean hautatu.

      — Ez dago usain unibertsalik.

      — Ez, baina zein aukeratuko zenukeen zuk, zuretzat balitz.

      Gehiegi estutzen ari ote zitzaion pentsatu zuen jaulki bezain pronto; ea esango zuen “tipo honek ez dit ba orain perfume bat erosiko?”. Isilik geratu zen, zer erantzun ez zekiela.

      — Nik Black Angel eraman izan dut gustura.

      Usaindu zuen hirugarrena zen.

      — Ba primeran, Black Angel, horixe hartuko dut.

      Ea dendako fitxa eginda zuen galdetu zion, berak ezetz (ordurako agerikoa behar zukeen), eta fitxa eginez gero izango zituen abantailak zerrendatzeari ekin zion neskak; erosketa horretan bertan % 5eko deskontua, promozio esklusiboak jasotzeko aukera, krema, lurrin, xaboi, hidratatzaile, xanpu eta enparauen “linea” berriak beste inork baino lehen probatzeko aukera, opariak ez-dakit-zenbat euro baino gehiagoko erosketengatik, puntuak akumulatzeko aukera.

      — Ez didazue e-maila bonbardatuko, ezta?

      Kanbioak itzuli zizkionean, salmahaian utzi gabe, esku-ahurrean ezarri zizkion, normala baino moteltasun handiagoaz —hala iruditu zitzaion—, eta zeharka, momentu txiki batez atzamarrekin ahurra laztantzen ziola sentitu zuen.

      Itsasaldera ematen duen gela bat da Mirenek hartutakoa. Argigune bat begiztatu du zeruan, itsasoarekin bat egiten duen lekuan. Gela dotorea da, soil samarra akaso, baina nagusi diren kolore ilunberek halako elegantzia-xarma ematen diote. Komuna ikustera joan da Miren, “hotel baten benetako neurria” komunak ematen omen du, eta berehala eman dio balekoa. Asko zuela entzuna hotelari buruz hasi da esplikatzen, lagun batek bereziki gomendatu ziola; atzetik gerturatu eta gerritik heldu dio, Donostian topo egin dutenetik lehen aldiz. Lepoa apur bat biratu eta trabeska bilatu dizkio ezpainak Mirenek. Berri-berria dago komuna, diz-diz egiten dute konketak eta komun-ontziak, dir-dir bainuontzi luzeak. Dutxako itxitura ikusi duenean, baina, zaputza hartu du. Ez du ulertzen zer dela eta azken boladan jarri den moda hori, itxitura erdi irekiak jartzekoa. Diseinu kontuak direla imajinatzen du, bainuontzia erabat itxi gabe ederrago geratzen delako nonbait, diseinuaren guruentzat behinik behin, baina kontua da tentu izugarriz dutxatu behar izan duela halakoak egokitu zaizkionean, irekita geratzen den lekutik urrun, dutxa-burua kontuz mugituz, eta hala ere, beti zipriztindu duela zertxobait bainuontzitik kanpora, putzu handi samarra egin ez duenean. Ezin entendi dezake nori arraio bururatu zitzaion halako txepelkeria, are gutxiago nolatan izan duen halako arrakasta; tentsio betean dutxatzera behartzen du, bera behintzat bai, eta dutxak zerbait izan behar badu erlaxatzeko izan behar du, kezka-asaldurak alde batera uzteko tokia, eta komuna kuxidaderik gabe uztearen beldurrak ezin dio eragotzi behar bezala dutxatzen. Eskerrak, pentsatu du, dutxa kontuetarako arazorik ez duten izango oraingoan, hotelak talasoterapia-gune bat baitu beheko solairuan. Horregatik da batez ere ezaguna hotela; izango dute bainua non lasai hartu.

      Egokiera aprobetxatu du maletatxotik paketea atera eta Mireni emateko. Zer da hau, eta ireki ezazu eta ikusiko duzu; masailak kizkurtu ditu paketeari heldu eta haren zama kalkulatzen ari dela. Kosta egin zaio kartoia irekitzea, “hainbeste grapa” esan dio, baina gehiago da sorpresak eragindako urduritasunagatik.

      — Detaile bat, besterik ez.

      Plastikozko pote luze bat, frantsesezko hitzak azalean; eta beste txikiago bat, kolore gorrikoa.

      — Izan ere, premian zeundela konturatu nintzen aurrekoan.

      — Ez dizut sinesten faltan nuela konturatu eta horregatik erosi didazula.

      Ezinezkoa zaio bozkarioa disimulatzea; besoak ireki eta poteak eskuetan dituela besarkatu du tinko. Begietara begiratuta nahikoa zaio ulertzeko haren esker onaren handia.

      — Ez zitzaizun gutxi kostatuko…

      — Marka zuri horietako bat erostea pentsatu nuen hasieran, baina nola oparituko nion hori kosmetika-saltzaile bati?

      Seko harrituta geratu zen Chamartinen trenaren abiatze-ordua iristeko zain zegoela, Mirenen krema estazioko denda batean topatu eta prezioa ikusi zuenean. Ezin imajina zezakeen beretzat aski hutsala zen gauza batek (izan ere, zenbat mende igaro ditu gizakiak krema hidratatzailerik gabe?) halako prezioa edukitzea. Antza, dendariak ere sumatu zuen bere harridura, “es de las mejores del mercado” esan baitzion lehenik eta “para regalo, ¿verdad?” jarraian. Marka bereko aurpegirako beste pote txikiago bat ere oparitu zion gainera, eskaintza bat zela. Marketinaren amarruak.

      Poteak gelako mahaitxoan utzi eta sofan etzan du Mirenek, biak etzan dira, buruz gora. Esker hitzen bila sumatu du, baina ez dio ezer esan; pentsatzen hasi da Poliziarena kontatzeko egokia ote den momentu hori, baina berehala baztertu du, iritsi berritan kontatuz gero egonaldia zapuztuko duelakoan. Kontatzeko grina, ordea, bridaezina zaio, eta hasperen egin du barneko harra baretzeko. Burua hurbildu dio lepoaren beheko aldera, eta klabikulak sortzen duen barrunbean bermatu du; “eskerrik asko” herabe bat bota dio. Halaxe geratu dira, Mireni beso gainean egiten dizkion igurtzi txikien soinua entzuten dutela soilik. Leihotik haratago, eguna ahitzen doa, baina zerua irekitzen kontrakarrean. Kantu bat abesten hasi da Miren ahapeka, kasik entzuten ez dela; melodia ezaguna egiten zaio, baina auskalo, belarri kaskarrekoa izan da beti. Ahoa itxita ari da, gozo, pixkanaka ozenago, eta bolumena igo ahala, ez daki ondo zergatik, lotsari modukoa ernatzen hasi zaio, masailetan gora igo zaion hotzikara.

      — Zer da?

      — Chayanne.

      Modako kantu bat, beraz. Spinning eskoletatik ote zaion ezaguna, baina motelegia iruditzen zaio hangoa izateko.

      — Tú serás más de Radiohead y así, ¿no?

      Gazteleraz. Grazia egin dio, txantxetan bota ez dion arren. Galdetzekotan egon da ea zergatik iruditzen zaion berari Radiohead gustatu behar litzaiokeela, baina ezetz erantzun dio, ez dela bereziki musikazalea, eta zerbait entzun badu ere, ez ur ez ardo.

      — Niri izugarri gustatzen zait musika.

      Ahots ederra du, ezin zaio ukatu, eta teknika txarrik ez, antza (dagoeneko, adoretuta, kantu betean ari baita). Enborra tentetu du ahotsarentzat indar bila y sin pensarlo el tiempo me robó el aliento begiak itxi ditu apur bat nota altuetara iritsi behar duenean ¿qué será de mí si no te tengo? leloan sartzeko, eskuarekin lagundu dio erritmoari si no estás conmigo se me escapa el aire, corazón vacío besarkada bat irudikatu estando en tus brazos solo a tu lado siento que respiro ezezkoa atzamarraz berari begira no hay nada que cambiar, no hay nada que decir barre egin du eta barre txikiaz kantatu si no estás conmigo quedo entre la nada, me muero de frío berak ere barre, melodiaren erritmoari eskuaz eusten diola, eta lerrotik lerrorako pausa aprobetxatuz esan dio xaloki “ez pentsa zutaz denik, e”, eta segidan jarraitzen ¡ay! cuánto te amo, si no es a tu lado pierdo los sentidos ezezkoa berriz ere behatzaz, orain ia sudurra ukitzen diola hay tanto que inventar, no hay nada que fingir besoak zabaldu ditu, burua atzerantz, begiak itxi me enamoré de ti berriz ere me enamoré de ti; beherantz egiten dio ahotsak, pausa luzeago bat, eta bolumena nabarmen jaitsiz eres lo que yo más quiero, lo que yo soñaba, eres mi rayo de luz a cada mañana ekin dio ahapaldiari eta burlaizez begiratu dio berak jada jolasean sartuta, irribarrez erantzuten Mirenek y sin pensarlo el tiempo me robó el aliento, ¿que será de mí si no te tengo? “osorik dakizu, ala?” esan dio, jada erlaxatuta, harridurak horditurik, eta baietz buruaz si no estás conmigo se me escapa el aire, corazón vacío berriz ere leloa, lelorik gabe ez da arrakastarik estando en tus brazos, solo a tu lado siento que respiro harekin kantatzen ahalegindu da baina ez da letrarekin gogoratzeko gai, “oso belarri txarra dut” desenkusatu da eta Miren buruari eragiten, ez kezkatzeko no hay nada que cambiar, no hay nada que decir eta hala jarraitu dute, jarraitu du Mirenek lerroz lerro, igoaldiak, gero behealdiak, baina denak du bere amaia, eta akabera dator no hay nada que cambiar, no hay nada que fingir eta jada pausa luzeago batez, atarian dago, esku batez luzatu du konpasa, begiak ireki ditu, besoak bereganantz luzatu me enamoré de ti.

Ur-zurrusta hedatzen zaio parez pare, jario fineko errezel modukoa, hain fina ezen gibelekoa lausoki ikus dezakeen, kristal transluzido bat balitz bezala. Motel, uraren erresistentzia sumatuz, aurrera egin, eta lerro perfektua desegitearen plazera sentitu du lepotik behera doakion uraren gozoarekin batera. Aurrean du beirate zabala, eta kondentsazioa gorabehera, ondo ikus dezake kanpoaldean akitzen ari den egun-argia. Bere harridurarako, oskarbi da bat-batean, lainoek paso eman diote urdin geroz eta urdinkaragoari. Ez du besterik sentitzen orain, bizitzen jarraitzeko desio sakon bat, aspaldiko biziena. Begiak itxi ditu, ura sar ez dakion bainoago mundutik ihes egin dezakeelako sentimen faltsua sentitu nahi duelako. Urrun imajinatzen du bere burua, Miren aldamenean duela planetako zoko ezkuturen batean, ur-jauzi baten pean akaso, edo urruneko erreka batean, eta begiak irekitzean hantxe ikusiko duela bere burua, Euskal Herritik, eta eguneroko zabor horretatik guztitik, eta Poliziatik, eta Unairengandik eta Imazengandik aparte. Aretoko hots bikoiztuei erreparatu die, oihartzunak han, oihartzunak hemen; uraren jarioa, emakume-ahots batzuk nonbait, motor baten zarata sotila, burbuilak, ura laba bezain gori. Erregulartasun bat bilatu du, soinuen errepikatze zirkular moduko bat, betirako jira-bira horretan geratzeko.

      — Ez al zait txikiegi geratzen bainujantzi hau?

      Beiratetik sartzen den argia estaltzen du haren gorputz mardulak. Akaso urak hartu diola iradokitzea pentsatu du lehenik, baina berehala ohartu da absurdoa dela, bainujantziak ez direla laburtuko, nola, uretan ibiltzeko badira.

      — Ondo ikusten dut nik.

      — Uste dut kilo batzuk hartu ditudala.

      Enborrari heldu dio, eskuak pasatu ditu bi aldeetatik; puztuta sentitzen duela bere burua. Mirenengana hurbildu da, soilik burua duela uretatik kanpo, aurpegiera bihurriaz, eta indarrez heldu du, besarkatu dio enborra, altxatu du pixka bat. Piszinaren beste muturrera mugitu dira, beiratetik gertuen geratzen den zatira, eta kanpora begira geratu dira, bata bestearen alboan, besoak piszinaren ertzean bermaturik dituztela. Luze gabe, uretatik irten da Miren eta, makurturik —izter zabal-mardulak—, kristaleko lurruna garbitu du eskuaz; gogotik saiatu da, bazter guztiak ahalik eta gardenen uzteko. Gero, zutitu eta, “askoz hobeto”, “izan ere” edo “alde ederra” esan lezakeen keinu batez, berriro sartu da uretan.

      Arratsari beha, isilik geratu dira berriz ere; oihartzuna han, oihartzuna hemen. Apaltzen ari da eguna, margultzen zeru oskarbia, eta oreka bilatuz-edo, kolore-biziagotzen zeruertza. Ederra dago, baina garai horretako makurdurak ez du eguzkia zuzenean ikustea ahalbidetzen; nolakoak izan behar duten hor uda bezperetako ilunabarrek; egiazki, ondo pentsatuta, piszinak lepo egongo ote diren, zarata han, zarata hemen. Orain, kolorearen nabartze ezarikoari erreparatzen diote: hori-horixka, laranja, gorri-gorrixka… Goia anil, hegazkin-lorratz gurutzatuak baino ez zaizkie falta Luciak gorroto dituen koadro inpresionista horietako batean egoteko. Dekorazio-objektu bilakatu direla, horixe dio Luciak, behiala apurtzaileak, erradikalak zirenak, egun burgestxikien egongeletan, eta instituzio publikoetako halletan, eta bankuetako bulegoetan jartzen direla; publiko orokorrarentzat ederrak diren koadroak, koadro inofentsiboak, politak, apaingarriak. Ea egun zein koadro ez diren horrelakoak, halaxe esan zion behin berak, ea modernoagoak diren artelan abstraktuak ere ez ote dituen ikusi instituzio publikoetako eraikinetan, ea ez dituen ikusi inoiz Txillidak eta Oteizak eta halakoak nonahi, Eusko Jaurlaritzarenak diren edozein aretotan, zer egin jakin ez eta “jar dezagun euskal artistaren baten zerbait” hemen, ondo geratuko da, ikus dezatela gobernuak euskal artea babesten duela, eta dirulaguntzen eta sustatzen, eta kudeatzen eta egikaritzen duela. Baietz, esan zion Luciak, baina berak beti terreno berera eramaten dituela gai guztiak, bera arteaz ari zela. “Bada, ni ere bai” esan zion berak burugogor. Antza, Luciari hautematearen alderdi soziala interesatzen zitzaion —halaxe esplikatu zion—; hautematea, kontu estriktoki fisiko-biologikoa dirudien zerbait, argiaren nolakoa eta gizakiaren aparatu biologikoaren funtzionamendua, benetan askoz ere kontu konplexuagoa dela; alegia, hautemateak baduela dimentsio sozial bat eta, ondorioz, dimentsio historiko bat. Ez dela gauza bera Erdi Arokoek hautemateko zuten era eta gurea, ez den bezala XX. mende hasierakoena eta XXI. mendekoona. Hautematen ere, ikasi ikasten da —halaxe esan zion, bi aldiz ikas eta silaba bakoitza motelago ebakiz—, eta horregatik, XIX. mende bukaeran asaldagarriak ziren koloreak —zehazki kromatismoaren kontu teknikoren bat aipatu zuen Luciak, bera gogoratzen ez dena, baina azken batean koloreez ari zela iruditu zitzaion— gaur egun osoki komertzialak direla, populuaren kolore gustukoenak, guztiz eta orobat asimilagarriak, errazak, sinpleak, interes gabeak, eta milioika aldiz erreproduzituak, gainera: laminetan, katiluetan, borragometan, baso-azpikoak, kamisetak. Baina, era berean, jendearen gustu fin nahia asetzen dute; artelan bat etxean, edo bulegoan, edo dena delako tokian edukitzeak ematen duen irudia erosten dute azken batean, prestigioa erosten dute, estatusa, ispiluan beren buruak ederrago ikusteko aukera, ez artelana bera. Eta hori jada Benjaminek iragarri zuela —egingo luke lehenengo aldia izan zela izen hori entzun zuena—, baina Kraussek —oraindik ez zen Rosalind— miresgarriki garatu zuela inkontziente optikoaren teoriarekin —Rosalind E. Krauss, El inconsciente óptico, a ze liburua—. Patolucas imajinatzen du orain, Benjamin hori ez aipatzeko gaztigatuz Luciari, esan gabe doaka botatzeko haren ideiak, eta ernegatzen hasi baino lehen burutazio horietatik lekutu nahi luke, aspaldiko partez halako betetasun suerte bat sentitzen baitu, hor, uraren gozoa azalean, oihartzuna oihartzun gainean, zeruertza nabar, Miren aldamenean. Eskua uraren azpitik luzatu eta ipurmasailean jarri dio; inkontzientziaz, pentsatu du bere baitarako.

      — Zerk egiten dizu grazia?

      — Ezerk ere ez, nire kontuak.

      Albo batera mugitu eta Mirenen atzean jarri da, orain bi eskuez laztantzen dizkiola izterrak. Makurtu egin behar izan du ondo ailegatzeko; batez ere izterreko goiko aldea laztantzea gustatzen zaio, ipurdiaren eta pubisaren artean geratzen den zatia, tarteka eskua irristatu eta hatz puntaz alua laztantzen diola.

      — Kendu, berotu egingo naiz.

      Tentetu egin da eta bere kontra jarri, sabelaldean besarkatzen duela. Berehala antzeman dio, eskua atzera bota eta zakila ukitu baitio bainujantziaren gainetik.

      — Zuk, berriz, aski duzu gutxiagorekin.

      Biratu eta alai ikusi du, irribarre zinezko batez, damu-milikeria gabea batere, eta harekiko bekaizkeriaz bezala gozatu du harengandik kutsatua sentitzearen atsegina. Mireni bizitza aise zaio. Muxu luze batean bildu dira harik eta Mirenek burua aldendu eta piszinatik irten den arte. Itzali da zeruertz koloretsua, gau betearen eta ilunabarraren arteko linbo horretan dira jada. Bera ez da piszinatik mugitu.

      — Itxoin pixka bat, horrela ezin naiz irten.

      Eskuinaldera egin dio keinu, hiru emakume daude burbuilen zonaldean, beraiengandik ez urruti, baina beren ibiliei jaramonik egin gabe, kalaka etengabean. Ozen egin du algara Mirenek, ezer gutxirekin inor eszitatzearen pozagatik ere bai, eta ile-adats luzea alde batera botata, eskuez xukatu du estualdi tinko batzuekin. Hamakak dauden aldera joan da gero pauso luzez, eta horietako batean etzan da, kanpora begira.

      Momentuaren gozoaren kontrakarrera, halabeharrez, nazionalekin oroitu da, eta bat-batean ilundu zaio gogoa. Optikoa ez, baina bai inkontzientea. Necesitamos una respuesta ya, eta nuestro jefe nos está apretando eta las cartas están sobre la mesa eta yo no me lo pensaría dos veces eta si no hau eta si no bestea eta si no berriz ere saldrás perdiendo eta tú sabrás lo que haces eta deja de dar largas anda eta deja de postergar las decisiones eta siempre haces lo mismo eta ya nos han contado ya eta los que te conocen bien eta sí, tenemos unos cuantos amigos allí también eta sí, quizás nos hagan una visita la próxima vez eta unos viejos amigos tuyos eta recuerdos de parte de Ketxus. Hau izorratzea. Mireni kontatu nahi lioke zerbait, baina ez du egonaldi eder hori zapuztu nahi. Ziur aski ez Mirenengatik, ezpada beregatik, aspaldiko partez sosegu pixka bat ukitu duela sentitzen baitu, sosegu partziala, nahi izatera, istantekoa, baina ez dago gehiago eskatzeko. Mirenek ondo hartuko duela kalkulatzen du, harriduraz ziur aski, ez baitu imajinatzen kontu politikoetan batere interesaturik, baina era berean, harekin kontu intimoak, kontu pertsonalak partekatzen dituela ikustean kontentu jarriko dela iruditzen zaio, kontentu orain arte uzkur sumatu duena bere aurrean haragi-bizian ikusteagatik. Pentsatu izan du hain justu Miren izan daitekeela pertsona egokiena horretarako; aparte dagoen norbait, herrarik eta higuinik gabea, lurrin-saltzaile bat, errespetu guztiarekin, pentsatu du, baina hori, beste kezkabide batzuk dituena, begirada xaloago bat, ozpin gabea, pozoirik gabea.

      Piszinaren ertzean eseri da, hankartea begiratu, eta esku batez tira egin dio bainujantziari tolesdura ezberdinak probatuz; ez da hainbesterako, esan du bere kolkorako etsipen puntu batez, zakilño horrekin ezin konkor handirik sor. Hamaketara jo du, zakila ez tente ez erori, eta aurreranzko lepokada gogor batez urez zipriztindu du Miren, bere burua umekeria horiek egiten ikusteagatik harrituta.

      — Baboa!

      Alboko hamakan etzan da. Mengel samarra iruditu zaio, plastiko mota ezberdinez egina, pisurik gabea, umeentzako jostailu bat. Gero eta ilunago dago kanpoan, gau ederra geratu da, aspaldiko ederrenetakoa. Ez, ez da orain amorratzeko kontuekin etortzeko unea. Baretasun hori luzatu nahi du ahal bezainbeste.

      — Gelara ere igo beharko dugu laster.

      Aretoko erlojua seinalatu du Mirenek.

      — Nahi duzunean.

      — Oparitxo bat utzi digutela kontatu didate…

      Erraz sumatuko du bere harridura. Zer arraio montatuko zuen orain honek. Auskalo. Begirada jostariaz begiratu dio eta berak ere halaxe erantzun dio, zer bestela. A ze emakumea. Gogotik ari dela saiatzen, hori ezin zaio ukatu.

      Apenas ikusten den kanpoaldea jada, antzokiko dekoratua aldatu izan balute bezala, kanpoa zena barnea da orain; izan ere, iluna beltz, beirateak barruko argiekin sortzen duen isla ikus dezake soilik: hiru hamaka huts irregularki barreiatuak eta emakume-gizon bana, kieto, beste bitan etzanik. Tolestuak ditu hankak emakumeak, eta gizonak haren izterrei begiratzen die beiratean, islak ematen dion disimuluaz baliaturik.

Hotelaren atarian daudela ohartu da Mirenek aterki bakarra hartu duela. Itxoiteko eta joango dela bestea hartzera esatekotan egon da, baina burua pisua du, iltzeak izango balitu bezala lokietatik buruaren goialderaino. Ez zutela gehiegi edan iruditzen zaio, zer da ba biren artean xanpain botila bat hustea, baina egia da berak Mirenek baino gehiago hartu zuela, eta xanpainera laketu gabea duela gibela. Sarritan entzuna du burbuilek gehiago jotzen dutela, baina berak sinetsi ez, bolo-bolo zabaltzen diren amen-omen horietako bat iruditu izan zaio beti: lastotxoarekin edanda gehiago jotzen duela, alkohol garestiak ez duela ajerik uzten, lo aurretik baso bat ur edanda ez dela biharamunik izaten. Baina orain burbuilen kontu hori sinesten hasi beharko duela iruditzen zaio, edan zuen kantitaterako bestondo latzegia duela uste baitu. Kopeta kizkurtu eta eskua eraman du burura, besteaz aterkiari eusten diola.

      — Zuk ez al duzu biharamunik?

