BEÑAT SARASOLA

Coca-Cola bat zurekin

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2024 Beñat Sarasola Santamaria

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2024ko iraila

Edizio hau: 2024ko iraila

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

           Telefonoa: 943 83 26 55

           Elektroposta: susalit@armiarma.eus

           Webgunea: http://susa-literatura.eus

Arantza Santesteban Perezi

Coca-Cola bat zurekin hartzea

are dibertigarriagoa da Donostia, Irun, Hendaia, Miarritze,

             Baionara joatea baino

FRANK O’HARA

New York City,
1959/08/06

441 East 9th Street: 6:14 p.m.

Hasieran, bizkor aireratu da bitsezko bainuontziaren gainazaletik, baina berehala, airearen arintasunagatik-edo, abiada eten eta eskegita geratu da, ez atzera ez aurrera, Franken buruaren parean. Leiho txikia irekita dago abuztuko sapa arindu nahian, baina ez dabil haizerik batere, eta akaso horregatik geratu da burbuila hor, indarren batek, leihotik kanpokoak zein barnekoak, noiz bultzatuko duen esperoan. Billie Holidayren ahots erlatsa aditzen da leihotik barneratzen, and once again these words I'd have to say, I'm a fool to want you; tronpeta-hots errukitsua sartu delarik, Franki sentimendu goibel eta aldi berean atsegin batez estali zaio gogoa. Goibela, aste gutxi delako Holiday zendu dela barrunbeetako alkohol-isurietan itota, eta atsegina unearen bihozmina poema batean jasotzeko gai izan zelako egun horretan bertan: 12:20ak dira New Yorken, ostiral bat, hiru egun Bastillaren egunetik, bai, 1959a da…

      Ezohiki handia iruditu zaio, eta burbuilari beha geratu da, bere burua mintz distirantean identifikatu nahian, mundu makur horrekiko jakin-minez egongo balitz bezala. Makur edo borobila, nondik begiratzen den; bainugela txikia beirazko elur bola baten barruan balego bezala, inoren astintzearekin txirbil zuriak noiz flotatzen hasiko. Belaunak tolestu ditu eta, keinua patxadatsua izanagatik, nahikoa izan da burbuila apur bat mugi dadin zeru koloreko azulejudun hormarantz; motel egin du, baina gelditu gabe. Burbuilaren edertasun iragankorraz jabeturik, eskua atera du Frankek uretatik, eta tentuz eragin du airean burbuila hormaranzko norabidetik apartatu nahian. Mugimenduak eragin duen zirimola ezusteko batek, ordea, burbuilaren abiadura handitzeaz bat norabidea berretsi du, arazoa konpondu beharrean areagotuz. Kezka irrazional bat ernatu zaio istant batez Franki, miniaturazko mundu borobil horren balizko eztanda, hark islatzen duen beste munduaren leherketaren iragarle izango balitz bezala. Begi ernez jarraitu dio burbuilaren joanari, ezusteko batek haren mugimendua aldatuko duen esperantzaz, baina hormaren gogortasun mehatxaritik hazbete eskasera ailegatu denean, egoera onartzea beste erremediorik ez du izan, eta azkeneko ekintza desesperatu batean, lepo kolpe indartsu batez egin du putz, aspaldian egiten ez zuen bezala. Mugimendu erratiko batzuk egin ditu burbuilak, orain gora, orain behera, dantza dotore eta akonpasatu batez, hori bai, eta adi begietsi du Frankek mugimendu arriskutsu batzuen ondotik leiho txikiaren alderantz jo duela, eta zorion betez, kanporantz nola irteten den ikusi du, osorik, bere mintz distiranta pitzatu gabe, Holidayren ahots erlatsak uhinka eramaten duelarik.

      Burua barneratu du ur azpian, bainuontzian sartu denetik estreinakoz, eta eskertu du begitartean ere freskura hori. Urpetik atera denean, xanpua hartu eta esku ahurrean isuri du; nahi baino gehiago atera da zulotik, eta xaboi hori guztia baliatu nahi ez duenez, zati bat uretara bota du, alferrik galdu du, esan du bere barnerako, eskuan geratu zaionarekin ilea igurzten hasi den bitartean. Mugimendu zirkularrak egin ditu jada nahiko bakandua duen ilean; zuhurtziaz, gogorregi eragiteak behar baino bilo gehiago erauziko dituen beldurrez. Hartan ari dela, Joe entzun du etxera sartzen.