      Adin kontua ere izan daitekeela hasi beharko du pentsatzen, hogeita hamarren langa pasatuta, jada ez dela ezer izango lehen zen bezalakoa. Gauza hauetan ere agerikoa da Mirenen eta bien arteko aldea, antza. Edan eta segituan —ez zuten asko behar izan— hasi zitzaion Miren lardaskan; eskua galtzetatik sartu eta ezarian eraman zuen ipurdian zehar goitik behera, presarik gabe uzki aldera, jostari, orain gerturatuz orain aldenduz, imintzio eginez, uzki inguruko haragia tinko ukitzen zuela, gero jauzi egin eta perineora —apur bat etzan behar izan zen Miren ondo ailega zedin— eta hura estutzen ari zitzaiola esan zion “miazkatu nahi dizut”. Biluztu eta ipurdia eskaini zionean, zakil tenteak eman zion atentzioa Mireni, harrotasun puntu batez, “dagoeneko horrela” pentsatuko balu bezala, eta perineoa miazkatzen hasi bezain pronto sartu zion hatza uzkitik, aski dilataturik ordurako, eta luze gabe sentitu zuen zakila puztu eta puztu, beste eskuarekin eragiten zion, orain bai, orain ez, geroz eta puztuago glandea, eta zakila apenas ukitu gabe halako eszitazio mailara iristeagatik are eszitatuago, gozo korritu zen.

      Irmo eusten dio besoari Mirenek, gorputza aterkipera nabarmen sartuz, nahiz eta berari iruditzen zaion hainbesterako premiarik ez dagoela, euri-langarra baita, eta apenas hezetzen ditu bere anorak zaharra eta Mirenen gabardina hori deigarria. Metro gutxi dituzte hondartzara. Biribilgunea errepidetik zeharkatu dute zuzen, eta horretan ari direla, ezkerraldeko parkingean dauden auto bakanetako baten barrenean bi gizon begiztatu ditu, pilotuaren eta kopilotuaren lekuetan. Pausoa bizkortu du ezer esan gabe, horrela estura uxatuko balu bezala, eta atzera begiratu gabe jarraitu du aurrerantz. Berehala iritsi dira hondartzaren atarian dagoen etxolara —orain, udako denboraldia amaituta, itxita dago—, eta handik eskuinaldera egin dute pausoa laburtu gabe, mendi magalerantz. Euria egiteari utzi diola konturatu da, baina ez du aterkia ixten hasteko lanik hartu. Umeentzako jolastokiaren ondotik pasatzen ari zirela, emakume bat ikusi du zakur bati dei egiten; lasaitu egin da emakumea delako, baina, badaezpada, atzera begiratu du disimulu ezinezkoan.

      — Zer gertatzen da?

      Berriz ere desoseguak bildu duela ohartu da.

      — Ezer ez.

      Ez da gai izan hitzekin disimulatu nahi duena gorputzarekin adierazteko.

      — Seguru?

      Samurtasunez jarri dio eskua sorbaldan, eta behingoz barrenak askatzeko unea iritsi dela kalkulatu du.

      — Begira…

      Pasealekuaren ertzeraino joan dira, eta malekoian eseri. Hondartzari begira, inguruaren ikuspegi osoa dute hortik, nahiz eta beregana etortzen badira ez duen ihesbiderik. Sorpresaz ez dutela hartuko, ez besterik; halere, Mirenekin dagoela, ez du uste ezer egingo dutenik. Nondik arraio hasiko zaion kontatzen ere, ez du ideiarik; dena kontatzear dagoela, zalantza handiagoa du Mirenek nola hartuko duen. Akaso haren inozentzia esajeratu duela iruditzen zaio orain, eta bere istorioa ez dela samurra izango inorentzat; ez daki harremana bera ere kolokan ez ote duen jarriko, orain arte izan duten tratua konfesioetatik, halako intimitatetik aski aparte egon baita, eta halaxe funtzionatu baitu.

      — Hau ez diot oraindik inori kontatu.

      Atzetik aurrera hastea deliberatu du, hala azkarragoa izango delakoan; gauzak hasieratik kontatuz gero, itzulinguruka hasteko tentazioa; testuinguruan jar dezagun hau, ez dezagun ahantz aurrekari hura, ñabardurak egin diezazkiogun beste hari, eta abar. Ondo pentsatuta, gainera, ez luke jakingo egoki zehazten kontua noiz hasten den ere. Bezperakoarekin ekin dio, bada; nola hurbildu zitzaizkion bi polizia, bigarrenez, eta nola sartu zuten auto batean, kristal kromatuak zituen Renault bat ordukoan, eta nola koska bat gehiago estutu zuten, aurrekoan izandako adeitasuna —hitz egiteko modu bat da— fini, brometan ibili gabe. Lagunak dituela “sartuta” eta horregatik egiten diotela hori guztia, informazio bila ari direla eta berari tokatu zaiola. Konturatu da bere gazte garaiko kontuak ez dizkiola zertan kontatu, hori gabe ere sinesten diola Mirenek, eta hala, kontakizunaren hasiera nahi duen lekuan jar dezakeela, aurrekarietan eta sar-hitzetan eta atarikoetan galdu gabe. Poliziak informazio bila zebiltzan eta leku desegokian egotea egokitu zitzaion berari, ez besterik, edonori gertatzen ahal zaio —kontatu ahala gero eta konbentzimendu handiagoz esan dio—, herri honetan gauzak aski aldrebestuta dabiltza. Adi-adi entzun dio Mirenek, espantuzko imintziorik gabe, halakoak entzutera ohituta egongo balitz bezala. Lepoaldea laztantzen ari zaiola bota du “txakurrak”, eta bera isilik geratu bada ere Mirenek beste zerbait gehituko zuelakoan, hark ere ez du beste ezer esan.

      — Ez didate ezer egin, e.

      Ez diotela ezer egin, zera, esan dio Mirenek. Ea gutxi iruditzen zaion modu horretan pertsekutatzea, presio hori egitea, ea berak zer delitu egin duen, zeren errudun den hori guztia jasateko. Eta betikoa dela, horien betiko jokamoldea.

      — Tira, Miren, ez naiz atzo goizean jaioa, badakit Poliziaren lana zein den.

      Bai, tristea dela, baina ibilmolde horiek normalizatzera iritsi garela, horixe esan dio Mirenek inoiz ikusi dion segurtasun irmoenaz; ordea, jarraitu du, beste aldekoek zerbait egiten duten aldiro beti datorrela zigorra, mailukada, kondena, kolpea. Batzuentzat zeinen barkaberak eta besterentzat zeinen zorrotzak. Isilik geratu dira biak. Inoiz politika konturik entzun ez dion norbaitengandik halako diskurtsoa entzuteak zinez txunditu du; oraindik hogeita bost urteak bete gabeak, haren gaztetasunari egotzi dio suhartasun hori, edo are, berak ezagutzen ez dion familia edo adiskide inguruneari. Horretaz hausnartzen ari zela otu zaio akaso izpiritu salatzaile horren ekinez inori kontatzen hasteko kapaz dela, Ezker Abertzaleko jendeak afizioa baitu salaketa, kexa publikoa, prentsaurrekoa, prentsa oharra, zutabea, asaldura-exhibizioa. Auzia Mireni kontatzea sekulako akatsa izan dela pentsatzen hasia da, baina orain, lantuka ibili gabe, kontua bideratzea beste erremediorik ez du.

      — Mesedez, gu bion artean gera dadila.

      — Noski, laztana.

      Egingo luke lehen aldia dela “laztana” edo halakoren bat —maitea, polita, kutuna— esaten diona, eta hori ere, jakina, konfesioak emandako konfiantzari egozten dio. Hustu-beharrez xehetasunak kontatzen jarraitu du, polizia batek esandakoa dela, bestearen aipamen ironikoa, eta gehien izutzen duena zera dela, bere bizitzari buruz eta iraganari buruz zenbat dakiten.

      — Badakit nola funtzionatzen duten gauza horiek, baina....

      — Esan didazu hori lehen ere.

      — Baina entenditzen ez dudana da nola kristo tokatu zaidan niri hain justu marroi hori. Zergatik hartu behar dut nire gain pakete hori? Etsigarria da.

      Antzerki pixka bat egiten sumatzen du bere burua —azken batean, ondo baitaki zergatik jo duten beregana—, baina lasaigarria zaio, eta bularraldetik beherako halako baretze bat sentitzen du, gorputza txindurrituko balitzaio bezala, goitik behera, behatzetatik irten arte. Ez duela kontu politikoez hitz egin nahi —ondo jabetu baita bide horretatik jai duela—, hitz egin nahi duela patuaz, fortuna makurraz, pertsona bati halako batean zerutik erortzen zaion mailu ustekabekoaz, ezin aurreikusizkoaz, etorkizuna baldintzatzen, zer baldintzatzen, determinatzen dionaz; halako gurutzaketa kuantiko sumaezin batek konbinazio bat sortu eta, loteria gaizto baten ondorioz, zure gainera erortzen dela ezinbestez, haren kontra ezer egiterik ez duzula.

      — Horren inguruan filosofatzeko gogoa duzu?

      — Ez da filosofatzea, ezer egin ezin daitekeenaren kontra muturka ez ibiltzea baizik.

      — Nik ez dut hain konplikatua ikusten.

      Emakumea eta haren zakurra desagertu egin dira inguruetatik, beraiek bakarrik dira malekoi aldean.

      — Heldutasun kontua da azken batean. Nik badakit ez dudala ezer irabaziko poliziei kontra eginez. Ez naiz horma baten kontra kaskarrekoka hasiko.

      — Ez da hori.

      — Kontua baldin bada “polizia putasemeak” esatea, ba, ez dut arazorik esateko: polizia putasemeak, polizia putasemeak, eta hiltzaileak, eta nahi duzuna. Baina zer aurreratzen dugu horrekin?

      — Nire ustez justizia kontua da.

      — Justizia… hitz gizen bat.

      — Zu zapaltzen ari dira, eta horren kontra errebelatzeko eskubidea duzu.

      Berriz ere matraka politikoarekin; ezaguna zaio, eta nahiago du gehiago ez entzun. Baina eztentxo bat botatzeko tentazioari ezin izan dio eutsi.

      — Justiziaz ari garela, uda honetan bertan hil dituzten hiru poliziak ere aipatu behar genituzke.

      — Buf, gezurra dirudi.

      Zirimiria hasi du berriro.

      — Elementu guztiak mahai gainean jartzeko, besterik ez.

      Petriletik jaitsi eta aterkia zabaldu du erabakimenez. Mireni begira geratu da zutik; hura ere jaitsi eta bere ondora etorri da. Lehen baino gehiago bustitzen ari zaio gabardina hori deigarria. Isilik egin dute bueltako bidea, harik eta hotelerako bidegurutzean berak keinu egin eta zuzen jarraitu duten arte. Halaxe joan dira parking aldera begiratzen zuen bitartean. Ez du bi morroien autoaren arrastorik ikusi; ederra lasaitua.

      — Zera, lehen hor auto bat ikusi dut bi tiporekin, eta kezkatu egin naiz. Ez nago nire onenean.

      — Hara… hortik hastea zenuen, maitea.

      Gerritik heldu eta beregana estutu du. Halaxe segitu dute aurrera lipar batez. Gero, ibilia geldiarazi du Mirenek eta kokotsa biratu dio begietara so egiteko. Ozta-ozta eutsi dio begiradari segundo batzuetan. Ez zaio nekeza imajinatzea Mirenek gizon hautsi bat ikusten duela. Erantzun modura, irribarre behartu bat antzezteko gauza baino ez da izan.

Raza española

“Gainbehera dator dena”, halako zerbait pentsatuko zuen Zumalakarregik Mendazako batailaren ondotik tropa karlistek okerretik makurrera egin zutenean. Zenbait garaipen txiki engainagarri izan dituzte, eta horrek adoretzen ditu bulartsuak; fedezaleak ez baitu askorik behar zantzu ñimiñoenari helduta amildegira zuzen joateko. Gorteko txandrio giroak ere ez dio laguntzen jeneralari; azken porroten ondoren hasiak dira On Carlosen inguruko mingain-leunak, bazter nahasle guztiak —“covachuelistas y acólitos” deitzen die Galdosek—, berriketan, Zumalakarregiren abilezia estrategiko-militarrak zalantzan jartzen, hobe lukeela erregea bera jarriko balitz —Jainkoaren bedeinkapena izaki— tropen buru. Galdos, baina, berriro paratzen da Zumalakarregiren alde, amorruz irakurtzen du berak: “Sabía todo esto Zumalacárregui, y lo sufría con cristiana paciencia, sin desmayar en el cumplimiento de sus deberes. Su honradez era tan grande como su talento militar”. Areago, liberalen gainetik ere ipintzen du. “A esta excelsa cualidad unía otra, la de no tener ambición política, virtud rara en los militares de su tiempo, de uno y otro bando. Realzada con tan hermosa modestia su figura guerrera, el hijo de Ormáiztegui obscurece a todos sus contemporáneos ilustres y a cuantos en el gobierno de las armas, así como liberales, le sucedieron”. Heroi bat, pentsatu du bere artean, gurean hain maitatuak izan diren pertsonaia hutsik gabeak, moralki berdingabeak, handiak direnak garaipenean, baina batez ere, porrotean; duintasuna ororen gainetik, hurrengo belaunaldietarako eredu perfektuak, eredu gezurrezkoak, mistifikazio historikoan oinarrituak, baina zer axola dio, esaten du bere baitarako, kontua gezurrean segitzea izan da, errota ez geldiaraztea. Sumindurik irakurtzen du, Galdos ere gezur horri emana ikusita; hitzik ez okupatutako lurraldeetan egindako errepresio bortitzaz, liberalen kontrako indarkeria bidegabeaz. Pentsatu du, halaber, aukera ederra galdu dutela superborrokalari guztiek nobela hori zazpi haizetara hedatzeko. Begira, esan zezaketen, begira, espainiar bat, eta tradizio liberalekoa gainera, Zumalakarregiren balentriak goraipatzen; ikusten, esan zezaketen, gure historia ezkutatu nahi izan digute, gure aiurri bikainenak isilarazi eta manipulatu, eta ez dakigu benetan zer izan dugun, zer dugun; eta ikastoletan Zumalacárregui irakurtzera, lengua castellana, eta izen sintagma ikasten ari direla, bidenabar, historia pixka bat, eta gainera zera dio, “raza española, inepta para guardar secretos” zer gehiago behar dugu; Zumalakarregi, morroi zintzo hori, morroi berdingabe hori, sukarraldi abertzalerako gar gehiago.

      Ezin gelditu, ordea, eta orri pasan jarraitu du jada akaberan dela oharturik. On Carlosen setakeria argia da, Bilbon sartu nahi du kosta ahala kosta, Zumalakarregiren eskarmentuak zuhurtziaz jokatzea dela onena uste badu ere, eta Otxandio eskuraturik, hobe dela hegora egitea, Gasteizerantz, eta hortik, zergatik ez, Madrileraino. Etorriko dira Bilborako egokiera hobeak. Ezetz erregeak, Bilbo erasotzeko unea dela, eta jada ezer ezin duela egin jabeturik, ezin duela covachuelisten eta erregearen kontra, errazago zaiola kasik liberalen kontra egitea haien guztien kontra baino, amore eman eta, Jainkoaren borondateari dei eginez —ez baitzaio besterik geratzen—, Bilbora lerratu ditu tropak. Udaren atarian, karlisten armadaren egoera penagarria da, muniziorik gabe ia, eta nola arraio egingo diote buru sei mila soldaduko gudaroste bati, pentsatzen du Zumalakarregik, pentsatu du berak ere nobelan kakoturik, nahiz eta istorioaren, historiaren, bukaera ondo dakien. Zumalakarregi bala galdu batek harrapatuko du. Zauriak larritasunik ez duelakoan, jeneralak nahiago du Zegamara eraman dezaten, hantxe baititu anaiak eta bere konfiantzazko petrikiloa —petriquillo idazten du Galdosek—: Durangotik Elgetara, handik Bergarara lehenik, Zumarragara gero, eta Seguratik gora, azkenik, Zegama. Ailegatu eta egun gutxiren buruan hilko da, iritsi bezain pronto, hil ala biziko unean, petrikiloaren aginduei jarraiki, ez baitiote bala aterako, eta medikuek esku hartzen dutenerako —“Petriquillo ya no parecía por allí”, dio Galdosek—, beranduegi delako. Behingoagatik, gustatu zaio hori, modernitate pixka bat, arrazoi pixka bat, hainbesteko desmasia heroiko, nazionalista, esoteriko eta monarkiko artean: “La fatalidad inspiró a Zumalacárregui y a su pariente una ciega confianza en el curandero”. Kritika zolia sumatu nahi du hor, nobelaren bukaerako orrialdeetan, azkeneko biraketak haren zentzu osoa irauliko lukeena; karlisten itsukeria eta superstizioen kontrako obra bat azken batean, nahiz eta nobela osoan zehar besterik ematen duen. Liberal bat bizirik aterako zatekeen, esaten digu, agidanez, Galdosek; liberal bat ziztuan ipiniko zatekeen gorteko zirujau onenen eskuetan, kenduko zioketen bala eta itzuliko zatekeen frontera aste batzuk ohean egon ostean. Karlistak, baina, beren biloba abertzaleak bezalaxe, pentsatzen du, fedezale, ameskeria-zale, petrikilo-zale. Alabaina, Galdosek azken momentua arte loriatzen du Zumalakarregiren zintzotasun morala, eta halaxe hiltzen da mediku eta senide artean: “D. Tomás, conservando su entereza moral, les dijo que se moría, y ordenó se hiciese pronto, pronto, lo conveniente al caso (fórmula militar)”. Tentazioa izan dezake historialari abertzale batek banu-balegoka hasteko, eta imajinatzeko zer gertatuko zatekeen Zumalakarregik petrikiloa kataplasmak jartzera bidali eta ondo sendatu izan balitz, zer gertatuko zatekeen Bilboko setioa bukaera arte zuzendu izan balu. Istorioa, historia alegia, ezaguna baita: hala moduzko erretirada eta Mendigorriko batailako karlisten porrota. Deskalabruaren azken fasea. Pentsamendu horietan dabilela iritsi da azkeneko lerroetara, zeinak irribarrez irakurri dituen. Zumalakarregiren hiletara darama istorioa Galdosek, eta ondoko errekan oinak garbitzen ari diren emakume batzuk erakusten ditu; egitekoa uzten dute, ia denek azpimarratzen digu berak, hileta-martxari tristeziaz begira errezatzeko. Ia denak. “Digo casi todas, porque una de ellas, la más joven quizás, alta, morena, ojerosa, se mostró insensible al duelo general, y mirando al agua enturbiada por el jabón, dijo con cruel entereza: ‘Bien muerto está... Mandó fusilar a mi padre’. Fin de Zumalacárregui. Madrid, Abril-Mayo de 1898”.

Liburua mahaiaren albo batean utzi eta ordua begiratu du mugikorrean. Ordu biak pasata. Abisatu dio atzerapenarekin zihoazela, aurrera egin ezinda ibili direla Madrilgo irteeran, baina jada gehiegitxo ez ote den; 13:30ean ziren iristekoak. Garagardo aspaldi ahituari begiratu eta zalantza egin du beste zerbait eskatu edo ez. Iritsi denean mukuru zen, eguraldia dela eta terraza zabaldu ez dutelako akaso eta denek barrura egin dutelako, baina jada joanak dira gehienak; egingo luke geratu direnak bere egoera berberean direla, Madrilgo autobusaren esperoan. Leihoaz bestaldean, euria zarra-zarra; euria tabernaren atarian, tantak olana bilduaren ertzetik behera, euria hiriko bidegorri zaharrenean, euria bananondo lerro luzean, euria hirira sartzen ari diren auto distirantetan, euria Urumearen ur gainean. Ez du ulertzen nolatan tematu zen autobusez etortzen, ondo daki autobusez atzerapenik gabe iristea miraria dela kasik, auto pilaketa M-30ean, auto pilaketa M-40an, auto pilaketa Burgosen, auto pilaketa nonahi. Trenaren aukera hor zuen, askoz erosoagoa, baina garestiegia ateratzen zitzaiola esan zion, bekak ez diola askorako ematen eta nahiago duela bidaietan ahal duena aurreztu; berdin omen zitzaion autobusez joatea, are luzeago joko bazion ere. Amorratzen du Luciak halako kontuetan dirua aurrezteko duen joerak; diru kontua baino, prekario agertu nahia dela iruditzen zaio, inoiz ez baitu diru arazorik izan-eta familian; areago, ondo daki masterra, dirutza balio duena —ez dio galdetu ere egin zenbat—, gurasoek ordainduko diotela. Baina irudi luke autobusean bere burua estudiante gazte, familia zaratatsu eta motxileroen aldamenean ikusteak haiekin berdintzen duela, haietariko beste bat dela azken batean, nahiz eta Reina Sofian ari den arte garaikidearen fineziak ikertzen; xanpaina arte-galerien inaugurazioetan, master classak, marka handiek babestutako erakusketak, bera bezalako ikertzaileentzako workshop esklusiboak, eta abar. Autobusean behar zuen, honenbestez, ez trenean, eta bera zain taberna koipetsu horretan. Mugikorrera begiratu du berriz ere, ea mezuren bat jaso duen, baina ezer ez; pazientzia agorturik, altxatu eta estazioko markesina ziztrinera jo du, nola hala bere burua babesten duela aterkiarekin —arrakastarik gabe, berrogeita hamar metro eskas egin arren galtzak blai iritsi da—. Emakume bat du alboan, seme estudianteari itxaroten dagoela dirudiena, eta halaxe bota dio.

      — Madrilgoaren zain?

      — Bai.

      — Lotsagarria da.

      Harridura puntu batez begiratu dio emakumeak, esajeratzen ariko balitz bezala, autobusa berandu iristea etsipenez edo are gogo onez onartu beharreko zerbait balitz bezala. Urrats batzuk egin ditu beregandik apur bat urrunduz, eta zigarro-pakete bat atera du poltsatik. Piztera zihoala, eskuak jaitsi eta berarengana biratuta esan dio.

      — Begira, hortxe duzu zure autobusa.

      Ez du ondo entenditu zer dela eta esan dion “zure” hori, hura ere Madrilgoaren zain baldin bazegoen. Begiradaz jarraitu dio autobus urdinkarari, nola egin duen maniobra geltoki kalamastra horretan sartzeko, eta nola parkinatu duen berehala zegokion plazan. Maletategian begiztatu du Lucia, liburu bat eskuan daramala, bere baitara murgilduta. Laguntzera gerturatu zaio. Ikusi duenean, agur hotza, ozta-ozta ukitu dute elkar; liburua eman dio, heltzeko momentu batez, maleta kurioso-kurioso utzi duela bazter batean Madrilen, baina orain maletategiaren sakonera eraman duela norbaitek. Lanak izan ditu Luciak ere euritik babesteko; bati bultza, besteari ukalondoa sartu, maleta bat mugitu, bestea biratu, eta azkenean lortu du berea eskuratzea. Autobusaren atzealdetik irten dira, maletaren gurpilak marruka, berari gogaikarria egiten zaion zarata horrekin, eta zalantza egin du norantz jo, ezkerretara autobusak dauden tokira, edo zuzenean eraikinaren ertzera jasatik babestera. Luciak ebatzi du ezbaia, inpentsan taxien lerroaren aurrealdera zuzendu denean.

      — Etxera iritsi nahi dut lehenbailehen.

      Taxistak, begiak ñarroturik, euri jasatik babestu nahiko balu bezala, indarrez sartu dio maleta atzealdean. Hari itxaron gabe egin dute biek auto barrura.

      — Oteiza hori.

      — Zer gertatzen da?

      Liburua seinalatu dio, eta orduan konturatu da Rosalind Kraussen bat dela. Autobusean liburua bukatu duela kasik, eta irakurri duen zerbaitek Oteiza gogorarazi diola. 60ko hamarkadatik aurrera eskulturaren kontzepzioa zabaldu zela esplikatzen omen du Kraussek, nola ordura arte eskulturatzat jotzen ez ziren objektuak izen horren pean sartzen hasi ziren historialari eta kritikariak; edozer gauza bihurtu zela eskultura, nolabait, horixe salatzen duela. Bereziki, iraganeko objektu ugari, funtzio erlijioso eta errituala zutenak —eta ez, zehazki, artistikoa— eskulturen historietan hasi zirela sartzen: Stonehenge, Nazcako geoglifoak eta abar. XX. mende hasierako sukarraldi primitibista iragan harekin lotzeko modu bat zen, modernitatea eta primitiboa dena, etorkizuna eta iragana; Brancusirenak eskulturak baldin baziren, zergatik ez iraganeko kulturetako objektu horiek guztiak? Nola ukatu objektu haien edertasuna —kasu batzuetan eskultura modernoena baino handiagoa—? Soilik premodernotzat ditugulako, atzeratutzat ditugulako ukatu behar ditugu?

      — Secundino Esnaolatik sartuko naiz, e.

      — Nahi duzun bezala.

      Iritsi eta ez ote duen beste hizketagai hoberik, horixe pentsatu du bere baitan, ia agurtu gabe hasi dela Krauss gora, Oteiza behera; baina, antza, ez dago gelditzeko.

      Total, jarraitu du Luciak, horixe bera egin zuela Oteizak, ez soilik bere hasierako joera primitibistan, baizik eta gerora, bere teoria txoro —begiak ohiz gaindi ireki ditu— horiekin hasi zenean, cromlechak, quosque tandem eta rollo hori guztia. Kraussek eskulturaren ideia irekitzeko joera horretan historizismoa ikusten du ezkutuan, historizismorik txepelena, eta argi eta garbi salatu beharra dagoela aldarrikatzen. Bada, halaxe Luciak Oteizarekin.

      — Harritzekoa! Errua historialariena…

      Bromairez bota dio, baina kasurik egin gabe jarraitu du hitz jarioak. Eskulturaren ideia txikle baten modura luzatzeko mugimendu horren gibelean eskulturaren ideia unibertsaltzeko jokaldia gordetzen dela; alegia, edozein momentu historikotan eta edozein kulturatan eskultura terminoak —eta harekin loturiko ideiak, noski— bere korrelatua baduela pentsatzea, gauza objektibo bat balitz bezala; eta hori, agerikoa denez, dena gure begiekin, gure betaurrekoekin, ikustea besterik ez dela, betaurrekorik ez bagenu bezala, gainera. Eskulturaren ideia, modernoa, mendebaldarra, zuria eta gizonezkoa, zerbait unibertsala balitz bezala ulertzea. Izan ere, eskultura terminoa...

      — Hemen utziko zaituztet?

      — Bai, ondo da, ahal duzun lekuan geratu.

      — Barkatu e, baina harrigarria da.

      Barruko atzerako ispiluarekin begiratu die, burua biratu gabe.

      — Entzuten aritu naiz, eta harrigarria iruditu zait, zelako klase magistrala, neska.

      Ez diote ezer erantzun.

      — Zeinen ongi prestatuak zaudeten gazteak, ikasi eta ikasi, ez gu bezala. Eta halere, begira, zenbat langabezia, zer prekarietatea.

      Kartera atera du berak, kontuarekin amaitzeko gogoz.

      — Eta emakumeak ere, zeinen prestatuak dauden orain, e.

      Berari begira bota du. Luciaren erantzunaren zain geratu da, baina autotik irteten entzun du.

      — Diotenez, karreretan nota onenak beraiek ateratzen dituzte. Ez naiz harritzen, azken batean, gu baino azkarragoak baitira, ezta?

      Serio bota dio, batere ironiarik gabe, hala iruditu zaio berari behintzat, baina ez du taxi-solasaldietarako batere gogorik.

      Ordaindu beharrekoak ordainduta, ahal bezain azkar hartu dituzte maletak —taxistak ez die utzi maletategitik zuzenean hartzen— eta ondoko eraikuntzako etxepera jo dute. Gertu dute etxeko ataria, baina berriz heldu dio Luciak gaiari.

      — Horixe, esaten nuena, ez dut bukatu eta.

      Eskultura terminoa garai eta ideia oso jakin batzuekin loturik sortu zela, eta tranpa dela hori nahieran manipulatzea, gauzak bere neurrian begiratu behar direla, garaian garaikoa kontuan hartuz, tokian tokikoa, eta horixe izan zela Oteizaren bekatu nagusia, bere begirada denon begirada zela sinetsi nahia, munduaren ibilia bere zilborraren bueltan ariko balitz bezala, edo artearen bilakabidea euskaldun antzinakoen ez-dakit-zelako aurkikuntza txundigarriaren bueltan. Absurdo bat, kultura modernoaren nartzisismoaren enegarren adibidea, mitologiarako, ameskeriarako bide behinena, euskal arima eta hutsa eta neolitikoa eta ipuin horiek guztiak, zenbat eta zenbat euskaldunek sinetsi zituztenak, oskarbiari eguraldi ona deitzen dion euskalduna ez dela benetako euskalduna sinesteraino.

      — Tira, uste dut gauzak nahasten ari zarela.

      Ez zaio sekula eskultura interesatu, baina aita Oteizaren zale sutsua du, makinatan entzun izan dio zeinen garrantzitsua izan den Oteiza, “benetako azkeneko euskal intelektuala”, eta zeinen gaizki irakurri izan duten askok hark esandakoa, harenak ez zirela teoria akademiko formalak, harenak beste zerbait zirela, eta zera horretan irakurri behar zirela. Luciaren kasua horixe dela esango luke.

      — Oteiza zen nahasten zituena; horretan zen espezialista, bai, gauzak nahasten.

      Giltza atera du, ez du hasi-hasieratik diskutitzen jarduteko gogorik. Liburua pasatu dio Luciari ataria ondo ireki ahal izateko, baina liburuarekiko destaina keinu moduan ere uler zitekeela konturatu da.

      — Oteiza hori.

Hastapeneko larrualdi baten ondoren esan zion, biak buruz gora ohean zeudela, “ni, asunto honetan, ez naiz gehiegi konplikatzen”. Harritu zuen eskatu gabeko azalpenak eman behar horrek, eta isilik geratu zitzaion bera, zer erantzun ez zekiela. Xehetasun gehiago eman behar zituelakoan-edo, gaineratu zuen: “Buelta eta buelta, eta listo”. Berehala konturatu zen Luciarentzat kontu garrantzitsua izan behar zuela horrek, eta gaiari iskin egiten saiatu zen aurrerantzean, beretzat garrantzi gabekoa zela sinetsarazten, nahiz eta egiazki ez zen horrela. Edredoia zabaldu du eta harengana gerturatuta, parez pare jarri zaio; irribarre urduriaz erantzun dio, “ez nago oraindik prest”. Belauniko oraindik, enborra aurrera eraman eta Luciaren ahoaren bila joan da. Begirada saihestu dio Luciak muxu ematen ari zitzaion bitartean, eta halaxe erabaki du lepoaldera jo eta handik miazka hastea, behetik gora ezarian, harik eta belarrira iritsi eta hatsa bizkortuz, gozamen intziri bat atera dion arte. Hezkuntza katolikoari egozten dio sexuarekiko uzkurtasuna; destainaz mespretxatzen duen arren jasotako hezkuntza —“uniformez hamabi urte arte” esan ohi du—, iruditzen zaio barnean grabaturik geratu zaizkiola hezibide hartako konplexu eta erru giroa. Modernotu zen gero, noski, askatu zen moralitate zurrun hartatik, orain nazioarteko masterretan ikasten ditu teoria postestrukturalistak, baina intimitatea ez da hain erraza moldatzen, haragian geratzen da zizelkatuta. Belarria ezpainez laztantzen diola, haren hatsaren beroa ere sentitzen du aho inguruan; eskua zakilera eraman eta haztamuka bilatu du Luciaren izter artea. “Orain bai” esan dio, beraren irudiko esplizituegi, eta poliki hasi da —badaki ordurako halaxe gustatzen zaiola, espanturik gabe—, haren begiak aurkitu ezean —itxiak baititu— ezker masailean duen orezta nabarmenari so lehenik, ezpainak batuz gero. Musukatzeko egin duen aurreranzko mugimenduak, baina, zakila apur bat sakonago sarrarazi eta min egin dio Luciari —beltzuritu eta eskuez bere soina apur bat apartatuz adierazi dio—, eta beraz, geldialdi baten ondoren, samurtasunez egin du atzera mugimendua. “Ez izan astoa” esan izan dio inoiz. Angelu eta erritmo ezberdinak probatuz, plazer keinuren bat ateratzen ahalegindu da, gozamen-abandonu zantzuren bat, guardia guztiak beheratu eta bere burua libratu duela ikustea; arrakastarik gabe. Ezagun zaio, denbora luzea elkar ikusi gabe egonda ere, apenas den Lucia eszitatzeko gauza, eta bere buruari galdetzen dio, etsipenez jelosiaz bainoago, akaso Patolucas gauza izango dela. Begiak itxita jarraitzen du, eta kasik nahiago luke lehenbailehen bukatu, berak ez baitu arazorik zakila loditu diezaion, etor dadin; ez du askorik behar, ez su artifizialik, ez g punturik, ez ezer, kolpetik eszita dadin; laztan txiki bat, sentsualitate pixka bat, hitz egokia momentu egokian, askoz gehiago ez. Baina buelta eta buelta, eta ezer esan gabe mugitu da alde batera Lucia, altxatu da geldotasunez, eta bera, haren nahiari aurre hartu nahian, azkartasunez jarri da etzanik, mugimendu bortitzegiaz ziur aski, baldar samar, eta halaxe itxoin dio, zakila tenteari begiratzen diola Luciaren mugimenduei baino gehiago. Gainean jarri zaio, mantso eta kontu eginez, eta erritmoa gobernatzen utzi dio berak; pixkanaka bizkorragotu du, besoak altxaturik eta burua alde batera biratuta adatsak aurpegia estaltzen diola, eta berak, nahiz eta iniziatiba hartu eta pelbisa erritmikoki altxatzeko tentaldia izan duen, azkenean dagoen-dagoenean geratzea hobetsi du. Intziritxo batzuk entzun dizkio, plazer zaion erritmoa erdietsi duelarik, eta berehala etorri da, gorputz-jarrera aldatu gabe, bere gainean geldirik.

      Behin baino gehiagotan geratu izan da horrela, Lucia bere alboan erdi lo, eta bera hazia isuri gabe, baina gaur bukatu egin nahi du berak ere, eta leuntasunez mugitu da, aldatu dituzte posizioak, eta gainean jarri zaio berriro. Luciak nahiko lukeen baino erritmo azkarragoaz, denbora gutxiren buruan korritu da, eta konprobatu du berriz ere zeinen erraza zaion etortzea, baita oraingoa bezalako larru-jotze triste, larrualdi eskas, larrualdi maskal batekin ere. Alde batera higitu eta buruz gora jarri denean, kleenex batzuk luzatu dizkio Luciak, protokolo bati jarraituko balio bezala. Garbitu bitartean ikusi du Lucia komunera joaten. Kanilaren ur-hotsa entzun du, bihotza erori zaio lurrera.

      Luciaren sexuarekiko apatia ez da gauza berria baina hori besterik da; ez daki zer den okerragoa, inorekiko erakarpenagatik (Lucas hori?) izatea, edo, besterekiko erakarpen beharrik gabe, berekiko, bere gorputzarekiko, hastioagatik. Etorri da, itxura hori hartu dio, baina hainbestetan entzun du hori, alegia, emakumeek orgasmo-plantak egiteko abilezia berezia dutela. Akaso disimuluan ibili beharko zuela pentsatu zuen behin berak, nahiz eta azkenean premiarik ez zuen izan. Mirenekin izandako lehendabiziko larrualdiaren ostean berandutu egin zitzaion —ez baitzuen espero orduan bukatuko zutenik larrutan— eta etxerakoan, hantxe topatu zuen Lucia “non zeunden”-ka. Larriturik, desleialkeria leporatzen ari zitzaiola iruditu zitzaion momentuan —orain bestela ikusten du—, eta egoera konpondu nahian, itzulinguru gabe gerturatu zitzaion, hasi zen lardaskan, igurtzi hemen, laztandu han, eta larrutan bukatu zuten, Luciak hala nahi zuelako bainoago (noiz nahi zuen, ordea?) berak demostratu nahi zuelako, demostratu nahi ziolako ez zitzaiola desleiala izan, ez zela larrutan egin berri. Kondoia jarri zuen aspaldiko partez, plantak egin nahi bazituen beharrezkoa izango zuen-eta; baina azkenean lortu zuen korritzea, Luciak kondoiarenarekin ezer susmatu ez zuela ikusteak eman zion lasaitasunak lagundurik. Atera eta korapiloa egin ostean, erakutsi egin zion hazi urritua, hura izango balitz bezala fideltasunaren froga behinena.

      Komunetik itzul dadin itxaron du, eta gelara sartu denean begirada saihesten diola konturatu da; bizkarra hazkatu du eskuineko eskuaz, zeregin hoberik izango ez balu bezala, eta ohearen ertzean eseri da, berari bizkar emanda.

      — Zer duzu?

      — Nola zer dudan?

      — Arraro sumatzen zaitut.

      — Arraro.

      Irribarre txikia aditu dio. Burua biratu du baina ez dio bere begiradari luze eutsi.

      — Ez dut ezer.

      — Gezurra dirudi ba.

      Zutitu egin da, ozen bota du arnasa.

      — Ez dakit noiz konturatuko zareten gauzak ez direla horrela egiten.

      Beltzuri, parean agerpen mirakuluzko bat agertu izan balitzaio bezala begiratu dio Luciari.

      — Nortzuk gara gu?

      — Nortzuk izango zarete ba.

      Berea izan da orain irribarre txikia. “Orain kontu horrekin” edo halako zerbait esatera zihoala jarraitu du Luciak.

      — Zer gertatzen zaizu? Zer gertatzen zaizu? Ez dakizue beste ezer esaten? Ez zaizue beste ezer originalagorik bururatzen?

      Begira jarraitu dio, ezer entenditzen ez duela.

      — Badirudi gizon guztiak ezagutzen dituzula.

      — Noski, ez da orokortu behar, ahaztua nuen.

      Altxatu egin da bera ere; parez pare dira, ohea tartean dutela. Behazuna sentitu du erraietatik gora.

      — Lucas hori, adibidez, seguru ez dela besteok bezalakoa.

      Algara ozen behartuan, txaloka hasi da Lucia.

      — Ze patetikoa zaren.

      Gelatik irteten ikusi du, pauso seguruan, amorraturik bainoago akitua. Bera, akitua bainoago amorratua, gelan geratu da barrenak jaten. Egongela aldetik datorren Luciaren hotsa entzun du.

      — Edozein kasutan, gomendio bat: hasi gauza berriak irakurtzen. Historia gora, historia behera, XIX. mendeko mentalitatean geratu zara.

      Ez daki zertara datorren komentario hori, baina ez zuen espero eta min eman dio, ez mentalitatearenak baizik mintzatu zaion laineza-aire horrek, zeina master malapartatuan hasi izanak eman diola iruditzen zaion; berak doktorego ez zuela bukatu eta atzean geratu zela gogorarazi nahi balio bezala aldiro, “zuk porrot egin zenuen eta ni begira, Madrilen”.

      Bainugelara joan da zuzenean ezer esan gabe, eta galtzontzillo-kamisetak kenduta, dutxan sartu da. Lizundurik du zilborra, hauts xuri hori, litsa, nondik ote datorren inoiz jakin ez duena; zilborretik ateratzen zaiola imajinatu izan du, behin eta berriro ateratzeari azalpen hoberik lortu ezinda. Ura berotu dadin itxaron baino lehen kendu du lizuna. Leun atera du, kontu eginez zilborra indar gehiegizkoz ez igurzteaz; ez du hura zanpatzearen hozkirik sentitu nahi.

      Mirenekin lehendabizikoz dutxan sartu zenekoarekin akordatu da. Larrualdi baten ondoren izan zen, zatoz nirekin, goazen elkarrekin dutxara, eta dutxa-burua elkarri pasatu, busti atzea, busti aurrea, xaboia han, xaboia hemen, eta nola jarri zitzaion bizkarrez, ipurdi-buruarekin zakila igurzten ziola, nahi gabe bezala; nola hasi zitzaion hazten, oraindik minbera zuela, eta hazi ahala, igurtzia zakilaren goiko aldetik beheko aldera izatera igaro zela berez, eta nola gozarazten zuen Miren zakilaren goraldia ipurdi-bizkarretan sentitzeak, behetik hasi eta pixkanaka gorantz —kasik kilika egingo zioten ukituek—, harik eta gogor-gogorturik, bizkarraren bertikalean nabaritu zuen arte. Eskua luzatu zion orduan izter artera, ile umelak laztandu zizkion lehenik, soilik ezpainen inguruan zituen ile motx batzuk, eta hatzak aluan sartu zizkionerako bero-bero sentitu zuen.

      Tentetu zaio berriz ere zakila, erdizka oraindik. Askotan irakurri badu ere aldizkariren batean isurtzeak erlaxatzen duela, bere esperientzia ez da beti horrelakoa izan. Sarri, estres-aldi batek bultzatuta masturbatu izan da, baina erlaxatzeko ordez balio izan dio gorputzaldi arraro bat uzteko; isurtze instrumental bat, terapeutiko ustekoa kasik, gutxi duena ikusteko benetako sexuarekin. Gero, zer arraioka topatu izan du bere burua, zer arraio dabilen kanpaia hain modu tristean jotzen —kostata isurtzen du, semen gutxi, zakila biguin samar, plazeraldi llaburra—, ez ote den estualdiak baretzeko beste bide egokiagorik topatzeko gauza, eta ea nora eramaten ari den bere gorputza, ea zertan dabilen sexua plazererako baino, askapenerako baino, beste zerbaitetarako erabiltzen. Hortik eritasunera ez dagoela tarte handirik, horixe pentsatu izan du halakoetan, eta tentaldia izan badu ere, dutxa-burua hartu eta ur oraindik epeldu gabeaz busti du goitik ikusten duen zakil gorrikara —glandearen koroa puztuta, kapilare moreak, prepuzioa gori—. Tenperatura egokia lortu duenean, dutxa-burua hartu eta inoiz egiten ez duen zerbait egitea bururatu zaio. Dutxaren egituraren heldulekuan atxiki du itzali gabe, eta buelta emanez, begiak itxi eta burutik behera sentitu du ur hotzepela. Turrustak, ordea, ez du nahiko lukeen indarrik, topera jartzen badu ere ez da nahiko lukeen presioarekin ateratzen, ez du sentitzen buruan behar besteko talkarik; horixe behar baitu orain, zurrunbilo bat, zerbait goitik behera datorkiola sentitzea, goitik behera baina gozo, indarrez baina leun, ur irristakorra nola, eta bere baitan bilduta, handik irteteko gai dela sentitu, moldatzen dela han egonik beste nonbait egoteko, joateko, hanka egiteko hona ez beste inora. Haatik, begiak ireki eta parez pare du bainugelako lauza berde-urdina, lizuna junturetan, eta pentsatu du ea noiz arraio aldatuko dituen, noiz berrituko duen bustiak jandako bainugela hori, eta ea zein iturginek jarriko dion ganorazko dutxa bat, presio handikoa, burutik behera ur-jauzi bat sentitzeko modukoa, horixe esango dio, bai, iturginari, ur-jauzi bat nahi dut, nik ere jauzi egin nahi dut jauzi, jauzi, hemendik eskapo egin arte.

Igogailua iristen entzun du, burdin-zarata gehiegizkoaz, eta brastakoan gelditu delarik, ate handi pisutsua ireki du lehenik, kabinan bertan dagoen egurrezko ate zatikatua gero, eta sartu egin dira biak, ia balentria bat dirudien operazio baten ostean. Gorantz egin du tramankuluak, mesfidati izateko moduko zarata sortzen duela, eta goian gelditu denean, alderantzizko operazioa egin behar izan dute; bigarren balentria oso denbora gutxian.

      Aste batzuetatik hona, giltza aitaren etxeko atean sartzen duenean, beti bururatzen zaio zer gertatuko litzatekeen hara sartu eta hilik aurkituko balu; gozo imajinatzen du, ohean sartuta, burua alde batera, ahoa apur bat irekita akaso, loaldi batetik bereizezin kasik. Hil usaina, esan ohi dute, hori izaten omen da bereizgarriena; itxi giroa irudikatzen du, hori bai, aitari pertsianak bezala gelako atea itxita lo egitea gustatzen baitzaio. Horregatik erabaki zuen, halaber, Cecilia hartzea, ez soilik aitak laguntza behar duelako, ez soilik etxea txukun mantentzeko, baita ere, tenorea iristen denean, norbait izan dezan hur; ez da litekeena bat-batean gertatzea, halaxe iruditzen zaio berari behinik behin —aitak ez baitio medikuak esaten dizkionetik ezer kontatzen—, probableagotzat du txakalaldi baten ostean ospitalera igo beharra, han tuboak bateko, tantaz tantakoa besteko, eta azkenik, morfina pixka bat, gero pixka bat gehiago. Amarekin bezala.

      Gelako atea dute aurrean, Luciari berak ireki dezala esatekotan egon da, baina pausaldi txiki batean adore apur bat bilduta, azkenez, berak eragin dio kisketari. Alde batera etzanda ikusi du, ateari bizkar emanez; lo dagoela iruditu zaio hasieran baina buelta eman eta begiratu dienean konturatu da aspaldi dela esna.

      — Lucia!

      Aurpegia piztu zaio ikusi duenean. Altxatzekoa egin du nahiz eta ondo dakien bakarrik oso nekeza zaiola.

      — Geldi hor.

      Txeraz agurtu du Luciak, aspaldian halako pozbiderik izan ez balu bezala erantzun dio aitak. Luciaren samurtasunak bultzaturik, ohi baino maitekiroago agurtzen ahalegindu da bera ere; baldarki, baina, ez aita ez bera konpondu dira gertutasun horretan, eta mugimendu aski behartuak atera zaizkie. Konturatuko zen Lucia, ziur asko, baina ez du ezer esan. Aurreko eguneko kalapitak ere ez duela lagundu esan dio bere buruari, nahiz eta, benetan, ondo dakien liskarrez gaindiko kontua dela samurtasuna adierazteko bion ezgaitasun hori. Karlistarik gabeko herri karlista.

      — Ikusten duzu nola nagoen.

      Hilabete-pasa da Luciak azkenekoz ikusi zuenetik, eta susmoa du aski bajatuta antzeman duela. Zerbait erantzun nahian sumatu du Lucia, baina ez zaio ezer atera.

      — Altxatuko gara, aita?

      — Nora joateko baina?

      — Egongelara, hirurok erosoago egon gaitezen.

      Luciak baietz egin dio buruaz, eta orduan eman du ametoa, konbentzimendu handirik gabe, hori bai; kostata mugitu da ohearen ertzera, saiheska, baina altxatu baino lehen begiratu die zeharka, laguntza eskatzeko gai ez denaren begirada laguntza-eskale batekin; besotik heldu du Luciak, eta bera ere laguntzen saiatu denean “utzi niri” esan dio. Ibilbidea libratu nahian, bera atera da lehenik gelatik, eta atzetik segitu diote biek: aitak gorputza aurrera okertuta, belaunak ezin luzatu, oinak ozta-ozta altxatzen dituela lurretik; Lucia ondoan, amultsu, besaurretik tinko heltzen diola.