      — Frank?

      — Hemen nagok, Sep, bainu bat hartzen!

      Giltzek sarrera ondoko apaleko egurraren kontra sortu duten hotsa aditu du eta, segundo batzuen buruan, bainugelako atean entzun da, kax-kax.

      — Bai?

      Pixka bat ireki da atea, eta atzean ikusi du Joeren burua. Ilun, sarrerako argia itzalita dagoelako.

      — Gogoratzen haiz, ezta?

      Arduragabearen keinu bat entseatu du Frankek.

      — Zer ordu da ba?

      Hasperena, Joek egiten duen modu bereizgarri horretan.

      — Ezin diat sinetsi.

      Bekainak goratu ditu Frankek, ezer ulertzen ez duenaren sorgortasunez, nahiz eta bai berarentzat eta bai Joerentzat antzerki ezaguna den antzezten ari direna.

      — Sei eta erdiak kasik.

      — Bale.

      Eta gorputza mugitu gabe geratu da bits artean, buruan laino zuriak itsatsita izango balitu bezala. Antzerkiarekin jarraitu du, begirada eutsi dio Joeri.

      — Ez begiratu niri horrela.

      Orduan bukatu da antzerkia, Franken karkaila ozena entzun denean. Joek ere ezin izan dio aurpegiera serio esajeratuari eutsi eta irribarrez bota dio.

      — A ze piurak dituan.

      John Buttonenera joatekoak dira, eta ondo dakite geratu bezala zazpietarako iritsi nahi badute airean joan beharko direla. Tarteka gonbidatzen ditu Buttonek etxera, beste lagun batzuekin batera. Lagunartean telebista etxean duen bakanetakoa da, eta ostegunak baliatzen dituzte filmak taldean ikusteko. Gaur, Clark Gable eta Gene Tierney agertzen diren film erromantiko bat ikustekoak omen dira, halaxe eman zion aditzera, behinik behin, Franki.

      Frank bainuontzitik irteten ikusi duenean itxi du atea Joek, eta beste aldetik bota dio.

      — Mugitu hadi, martxa honetan galdu egingo diagu bestela.

      Eskuoihalarekin lehortzen hasi da Frank, burutik hasita, emeki, tantak beherantz eror ez dakizkion, eta segidan, gorputz atal guztiak tentuz lehortu ditu. Gorroto du presaren presaz edo axolagabekeriaz ondo lehortu ez, eta oraindik heze dela janzten hasten denekoa, baita udararen gordinenean ere. Berriz ireki du atea Joek, begi-zabal hitz egin dio.

      — Gainera, Vincent Warren hori ere etortzekoa duk gaur.

      — Vincent Warren? Dantzari kanadarra?

      — Horixe bera.

      Irribarre lagunkoi batez galdetu dio Frankek.

      — Hik aurreko batean ezagutu huen, ezta?

      — Eta baita ohera eraman ere. Ez nian kontatu?

      Barrezka erantzun dio Joek, brometan ari dela nabari.

      — Gezurtero halakoa!

      — Azkar ibili, bestela ezagutu gabe geratuko haiz-eta.

      — Harentzako kalte!

      Atea itxi du berriro Joek. Frank, eskuoihala gerri-bueltan ezarririk, apur bat gehiago presatu da, arrats kitzikagarri bat zain duelako itxaropen bihotz-altxagarriaz.

New York City,
1960/09/20

Museum of Modern Art: 10:00 a.m.

Berandu iritsi da bulegora Frank, azken boladako ohiturei jarraiki. Lanez lepo dabil, baina hori baino okerragoa da Vincentekikoa azkentzen ari delako sentipen garratz hori. Lana bateko, Vincentekiko liluraren margultzea besteko, poema bakanen bat baino ez du idatzi azkenaldian. Azkena, hain justu, Vincenti zirriborratutako hura izan zen: “liho adabaki bat emango dizut nire bihotza estal dezazun, inoiz benetan elkar amorratu baldin badugu”. Oharra gehitu zion: “Hemen da azkenik! Urte askoan! Frank”. Hiru egun paseak ziren Vincenten urtebetetzetik.