      — Kaferik nahi duzue?

      — Poto gorritik jarri, e!

      Zenbat geratuko ote zaion espekulatzea ekidin nahi izan duen zerbait izan da beti, baina oraintxe ez dio ikusten hilabete baino askoz gehiago; egongelatik etortzen zaizkion arnasestuak entzuten dituela, erraiak jartzen zaizkio buruz gora. Aita ere kontziente dela esango luke; orain egun gutxi esan baitzion, tupustean, “nik amarekin nahi dut”, beraren amarekin alegia, emazte zenarekin. Benasquera joan beharko du berriz ere, kaxa motxilan sartu eta gora egin, porturaino. Eskuinaldera ehun bat metrora geratzen den harkaitz baten aldamenean bota zituzten amaren errautsak, Aneto eta haren glaziarra parez pare zituztela. Plaka ere jarri zioten —Mertxe Ibarra. “Badira mila motibo kantatzeko alai”—, hurrengo urterako kenduta zegoena. Negua iristen ari delarik, akaso elur artean igo beharko dela kalkulatu du, eta ea Luciak lagunduko dion, nahiz eta hark berak baino are gehiago gorroto dituen mendi kontuak. Urte berrira iritsiko ote den, oraintxe ezetz esango luke.

      Bi kikara eskutan azaldu da egongelan, eta barrez topatu ditu sofan elkarren aldamenean, Lucia masterreko pasadizoren bat kontatzen ari zaiola.

      — Luciak bai, jakin.

      Erantzun gabe egin du sukaldera atzera bere kikararen bila. Berriro sartu denean Lucia du berari so, baina aitari hitz egiten diola.

      — Tira, nahikoa dut masterreko kontuekin.

      — Segi, neska.

      — Honek jada buruz dakizki, nazkatuta egongo da.

      Ezetz esatera zihoanean aurreratu zaio aita.

      — Ez din kontatzekorik eta.

      Berriz hasi zaio behazuna jira-bira, eta zurrupada eman dio kafeari pausa bat bilatu nahian. Parean duen grabatuari erreparatu dio —Txillidaren eskuak—, edozer gauza zaio baliagarri hitz beste egiteko.

      — Hori amak ekarri zuen?

      Begiz jo du grabatua aitak, han ikusten zuela estreinako aldia izango balitz bezala.

      — Uste diat Manuelek oparitu zigula.

      Gurasoen lagun zaharra, gaztetan aitarekin militatutakoa, eta 90eko hamarkada bukaeran Madrilera mudatua, giro politiko itogarria zela eta. Mehatxaturik omen zegoen zerga ditxosozkoa ordaintzen ez zuelako —tornuak egiten zituen enpresa baten jabe zen—, eta hasieran kontuari garrantzirik eman ez zion arren, gaztetako kontaktu batek gaztigatu omen zion iturri onetik zekiela “asuntoa beltz” jarri zela, zerrenda batean zegoela bere izena alegia, eta hobe zuela pagatu ezean hanka egin.

      — Zer iruditzen zaizu zuri, Lucia?

      Malizia puntu batez bota dio; ondo daki ez dela Txillida zalea, are gutxiago dekorazio-elementu bihurtutako arte motaren zalea.

      — Tira, Txillidaren eskuak izateko bereziak iruditzen zaizkit. Gutxitan ikusi ditut horiek bezala buruz behera.

      — Arrastorik ez, neska, ez dinat arteaz ideiarik ere.

      Keinu egin du hitz egiteari utzi bezain pronto; ezpain-kopetak zimurtu ditu eta burua beheititu. Aienetxo bat entzun diote; leuna baina erdiragarria. Ziztuan hurbildu zaio Lucia; bera ere gerturatu da, baina Luciaren posizioak galarazi egiten dio aitarekin bertatik bertara egoten.

      — Buruko eztenkada hauek, akabatuko naiten.

       Zerbait egite aldera, sukaldera abiatu da.

      — Pastillak ekarriko dizkizut?

      — Kapsula urdinak.

      Hasperen egiten entzun du, eta biratu delarik, hortxe ikusi du berriz ere, makurturik, makilatu berria izan denaren bisaiaz, bi eskuak lokietan, Luciaren besoa bizkarrean, begiak irtenda, ezerezari begira zoruari begira ari dela dirudien arren. Sukaldeko mahai gaineko otarretxoan aurkitu ditu min-kolpe berezietarako pastillak. Basokada ur prestatu eta egongelara itzuli da.

      — Lasai, berehala joango zaizu.

      Edalontzia eskutan duela erantzun dio aitak, berak ahurrean zabaldu dion kapsula hartu aurretik.

      — Batzuetan zera pentsatzen diat, zer gertatuko litzatekeen honekin ere joango ez balitzait.

      Ahora eraman eta trago luze bat jo du, edalontzia hutsik utzi arte. Segituan kendu dio Luciak eskutik, aitaren energia ale txikiena ere zaindu nahiko balu bezala, eta zapi batez ezpain-ertza eta betazalak sikatu dizkio. Edalontzia eman dio Luciak, eta ondo ulertu du berari dagokiola jasotzea, geratuko dela hura aitaren ondoan; halaxe ikusi du laguntzen bizkarra sofan berma dezan. Sukaldera bidean, aitaren galderaren inguruan pentsatu du; aukera posibletzat jotzen du, erreskateko kapsulak —halaxe deitzen omen diete medikuek— hartzearen hartzeaz —gero eta maizago hartu behar izaten ditu—, azkenean eragina egiteari utziko diotela. Zer egingo lukeen? Gora igo, autoa hartu, anbulantzia bati deitu, igo dezatela ospitalera eta sar diezaiotela sartu beharrekoa, sar diezaiotela agudo, sufritzea, oinazea, azkena baita. Ea noiz bukatzen den sufrikario hau, hola jarraitzeak zentzurik ez duela, bere aita ere konturatzen dela konturatu, horixe pentsatzen du bere kolkorako; badela garaia kito egitekoa, ez duela soluzio posiblerik, ez etorkizunik, ez bada agonian temati ekitea, denentzat dela kalterako, beraientzat, beti pendiente egon beharra, beti kezka, baina batez ere aitarentzat, noski, pozbiderako tarterik gabeko bizitza bat, minetik oinazera, maldan behera beti, gero eta beherago.

      Diagnostikoa jakin eta aste gutxitara esan zion aitak notarioarengana joan zela eta aurretiazko borondateen dokumentua erregistratu zuela. “Ez diat nekerik eragin nahi, dena utzi diat prest” esan zion, eta berak ez zuen jakin nola erantzun, eskerrak eman, ez kezkatzeko, edo halakoren bat; zurt geratu zitzaion. “Erabakiak hartu behar badira, neronek hartu nahi ditiat”. Koherentea zen, bestalde, aitak bizitza osoan aldarrikatu zuen horrekin, autonomia pertsonala, norberaren erabakitzeko ahalmena, askatasuna eta erantzukizuna, zamak norberak hartu behar dituela kanpoko besteren menera utzi gabe; baina aldi berean, zalantza egin zuen berarekin fidatzen ez zelako ere ez ote zuen egin, bere seme kalamidadeak auskalo zer egingo zuelako, akaso azken momentuan kaka egin eta hor saiatuko zela kosta ahala kosta bizirik iraunarazten, beti izan baita oilobusti samarra; kulparen beldur, erruaren hatsa garondoan sentitu eta ea ez ote zuen erabakirik hartuko, aitak errezelo hori ere ez ote zuen, hori ere koherentea baitzen hark berekiko bizitza guztian izan zuen jarrerarekin: gutxiespena, mesfida, bere ahalmenen aitortzarik eza. Susmo funsgabea iruditzen zaio erabat, garbi baitu ez lukeela zalantzarik egingo; ezagun zaio, hemendik aurrerakoa aitaren pairamendua areagotzea besterik ez da izango, hala moduzko erreskate pilula, hura moduzko paliatiboak eta horrela, denak kontua makillatu nahian, disimuluan, benetan sentitzen dutenari itzuri eginez, ea ondo doan dena, ea behintzat ez duen oinazeak akabatzen, gizajoa bera, horrela bukatzea ere, eta abar.

      Isilik topatu ditu, utzi dituen jarrera berean. Luciak kopeta ukitu dio aitari, eskuaz lehenik, eta ukipenaz fidakaitz, antza, musuaz gero.

      — Ez du ematen sukarra duenik.

      — Joango al naiz termometroaren bila?

      — Uztak motel, ez duk kalentura problema.

      Begiak itxita bota du, beltzuri oraindik. Etsipenez begiratu dio Luciak, “uste baino okerrago dago” edo “itxura txarra du honek” esango balio bezala. Itxoitea beste erremediorik ez dute, pilulak luze gabe egin beharko lioke-eta efektua.

      — Ur pixka bat gehiago nahi?

       Ez du ezetz esateko indarrik ere. Mahaitxoaren beste aldean dagoen besaulkian esertzea deliberatu du berak, lorezko tapiza duena —amak aldatu zuen— eta aspaldian inor esertzen ez dena. Ipurdia beheregi eta besoak goregi ditu, eta ez da jarrera egokia lortzeko gauza; ederra bai baina deserosoa den altzari bat gehiago. Berriz begiratu dio Luciak, urduri han egonean egoteagatik, aitaren ongizatean laguntzeko ezgai; sorbaldak altxatu ditu berak, zer nahi duzu nik egitea esango balio bezala. Izebaren ukendu-belar-infusio-superelikagaiak balituzte sikiera, denbora pasatu egin ahalko lukete, hau eman, bestearekin igurtzi, ikusiko duzu nola lagunduko dizun, eta abar, baina ez dute halakorik ere. Zer egin dezakete? Kamamila bat gehienera.

      — Hobeto?

      Bekainak igo ditu, eta aurrerantz bermatu da berriz ere, burua belaun artean lurrera begira. “Su puta madre” entzun dio ahapeka. Lokietako zainak puztuta dituela ohartu da.

      — Aita, jarri zaitez atzerantz.

      Haizea ahotik indarrez bota ondoren erantzun dio, esfortzu handiz.

      — Nahiago diat horrela.

      Bularraldea igurzten hasi zaio Lucia, emeki, espanturik gabe, ezpainak sorbaldan bermatzen dizkiola. Leun esan dio, belarrira.

      — Nahi duzu anbulantzia bati deitzea?

      Bekokia zimurtuta erantzun dio, posizioa aldatu gabe.

      — Zertxobait hobeto nagon, Lucia.

      Gezurra dirudi. Altxatu eta egongelaren beste aldera egin du alderrai; mahaiaren ertzean bermatu du ipurdia, eskuak albo banatan dituela. Bera ere urduritzen hasi da, hasperen egin eta aitari begiratzeari utzi dio. Badaki ez dela haren errua, baina halakoetan ekidinezina zaio aita madarikatzea; egiten duena egiten duela egoera ezin arindu, ez aurrera ez atzera beti, gero eta makurrago dena, ezer hobetuko den esperantzarik gabe batere, hori zaio etsigarrien. Badaki ez dela aitaren errua, baina beti izan da gaixo kaskarra, umore petral jasanezina jarri izan zaio beti, baita gripe triste bategatik ohean geratzen zenean ere, eta, gainera, beti hartu izan du bera egoeraren pagaburu, kargu hartzen bateko, destainaz begira besteko. Badaki ez dela aitaren errua, baina bere partetik zerbait gehiago egin zezakeela esango luke, gaitzari aurre egiten ahalegindu, pixka bat bederen, edo umore gaitzitu hori saihestu, besteri kontua ordainarazi gabe; eskerrak gaur Lucia dagoen behintzat. Aitarengana gerturatu da, eta samurtasun itxuran, lepoaldea igurtzi dio, pixka bat gorago gero, burugaineraino ia.

      — Ez, hor ez ukitu.

      Eskua kendu du, zirkuitulabur bat ukitu izan balu bezala, eta hantxe geratu da, zutik, sorbaldak beheititurik, beso eroriak luze, etsipen aurpegiz, kokotsa lurrera begira eta begiak gora, ez dakiela zer egin, amorraturik hor soberan dela sentitzen duelako, amorraturik ea noiz arraio bukatuko den hori guztia galdetzen diolako bere buruari, nazkaturik dagoelako denaz, aitaz, eta baita Luciaz ere, etxera sartu denetik kasu zipitzik ez baitio egin, ez bada aginduak emateko, joan haren bila, hartu beste hura, eta abar; kito egin nahi du, leku horretatik irten, bakartu, alde egin.

      Motel, atzerantz egin du aitak berriz ere; bizkarra bermatu duelarik, burua altxatu du, alde banatara begira: Luciari lehenik, gero berari, oinazea joaten ari zaiola iradokitzen duen irribarre erdi eta begirada nekatuarekin.

1996-08-10

Dena kamera motelean bezala: furgoneta-leihotik ikusten dudana, oro laino mehe batek estalia, ondoan dudan Imazekin izan dudan hizketaldi laburra, gu jasotzera etorri diren eta nik ikustez bakarrik ezagutzen ditudan bi gizonek eman dizkiguten azalpenak. Ekitaldiaren xehetasunak esplikatu dizkigute labur: paseilloa, halakoren harrera-adierazpenak, aurreskua, lore sorta eta oroigarri bana, gure adierazpenak, argazkiak kentzea. Donostian sartzen ari gara agidanez, baina ez dut xehetasunik jakin nahi; kanpora begiratzeari utzi diot, horrek zerbaitetan lagunduko balit bezala. Seguru ikusten dut Imaz, poz betean ez, baina bai animoso antzean; lehen aldia ez delako izango da agian. Urduri egongo nintzelakoan, baina ezta hurrik eman ere; akidura bai, neure buruarekiko narda bai, kanpokoarekiko indiferentzia bai. Ate lerragarriaren hotsa entzun dut, harrabots sor bat sartu da furgoan, atera egin gara, harrabots are ozenagoa. Sargoria, hezetasuna, bizkarraldea umeltzen. Hau izorratzea. Emozioa, horixe dut inguruan, zorion-keinu espontaneoak, satisfakzio-kera zinezkoak, ezagun batzuk identifikatu ditut, harrotasun sentimendua; nire barnean, ordea, ez da halako ezeren arrastorik: lekutu nahia, dena azkar pasa dadila, ahalik eta diskretuen joan dadila dena. Bistan denez, kimera hutsa. Nire buruari esaten nion, tira, ez duk hainbesterako izango, lau katu joango dituk, gu ez gaituk inor, baina bai zera; lepo da, jende ezaguna bezala ezezaguna. Ikurrinak kalean alderik alde, Euskal presoak etxera banderolak; oihalak apur bat makurtuta, bandera arteko pasillo bat aurrean. Goian, terraza batetik besterako zabaleran, gure izenak gorriz idatzita dituen pankarta bat. Ongi etorri. Zarata, berriz ere zarata, barrutik atera naizenetik ezin gogaikarriago zaidan murmurio konstante bat. Lasai egon nahi dut, zalapartatik aparte, ni eta nire baita bekoz beko, urrutian.

      Ez diet kasurik egin eman dizkiguten azalpenei eta ez dakit zer egin behar dugun orain; Imazek jakingo du egoera hauetan nola jokatu, ezta? Hark zer egingo itxoiten ari naizela, aurrera jo duela ikusi dut, seguru eta irribarrea ahoan; eskua altxatu du, ukabila tenk, behatzak ahurrean irmo; lerroa hautsi eta alde batera desplazatu da, halakori besarkada, beste aldera gero, harakoari besarkada. Pazientziarik eza adierazten duen hots bat entzun dut atzetik: “Benga mutil, segi aurrera”. Mutil. Hau izorratzea. Alde banatara so egin dut adiskideren baten bila, baina ez naiz ikurrin-banderolez harago ezer ikusteko gai. Aitak kartzelaren atarian esandakoak egiten dit durundi buruan: “Gurekin etorriko haiz, ezta?”. Gurekin etorriko haiz horrek esan nahi zuen, noski, ongi etorriaz paso egingo duk, ezta?, zeren gu ez gaituk joango, hik ikusiko duk zer egiten duan, joango haiz?, ez al gaituk gu familia?; hori guztia ikusi diot amari bisaian, nahiz eta hitz erdirik ez duen esan. Geroago etorri zait Imaz gure-zain-daudeka, harantzago furgonetaren kanpoaldean zeuden bi morroiak seinalatuz; egiatan, nahiko nuke aparte joan, ongi etorririk ez; nola ordea? nola kuestionatuko dut aurretik ezarritako gidoia, berez egitea egokitzen den hori? ez naiz ba orain nabarmenkerian hasiko. Imazen ama entzun dut gero, “atzetik jarraituko zaituztegu” esanez; nire gurasoei galdetu ere ez diet egin behar izan jakiteko ez digutela atzetik segituko, beren kabuz egingo dutela bueltakoa, amorraturik, aita direnak eta ez direnak botatzen, ama barruak janda.

      Aurrera egin dut jendearen oihuak entzuten ditudala, eztenak bezala sartzen zaizkidan garrasiak, presoak kalera amnistia osoa, euskal presoak etxera; bazterreko aurpegiak ikusten hasi naiz, jendea niri begira; ez dut sekula hainbeste jende niri begira izan. Zerbait esan behar dudala ere entzun dut, baina nik ez dut ezer esateko, hobe nago isilik; dena azkar joan dadila, ez dut besterik desio. Gizon bat hurreratu da eskuinaldetik, ez nago seguru ezagutzen dudan, eta besarkada batean bildu nau, min eman didate bizkarrean eman dizkidan zaplada irmoek, baina estu besarkatu dut nik ere, indarrez, hori da tokatzen dena, eta banandu garenean konturatu naiz, Joxe da, Jokinen aita. Aurrera egin dut, ez dut alboetara begiratu nahi, begiradak nahi ditut ekidin besarkadak bezainbeste, zuzen begiratzen dut, gertuago dut Imaz, eskuak altxatzen ditu, beste bat besarkatzen, beste bati keinu egiten. Ikurrinen pasilloan barrena segitu dut nik, noiz arraio iritsiko gara, lurrera begiratu dut, esku-paper urdin batzuk daude lurrean, espetxeak apurtu, eta makurtu egin naiz bat hartzera; espetxeak apurtu, eta bi begi barrote batzuen atzean, beste begirada bat; gora so egin eta hor da Imazen ukabila kantuen erritmoan, ez gaituzue geldituko, ez gaituzue geldituko. Ukabila igo behar nuke baina ezin dut; txalo jotzen hasi naiz, ez dakit zer-zergatik-nolatan, baina ahurrak astintzen ditut, eskuak zartatu, jakin gabe zehazki zeri demontreri ari naizen: harrera egiten ari zaizkigunei? Oihuei? Imazi? Geure buruei? Txalo jotzen dut jo, eta atseden gabe jarraitzen dut aurrera. Aupa hau, aupa bestea; zarta-zarta segitu dut nire gorputz-adarrei zeregin hoberik aurkitu ezinda.

      Fidantza batzean aske aterako ginela jakin genuenean, ongi etorrian zer esango, ez nuen beste kezkabiderik; nahikoa lan izan nuen hilabeteotan Imazi begiz begi hitz egiteko —zenbat alditan makurtu nuen burua, zenbatetan sentitu haren izaera kontsekuentearen oihartzuna—. Ez baitiogu elkarri geure inkomunikazio-aldien inguruan deus kontatu; zureak al ziren garrasi haiek? galdetu nahiko nioke, zer egin zenuen? eutsi zenion? deklaratu zenuen? Ez nuen itxura txarreko ikusi Mecoko ingresoen moduluan berriz elkartu ginenean, baina ez dakit nik nire burua sentitzen nuen bezain lehertuta ikusi ninduen hark; “oso latza izan da” atera zitzaidan niri, eta Imazek, solasgai harekin derrepente bukatu nahi balu bezala, “bagenekien zer zen etortzen ahal zitzaiguna”. Horiexek zuloaldiari buruz elkarri trukatu dizkiogun hitz bakarrak, eta ziur aski aurrerantzean kontatuko dizkiogunak. Tokatzen zaiguna onartzea, ez bizitzea kexari emanda, tinko jarraitzea, sakrifizioa gure egitea; zuloaldiak indartsuago egin gaitzala, gogorrago, helduago, horixe da dena.

      Imazen gurasoak begiztatu ditut harantzago; iristear gara, amaitzear da paseillo ditxosozkoa. Mutil eta neska bana ikusi dut mikroetatik hurre, herabe-antz, serio; bertsolariak, pentsatu dut, eta Imazen aldamenean kokatu naiz. Garrasiak beheitituz doaz, baina bozkario bera sumatzen dut inguruan, emozioa gainez. Imaz bera ere erasanik ikusten dut, harengan batere ohikoa ez den gisara; begiak gori, masailak bero, begiradak bilatu ditu jendartean, bati keinu, bestea agurtu, harako hura adoretu. Nik, oraindik burua sobera jaso gabe, inoren begirada aurkituko ez dudan ihespunturen bat bilatu dut baina topatzen ez, hau izorratzea; inguruan dudan jende-aldra behatzea beste erremediorik ez dut. Multzoa ikurrin eroriek inguratzen dute, eta ezkerraldean identifikatu ditut, lehen lerroan, Unai eta Oier. Aurpegi ezagun ugari, zahar, heldu, gazte; ezagun gehiago adiskide baino; azkar joan dadila, azkar dena. Denbora ohi baino motelago sentitzen dut, patxada gehiegizkoan, norbaitek munduaren joanari balazta bat jarri izan balio bezala.

      Furgonetan ekarri gaituenetako batek, Josebak, hitza hartu du, eta ezarian leuntzen hasi da harrabots gogaikarria. Hainbestekoa izan da lasaitua ezen haren jarduna sekula amai ez dadila desiratu dudan segundo batzuez; nahi baino laburrago aritu da, ordea, espero baino askoz ere laburrago, egia esan, eta txalo zaparrada batek egin du eztanda kolpetik. Mutil eta neska bana nabarmendu dira jende artetik, neska ezagutzen dut. Txistu-danbolinen konpasean ekin diote aurreskuari; lotsaizun moduko bat hedatzen hasi zait barrenean, dantzarien jauzi grinatsu bakoitzean areagotzen dena. Dantzarien ahalegin hotsak inoizko ozenen entzuten ditut, oinek lurrean egiten dituzten talkak bezalaxe, eta gora begiratu behar izan dut, ihespuntu bakarraren bila, hondoak jan ez nazan. Kolpe-hots bakoitzarekin entzun ditut kasko gaineko astinaldi anplifikatuak, eta nire burua bridatu behar dut berriz ere oihuka ez hasteko. Fazatia zait orain solemnitate hau guztia, antzezpen akigarri samarra, eta dena esajerazio deliberatu moduan ikusten hasi naiz; inork benetan sinesten ez duen erritual baten jarraipen mekaniko bat-edo, horrelakoa begitantzen zait une honetantxe, zutik ere nekez eusten diodala, eta egingo nuke ez naizela hemen hori sentitzen dudan bakarra. Zalantza izpirik ez da, baina, aurrean ditudanen begietan; konbentzimendua adierazten dute soinek, hitzek, jarrerek. Dagokidan papera jokatzen ari ez naizen erruduntasunez jaitsi dut berriz ere begirada eta une horretan sartu dira dantzariak azken konpasetan; buruaz diosal egin dute sinkronizazio perfektu batean, eta handiagoa izan da agerkeriak eragin didan lotsaizuna, nor izateak eragin didan laineza baino. Txalo-zaparrada bitartean etorri zaigu Begoña, Imazen ama, eta hunkidurari ezin eutsi, lore sorta bana eman digu; are zaparrada zaratatsuagoa. Bereziki beroa izan da niri eman didan besarkada, semeari eman diona baino are beroagoa, eta azkar batean atxiki dut keinu neurriz gorakoaren esangura: umezurtzak eragiten duen gupida, guraso hobendunaren salaketarekin batera. “Mutiko gaixoa”. Neronek dudan handik ospa egiteko gogoa ere galanta dela, horixe esango nieke, eta mesedez uzteko bake-baketan, ez dudala haien babes, elkartasun eta bestelako hitz zaharren beharrik batere orain, ezta begirada erru-hedatzailerik ere. Lore sorta eskuan, neroni estaltzeko modu egokia izan daitekeela ohartzeak apur bat lasaitu nau.