      Eraikinean sartu denean, estrategikoki egin du igogailurantz, erritmo egokian beste inorekin egokitu ez dadin. Motel lehenik, eta igogailua ireki eta emakume bat agertu dela (Finantzetako bat dela uste du) ikusi duenean, bizkor, inguruan beste inor ez dagoela profitatuz. Korrika txikian gerturatzen ikusi duenean, emakumeak adeitsuki jarri du eskua igogailuaren ate barruratuan, bere eskumuturreko metalezkoek zarata zorrotz bat ateratzen dutela. Irribarre batez detailea eskertu eta barrura sartu da.

      — Lanpeturik?

      Franken aurpegiera ihartuan sumatu dio, antza.

      — Ez dakizu nola.

      Keinu adierazkor bat egin dio, eginbeharrak buru gainetik pilatzen zaizkiola aditzera emanez. Behar baino enfatikoagoa izan da Frank; izan ere, administratiboen eta Finantza sailekoen artean uste zabaldua da arte sailetako langileek ez dutela haien erdirik lan egiten. Ateak zabaldu dira Finantzetako solairuan, eta itxi baino pixka bat lehenago bota dio, emakumeari erantzuteko tarterik utzi gabe.

      — Zuengana lekualdatzeko eskatu beharko dut.

      Igogailuak atera duen hots zentrifugoak eten die solasaldia.

      Mahaigainean begiztatu du katalogoaren azal marroia, mahaiko anabasan barreiaturik dauden ale ugarietan. Aulkian bota du bere burua, atzera egin dute gurpiltxoek apur bat, eta akaso trago bat ondo etorriko litzaiokeela pentsatu du. Edalontziaren bila joan beharrean, baina, mahaiko zenbait paper ordenatzeari ekin dio; arratsaldeko ekitaldiarekin nahikoa izango duela deliberatu du, eta, beraz, goiza, geratzen den zatia alegia, geroratzen igarotzea. Luze gabe, paper-multzoek ordurako zaborrontzia betetzen dutela, kax-kax entzun du atean.

      — Aurrera.

      Horman zintzilik zegoen afixa bat erori da atea irekitzearekin batera.

      — O, Porter, zu zara.

      Nahasezinak dira bere matela eroriak. Beti bezain dotore; gorbata, trajea, eta artez paratutako musuzapia sakelan.

      — Begira, Frank, ba al daukak tarte bat?

      — Zenbait kontu aldrebesekin nenbilen, baina utz ditzaket gerorako. Nagusiak lan egiteari utz diezaiozun eskatzea baino gauza hoberik ez da.

      Barre egin du McCrayk; beti gustatu izan zaio Franken umorea.

      — Joan gaitezen kafe bat hartzera, hemen barruan baino hobeto egongo gara-eta.

      Bero da, baina amerikana hartzea erabaki du, ez du McCrayren aurrean informalegi agertu nahi. Pixka bat urrundu dira, Zazpigarren abenidako kantoian dagoen kafetegi batera eraman du. Aire girotuaren kolpea sentitu du Frankek. Jendez lepo dago, beti dago jendez lepo, ordua edozein delarik ere. Izkina baten kontra dagoen mahaitxo batean lortu dute lekua; lanak izan ditu Frankek espazio hain txikian aulkia atera eta esertzeko. McCrayrentzat utzi du korridorerantz ematen duen eserlekua.

      — Prest al hago arratsalderako?

      — Ez da oso konplikatua izango.

      — Ahaztua nian hire baikortasuna. Baina, tira, uste diat azkenean lortuko dugula jende mordoxka bat biltzea.

      — Downtowneko artista bat edo beste ekarriko dut nik. Esan diot Willemi, seguru Suarezen lanak interesatuko zaizkiola, eta Tharratsenak ere bai ziur aski, baina esan didanez, konpromiso bat dauka merchant batekin.

      Tamala dela eman du aditzera McCrayk, ezpainak bihurrituz. Ederra litzateke De Kooning agertuko balitz.

      — Seguru aurrerago etorriko dela ikustera.

      Enborra biratu, eta MoMAko eraikina dagoen alderantz seinalatu du McCrayk.

      — Seguru horiek ez direla agertuko, ez izan zalantzarik.

      — Bon, akaso baten bat bai, ala?

      — Horretaz hitz egin nahi nian, hain justu.

      Parean duen kafe beltza apartatu du, mahai-zapi bat hartu, eta mahaiaren gainazaletik pasatu du ukondoak bertan bermatu aurretik, nahiz eta, itxura batean behintzat, ez zen zikintasun arrastorik.

      — Selz gogor ari duk hire kontra.

      — Zure kontra, esan nahiko duzu.

      — Tira, baina badakik, nire inguru guztia eraman nahi ditek tresmailarekin, eta hik hor posizio espeziala daukak.

      — Ez dut ulertzen zergatik hartu nauen begitan horrela.

      — Ondo asko dakik zergatik. Eta gauza bat esango diat, lotsagarria iruditzen zaidak, gure lan-miseriatxoak landa ere; argi gera dadila, lotsagarria.

      Selzen homosexualen ezin ikusiaz ari da, nola amorrarazten dion Franken bizitza, nola esan, libertinoak. Ezin ditu eraman Downtowneko artistekin eta mundu literarioarekin dituen lotura estuak, artista horietako gehienak haren adiskide izatea. Estatu Batuetako eta Europako unibertsitate onenetan jasotako arte formazio bikainenarekin ere, ezin ailega daiteke Frankek duen Manhattango gaur-gaurko artista behinenen ezagutza sakonera. Denbora gutxi da Selz museoan lanean hasi dela, baina berehala lerratu da Drexlerren barne politikako kanpainaren alde.

      McCrayrekin ez du sekula hitz egin bere homosexualitatearen inguruan, baina biek dakite besteak badakiela jakin beharrekoa, eta tarteka, elegantzia eredugarriz, hitz erdizka aipatzen dio kontua.

      — Beltz ari duk jartzen gauza hemen, ez zakiat zenbat iraun ahal izango dudan, egia esateko.

      — Nola botako zaituzte ba? Urte hauetan guztietan lortu duzun guztiarekin? Begira Europan zabaldu genuen erakusketa, fabore ordainezina egin zenion museoari.

      — Eta Estatu Batuei!

      — Zergatik ez? Aurkituko duzu modua kontua konpontzeko.

      McCrayk aulkiaren bizkarraldean egokitu du gorputza, keinu eszeptikoz.

      — Alfred ere kontra zeukaat orain. Museo barruko museoa omen gaituk.

      — Haiek ere bidaiatu egin nahiko dute guk bezala.

      Irri egin du McCrayk.

      — Bada, hortik ere bazagok zerbait.

      — Bai, esan zidan behin Selzek, ez zela posible horrela jarraitzea. Ardurak ondo banatu behar direla, ezin dugula gure kabuz jokatzen segitu orain arte bezala. Ulertuko duzun moduan, ez nion kasu zipitzik egin, uste dut ez niola erantzun ere egin.

      — Erakusketa hau ondo ateratzea oso garrantzitsua zuan.

      — Ez al da horrela atera, ala? Ikusitakoak ikusita, eta Guggenheimekoa tartean, txukun joan dela esango nuke.

      — Kritikariek ondo astindu gaitiztek.

      — Art Newsekoagatik diozu?

      — Bai, tira.

      — Badakizu, politika!

      — Canadayk ere hala-hola utzi gaitik.

      — Bai zera, ondo jarri gaitu eta!

      Batzuetan, McCrayren perfekzionismoa urrutiegi joaten dela iruditzen zaio Franki.

      — Non saltzen dute hire baikortasuna, Frank?

      — Bestelakotik ere izaten dut nahi beste.

      Barre egin du McCrayk, eskuez ezetz eginez; bestelakotik ez duela nahi batere, alegia.

      — Bazakiat lana ondo egin dela, esan nahi diat azken txanpa honetan bereziki ahalegindu behar garela. Gaur arratsaldekotik hasita. Kontua itxi eta gure posizioa defendatu, horixe egin behar diagu.

      — Halaxe egingo dugu, ez kezkatu.