      Bertsolarien txanda ailegaturik, jada azkenetan gaudelako atsegina, hitz-hartzea gero eta gertuago dagoelako pairamenarekin batera. Denetarik pentsatu izan dut azken egunotan: protokolozko lau esaldi tipiko esan eta kontua gainetik kentzea, esker-hitzetara mugatu eta bestelako kontsideraziorik ez egitea, balorazio politikoagoak egitera ausartzea. Azken hori, jakina, berehala baztertu nuen; izan ere, nor arraio naiz ni balorazio politikoak egiteko? Imaz ondoan izanda, lekuz kanpo egongo litzateke, gainera. Adierazpenik ez egiteko intentzioz ailegatu banaiz ere, orain eginezin sentitzen dut aukera hori; halako karraren aurrean, halako bihotz-berotasun mozkorraldiarekin, ez naiz geratuko ba isilik. Segurua da Imazek hitz egingo duela, ondo eta zabal, eta nik ere zerbait esan beharko dut, eskerrik asko etorri zareten guztioi sikiera, zuen indarrarengatik ez balitz ez ginateke hemen sikiera, ez ahaztu barruan jarraitzen duten guztiak sikiera, urratsez urrats lortuko dugu sikiera, herriaren babesarekin ez dago helburu ezinezkorik sikiera, denon bultzadarekin geldiezinak gara sikiera. Ahots dardarti eta kirrinkari samar bat entzun da, eta berriz ere jendetzaren isiltasunaren plazera. Zurt dira den-denak, bertsolarien errimei adi; ikustez ezagutzen ditut, Parte Zaharretik. Herriak sortzen duen guztia, betirako izango dela, larai-larai-larai-larai betirako izango dela. Espetxe denak suntsitu eta, euskal presoak kalera, larai-larai-larai-larai, ta euskal presoak kalera. Tatuatuko dugu guztiok, euskal hizkuntza ahoan, larai-larai-larai-larai, euskal hizkuntza ahoan. Ozen entzungo dutela denek, askatasunaren hotsa, larai-larai-larai-larai, askatasunaren hotsa. Esperantzaz beteta gogoa, bihotz beroa eskuan, larai-larai-larai-larai, bihotz beroa eskuan. Eusko Gudari denen auhena, hemen entzuten ari da, larai-larai-larai-larai, hemen entzuten ari da. Gaurko arantza mikatzetatik, biharko lili ederrak, larai-larai-larai-larai, biharko lili ederrak. Esaten dizuegu amultsu, izan ongi etorriak, larai-larai-larai-larai, izan ongi etorriak.

      Txaloak, deiadarrak, gora eta militarrak. Jendetzaren lerroari segika, adoreturik oihuztatu ditugu oro: gorak, etak, eta militarrak. Eztarria urratzeak apur bat ernarazi nauelarik, Imazi egin diot keinu nahi badu berak har dezala hitza, nik laburrago jardungo dudala. Bereak izango dira balorazio sakonak, testuinguruaren irakurketa xeheak, etorkizun hurbileko aukera politikoen aletzea, eta ni, moldatuko ahal naiz zerbait taxuzkoa esateko? Bueno, entzun diot Imazi, ondo entzuten da? Mila esker bihotzez egin diguzuen harrera bero honengatik; banan-banan eskertu nahi nizueke eman diguzuen babesa, espero dut gero edo datozen egunetan egin ahal izatea; bidegurutze baten aurrean dago herria; momentu historiko erabakigarria tokatu zaiguna; handira jokatzeko garaia da horregatik; Herri Batasunak berriki ezarri duen bide-orria burutzeko garaia da; argi eta garbi eduki dezatela Frantzia eta Espainiako estatu faxistek; herri hau aurrean izango dutela; txaloak, txalo gehiago; ez dira txikiak aurrean ditugun erronkak; etsaiaren erasoen aurrean irmotasunez erantzuteko garaia da; baina inteligentziaz jokatzekoa ere bai; bihotza bero; burua hotz; honakoa borroka luze baten katebegi bat baino ez da; guztion esfortzu eta konpromisoarekin; etorkizuna gurea izanen da; herri bat dugu irabazteko; herri libre bat; barruan daudenengatik; txaloak; bidean erori diren guztiengatik; etorkizuneko Euskal Herriarengatik; hortzak; erakusteko; garaia da; eta txaloak; txalo gehiago, eta isiltasun luze samar bat; boterearen menpeko komunikabideen intoxikazioaren gainetik; soldatapeko txakur eta borrero guztien gainetik; errepresio hiltzailearen kolaboratzaile diren lazodun guztien gainetik; herri honen ordua da; Euskal Herriaren garaia da; Euskal Herriaren garaia da; Gora Euskal Herria askatuta; gora; Gora Euskal Herri Sozialista; gora; Gora ETA militarra; gora, esan dugu aho batez denok.

      Luze jo du txalo-zaparradak, irrintziak entzun dira, Imazen gurasoak ikusi ditut lehen lerroan berriz ere, hunkiturik, harro semearen jardunarekin. Zirkuluaren beste aldean, Unai ere bai, bete-bete, eta Oier, niri keinu egiten, nire ahuldadea sumatuko balu bezala, kemena eman nahiko balit bezala. Zuk ez daukazu marroirik, horixe esaten zidaten denek, Oierrek ere bai, zuk ez duzu zertan kezkatu, eta orain ni hemen, mikrofono baten aurrean zerbait esan beharrean, jendetza niri begira; gezurra dirudi, ezagutu ere egiten ez duzun jendea egun batetik bestera arretaz zure hitzak entzun nahian, zure keinu, zure ibilerei adi. Baina nik ez dut hau nahi, nik barealdia behar dut, arreta orotatik urruti, multzo orotatik bereiz; ez dut behar mozkorraldirik, eduki dut sobera dagoeneko. Imazek emandako erakustaldiaren ondoren, halako berba-jario geldiezin, erraz eta sendoaren ondoren, zer arraio esango dudan, horixe ez dakit; orain iruditzen zait hobe zatekeela nik hitz egin izan banu aurretik, txarretik onera txarra ez delako hain txar. Baina orain, konparaziora, barregarri geratzeko aukeraz harago, ezin dut besterik imajinatzen ahal. Kontuz ibili, gaztigatuko nieke parez pare ikusten ditudan lagun eta enparauei, hau ez da broma bat, ez da jolasa; itxaropena aditzen da hemen, adorea, hemen ez da besterik bihotza eta beroa baino. Han barrukoa, zuloaren luze-zabal horretan dagoena, besterik da; han ez du balio, ez dute balio, hemengo garrak, hemengo hitz lodiek, oihu kementsuek, han ez dute balio diskurtso borobil eta aurrez ezarririko estrategia politiko burutsuek, estrategia politiko hotzek. Han haragia da harriaren kontra, zuloaldian ez da lekurik humanitatearentzat, dagoena eta existitzen ez dena, guztia geratzen da etenik. Horixe sentitzen dut nik, eta ez dakit nola Imazek ez duen hori bera ere bizi, edo agian berak iraun zuen, eutsi zion, are indartsuago egin zuen horrek guztiak; zapalkuntzak indartsuago egin behar duela bat, horixe esan zioten formazioetan, horixe esaten zuen behin eta berriro, eta bera ere, bigarrenez, indartsuago bilakatu da akaso. Txarrari ona bilatzen, umiliazioa distira bihurtu nahian, horretan ari gara denok, ari dira. Aldiz, tolesak baino ez dizkiot aurkitzen honi guztiari, tolesak eta zimurrak, nola bestela? Zer esan bestela zuloaldia bizi ez dutenei? Nola adierazi han bukatzearen desgrazia gorria? Orain garaiz zaudetela, saihestu ezazue hori guztia; esango nieke, borroka da bide bakarra, bai, baina ez da hau borrokabide bakarra, hau akabua da, esango nieke, zorigaitza ezbeharraren gainean, horixe besterik ez; horrekin guztiarekin nola kristo eraiki taxuzko ezer? Nola arraio hitz egingo dugu etorkizunaz, esperantzaz, laster-etorriko-da-garaipenaren-egunaz? Pentsatu eta esaten ez diren gauzak. Entzuleriak entzun nahi ez dituenak, igorleriak esan ezin dituenak. Txalo-irrintziak beheititzen doaz, eta geroz eta begirada gehiago nire gorputzean, ezker-eskuin gurutzatzen zaizkit, goitik behera zeharkatzen. Hau izorratzea; honek ere zerbait esan beharko dik ba, ea zer esaten duen, besteak bezain ondo hitz egiteko lanak, hori bai, arraro ikusten diat nik ba, muzin samar, beste nonbait balego bezala, normala ere baduk, hi, jasandakoa jasan ondoren, bai, bai, ulertzen diat, ukitu zitiztean? ukitu? bai, bai, ederra jaso omen zitean biek ere, hori entzun diat, azkar askatu ditiztek behintzat, bai, tira, baina fidantzak-eta, laguntza eskatu behar izan omen ditek Imazen gurasoek, eta bigarren aldia duk, gainera, bai, familia hori ere, sufritzen ari dena, hau muturreko pila, hau muturreko pila, gu beti jaso eta jaso, jaso eta jaso, besterik ez, marka duk gero. Imaz ere begira ari zait, konfiantza eman nahian, pozik eman duen hizketa-lezioaren ondoren. Alde batera begiratu dut, beste aldera; ez, ez nituen inolaz espero, baina batek daki; non ote dira gurasoak? Etxean sartuta, ama afaria prestatzen, aita telebistaren aurrean, amorratuta oraindik, beraiek zer egin duten gaizki galdezka; zer egin duten gaizki semea mobida horietan sartzeko, zer egin duten seme jarraitxu bat toka dakien, beraiek beti eman didatela heziketa on bat, ez dela ezer ezkutatu etxean, irekian hitz egin dela politikaz beti, eta halere hau, galdetuko du aitak, zer kristok egin du huts?; ikastolaren errua, edo ikastolako giroarena, Begoña horrena ere bai noski, bere folklorismoarekin, gauza guztietan esku hartzeko joera horrekin, posible duen guztietan ideologia zabaltzen, nork esango zion duela bost urte hor ibiliko zela Madrilera joan-etorrian hamabostean behin; umiliazio horretatik pasatu beharra, nola begiratzen dioten bere adiskideek, “hire semea duk?” sinesgaitz, “hire abizen bereko hori hire semea duk?” galdetuko diote berriro, eta nola sentitzen duen bere gain aita kaskarraren zama, nola bere garaiko bat baino gehiago poztuko den, harrapazak esanez bezala, bere ibilbidearen ondoren semea “halakoa” atera delako pozik, patuaren ironiak, pentsatuko dute, pentsatuko du nire aitak halaber, eta kanal batetik bestera egingo du jauzi, bakarrean geratzeko pazientziarik gabe, ahapeka madarikazioak esaten dituen bitartean. “Ixo!” esango dio amak sukaldetik, “hemendik entzuten zaizu” eta isildu egingo da lipar batez berriz ere murmurioka hasi arte. Baina kontua ez da nire gurasoak zertan diren, ez ezak tranparik egin, baizik eta zer egiten duan hik hor, zer egiten dudan hemen, alegia, eta batez ere, zer egingo dudan, zer esango, txaloak amaitu baitira dagoeneko eta jendea nire zain dago, zerbaitetarako paratu dute nire izena pankarta horretan, zerbaitetarako egin baitigute paseilloa, ikurrinak, bota dizkigute bertso horiek, loreak, oihuak; orain zerbait esan beharko dut ba nik, zerbait eman beharko diet bueltan. Nire marranta entzun dut anplifikaturik, eta erretorikoki, zerbait esatearren, denbora irabazteko, “ondo entzuten da?” galdetu dut, Imazek egin duen bezalaxe, baietz lehen lerrokoek, baietz atzealdekoek, denak niri begira, hau izorratzea, begiak nire larruazalean, balkoietan daudenak ere begira, niri zain, hasiko-al-haiz-motelka, benga-ez-diagu-egun-osoaka, eta nik, halako jario ito bat sentitu dut barnean, jario bat behetik gora, eta kolpe zaharren oihartzunak entzun ditut, eta nola kolpekatzen nauten berriz ere, eta morroi mukerrak eragiten didan narda, Ketxus uste dut deitzen ziotela, musika puta hori, zuloaren usain nazkagarria, usaintzen dudala iruditzen zait berriz ere, eta behazuna datorkidala berriz ere sabeletik, eta begiak beteta, ezin eutsi, dena aterako zait kanpora, barnea joango zait aho-begietatik; eskuaz apartatu dut mikroa, kolpeak sortzen duen zarata lehorra, zarata lehorra garbi, baina ni jada makurturik naiz, barrenak askatzen, berriz ere zapore garratz hori, laztan heze bat masailetan behera, eta hauspoarekin ere nahiko lan, errai-begiak atera beharrean, eta Imazen ahotsa sentitzen dut ni lasaitu nahian, badakidan arren jada ez dagoela niretzat aringarririk; dena botatzen dudanean zer gorpuzñotan geratuko naizen, zer izaki suertetan, hori da nire kezka; botatzearen bota beharrez, dena ari naiz galtzen-eta errai-begietan, horixe da orain dudan kezka bakarra.

To the End of Love

Jaka beixari tira egin dio goialdetik, lepoaldea estali nahian, tren geltokitik irten eta kanpoko haize kolpea sentitu duenean. Urrunean ikusi du, jada geltoki kanpotik, tren luzea abian, zaratatsu, Amara aldera. Zumarraga, Iruñea… Oraintxe duda egiten du noiz ikusiko duten elkar berriro, noiz arte ez den itzuliko Lucia (Gabonak, ziur aski), eta ea, gauzak dauden bezala, bera berriro Madrilera joateak sentidurik ote duen. Muxurik ere ez diote eman elkarri agurtzerakoan, agur urrun bat aurpegi etsituaz; bata bestearen zain egon dira ea nork aurrea hartu eta gorputzak batuko, baina azkenean biak geratu dira distantzian, “hitz egingo dugu”, “bidaia on”, “ondo ibili”. Berriz ere berdin, berriz ere ika-mika berberak, berriz ere hots tonu, aurpegiera, keinu berberak; ez da harritzekoa Luciaren tesia errepikapenari buruzkoa izatea, ez; adituak dira horretan bi-biak. Pixka bat gehiago estutu du jakaren lepoa, urratuko den beldurrik gabe. Zubia igarotzen ari dela, oraindik gogorragoa da haizearen joa; zerua oskarbi, laino zirristaren bat besterik ez da ikusten mendi aldean. Ibaia, bete eta nahasia, kontrako norabidean, itsasoak bere burua hustu nahi balu bezala. Hau al da bukaera? galdetzen dio bere buruari, horrela izango al da? indiferentziak gain hartu eta dena estaltzen duenean, nekadurak geldiarazten, indar ale txikiena ere aienatzen, berez dator bukaera? Beti pentsatu izan du mundu honetan ez datorrela berez ezer, zerbaitegatik da historialaria, baina ez du beste modurik Luciarekin gertatzen ari zaiona azaltzeko. Beren arteko liskarrak ere, hain dira indargeak orain; tokatzen delako diskutitzen dutela iruditzen zaio, bakoitzak bere rolari heltzen diola, baina errutinak agindutako zerbait izango balitz bezala; aktore beteranoak obra arrakastatsuaren enegarren emanaldia egiten. Elkar ezagutu zutenekoarekin akordatzen da, hasieran ez zuela, ez zutela, erakarpen berezirik sentitu —Luciak ere hori aitortu izan dio—, atsegina bai, elkarrekiko sinpatia baita ere, baina beste zantzurik ez. Hilabeteekin, baina, topo egin han, elkarrekin suertatu hor, eta puzten hasi zen bien arteko haria, elkarrekin egotearen atsegina ez ezik alegria, elkarrekiko sinpatia ez ezik mira; elkar bilatzea, elkar hartzeko edozein motibo edukitzea, juntatu beharra, aparte denbora luzez egon ezina; bi gorputz dantzan bata bestearen bueltan. Sortu zen ustekabea, ezustekoa, espero ezina, aurreikus ezin den zera, eta elkar harturik egin zuten bidea; doktoregoaren katramiletan bidaide, liburutegiko plazaren lortzean poz-kide, aitaren gaixotasunean lagun. Noiz okertu zen dena? Noiz hautsi zaie ez dakiten hori? Erraza litzateke kontua Mirenenarekin lotzea, hantxe egin ziola bihotzak kra, baina hori gaitza baino sintoma dela esango luke, aurretik hasi zirela elkar saihesten, atsegina abailtzen, mira ahitzen, gorputz bana bere ibilbideari segika. Eta masterrarena etorri zen, Madril, bizimolde berri bat Luciarentzat, urrats bat gehiago haren bizialdian, ateak irekiko zizkion, burua egurastuko, ondo etorriko zitzaion pertsonalki ere, aldaketa bat, azken urteetako errutinarekin haustea.

      Gustatzen zaizkio igandeetako kale hutsak, areago neguaren atarian, hotz, areago goiz partean. Kontxa aldera egin du itu gabe, alderrai; ederra egongo da, munduko tokirik ederrena, bai, nahiz eta, egia esatera, berak orain gutxiagorekin ere aski lukeen. Lantokia ere han izango du; biharamunean han izango dira denak: Nerea, Imanol, eta orain bi aste etorritako bekadun jasanezin hori, Xabat, Signa ezizenez deitzen diotena Nereak eta biek. Morroiak dena konpontzen baitu signaturaz, edozein liburuz ari direla, “esango didazu signatura, mesedez”, ahots goi pairaezin horrekin, “signatura falta zait”, “signatura esaten ez badidazu”. Ez du beste konturik azken egunetan Nerearekin, liburuzainak bi multzotan sailka daitezkeela azken batean: autore-titulu bidez funtzionatzen dutenak eta signatura bidez funtzionatzen dutenak. Antigoalekoak lehenengoak, senari, jakintzari, heltzen diotenak; modernoak bigarrenak, zientifikoak, zenbakiaren zehaztasun hotzari jarraitzen diotenak. Xabatek Bibliotekonomia ikasi berri du, ez alferrik, edo Bibliotekonomia eta Dokumentazioa uste du dela zehazki, zer inporta du, auskalonongo unibertsitatean, kanpoan, alegia, eta noski, kanpoko unibertsitatean ikasita dena jakin behar; hitz ponposdun ikasgaiak ikasiko zituen, katalogazio automatizatua, katalogazio deskriptiboa, bibliometria, informazio iturri orokorrak, informazio iturri espezializatuak, informazio iturri gogaikarriak, ezdeusak, alferrikakoak; CDU, ISBD, MARC 21, SIGB, SIGA, SGDM, PMH, CMS, OAI, SQL, FileMaker, Tesauro, eta are SCI, eta Cybermetrics, eta Scopus, eta putetxeko padrea. Karrera bat, ondo jarduteko usaimen eta sentsibilitate minimo batekin sobera den langintza baterako, karrera bat akronimo absurdo saldo bat buruz ikasteko eta gero lainezaz galdetzeko “signatura emango didazu, arren?”, esanez bezala, badakit zu zabar ibiltzen zarela, signaturei kasu egin gabe, buruz ibiltzen zarela hau hemen kolokatzen, beste hori han, baina ni profesionala naiz, nik signaturarekin egiten dut lan. Liburua harri bat balitz bezala tratatzea, Fernand Braudel, La historia y las ciencias sociales, zein apaletan jarriko eta, emango didazu signatura?, joan hadi barra-kodeak ferratzera, mutil; Braudel, non izango da ba, Historia, uste dut 3.4 dela, baina zer axola du, badakizu non den, jakin beharko zenukeen, hori auskalonongo unibertsitate horretan erakutsiko ez zizuten arren, han sakonean, hemerotekaren ondoan, bai, Historia, eta haren barruan non? non izango da ba, Braudel, Historiografia garaikidea azpiatala, noski, neronek borrokatu behar izan nuen ataltxo hori, zelako nahas-mahasa zegoen aurretik. Lehengoan Nereari eskatu omen zion signatura zer eta Musilen El hombre sin atributos apaletan jartzeko; okerrekoa eman omen zion, noski, Egiptologiara bidali omen zuen lerdoa, izorra dadila, eta han etorri omen zitzaion gero, soslai serioz, urduri antzean, nahita egin zuen susmoarekin ziur aski, “ez didazu ondo eman, Nerea”.

      Bidegurutzera iristen ari zela izan da, orduan ikusi du, urruti samarretik —eta eskerrak— beste neska batekin pasieran, bere norabidearen kontrara. Espaloiez aldatzea pentsatu du, baina nabarmenegia litzateke kale mortu horretan, eta aurrera egin du halabeharrari aurre eginez, oraindik ez dakiela nola erreakzionatuko duen berak, eta nola egingo duen Mirenek, lagunarekin hitz eta pitz, hura ez baita konturatu hogei metro eskasek banatzen dituztela, elkar gurutzatzera doazela. Harremana hasi zutenean garbi utzi zion Mireni Donostia txikiegia zela eta kalean suertatzera, nahiago zuela elkar ezagutzen ez zutelako plantak egitea, bestela laster hasiko zirela debaldeko berriketak, gezurmendietako egiez-sailak, nolatan ezagutzen dute horiek elkar, begira horiek, konturatu zara nola begiratu dioten elkarri, konfiantza handiegiz ez ote dira ari, ikusi, ikusi. Nahiago zuela zuhurtzia gehiegizkoaz aritu naturaltasunaren izenean katramila nahasitan sartzea baino; susmoa du gehiegizkoa iruditu zitzaiola Mireni, ea zer duen txarretik kalean topo egin eta kalaka labur bat edukitzeak, adeitasuna dela lehena, horretaz ez dela zertan lotsarik eduki, ea zer moral estuk galarazten zion halako gauza sinple bat onartzera, hori guztia imajinatzen zuen pentsatzen zuela Mirenek, baina ez zion ezer esan, bere erabakia errespetatu, eta saltsa edukitzekotan berak izango zuela pentsatuko zuen agian. Kontua da sekula ez zaiela halakorik egokitu hilabete horietan guztietan, oraingoa dela, izango dela, lehen aldia, eta ez dakiela ondo nola erreakzionatu; hitz egindakoa hitz eginda dagoela, bai, garbi utzi zuela iruditzen zaio, baina denbora pasatu da harrezkero, eta elkarrekin igarotako asteburuak gauzak aldatu ote dituen zalantza egiten du orain, ea aurreko akordioek irauten duten, ea orain bestela jokatu beharko luketen, ez ote den absurdoa dauden-daudenetan ez ikusiarena egitea espaloi berean egokitu zaien honetan. Lurrera begira, grazia egin dio Mireni lagunak esan dion zerbaitek, zalantza egin du orduan berak ea benetan aurretik ikusi duen eta berari buruz ari diren, Mirenek zer edo zer kontatu diolako-edo, baina burua altxatu eta buruz buru ikusi duenean egin duen keinuak argi adierazi dio ezetz, ezustean harrapatu duela hura ere enkontruak, igande goiz honetako kale huts honetan, non ez dagoen beste oinezkoen bizkarrik, beste oinezkoen gorputzik, begirada babestu eta disimuluan ibiltzeko, eta garbi ikusi du Mirenek ere zalantza bera egin duela, ezpainak okertu, hatz batez masaila hazkatu —baina ez, agidanez, azkurarik duelako— eta begirada apartatu duela; begiek ikusten ez dutela, azala tenk, eta berak ere, zer egin ez dakiela, burua biratu eta aurrera segitu du. Elkarren ondotik pasatu dira, metro erdi baino gutxiagora, hala kalkulatu du, hainbestetan pega-pega eginda izan duen gorputz horretatik hain gertu, hainbestetan kasik beretzat izan dituen gorputz atal horietatik; baina tarte eskas hori arrakala sakonegia zaie orain, beste egokiera batean besoa luzatu eta laztana berez etorriko zenean, bien arteko distantziaren inguruko kontzientziarik gabe, orain atxiki ezina zaien osina da.