      — Jakin ezak, edonola ere, hire postua segurtatuko dudala kosta ahala kosta. Gauza bat duk erauntsiak ni eramatea, oso posible dena, baina zuek ez zarete nirekin batera joango.

      — Eskertzen dizut, Porter.

      — Waldorekin hasia nauk hizketan jada nire balizko erreleboari begira.

      Kafeari azken tragoa eman eta altxatu egin da. Bizkarrean tap-tap egin dio Franki.

      — Tira, izango duk orain zereginik bulegoan.

      — Nagusiak lanari ekin diezaiozun eskatzea baino gauza okerragorik ez da.

      Bulegorakoan, ez du jarraitu paper-garbiketan, boligrafo bat ikusi du poema bat idatz dezan tentatzen, baina egin behar duen lan eskerga pentsatzen hasteak soilik umoretxartu egiten du. Halere, arratsaldekoaren inguruan hausnartzeari ekin dio, gerokoa geroko utziz. Gonzalez Robles etortzekoa da. Denbora da ez duela aurrez aurre berarekin hitz egin; espero du mikazturik ez egotea erakusketan Vela, Ferrant, Planell eta Mier sartu ez dituelako. Eta bestela ere berdin zaidak, esan du bere barnerako, bere burua konbentzitu nahiko balu bezala. Suarez eta Oteiza gehitu zituen, bai, eta eskertzekoa da Gonzalez Roblesek eman zion arrastoa, baina ez ditu soilik bere gomendioz sartu. Susmoa du, gainera, Velaren arrangura Gonzalez Roblesek bultzatu zuela; Suarezekin batera jarri zuen, biek osatzen omen zuten artistikoki Feitoren “espresio lirikoa” eta Canogarren “espresio dramatikoa”, horrek edozer esan nahi duelarik. Baina berari puskaz hobea egin zitzaion Suarez, konparatzea ere; eta Vela, Madrilen berarekin gora-behera ibili baziren ere (batez ere John), aski jokoz kanpo sumatu zuen. Ondo gogoan du Cuixartekin afaltzen ari zenekoa, Gonzalez Roblesen tema kontatu zion, hau falta zaizue, eta beste hau, eta beste hori ere bai; barre egiten zuen Cuixartek, Frankez urrikalduko balitz bezala (eta aukeratua izatearen nagusitasunaz, ziur aski), eta postreak iritsi zirenerako, Frankek, nazkatuta ordurako, akaso diskrezio gutxiegiz esan zion zerrenda puztu egin zitzaiola eta ezin zituela denak sartu, ordurako artista asko zituela. Pintore eta eskultore bana, gehiago ez.

      — Ea, Modest, zu margolaria zarenez, esadazu, nor aukeratuko zenuke hauen guztien artean? Lasai, esaten duzuna esaten duzula, azken erabakia nirea izango da.

      Barre egin zuen berriz ere, erantzukizuna itzuri nahiko bailuen. Zupada luze bat eman zion zigarroari.

      — Serio ari naiz. Zu bazina komisarioa zeinen obrak hautatuko zenituzke?

      Kea bota zuen, sarri.

      — Frankamentean, Suarez.

      Ez zuen ziur jakin hitz-jokoa izan zen edo nahi gabe atera zitzaion, baina, edonola ere, baleko erantzuna zen beretzat. Gonzalez Roblesen usaimen modernoa gorabehera (batez ere espainiarra izateko), estatuko funtzionarioa zen sakonean, erregimen autoritario (pare bat hamarkada lehenago, “faxista” erabiliko zukeen Frankek) zaharkitu samar batekoa, eta estatus horri zegozkion manerak ez ziren egun batetik bestera aienatzen; Frankek, gainera, bere lorratza markatu nahi zuen aukeraketan, kosta ahala kosta. Elegante beti, modaz pasatuta Frankentzat, Gonzalez Roblesi bereizgarri zitzaion trajearen mahukak ondo jartzeko eskuekin aurrerantz egiten zuen keinu enfatikoa, zeinak jantziaren xehetasunak hobeki egokitzea bainoago jite seguru eta serioa, tipo efikaz eta fidatzekoarena, ematea zuen helburu.

      McCrayrekin afaltzera joatekotan dira gero, baina ez daki beste kargu espainiarrik agertuko den Gonzalez Roblesez landa; diplomazia kontu horiek McCrayk eramaten ditu. Dena den, espero du beste kargurik ez agertzea; lehenaz gain, orain politikari frankisten aurrean bere irribarre distirantenarekin azaldu beharrak amorrarazi egiten du, nahiz eta McCrayk behin eta berriro esan, haren izpiritu adostaile ohikoaz, “negozioa duk, Frank”.

      Billek, Patsyk eta (aspaldiko partez) Larryk agindu diote bertaratuko direla. Bill zirikatzera, Patsy usnatzera eta Larry espainiar hauekin zer den doana arakatzera, pentsatu du Frankek. Uda osoan ez dute besterik izan, espainiar arte berria alde guztietatik, eta Larryk beti du ezezagunarekiko jakin-mina, aurreko belaunaldikoek, Jacksonek bereziki, apenas zutena. Koktela egoteak ere lagunduko du, noski; espero du, halakoetan ohi duen gisara, Larry sobera ez kementzea, bestela egundokoak montatzekoa da-eta. Zer gerta ere, pozik dago Patsy egongo delako, gainetik kendu nahiko lukeen baina poroetatik ateratzen zaion bere klasearekin. Izanak izan, ez du sobera kezkatzen kasu honetan; frantziarrak balira besterik litzateke, baina espainiarrek ez dute kuzkurtzen, Gonzalez Roblesen jite tarteka gogaikarria gorabehera.

      Luzamendutan, gonbidapen baten kopia hartu du mahai gainean oraindik geratzen zaion paper sortatik.

6:00 p.m.

Kareharrizko silarriz eginiko dorre laukizuzen gotorra kantoian, eguzkiaren errainuek begiak kaltetzen dituztela ia. Bi kaleen bidegurutzeko erpinetako bat da, lau erpinetan loriosena, dudarik gabe, eta Berrogeita laugarren kalerako bidean ematen du eskolta, sarrera nagusia abenidan utzita. Aurreko mendeko etxebizitza lirainak alde banatan, hareharri marroi bereizgarriz eginak, hiriaren garapen urbanistiko neurrigabeak mehatxatzen etengabe. Arbola bakanak han-hemenka txorko zainduetan —liliak, belar ondo moztuak, bedaxka finak—, etxebizitza atarietako burdin sare baxu beltzez pintatuak bezain. Autoak ilaran alde batean, zein baino zein modernoago, aerodinamikari erronka egiteko forma luzexkekin; begira beix horri, leihoen azpitik aurrerantz hedatzen den lerro gorri-laranjadunari, geldirik ere abiada iradokitzen duela; begira kupe beltz horri, nola egiten dion maletategiak beherantz, ziztuan lurra ukitu nahiko balu bezala; ikus, bakan, automobil urdin argi hori, gurpilak ia osoki estalita dituena. Errepidearen beste aldea hutsik ia, forma karratudun maletategi estu bat ikusten den arte. Zoru gris uniformean sareta segida, bi lerro paralelotan, hiri demaseko honen arnasgailuak. Kale-argiak (orain itzalita), zoruaren kolore berekoak, garai, noizbait ezohiko ibilgailu alimaleko bat espero balute bezala, eta ordurako prest, altuera neurriz gorakoz. Metal lurrin iraunkor bat, zeinak hiri guztia hartzen baitu eta, usaimen-nerbioak maizturik, haren jatorriari buruz inork ez baitu galdetzen dagoeneko. Azkeneko etxebizitza klasikoa pasatuta ikusiko duzu eraikin beltz berria, bost solairukoa, leihate zabalekin, baina goitik beherako errezel lodiak dituztenak, zer gerta ere. Itxirik dira gehienak. Haren aldamenean, eraikin zurian, atariko estalki angeluzuzena baino lehen, hondo beltzezko afixa duzu, estalkiarekiko perpendikularki, letra zuri nabarmenaz: “The Museum of Modern Art”.