      Zuzen jarraitu du, denbora igaroko ez balitz bezala, barrenak iraulita, inora begiratu gabe, eta ikusi ere apenas. Andia kalearen ertzera iritsi denean sumatu du berriz ere haize hezearen joa, eta pixka bat ernaturik, konturatu da egun dezente direla Mirenekin harremanik ez duela, Lucia iritsi zenetik ahaztua izan duela, eta ez diotela astebetez elkarri mezurik bidali. Asteburu hartatik gerora, elkarren arteko harremana sendotu zela zirudienean —sarri egin diote durundi hondartzako pasealekuaren ertzean esan zizkion “laztana” eta “maitea” horiek—, zer eta isiltasuna etorri da, hutsune handi bat, ziur aski Mirenek beregandik keinuren bat espero zuelako, iniziatiba hartzea; bera, ordea, erdizka urratsak Mirenek hartzera ohitua zegoelako, erdizka Luciarekin nahiko lan bazuelako, kieto geratu da. Orain ohartu da, baina, elkar ezagutu dutenetik isilaldi handiena dela hori, beti bidali izan diotela elkarri bi-hiru egunean behin —Mirenek gehienetan, hori ere hala da— mezu estupidoren bat, elkarrekiko haria tenk mantentzea beste motiborik ez zuena. “Funtzio fatikoa” gogoratzen da esaten zuela Unaik garai batean, ohi bezain pedante, filologoa zela erakutsi nahian-edo, “hori da inportanteena ligatzeko, funtzio fatikoa dominatzea”, zer eta asuntoan nor izango balitz bezala. Haizearen astinaldiak jarraitu egiten du, eta ia pentsatu gabe, geldialdi baten ondoren itzuli egin da, aurretik korritutako bidea desibiliz; Miren eta haren laguna jada Abenidara iristen ari dira, baina pausoa apur bat luzaturik, argi du ez dituela galduko. Mirenen parka berde-iluna dakusa atzetik, zabal eginda loturik ez daramalako, eta ilea bilduta duela ohartu da, gurutzatu direnean eskapo egin dion detailea. Gutxitan lotzen du mototsean ilea, behin horrela lepo luzeegia nabarmentzen zitzaiola esan zion —berari gustatzen zaio, halere, lepoa bistara eduki dezan—, baina haize-giro hori dela eta jasoko zuela pentsatu du. Bizkor, metro dezente jan dizkie segundo gutxian, baina gertuegi egotea ere ez zaiola komeni jabetu da, eta distantzia zuhur batera iritsi dela kalkulatu duenean, berriz ere mantsotu eta hor ikusi ditu biak Abenida gurutzatuta zuzen jarraitzen Loiola kalean barrena. Haiek kafetegi zahar hura zegoen parera iritsi diren arte ez da bera Abenida gurutzatzen hasi, espaloiz aldatu eta zebra-bidetik igaro gabe, apenas dagoen-eta trafikorik. Zuhur jarraitu nahi ditu, susmorik piztu gabe, baina nekeza zaio, urrutitik segitzen baditu ere bertantxe ikusiko lukete-eta buelta emango balute. Senak gidatuta buelta eman duena, ordea, bera izan da, eta momentu batez okerrena pentsatu du Abenidaren erdian auto zuri bat ikusi duenean geldirik —justu bera igaro den leku berean—, Abenida erdian geldirik alajaina; ez da apenas pasatzen autorik baina halere enbarazu, pentsatu du, autobusa ailegatzen bada maniobra egin beharko du, zer arraio egiten du auto batek geldirik errepidearen erdian; begiak ñarrotu eta doiago ikusi ahal izan du ezetz, atso-agure batzuk direla, nora joan ez dakitela, ziur aski, bide okerra hartu dutelakoan, gelditu hemen esanez batak besteari, ez dator inor, begira dezagun ondo, ez du merezi jarraitzea, goazen gauzak ondo egitera. Atezuan jarri du nahasmenduak, eta ezker-eskuin begiratu du ea inor duen gaur atzetik, ikusten duen susmagarririk inguruan, baina ezer ez: bikote bat Kontxa aldean haren haurrarekin, gizon bakarti bat zubi ingururantz, gazte zaratatsu batzuk kioskoaren parean. Pertsegitua izatearen estura apaltzearekin bat ekin dio berriro ere Miren jarraitzeari. Urratsa biziagotu du galdutako metroak berreskuratzeko, eta merkatu berrituaren ondotik igarotzen ari direla begiztatu ditu; eskerrak igandea den eta itxita dagoen, eraikinean sartuta bistatik ez galtzea zaila izango litzateke eta: arropa dendak bateko, baserritarren postuak besteko, supermerkatua, parkinga, elektronika denda. Aitarekin akordatu da, merkatuaren berrikuntzaren kontra direnak eta ez direnak botatzen, zeinen erraz galtzen duen alferrik ondare kulturala hiri honek, ez dagoela babes-politika argirik, desastre bat dela dena, hanka egiteko gogoa ematen duela, zeinen konplexudunak garen donostiarrok, beti dena modernotzeko premia estupido horrekin, abangoardiaren orpotik xoraturik, tradizioari bizkar emanez balizko aurrerabidearen alde, kaskarinak, bai, inondik ere; Bretxarekin egin zuten desastrea eta orain hau. Dena pikutara joaten da donostiarrekin, imajinatzen du aita lantuka; donostiarrekin, ezin da inolako hiri suerterik jaso.

      Kafetegi zaharraren paretik igarotzen ari dela —egun multinazional baten denda iluminazioz betea—, hantxe ikusi du bere burua, fatxadari pega-pega eginda, euriari iskin egin nahian, Oierren zain, ihes itsuan. Barrenak janda eskapo egin ala ez, norbere burua nola babestu. Beste bizialdi bat. Tokatu zitzaion tokian egonda, ahal izan zuena egin zuen, baina ez da harro urte horietaz. Beste bizialdi bat, baina begira, oraindik ere orduko endredoen ordainak. Bizkor igaro da, baina ez ia hamabost urte lehenago bezain, eta ezkerraldera egin du, eskaparateen aldamenetik disimuluan doalakoan. Semaforoan geldirik, errepideari jaramonik egin gabe, ez du ematen Miren eta lagunak gorriz igarotzeko asmorik dutenik eta gelditu egin behar izan da bera justu merkatua igaro berritan. Berdez jarri denean izan da, Mirenek burua biratu du bera dagoen alderantz, eta gertu ere ez dagoen arren ikusi duela iruditu zaio, ez begira geratu zaiolako nabarmen, baina distantzia horretatik kale huts horretan ez dago aterabiderik; zalantza egin du hanka egin edo ez, harrapatu duelako amore eman behar duen, baina, benetan, ez daki zehazki zergatik ari den Mireni segika, zer helburu duen, eta honenbestez, ez daki deskubritu izanak zertan aldatu behar lukeen egoera. Berriz ekin dio martxari, eta berehala ikusi du Miren atzera begira, orain bai, haren bisaiak erakusten duenagatik ziur bere xerka ari dela; ez haserre segika harrapatu duelako, harrituta ere ez, are, poz ezkutu bat sumatu dio, sumatu nahi izan dio keinuan. Orain, garbi du ez duela gelditu behar, jarraitu behar duela, nahiz eta zertarako jakin ez, zein den bat-batean segika hasi izanaren arrazoia, eta bera ere dagoeneko errepidea igarotzen ari da, San Martin kalea, gorriz.

Okindegiak kafetegi, hiriko azken moda; mahai txikiz beteriko leku gogaikarriak, mukuru beti, atso-agureek aulkiak kentzen dizkizute, pentsatu du, ondoan jartzen zaizkizu, komentario desegokiak egiten dituzte, ez dira isiltzen, zerbitzariak erotzen dituzte, barkatu esne epelarekin eskatu dizut jarri beste bat, zeinen garestia den dena. Hiria hutsik da, baina kafetegia lepo, eta momentu batez pentsatu du, beretzako lekurik gabe, hortxe bukatuko zaiola Mirenen segimenduarekin jarraitzeko aukera. Sartu bezain pronto, ordea, mahai bat libratzen ikusi du. Kosta zaie mahaia uzten —agure bat zaintzaile hegoamerikarrarekin—, baina egonarriz paratu da haien alboan zutik, kendu du jaka eta utzi du aulki baten bizkarrean “hemen ni nago” markatzeko. Hiruzpalau mahai harago dira Miren eta haren laguna; zutabe bat du tartean, eta mahai-aulkiak apur bat mugitu behar izan ditu ikuste-angelu egokia lortzeko. Altxatu eta eskatzera joan da, Miren ere zutitu eta eskatzera joango den esperantzarekin, baina haren laguna izan da azkenean mostradorera hurreratu dena, eta ez du Mirenekin egoteko aukerarik eduki. Itzuli denean, poliki edan du kafea, denborari denbora emanez, hurrengo urratsak zeintzuk izango diren ez dakiela baina zerbait okurrituko zaion esperantzarekin. Mireni begiratzen dio tarteka baina hark ez dio begiradarik itzultzen, adia galdurik izango balu bezala, buruaz baiesten ditu lagunak kontatzen dizkionak. Kafearekin jarri dioten txokolatina darabil eskuan bueltaka, ireki gabe, bukatu du kafea, eta duda egin du beste zerbait eskatu edo ez. Jende gehiago sartu da, ez da mahairik libre eta berari begiratzen diote “noiz arte egongo haiz hi bakarrik mahai bat okupatzen” esanez bezala. Orduan ikusi du Mirenen laguna altxatzen eta komunera abiatzen; ziztuan pentsatu du hor duela aukera eta zer egiten ari den gehiegi pentsatu gabe gerturatu zaio Mireni. Ez dio jaramonik egin harik eta bertatik bertara izan duen arte, eta orduan pentsatu du akaso sumindu egin dela segika izan duelako, berari iruditu zaion arren horretaz ohartu denean poz txikia hartu duela. Akaso hanka sartu du barruraino; ebidentea da, inori horrela segika ibiltzea gaitzesgarria da erabat, baita hura ezagututa ere, baita haren maitalea izanda ere; inorengandik zelatatua izan gabe nahi duen lekutik nahi bezala ibiltzeko eskubidea du Mirenek. Ez duela zelatatu nahi, besterik dirudien arren, horixe erantzungo lioke, harekin egon nahi duela, besterik ez, haren konpainiarekin gozatu, trakets egin duen arren, baldar guztiz, hori guztia esan nahi lioke.

      — Zertan ari zara?

      Gutxitan entzun dio tonu hori, Lucia gogorarazi dio.

      — Barkatu.

      — Ez duzu ikusten Saioarekin nagoela?

      Saioa, beraz. Izena esan diolarik, pentsatu du akaso ezagutu behar zukeela, baina ez du gogoan Mirenek inoiz hura aipatu dionik.

      — Ezer esan gabe desagertu zara eta orain horrela zatoz?

      — Ez zaitez horrela jarri, neska.

      — Ez niri deitu neska, aditu?

      Esatekotan egon da hark ere ez diola ezer esan egunotan, eta beraz, izatekotan biena dela errua, baina hobe du mikaztu baino egoera goxatu. Gainera, ez daki ondo zergatik, baina lasaitua hartu du Mirenen haserrea harekin ahaztu delako dela jakin duenean, eta ez kaletik ezustean jarraitu diolako. Esperantza txikia ernatu zaio.

      — Barkatu, badakizu nola nabilen.

      Aspaldi da biktimarena egiteak, Luciarekin behintzat, funtzionatzen ez diola, sarritan esan izan dio hark “ez didazu batere penarik ematen, e”, baina ataka horretan, ez zaio beste ezer bururatu. Aurrera bermatu da Miren, eta haren lurrin eztia iritsi zaio.

      — Badakit, bai.

      Sudurretatik bota du arnasa, luze.

      — Baina besteak ere zaindu beharko zenituzke, pixka bat behintzat.

      Ez du denborarik, laster etorriko da bueltan laguna komunetik, eta ez du eztabaidan katramilatu nahi.

      — Zurekin egon nahi dut.

      — Idatzi eta geldituko gara.

      — Zurekin egon behar dut.

      Makurtu, kokoriko jarri eta sorbalda heldu dio eskuaz; buruz buru dira jada.

      — Orain.

      Lehengo distantzia hautsirik, samurtu egin dela iruditu zaio, begiak piztu zaizkiola, eta ezin erreprimituzko satisfakzio keinu bat igarri dio.

      Komuneko atean laguna ikusi duelarik, bizkor zutitu eta mostradorera egin du disimuluan. “Zerbait nahi duzu?” entzun dio galdetzen zerbitzariari, eta zer erantzun ez zekiela harrapatu duenez, burutik pasatu zaion lehenengo gauza eskatu dio.

      — Palmera bat, palmera bat nahi dut.

      Aurrean dituen jakiei erreparatu die, eta konturatu da mota eta tamaina ugariko palmerak daudela aukeran, eta hatza luzatuz zehaztu dio.

      — Hori, horietako bat.

      Palmera txiki bat atera du matxardaz.

      — Bat bakarrik?

      Hain txikia izaki, irrigarri samarra da bakarra eskatzea, baina ez du jateko gogorik eta, gainera, pentsatu du, ez dio azalpenik eman behar ea zergatik eskatzen duen halako eta ez halako, zerbitzari profesionalaren dohaina behar luke bezeroak eskatutakoaren gainean balorazio moralik ez egitea.

      Bere palmeratxoarekin mahaira itzuli denean, atso-agure bana ikusi du aulkiaren ondoan, atsoa esertzeko zorian, pixka bat apartean agurea, eta gerturatzen ikusi dutenean jabetu dira zein den egoera: “¿Estabas tú aquí?” emakumeak. Kopeta zimurtu die berak eta eseri egin da ezer esan gabe. Atzetik entzun ditu: “Ya te he dicho, Mari Carmen, que estaba ocupada”, “Sí claro, si es por ti no nos sentamos nunca, pasmarote”. Kikara hutsa ere erretiratu diote, eta palmera ziztrin hori jaten duenean han lekua okupatzen jarraitzeko argudio gabe geratuko da; izan ere, horretaz jabetuta-edo, bikotea inguruan geratu da berak noiz libratuko. Bai, herra handienaz gorroto ditu okindegi-kafetegi madarikatu horiek.

      Gauzak jasotzen hasi dira Miren eta Saioa. Orain Miren da azalpenak ematen ari dena kezka puntu batekin, eta antsikabe erantzuten dio lagunak egoera samurtu nahi balu bezala. Ezusteko bat suertatu zaiola eta martxa egin behar duela esaten ari zaiola sinetsi nahi luke, baina ezagun du lilurak jota dagoenean izaten duen baikortasunerako joera zuhurtziarik gabea. Lokaletik irteten ikusi ditu, eta bera hantxe geratu da, kieto, palmerak behatzetan utzi dizkion txokolate arrastoak miazten. Inguruan zituen atso-agureak arrapaladan joan dira libratutako mahaia okupatzera. Bitartean, kafetegiko atarian, Miren eta Saioa ikusi ditu despeditzen, eta behingoz, leku malapartatu hartatik joateko tenorea iritsi dela erabaki du gogobeterik. Lasaiki, pauso laburrean, kafetegitik irten eta segurantzaz jo du Mirenek hartu duen norabide berberean.

Ezagutu eta berehala hasi zitzaion aitaz hitz egiten. Antza, harreman estua izan zuten txikitatik eta bereziki lagundu zion —serioski esplikatu zion zati hori— nerabezaroko momentu gogorrenetan. Haren bizitzako habe irmoena omen da, eta baiki, luze gabe konprobatu ahal izan zuen beren arteko gertutasuna telefonoz hitz egiten entzun zituenean; hainbesteko adiskidantzaz hitz egin zioten elkarri ezen entzun bitartean lotsa puntu bat sentitu zuen. Berak apenas hitz egin dion bere gurasoez, egingo luke oraindik ez diola ezer aipatu bere aitaren egoeraren inguruan.

      Ordenagailua pizteko eskatu dio, kantu bat. Lehen aldiz da Miren bere etxean, halaxe proposatu dio kafetegitik atera eta hurrengo kalean elkartu direnean, “nahi baduzu nirera joan gaitezke”; alde batetik, Mirenen haserrea samurtzeko balioko zuela pentsatu duelako, eta bestetik, zeuden lekutik hurbil dagoelako bere etxea, eta kalean ikus zitzaten aukera gutxiago izango zutelako horrela.

      — Gorderik ditugu bideo batzuk, etxe zaharrean grabatuak, aitak besoetatik heltzen nauela, ni ozta-ozta zutik eusteko gai, nirekin dantzan kantu hori abesten duen bitartean.

      Aitaren abesti gogokoena omen da, eta Mireni musika modernoagoa gustatzen bazaio ere, kantu polita dela dio, eta zaharmindu kutsu hori gorabehera, melodia aski ederra duela. Agertu da jada ordenagailuko pantaila urdina, eta zalantzan ikusi du Miren ea hark bilatu behar duen kantua zuzenean edo jabeari utzi behar dion.

      — Nola esan duzu duela izena?

      Berehala atera zaio bilatzailean bideo bat, kantariaren bisaia serioa lehen planoan.

      Gonbita egin dionean, eragozpen bakarra etxea hankaz gora zuela izan da; bisitarik espero ez eta ohe egin gabea, plater eta mahai-tresnez enpo harraska, lan-mahaia gauzakiz estalirik (horrek ez du horrenbeste ardura), oraindik muntatzeko duen armairu baten piezak egongelako lurrean barreiatuak. Sartu aurretik gaztigatu dio zein den kuxidadea, eta goizean goiz korrika irten behar izan duela esanez desenkusatu da. Itsumustuan joan da logelara izarek erdizka estaltzen dituzten Luciaren kulero-kamisetak jasotzera.

      — Barkatu. Esan dizut, ez dit astirik eman.

      Gelatik bota dio, eta atera denean, hantxe ikusi du Miren herabe, sarrerako ate ondoan, etxe barrenera sartzeko baimena noiz jasoko zain-edo.

      — Zatoz, erakutsiko dizut, ez da gauza handia, baina tira.

      Bere etxearen intimitatean sartzeagatik sentitzen duen poza sumatzen dio, urduritasunarekin nahasturik, eta ez da erlaxatu sofan eseri diren arte. Bere alboan etzan eta kontaktu fisikoak ematen duen bat egiteak bareturik, hain kutsakorra zaion irribarre eztiz so egin dio. Mirenen usain berea aditu du, jori —bere gusturako gehiegi— bota ohi duen lurrinaren gaindi. Usain fuerteegia duela tamaltzen da maiz Miren, eta lanak izaten dituela hura estaltzen. Ezetz erantzun izan dio berak —ez ondo geratzeko, zinez hori uste duelako baizik—, ez zaiola hala iruditzen, eta edozein kasutan, usain gozoa zaiola berari, ez duela zertan kezkatu, are kitzikagarri zaiola. Duela gutxi aitortu dio bere lehengotariko nobio baten kontua izan zela, bere usainak atzera botatzen omen ziola, “arraroa” zitzaiola aitortu zion behin, “amonaren sukaldeko usaina” ekartzen ziola gogora. Miren lotsak jota ikusi zuenean kontua konpontzen ahalegindu zela mamarroa, ez ulertzeko gaizki, ez zuela zentzu txarrean esaten, arraroa zitzaiola usain hori, besterik ez, ez on ez gaizto, arraroa, ez besterik. Mina egina zegoen, ordea, eta ordutik —hamarkada bat ia— sukalde usain hori desagertzen saiatzen zen kosta ahala kosta: perfumeak bateko, aho-garbiketak besteko, ninientzako krema hidratatzaileak ere bai, arropak lurrintzeko izpiliku-esprai bereziak. Baina orain hesi-murru-ezkutu horiek guztiak gainditu eta Mirenen usaina, usain berea, aditzen duela, bere barneraino ailegatu dela sentitzen du, fueratu dituela berak ere bere gorputzeko oztopoak. Buruz behera jarririk, adatsa burutik erortzen zaio zalu, halako moldez non aurpegia ezin baitio ikusi, eta bere burua ere harritu duen samurtasunez ireki dio bisaia biloak belarrien atzealdean jasoz. Mirenen aurpegierak ez du zerikusirik jada etxe atarian sumatu dion egonezinarekin; sudurra bihurritu eta begiz begi so egin dio. Luze egon dira horrela, nork begirada lehenago aldenduko jolasean bezala, eta atsegina hain izan da betea ezen, momentu batez, pentsatu duen egunak igaro ditzakeela horrela, sofan etzanda, Miren alboan duela, elkarri begira, adi-adi, so egitearen plazer hutsagatik. Erraietatik atera zaio maite zaitut zurekin egon nahi dut ez zaitez joan gera zaitez nirekin esateko gogoa baina ez du Miren izutu nahi, ez du azkarregi joan nahi; ez daki, egia esan, nondik atera duen zuhurtzia indar hori, une batean bere buruari eusteko kapaz izango ez zela iruditu zaio eta. Apur bat biraturik, burua bermatu dio klabikulak sortzen duen barrunbean, eta berak, ezezaguna zaion gozotasunez, muin eman dio lepoan, muin leun eta bakar bat, arrunta litzatekeena ez balitz eman dion modu horregatik, ezpainek azala ozta-ozta ukitzen diotela, ezti. Hezetasun arrastotxo baten distira. Mirenen azalmintzaren kirriak esan du haren hitzek adierazteko gauza ez direna.

      Ez du ezer aldatzeko gogorik, aldiune hori luzatu nahi luke, ez besterik, luzatu mugagabe, baina altxatu egin da Miren, kontu handiz, bere gainean pisu guztia zamatu ez dezan, eta zutik delarik, belaunetarainoko gonari egin dio tira zimurrak kentzeko. Azpitik leotardo arre batzuk ditu, jakaren tonalitate berekoak. Orduan aipatu dio kantuarena, aitak hainbeste jartzen zuen harena, eta zutitu eta ordenagailua piztea beste erremediorik ez du izan; ez du adorerik “gera zaitez hemen, nirekin, gera zaitez gehiago” esateko, afrus agertzeko errezeloak gain hartu diolako, beste behin, barneko bulkadari.

      Argazkiko abeslariaren eskuinaldeko sudur-ezpain zimurrari erreparatzen ari zaiola entzun du abestiaren hasiera. Erritmo akonpasatu bat, teklatua eta perkusioa, eta berehala koroa, emakumezko ahotsak gailen, lala-lalalalalala-lalalalalala-lalala. Abeslariaren ahotsa sartzen denerako ezagun zaio kantua, baina ahots urratuago bat du gogoan, eta akaso bertsio bat izango dela pentsatu du. Orduan heldu dio Mirenek eskutik, bestearekin bozgorailuetako bolumena igotzen duen bitartean —“dantzatu nirekin zure edertasuneraino biolin kartsu baten doinuaz”—, eta kantuaren melodia etxe osoan barreiatzen delarik, bi eskuak hartu dizkio; hantxe geratu da, Mirenen mugimenduen aiduru. Aurrera eta atzera hasi ditu mugitzen, beso bat luzatzen duela, bestea tolesten, eta halaxe berak ere, alderantziz, dance me to the end of love, dance me to the end of love. Irribarre xalo bat ikusi dio, “ez pentsa zugatik denik” esan dio, eta orain konturatu da baietz, ironikoki esan diola, hark ere askatu dituela bridak, eta bere burua ere irribarrez sumatu du, irribarrez oharkabean —“utzi zure edertasuna ikusten testiguak joan direnean”—, barregarri agertzeko lotsarik gabe; emakume ahotsa sartu da atzetik, eta bera Mirenek gidatzen dituen mugimenduei adi. Urrats batzuk eman ditu atzerantz, eta berak aurrerantz egin behar izan du orduan, kasik ukitu dio oin punta, baina moldatu da hankekin ere erritmoari jarraitzeko, orain aurrera, orain atzera, dance me to the end of love, dance me to the end of love. Eskua altxatu dio, haren ezkerrarekin jaso dio bere eskubia, eta atezuan geratu zaio; begiak ireki ditu zabal Mirenek, kopeta zimurtu, “tira, ekiozu ba” esango balio bezala, eta bera, zehazki zer egitea egokitzen zaion jakin gabe, gorputza biratzen hasi da, doinuaren erritmoari jarraitu ezinez, hori bai, Mirenen barrea entzun du bizkarra eman dionean, eta bera zurt, besoak tinko, gorputza fermu, lepoa tenk, bira eta bira motelean —“dantzatu nirekin amultsu, dantzatu nirekin luze”—; buelta eman duenerako, auskalo zenbatgarren konpasean, Miren algaraka da, dance me to the end of love, dance me to the end of love. Ezpainak indarrez biltzen ikusi du, sosegua bilatu nahian, eta berriz ere itzuli dira aurreko pausora, besoa aurrera, zangoa atzera, eta jada lotsa galdurik, bere trakeskeriaz futitzen dela, gerritik heldu dio, gerritik irmo, eta alde batetik bestera eraman du, tango baten pausoa dirudien mugimendu nahiko definiezin batean, ziur aski kantuari batere pegatzen ez dion pausoa, bide batez, pentsatu du, baina bost zaio berari, bestetzuentzat utziko ditu profesionaltasuna, goi mailako dantza, dantza garaikide eta beste garai batekoak, arte garaikidea ere bai, bide batez, ez baitio ardura jada horrek guztiak alde baterantz urrats batzuk eman —“dantzatu nirekin errezel gibelean”— eta besoen posizioak aldaturik, beste aldera egiten duenean, ez zaio ardura ezer han jarraitzea baino, Mirenekin, eta beste guztien gaindi: borrokalari, Zumalakarregi guztien, liberal guztien gaindi, herri karlista, herri txepel, herri nekagarri guztien gaindi, aita petral eta Patolucas eta polizia higuingarri guztien gaindi, adiskide eta okerkide guztien gaindi, han egon, han egon Mirenekin, luza eta luza, luza mugagabe, dance me to the end of love, dance me to the end of love.

Monte Igueldo

— Barkatu, jauna, hemen ezin da erre.

      Harriduraz begiratu dio, tabernatik kanpora dago, terrazako mahai batean, eta ez du ulertzen zergatik ezin duen. Zerbitzaria, antza, bere harriduraz ohartu da.

      — Haur-eremu batean dago kokatuta taberna, horregatik da.

      Zigarroa altxaturik, alde batera eta bestera so egin du, non arraio itzal dezakeen bila; ez du aurkitu hautsontzirik, noski, eta azkenean, zerbitzaria jada tabernara itzuli dela baliaturik, lurrera bota du, eta indarrez zapaldu, sute-arriskua ekidin nahi balu bezala. Urteak dira hara igo ez dela, haur zenetik kasik, esango luke, eta marka da gero zer eta egokiera horretan bueltatu beharra. Hodei beteak dakuski, etxetik atera denean baino puskaz beteagoak, eta guardasolik hartu ez izana madarikatu du; udazken mina delarik, nolatan ez du hartu euri kontuetarako arropa egokiagoa. Bero da garairako, baina errezeloa du haizea atera eta kolpetik freskatuko duela euria hastearekin batera. Itsasaldera begiratuta, kolore ilunagoko errezel modukoa ikusten du urruti; euritan da barrualdean jada, kostatik hainbat miliatara. Kontua azkar joan dadila nahi luke, halako eta halako, hau eta hau, eta buelta etxera, ez du gogorik luze egoteko, are gutxiago jendilaje horrekin, eta espero du bere erabakia errespetatuko dutela behingoz; halaxe agindu baitzioten, hauxe izango zela azken enkontrua. Akaso horregatik etorri da gisa honetan, goian zerua eta lurra behean —ez aterki, ez anorak—, nahia eta izan litekeena nahasian, dena azkar eta aise joango dela desio duelako. Urduritasunak bultzaturik-edo, hitzordua baino dezente lehenago ailegatu da; pentsatu du tokian aurrez egokiturik lasaitasun kutsu bat edukiko duela, eta gogoratu da laneko ikastaro horietako batean aditu gomendio-eman-zale horietako batek esan ziena, alegia, estresa eragingo dizun edozein egoeraren aurrean, ezinbestekoa dela setting-a —hitz hori erabili zuen— dominatzea, uste baino lagungarriagoa dela, zer esanik ez —hori jada bere kolkorako esan zuen— testuingurua ordez settinga deitzen badiozu. Settinga beraz; jolas-parke bat, terraza bat, marco incomparablea, edonork sinatuko lukeena. Ondo begiratzeko astia duela orain, egia esan, ez zaio hainbesterakoa iruditzen badiaren edertasuna; forma ezohikoa duela ezin uka, baina eraikin gehiegi dago lehen lerroan, hondartza ere gero eta ezdeusagoa da, batez ere urtearen garai honetan, eta itsaso horren kolore belzkara ez zaio batere gustatzen —beste itsaso batzuk ezagutzea nahikoa da—, are izu apur bat eman izan dio halako egun hodeitsuetan ur ilunetan sartu izan den bakanetan. Mugikorra atera du ordua begiratzeko —iristear egon behar dute— eta Luciaren mezu bat duela konturatu da: “Ez nizun atzo ezer esan baina pixka bat arraro sentitu zintudan. Agian egun txar bat besterik ez zen, baina zerbait baduzu esan e, hemen naukazu”. Zera, dio bere artean, noiz eta orain kontu horrekin. Gaur arte kasu putarik ez, inkontziente optikoa bai handia, arte-kontuak eta Krauss eta Patolucas eta Benjamin eta Oteiza eta Malasaña bai ugari, baina gainontzean, zure inguruan munduak aurrera egingo ez balu bezala. Zu eta zure artea, zu eta zure zilborra.

      Azkar urtzen ari zaizkio muztioko izotz puskak, eta trago luze bat eman diolarik, zalantza egin du beste zerbait eskatu edo ez; “hoteleko terrazan” izan zen eman zioten argibide soila, ziur da, eta ez du presaturik dela adierazi nahi jolas-parkean barrena haien bila hasita. Settinga, pentsatu du, settinga da orain inportanteena. Horretan ere ondo moldatuko direla pentsatu du; hots, tenpoa propio markatuko dutela, erakutsiko zietela akademian hainbeste, psikologo adituak izango zituztela, eta erakutsiko zietela nola gobernatu halako enkontruak. Bera han izatea jada garaipentzat hartuko dutela ez du dudarik, teknikoki ez joateko aukera ere bazuen eta, berak benetan sekula kontsideratu ez arren. Azken enkontrutik dar-dar batean atera zen, enkontrua bere osotasunean izan zen aurrekoa baino gogorragoa, baina bukaerako “eskumuinak Ketxusen partez” horrek asaldatu zuen batez ere; hitzorduari ameto eman eta agertuko zela esan zien, nahiz eta nahiko garbi utzi zien —hala uste du— bere erantzuna ezezkoa izango zela berriro ere, ez zuela zurrunbiloan sartu nahi, ez zuela informaziorik batere; ez zuela halakorik lortzeko biderik, eta Imaz eta besteekiko adiskidetasuna aspaldi hoztua zela. Hilean behingo afariak aipatu zizkiotenean larritu zen pixka bat, tranpak egiten harrapatu izan balute bezala, baina erreflexu onak izan zituen, eta azkar egin zien arrapostu, zuela gutxi ezarritako ohitura zela hori, lauren arteko aspaldiko laguntasuna berreskuratu nahian hasi zirela hain justu. Hainbeste denbora igaro ondoren, bakoitzak bere bidea hartuta, handia dela elkarren arteko distantzia, eta nahita ere —eta berak ez zuen nahi— ezingo zuela taxuzko ezer lortu. Gezurra zen afari horiekin berriki hasi zirelakoa, ondorengo esan zituenak bezalaxe, baina poliziek ez zioten kontra egin eta lorpentzat jo zuen estualdi hartatik jokaldi horrekin atera izana. Beharko zuen, bai, adore pixka bat azken enkontrurako. Beste trago bat eman dio, azkena, edariak apenas baitu jada muztio zaporerik.

      — Ez zara kexatuko lekuarekin.

      Taberna barrualdetik agertu dira, horregatik ez ditu iristen ikusi. Biak daude bakarrik, etorriko omen zen hirugarrenaren arrastorik ez da; hobeto, pentsatu du, seguru ez zuela ezer onik ekarriko. Polizia tankera izugarria sumatzen die; akaso badakielako, baina haien burua balitz, ez lituzke, ez, misio sekreturen batera eramango. Alde horretatik pozgarria zaio leku horretan geratu izana, oso urriak dira ezagunen batekin topo egiteko aukerak. Galtza beix eta kamiseta marroi bat darama beltzaranak, janzkera arrunta erakusteko modu nabarmenegia zalantzarik gabe; zurbilak ere, sport ageri nahian, bakero argi batzuk eta kamiseta gris bat daramatza. Miren bertan balego, bien arropa-konbinazio desastrekoaren inguruko zerbait esango luke.

      — Zer edaten ari zara?

      — Muztioa.

      — Akaso arrazoi zuen aurrekoan e, agian hobe dugu beste norbaiten bila hasi.

      Irribarre egin du zurbilak eta parez pare eseri zaio, beltzarana barrura sartu den bitartean. Ez da asko hitz egitekoa tipoa, esango luke ez dela haren ahotsarekin akordatzen ere, eta atezuan geratua da, ea zerbait esango dion.

      — Lasai zaude?

      — Nahiago nuke beste zerbaitetan ariko banintz momentu honetan.

      — Normala.

      Eskua jertsearen azpian sartu eta zigarro-paketea atera duelarik, luzatu egin dio ea bat hartu nahi duen; berak ezetz, ezin dela erre esatekotan egon bada ere, azkenean isildu egin da; falta zena, debeku azalpenak ematen Poliziari.

      — Erabakia hartu al duzu?

      — Bai.

      — Ondo, orain hitz egingo dugu.

      Ahokada luzea eman dio zigarroari. Itsasalderantz biratu du burua kea bere kontra ez botatzeko ahaleginean.

      — Barkatu, haize puta hau.

      Mahai azpira bota du errautsa.

      — Ezagutuko duzu poema hori, zu ikasia zara eta; enarena. Itzuliko direla enara ilunak.

      Irakurle taldeko harekin akordatu da, poetak txoro totalak direla esan zuenarekin.

      — Horiek… ez dira itzuliko, eta gero berriro: horiek… ez dira itzuliko. Lantxo bat egin zigun batek esan zidan behin: zuek enara horiek bezalakoak zarete, baina ezberdintasun txiki batekin, zuek beti itzultzen zarete.

      Inozentziaz erantzun dio.

      — Becquer.

      — Gustavo Adolfo.

      Taberna barrura begiratu du, ea bestea laster datorren; astakiloa da, baina honekin kasik deserosoago dago.

      — Lausengu moduan hartu nuen, zuek beti itzultzen zarete. Ondo egiten dugula lan alegia, behar duguna lortu arte tematzen garela. Hura ere, zu bezala, uzkur ibili zen hasieran, baina gero, begira, poesia kontuekin bukatu genuen.

      Haize bolada batek ke guztia bota dio aurpegira berriro, keinu batez desenkusatu da.

      — Pentsatu duzu erantzuna, beraz.

      Isilik geratu da, hits, bere erabakiaren berri orduan eman behar ote duen ez dakiela; azken batean, beltzarana izan da solasaldi guztien gidaritza eraman duena, eta erabakia haren aurrean adierazteko behar modukoa sentitzen du.

      — Denbora gutxirako litzateke. Itxura guztien arabera, azkenetan da kontua.

      “Esan nizuen, ni gabe ere ondo moldatuko zarete” erantzutekotan egon da, baina ez du ezer esan. Aurrera bermatu eta belaun gainean jarri dio eskua.

      — Lasai, motel, ez dizugu ezer egingo.

      Gelditu egin du belaunaren mugimendua, ohartu gabea zen dantzan zuela. Atzetik sumatu du etortzen beltzarana.

      — Hiru muztio.

      Txunditu antzean begiratu dio zurbilak.

      — Ze arraio, muztioa?

      — Badakizu, Carlos, gaur bere eguna da, berak agintzen du.

      Irribarre behartu eta fazatiz begiratu dio. Higuina sortzen diote halako nortasunek, egoera dominatzen dutela erakutsi nahian beti, agresibitate puntu batekin, larderia sorraraztetik bizi direnak. Mahai gainean bigarren muztioa ikusten duela, beste zerbait eskatu behar zukeela konturatu da, ez du muztio betekadarik nahi, baina are okerragoa zaio orain haiekin batera trago bat hartu beharra; kontu azkar bat izatea espero zuen, zuzen joango zirela muinera eta, bere erantzuna jasorik, hanka egingo zutela eta bakean utziko zutela betiko. Ordea, bistan da beltzarana itzulinguruka ibili-zalea dela, gozatu egiten duela iniziatiba hartzen, nagusitasuna erakusten, hitz egin iezadazu honetaz, orain hau egingo dugu, kontadazu harako hura. “Bueno, bueno” entzun dio esaten, eta tragoa jo du; berehala jarri du nazka aurpegia.

      — Ez nintzen gogoratzen zeinen nazkagarria den muztioa.

      Agian berak hartu beharko lieke aurrea, “tira, egin dezagun azkar” edo horrelako zerbait esaten, eta “hartu dut erabakia, eta aurretik esan bezala, ezin dizuet lagundu, ez dut zuekin lan egiterik” edo halako zerbait; zenbat eta arinago atera atakatik, hainbat buruhauste gutxiago.

      — Tira, zera…

      — Et, et, et, ez presatu. Tragoa hartuko dugu lasai, eta autora joango gara gero.

      Autoa berriro, hau izorratzea. Mahaitik altxatu da edalontzia eskuan, eta terrazako ertzera egin du; bizkarrez, ukalondoak barandan bermaturik jarraitu du.

      — Zer moduz talasoterapia horretan?

      Zimikoa erraietan. Hondartza ondoko auto harekin akordatu da; seguru da ez zirela bi hauek, baina beren manupeko batzuk izango ziren. Mireni galdetu behar lioke ezer susmagarririk ikusi zuen; egiazki, hala izan balitz esana liokeela kalkulatu du, eta gainera, ezezkoa emango dienez, ez duela gehiago kezkatu beharko kontu honekin guztiarekin. Ez du katramila honetan beste inor endredatu nahi. Ez die ezer erantzun, baina errezeloa du horrela bere menpekotasuna besterik ez duela berresten, isiltasunarekin onartzen duela bien, eta batez ere beltzaranaren, esana; burua beheititzen duelarik, ameto ematen diola xantaiari, umiliazioari, eta hori ez lukeela onetsi behar, kito esan behar liekeela, haien indarra gorabehera, ez diotela ezer egingo, halaxe dio bere artean, esparru alegal batean mugitzen ari direla, ilegala ez esateko, eta ezingo dutela harago joan; aldatu dira garaiak, esaten dio, sinetsarazi nahi dio bere buruari, eta halako jukutriak egiten jarraitzen badute ere, ezin dituztela muga batzuk igaro, seguru da, eta, egiatan, ez duela ezer galtzeko, adore handiagoz jokatu behar lukeela haien aurrean, “ei, nahikoa da” esan behin betiko. Burutik pasatu zaio salatu egingo dituela mehatxatzea, atxilotze ilegalagatik (usted está técnicamente retenido), baina gauzak okertuko liratekeela iruditu zaio, nahiago du esku ezkerraz ebatzi, gaitzera ezkero ezer onik lortuko ez duelako.

      — Ez da plan txarra, ez, asteburu librea neska gazte batekin: jo eta jo, burbuilak, jo eta jo, sauna pixka bat, jo eta jo.

      Zurbilari begiratu dio, zerbait egin dezala eskatuz bezala, baina ez du ezer egin; etsi onez begiratu diola esango luke, “zer nahi duzu nik egitea” esango balio bezala.

      — Ez duzu gaizki montatua txiringitoa, ez; orain Madrilera, orain asteburu pasa neskatoarekin.

      Muztioari tragoa emanez babestu du bere burua, baina dagoeneko aski dela iruditu zaio, zerbait esan behar duela. Horrekin guztiarekin laster bukatzeko nahiak kemendurik bota die.

      — Zer nahi duzue?

      Beltzaranari begira botatzen ahalegindu da, baina berehala aldendu du begirada zurbilarengana.

      — Oraindik horrekin? Badakizu horrenbeste.

      — Ados, buka dezagun honekin, mesedez; uste dut nahiko pazientzia izan dudala.

      Egiati atera zaiola iruditu zaio.

      — Tira, Juan, goazen autora, bai.

      Juan, estreinako aldia da haren izena entzuten duela; tira, ziur aski ez da benetakoa ere. Besoak zabaldu ditu, “ondo da, ondo da” esango balu bezala, eta muztio pixka bat isuri zaio edalontzitik. Ahozapitakoa gerturatu dio, keinu ausartegia akaso, baina ez diote ezer esan, eta eskuko zipriztinak xukatzeari ekin dio.

      — Edozein kasutan, ezezkoan bazaude, jakin ezazu besteri kontatu diozunaren aurrean gu babesteko neurriak hartzeko aske izango garela.

      Zurbilaren hitzak, espero ez zituenak, egia aitortzera; tenple eta adeitasunez bota ditu. Ze esan nahi du, ordea, “besteri kontatu diozuna” horrekin? Zer “gu babesteko neurriak” horrekin? Larritzen hasia da, mataza gero eta aldrebesagoa delako sentipenaz, eta damu da hitzordua onartu izanaz; errotik moztu izan balu ez luke hainbeste zamarik, denbora eman die informazioa nahieran kudea zezaten, denbora informazioa pilatzen, denbora eman die konfiantza harremanak sortu eta horrekin are gehiago estutu dezaten. Besteri kontatu diona horrek, noski, Mireni kontatutakoa behar du ezinbestez, ez baitio beste inori ezer esan, baina agian —pentsatu du gurariz errealismoz baino gehiago— botatzeagatik bota dio, atzera egin dezan, ez ezer dakitelako. Akademian izango zituzten psikologia eskolek erakutsiko zieten: “Inportantea ez da esaten duzuna, esaten duzunaren indarra baino, zer eragin duen”. Bestearenak antzerkitik asko duela badaki, baina zurbilaren ohar zorrotzak kezka sortu dio; bere bizitza maldan behera, katramila nahasian, zikinduta irudikatu du, dena “gu babesteko neurrien” izenean. Mendekua, pentsatzen du, mendekuari deitzeko modu elegante bat; inpunitatetik eginikoa gainera, está usted técnicamente retenido, auskalo zein den horren “estaldura legala”, baina seguru hor ez duela ezer irabazteko. Ondo esan zion Mireni, izan ere: “Kontua ez da polizia polizia dela, hori badakigu, kontua da nola aurre egin tokatzen denari”. Tokatu zaiona, horixe, leku horretan une horretan bi poliziarekin egotea, beren mendeko, jolas-parke zaharkitu batean XXI. mendea ondo pasatuta. Hau izorratzea.

      Haize gehiago altxatu da, zerua are beltzago, esango luke edozein momentutan hasiko dela botatzen. Amak esango zukeen bezala, “haizea geratzen denean hasiko da”. Zutitu egin da zurbila, Carlos delakoa, eta kanporanzko keinua egin du. Haren atzetik joaten utzi dio berari beltzaranak; hantxe geratu dira muztio erdi beteak, eta itsasoari, marco incomparableari, bizkarra ematen diotela, jolas-parkearen irteerara jo dute. Isilik egin dituzte lehen metroak. Buruan dabilkio bueltaka “gu babesteko neurriak” har ditzaketelako hori. Carlosek esana, gainera.

      Mortu samar da tokia; lauzpabost lagun besterik ez du ikusi urrutian, autotxokeak dauden inguru horretan. Eskuinera utzi dute suitzar mendirako sarrera, eta pixka bat aurrerago geratu da beltzarana, Juan omen den hori, etxola baten aurrean; biei begiratuz bota du burlaizez.

      — Honaino etorrita, txanda bat bota beharko dugu, ez?

      Barre egin du zurbilak, “benga, Juan” esan dio, baina temati jarraitu du.

      — Benetan ari naiz, aspaldi da tiropitxoian aritzen ez naizela.

      — Ez zara barraketara semearekin joaten, ala?

      — Baina tiropitxoia galarazten dit emazteak, ez dela hezigarria.

      Algaraka hasi dira biak.

      — Orain aukera dudala, aprobetxatu beharko dut.

      Eskua poltsikoan sartu eta barruan dagoen emakumeari galdetu dio ea zenbat den. Bi euro hamar tiro. Dirua eman diolarik, Carlosi begiratu eta gogait keinu bat egin dio berak, kokoteraino dagoela numerito horrekin; eskua zabaldurik, egoteko Carlosek, ez izateko presarik. Juan eskopeta prestatzen ari da; perdigoia ondo sartu, eta mira ikuskatzen ari da xehe, “okerturik izaten dituzte” edo halako zerbait esan du, eta prest jarri da, makurtu eta ukondoak barran bermaturik dituela, lehen tiroa jotzeko. Aurrean du Espainiako mapa, autonomia erkidego guztiak zedarriturik, eta herrialde osoan zehar ituak barreiaturik.

      — Euskadiri jotzeak zenbat balio du, emakume?

      Serio erantzun dio, ez zaio batere gustatu tipoaren jarrera.

      — Denek balio dute berdin. Hirutik gora asmatuz gero lortuko duzu saria.

      Etxolan ikusi ditu pelutxeak, handiak eta txikiagoak, kolore deigarrikoak gehienak, umeentzako jolas-kitak, hondartza-baloiak, ur-pistolak, baita, atzealdean, sari handiena ematen duena ere, Realaren kamiseta bat. Pum! kanpora lehen tiroa.

      — Eskuinaldera dago okerturik.

      Ez du emakumeak ezer esan. Begia itxita, zimur andana ikusten zaio lokietan, eta uste zuena baino zaharragoa dela esango luke orain. Pum! bigarrenean ere kale.

      — Gutxigatik.

      Zutik jarrita, hasperen egin, eta bizkarra apur bat luzatu ondoren, berriz ere jarri da prest. Fanfarroi halakoa, pentsatu du berak. Pum! hirugarrenean asmatu du, Euskal Autonomia Erkidegoan dauden bi ituetako batean.

      — Aizu, tratua egin dezakegu, Euskadi eta Nafarroakoak botatzen baditut gurekin kolaboratuko duzu, ez badut lortzen, libre. Zer iruditzen zaizu?

      Ez entzunarena egin du. Carlosek ere irribarre besterik ez du egin. Pum! laugarrenean ere kale, pum! bosgarrenean bezala. “Eskopeta puta hau” esan du ahapeka. Pum! seigarrenean jo du Nafarroan dauden bietako bat. Lau tiro ditu eta bi asmatu behar. Pum! kale zazpigarrenean.

      — Gaitasuna galtzen ari zara.

      Burua okertu du pixka bat, ez dio grazia handirik egin Carlosen komentarioak. Pum! kanpora berriro ere zortzigarrena.

      — Gizon, berrogeita hamar itu dituzu aukeran, e.

      Emakumeak bota dio, arauak bere erara ulertzen dituen umeak sortzen duen errabiarekin; hura ere gogaitu du tipoaren showak. Pum! Nafarroako bestean asmatu du, iparraldean (Goizueta? Leitza?) kokatua dagoenean. Hirutan asmatuta, dagoeneko saria izango duela kalkulatu du berak. Azkena bakarrik falta zaio, apur bat gehiago zabaldu ditu hankak, denbora gehiagoz egon da mirari begira, eta pum! kale. Lasaitua hartu du laurak asmatu ez dituelako, nahiz eta berehala gaitzetsi duen sentimenduaren absurdoa; berarekin jolasten ari dira eta hobe du jukutria hauetan ez sartu. “Zure punteriarekin luzerako dugu gerra” edo halako ironiaren bat botatzea irudikatu du, baina bego. Birao egin du Juanek, galtzea batere gustatzen ez zaionaren amorruaz, eta eskopeta utzita, alde egiteko keinua egin du. Emakumeak gaztigatu behar izan dio saria aukeratu behar duela. Hiru asmatu dituela bakarrik (has acertado solo tres), eta gutxiren artean aukera dezakeela, horixe esan dio emakumeak. Izorra dadila. Panpina txiki batzuen artean aukeratu behar izan du; “Bob Esponjarena” hautatu du, bere semeari ilusioa egingo diola.

      Irteerara jo dute hirurek, Juanek panpina daramala zintzilik, zarpail. Berak bere baitara bilduta jarraitzen du: “gu babesteko neurriak”; ondo daki zeintzuk diren jakiteko gogorik ez duela batere. Hodeiak gero eta beteago, sapa dago, izerdia sentitzen du bizkarraldetik behera. Ezkerretara autotxokeak utzi, eskuinaldean urmaeleko txalupak, eta aurrera jarraitu dute pasabidetik. Arbolen babesa galdu eta berriz ere haizearen joa sentitu dutenean agertu zaie ezkerrean badiako ikusmira osoa. Urrutian, suitzar mendiko aldapa beheratik datorren oihu bat entzun da, oihu bakarti eta luze bat.

Leku Eder irakurri du pareko eraikineko afixa koloretsuan; etxe zuri-gorrikara bat, ostatu tankera hartzen diona. Errepidea gurutzatuta, beste eraikin bat dago, parekoaren antzekoa, baina hura ez bezala, itxita dagoena. Arbola bat du aurrean, dagoeneko soiltzen hasia, eta landaresi doi itxuratu bat errepidearen muga markatzen. Erromes trazako ibiltari bat igaro da espaloian gora; burua altxatu du, han ikusi ditu, parking txikian, baina akaso urrutiegi daudela kalkulatuz, ez die adiorik egin. Lehenengo aldiko auto zuri beraren kanpoaldean daude, Juan kapotean pausaturik, Carlos haren parean, bere aldamenean. Beste bi auto ikusi ditu parkinaturik; jolas-parkera etorritakoak, edo akaso inguruetara buelta bat ematera igotakoak. Handik gertu senadi bat dagoela entzun izan du behin edo behin, eta agian norbait goizeko beroa freskatzera etorri da. Hezetasun laztan bat sumatu du masailean, eta pentsatu du, hemen da, oraintxe botako du gogotik; haizearen astindua ere, ama, apaldu dela esango luke. Eskua eraman du masailera eta baiki, tanta bat, lodia. Errezeloa du zaparrada hasten bada auto barrura sartuko direla, eta berak ez du ezergatik ere nahi berriro hor sartzerik. “Geure burua babesteko neurriak” egin dio oihartzun buruak berriz ere, eta handik hanka egiteko desira biziagotu zaio; nekez itzuli ahalko dela berriro paraje hauetara, horixe pentsatu du, eremu debekatutzat izango du aurrerantzean. Ondo ezagutzen du bere burua; ez dira gutxi urtetan iltzatuta geratu zaizkion memoria mikatz txatalak; Gasteizera bidean, ez du sekula hartzen ekialdeko sarrera, ezin entzun dezake heavy musikarik, motozale kasko bat jarri eta zimikoak zafratzen dio barrena, gimnasioan, edozein ariketa egingo luke flexioak izan ezik. Aurretiaz ikusten du ezin izango duela gehiago jolas-parkera etorri bihotz-erraiak asaldatu gabe, begiak itzuliko dituela kurba honetatik pasatzen denean. Bizkarrean du hiria, pentsatu du, jendea bere eguneroko egitekoetan; batzuk mandatuak egiten, besteak taberna lizunetan, modernoak bizikleta berriak estreinatzen, haurrak bazkaltzera etxera bidean, barandan bermaturik turista jada urriak, bankuetan hizketan agureak, unibertsitarioak seko asperturik eskolan. Beheko horietako bat izan nahi luke, beste bat, jendetzaren arteko ale ezdeus bat; bere bizitza halakoa izan baita, frustrazio horrekin bizitzea, anonimoa izan nahi, tipo arrunt bat izan nahi, eta ezina. Orain ere nor izate bidean, herri honetako historian paper nabarmen bat izateko bidean; ez du paper nabarmenik nahi, gogait da, aspalditik gainera, letra larrizko hitzekin, protagonista izan nahi duen jendearekin. Baina hain da hala moduzkoa gure herria, pentsatu du, ezen bera bezalako tipo eskas batek ere “zerbait eman baitiezaioke gure herriaren historiari”; halaxe esan zioten lehenbizikoan, bai, “kaka hau guztia bukatzen lagunduko duzu”. Denok irentsi behar dugu kaka pixka bat gutxi batzuek… Hau izorratzea. Denak dira igualak, esaten dio bere buruari, denak ari historiarekin jolasean, beren ekintzak erabakigarriak, funtsezkoak, ezin ahaztuzkoak izango balira bezala; orain inor ez da konturatzen, imajinatzen dute, amesten dute horiek denek beren kolkorako, baina etorkizunean gure lana —berdin alde batekoa zein bestekoa— harrian izango da idatzia, atal berezia izango dugu liburuetan, buruz ikasiko dute ikasleek eskoletan; hau egin zen ongi, hau gaizki, eta abar. Amets horrekin bizi dira. Transzenditu nahia, geroaldira begira proiektatutako ekintzak, geroaldirako bizitzea, orainaldiaren ordainetan. Nola den posible berak ere historia narras honi aletxoa jarri behar izatea, aletxoa jartzera derrigorturik egotea; intranszendentea izan nahi luke, arina, garrantzi gabea, behin-behinekoa, iragankorra erabat, horixe nahi luke, bai, inor ez akordatzea berarekin, jar dezatela bere hilobian “ahaztu nazazue lehenbailehen”, ez du zeremoniarik nahi bizitzan, are gutxiago heriotzan. Alde egin nahi du, lurra arinagoa den toki batera; inork, are gutxiago herriak, beharko ez duen leku batera. Ez herritik ezta herriarentzat ere, zorrik gabe, zama eta kontzientzia txarrik gabe, arin bizi, suelto.

      — Badakigu hau guztia ez dela erraza zuretzat.

      Begirada egiatiaz so egiten dio Carlosek.

      — Iraganean ondo portatu izan zara.

      Hori entzun beharra, gainera. Hau izorratzea.

      — Sinets iezaguzu; kontziente gara nahikoa ordaindu duzula dagoeneko. Baina lantxo hau ezin dezake beste inork egin, zu zara gure gizona.

      Eraikinera apartatzen ikusi du Juan, telefonoa belarrian. Baietz egiten du buruaz, eta luze gabe eten du. Carlosi begiratu dio ezer esan gabe.

      — Lan laburra izango da, hilabete zenbaitetakoa besterik ez. Modu profesionalean egina: ordaina, espero dezakezuna baino askoz hobea; diskrezio erabatekoa.

      Zalantza egiten ari dela ez dezatela sumatu, horixe besterik ez du nahi orain, asma dezala ondo disimulatzen. Bere kolkorako hasi da entseatzen: “ez, begira, erabakia hartua dut aspalditik, ezezkoa da”, “sentitzen dut, beste norbait bilatu beharko duzue”, edo are, “argi geratzeko moduan esango dizuet: ez dut lantxo hori egingo”. Imaz etortzen zaio akordura, ez iraganeko kontu alaiak, ez elkarrekin hau eta bestea egin zutenekoa, ez, ez; aurreko eguneko Imazekin gogoratu da, umore oneko, Unairi adarra jotzen, bera babesten; nolako errukia sentitu zuen haurrarena esplikatu zienean, nola ikusi zuen, estreinakoz, goikoak kritikatzen, “arazoa orain goitik dator” edo halako zerbait.

      — Ez du inork ezer jakingo, bizimodu normal-normala izango duzu.

      Ahots doinu apala, “geure buruak babesteko neurriak hartzeko aske” esan duen huraxe. Beste tanta bat, lepo aldean oraingoan. Motor-soinu bat entzun du hurbiltzen. Hiritik datorren auto bat, luze pasatu beharrean, parkingera sartu da; ez ditu keinukariak kendu aurreko ilaran parkinatu arte. Beste tanta bat, belarrian orain, beste bat buruan, eta pixkanaka gehiago. Ford Focus gris bat. Gizonkote bat atera da autotik, burusoila; morroi muker bat. Carlosek hartu du hitza orain, ezagutzen dion doinu adeitsuenean.

      — Erraza izango da.

      Zenbat eta gehiago berandutu ezezkoan, hainbat itxaropen gehiago ematen diela ohartu da, eta berak ere horrekin jolastearekin egiten du amets. Orain nire txanda da, nik dut aldi, orain nik joko dizuet adarra, agianka, ikusiko-dutka, ea-eman-xehetasun-gehiagoka. Itxaron, egin dezagun hau, kontadazue mesedez beste hori, eta abar. Orain ni ibil ninteke itzulinguruka, nik geroratu dezaket erantzuna zeuen senetik atera arte. Pentsatu eta egiten ez diren gauzak.

      Tantak gero eta sarriagoak dira, baina ez da inor mugitu. Autoa ikusi bezain pronto susmatu du beraiengana etorriko zela hura ere; hirugarren gonbidatua. Horregatik, ez du harritu Carlosek agur egin dionean. Burua biratu, eta berarengandik metro eskasera ikusi du; hortxe da zuloaldian ezagutu zuen mozoloa, eta Carlosek esandakoarekin akordatu da: “Eskumuinak Ketxusen partetik”. Bere harridurarako, barrenari eusteko arazorik ez du izan, esperotako zerbait balitz bezala jaso du; handiagoa da tipoa muturkatzeko gogoa barrenak hustekoa baino. Horregatik, eskua luzatu dionean, ordurako lehertuta dagoela disimulatu nahian, ez du arazorik izan berea emateko. Eskua ematen ari direla, jada ez daki norena den ahurrean sentitzen duen euri-ura; antza, gizon mukerrak ez zuen espero bere erantzuna, eta konfiantzak bultzaturik-edo, gehiago gerturatu eta sorbalda astindu dio maitekiro beste besoarekin.

      — Pozten naiz, esan didate asko aldatu zarela urte hauetan guztietan.

      Orduan izan da, “oraintxe momentu egokia muturrean braust emateko” ari zela ametsean, haren hatsaren usaina aditu duenean; istantean identifikatu du, zuloaldiko hats hura, hats okaztagarria; oraintxe sentitzen du, berriro usaintzeko gauza da, hats hori bere gainean, morroi mukerraren zama bera baino astunago, nazkagarriago, eta disimuluak alde batera utzirik, harengandik aldendu da keinu azkar batez, izu-laborria barnetik kanpora ateratzen duela.

      — Gure kolaboratzaile bat, uste dut baduzuela elkarren berri.

      Tantak entzuten ditu, buru gainean, emaro oraindik, gorputz gainean tanta-hotsak; hor dakusa, halaber, lur berotik gora ateratzen ari den lurruna, behetik gora barnean nola nahasten zaion sentitzen duela.

      — Gorputzen arteko koordinazioaren optimizazioa. Halaxe deitzen diote gure nagusiek.

      Barrezka entzun ditu hirurak, barrearen eremua bakarrik haiena delakoan. Dena azkar eta berehala gerta dadila, horixe besterik ez du nahi. Azkar eta oharkabean, gertatuko ez balitz bezala. Halaxe esan die, laster batean, “esadazue zer den egin behar dudana”, eta areago, zer gerta ere, “esadazue zertan datzan nire lana”. Isilik geratu da, geratu dira; ezer esan izan ez balu bezala sentitu da momentuan. Soilik Juanen satisfakzio aurpegia ikustearekin batera nabaritu du higuina erraietan gora; narda, bere buruarekikoa batez ere, amore emateagatik bainoago “nire lana” esan duelako; nirea; berriz ere, hainbeste urte ondoren, azpiratu dute, ezer ikasi ez balu bezala. Apur bat gehiago aldendu da oraindik, izubera, eta jada erauntsia da gainean erortzen ari zaiena. Burua altxatu du, halakoetan egiten duen modura, ihesbide baten bila. Han ikusi du, Leku Eder; Unaik akaso Leku-Eder jarriko zukeen, marratxoarekin, pentsatu du. Kuriositatea piztu zaio inguruetan omen dagoen senadi hori ezagutzekoa; gaur arte bisitatu ez badu, ordea, seguru da ez duela jada sekula bisitatuko. Mela-mela eginda dagoeneko, zer axola dio are gehiago bustitzen bada; erauntsia lagungarri zaiola sentitzen du kasik, lagungarri hiru morroien eta bere artean, jasa zedarri zaiola sentitzen duelako, bera eta munduaren artean jasa zedarri zaiola sentitzen duen gisa berberean. Leku Eder zuri-gorrikararen kontrastean dakusa zeruaren beltza, zeru-itsasoen beltz-beltza; luze jo dezala erauntsiak, luze baino luzeago.

Malagako hondartzak
(epilogoa)

Ihes egiteko era guztien artean, pentsatu du, ahanztura da gehienetan egokiena; zentzumenen anulatzea. Horregatik jarriko diete fusilatuei zapia, itsumenak heriotza jasangarriago egingo duelakoan; heriotza jasangarria. Oker ez bada, Angel Otaegiri ere zapia eskaini zioten —aitak kontatuko zion—, zapi beltza, eta berak ezetz, nahiago zuela gizonek bezala heriotzari buru egin, filmetan bezala, alegia. Parean duen koadroan, baina, zuriak dira ageri diren zapiak: eskuinaldean, lehen planoan ia, gizon adineko bati ari zaizkio zapia lotzen, ezkerraldean gazteago bat da prest, zapia lotuta dagoeneko, bere txandaren zain; oraindik ezkerrerago, hirugarren bati ari zaio fraide bat jartzen; morroia makurtuta dago, eskuak enborraren aurrean loturik dituela. Haren atzean ikusten dira beste bi gizonezko muxu-besarkadetan, adio esaten, adio munduari, adio biziari. Lehen planokoa gizon gazte samarra da, parka marroi batez jantzita —seguru Mireni gustatuko litzaiokeela—, keinu serio eta seguruz, ezertaz damutzen ez denaz; zapi beltz bat du, baina lepo inguruan loturik. Bera da protagonista, jeneral bat, koadroaren beraren tituluan agertzen den bezala, liberal bat, eta agian berak ere Otaegiren bidea hartuko zuen, gizonek bezala, heriotzari begiz begi so eginez. Aukeran emango zieten akaso denei: zapiarekin edo gabe? Ikusi nahi duzue? Lerroan dauden beste batzuek, itxiak dituzte begiak, “buka dadila hau guztia lehenbailehen” esango balute bezala, eta beste batzuk errezoan ari; izan ere, fraideak dira azken prestakizunak atontzen ari direnak, eta horietako bat Biblia irakurtzen. Fusilamenduaren aurreko azken uneak dira, atzealdean daude militarrak, baionetak eskuan, protokoloak beren txanda dela noiz esango zain. Batzuk oinutsik dira, hondartza batean direlako, agian hondarraren igurtziek lasaitu egingo dituztela uste dutelako. Baina zer inporta du denak jada, pentsatu du, halabeharra idatzirik dute, epaia irmoa da; agian norbait esperantzaz da oraindik, gupidatuko direlakoan, iraganeko kontakizun harrigarriei helduta; salbuespenak, dio bere baitarako, salbuespenak baino ez dira historiatik kontatzen dizkigutenak, egunerokotik nabarmentzen diren une bitxi-ezohikoak. Baina errealitatea ez da horrelakoa; azken momentuan barkamena jasotzen duen heriotzara kondenatu bakoitzeko, milaka dira gupida gabe, damurik gabe, milikarik gabe exekutatuak. Historiak ez digu araua kontatzen, salbuespenak baino, eta esperantza txatxuetara lotzen gaitu. Halaxe joan ziren milaka borrokara, dio bere kolkorako, Burgosko prozesuaren osteko garaipenak akuilaturik, borrokara, garaipen handiaren bila, hain justu salbuespen baten amarruak engainaturik; Burgoskoak gogoratzen ditugu bai, baina nor gogoratzen da besteez. Agian azkenekoez bai, Txiki eta Otaegi eta “FRAPeko beste hiru”, beste hiru izen gabe, bide batez, beste hiru zenbaki abstraktu, beste hiru. Baina errelato heroikoen aurreko fusilatuez nor akordatzen da? Milaka eta milaka fusilatu. Nor gogoratzen da horiekin guztiekin? Ez dakizkigu beren izenak ere. Beraz, ez ezazuela esperantza faltsurik eduki, esaten die koadrokoei, akabua da datorkizuena, baldin eta ez baduzue sinestun izateko zorterik —agian horregatik ari dira errezoan—. Beste kontakizun faltsu bat, erlijioa, kontakizun bulartsuak bezain lasaigarria, hori bai, zapia begietan jartzen dizutenerako helduleku bat behintzat.

      Asperturik ikusi du aretoko zaintzailea, neska gazte bat, aulki batean eserita, ordu luzetarako, egonarri harrigarriaz. Artearen Historian lizentziatu berria, egingo luke, agian bisita gidatuak ere emango ditu; “itsasoari begira hil zituzten behintzat” esatekotan egon da, baina nahiago du bere baitan jarraitu, seguru arte-historialariaren eta historialariaren arteko talka izango dutela bestela, areago koadroaren izaera aintzat harturik.

      Ingurura begiratu du Luciaren bila. Aretoz aldatu da, antza. Nahiko gogo txarrez sartu baita; berak argi ikusten du, ez zaio arte klasikoa interesatzen —nahiz eta ez lukeen sekula aitortuko—, arte garaikidean dabiltzan gehienei bezalaxe, bestalde, dio bere baitarako. Meninak ikustera joango zen, pentsatu du, ispilu jokoak, halakoak bai gustatzen zaizkiela arte garaikideko kalakariei, artista koadroaren barruan eta rollo hori guztia; orrialdeak eta orrialdeak matrakaz betetzeko bazka ezin egokiagoa. Berak, ordea, Torrijos jeneralaren fusilamendua ikusi nahi zuen batez ere, Gisbert-ena, “zuri ez zaizu artea interesatzen, historia baizik” imajinatzen du Lucia esaten. Liberal bat Espainia absolutista, Espainia erreakzionarioaren erdian; harritzekoa ez nola bukatu zuen, Riegok bezala, Pinedak bezala. Historia errepikatua da, Espainiaren kasuan beti tragedia moduan errepikatua. Martinez Cuadra gogoratzen du esaten liberal eta eszeptiko baten arteko aldea urteek egiten dutela, liberalaren kuraia, optimismoa, gauzak beste modu batera izan litezkeelako ilusio inozoa, gaztetasunak ematen duela. Denbora kontua baino ez dela, bizitzaren joak dena uzten duela bere tokian; eszeptikoa ilusio gabeko liberal bat dela funtsean. Bere buruaz ari zen, noski. Liberal bat, beraz, Torrijos, Fernando VII.a zatar hura egotzi nahi zuen ameslaria, Londrestik plan suizida hura antolatuz, koitadu samarra bera, azkenean, liberal gehienak bezala (eta hemen Agirre lehendakariaz gogoratzen da), pardillo samarrak, harik eta errealitateak, beranduegi gehienetan, kolpekatzen dituen arte. Viriato hark engainatua: baietz, ez zuela egokiera hoberik izango, ekiteko, Malagako hondartzetan lehorreratzeko. Hantxe zituzten zain. Bazuen, bai, arrazoi pixka bat Martinez Cuadrak, pentsatzen du.

      Bakarrik jarraitzen du aretoan, Artearen Historian lizentziatutako neska besterik ez; mugikorra begiratu du badaezpada ere. Luciaren arrastorik ez, ezta, eskerrak, Ceciliarenarik; izan ere, orain kanpoan dela, errezeloa du ez ote den justu orain gertatuko zerbait aitarekin. Zerbait gertatuko. Azken begiratua bota dio koadroari. Espero baino handiagoa egin zaio, izango da gutxienez bost metro zabal, eta parez pare jarrita, hori inpresioaren handia. Zapidunen desesperazioa senti liteke ia. Ezkerretara begiratu du, “Salida. Exit” jartzen duen afixari jarraituz egin du kanporako bidea; kanpoa, kanpoa da bere salbazio bakarra. Koadroak utzi dion oroipenarekin igaro ditu aretoak, gurutzatu ditu bisitariak, haien joan-etorriak, ikusi ditu zaindariak, gidariak azalpenak ematen, segurtasunekoak, eta kanpoan, Madrilgo zeru oskarbiarekin egin du topo. Hainbestekoa da argitasuna ezen eskua jarri behar izan duen kopetan eguzki izpien babesgarri; begiak itxi behar izan ditu kasik.

      Koadroak adierazten duena egia izatera, itsasoari begira fusilatu zituzten, bai. Malagako hondartza, bizkarrean elizako kanpandorrea, hondartzaren mutur batean mendia, “Ulia ematen du” pentsatu du lehen, “eta, behean, Groseko hondartza”. Ez zaio gehiegi kostatu bere burua hor irudikatzea. Agian horixe da inkontziente optikoa, Luciari galdetu behar lioke. Koadroaren izkina batean itsasoa, harrotuxe egoera dramatikoaren jakitun balitz bezala, olatu nahasiak, aparra olatuaren gandorrean bezala olatuaren paretan. Lainoturik da, hodei beteak zeruan, eta ura ere beltz; zeruagatik da, pentsatu du errebelazio bat izan balu bezala. Eta halaxe imajinatzen ditu denak, zapidunak, otoitzean ari direnak, heriotzari ausardiaz begiratzen diotenak, begiak ixten dituztenak, denak itsasoari begira bezain zeruari begira, gauza bat eta bera balira bezala, denak esperantza horrekin azken segundora arte, ea azken momentuan asketsiko dituzten, ea errukia izango duten haiekin, azkenean barkatuko dituzten, ea atzera egiten duten, ea salbatuko diren, azken unera arte.