      Burua biratu eta pareko brownstonea begiztatu du, neskamea kofia-uniformea soinean, leihoak garbitzen ari. Goitik dakusa, taburete zahar batean igota eginahalak egiten eskuilarekin leihoaren izkina guztietara iristeko. Leiho obalatuei ekin die, artez. Bere beirateari erreparatu dio berriro; behin baino gehiagotan esan badie ere, inork ez dio kasurik egiten. Fatxadan paratutako banderen oihalak leihoaren parera erortzen dira eta ikuspegia oztopatzen. Erremediorik ez duten kontuak egonarriz onartzea bat da, baina bestea erabat ez-nahitaezkoa den zerbaitegatik norbait arbitrarioki zapuztea. Burua biratu du oihalaren mugimenduei iskin egin eta neskamearen ibilerei jarraitzeko, baina azkenerako nekatu eta diseinuzko egurrezko minibarrera joan da. Bi izotz, koñaka naroki.

      Renee agertu zaio, atea apur bat baizik ez du ireki. Boza entzun zaio soilik.

      — O’Hara jauna.

      — Bai.

      — Gonbidatuak iristen hasi dira.

      Erlojuari begiratu dio.

      — Jesukristo.

      Koñak basoa begiztatu du, mahai gainean utzi du.

      — Oraintxe joango naun.

      Dokumentu nahaspila apartatu eta idazmahaian eseri da. Ohartzeke erortzen zaizkio minutuak gainera. Laneko maila-igoera harrotasunez betetzeko modukoa izan bada ere, pentsatzen hasia da ea antsiolitikoak hartzen konpentsatu beharko ote duen soldata igoera. Trago luze bat eman du lehenik, beste bat hura irentsi duenean. Basoari eragin dio, koñak tantarik geratzen ez dela konprobatuko balu bezala; izotzen hots lehorrek eman diote aditzera hala dela.

      Espainiarrei, oro har, politezia falta zaiela iruditu izan zaio beti, 1958an han lehenbizikoz egon zenetik, nahiz eta zoragarria iruditu zitzaion herria, zorion betez eman zituen egun haiek. Berez, 1954rako planifikatu zuen Europarako lehenengo bidaia, baina izeba batek utzi zion herentzia azkenean ezin izan zuen horretarako baliatu, Maureen arrebaren eskola ordaintzeko erabili baitzuen. 1958an, The New American Paintingen karietara, bidaiatu zuen Europara, eta Madril izan zen, hain justu, lehenengo geltokia. Han ezagutu zuen Gonzalez Robles, eta hari esker ikusi zituen espainiar gazteen lanak zuzenean estreinakoz; hura izan zen, nolabait, oraingo erakusketaren ernamuina. Graceri idatzi zion, zenbait lanengatik xarmatuta: “Espainiar pintoreek kalitate zorrotz edo mingots moduko bat dute, zeinak, haietan onenei, laguntzen baitie beren berrikuntzak dekoratiboak izan ez daitezen”. Oscar maiteari behin baino gehiagotan esan zion, erdi txantxetan, eta kasik laudorio bat bailitzan: hain zarete oiesak! Baina berdin zuen, maitemin sutsu batean zeuden murgildurik; Oscarrek interprete lanak egingo zizkiola-eta elkar ezagutu zutenean berehala sentitu zuten ziztada. Oscar gazteak Franken kultur nagusigoaren lainezatik interpretatzen zituen haren hitzak, jendetasun kontua bainoago gailentasun kulturala zegoela estatubatuarren balizko adeitasunean. Eta Oscarrek, halere, onartu onartzen zion haiek politezia handia zutela, dena egiten zutela excuse me-ka ez bazen sorry-ka. Barkamen-eske horien sakonean benetako barkamenik ote zegoen, hori beste kontu bat zen.

      Gonzalez Roblesena, ordea, ez zetzan gizabide faltan; bere dotoreziarekin bat zetozen bere manera zainduak, eskola onean ikasitakoaren zantzu. Haren zakartasuna aldizkako aldarte aldaketa bortitzetan zertzen zen, zeinetan jenio ezin mikaztuagoa azaleratzen baitzitzaion derrepente. Gaurkoan, ordea, lasai ikusi du elkarri bostekoa eman diotenean, ia lagun zaharrak direla iradokitzen duen abegiaz. Badu pozik egoteko motiborik: lehenengo Guggenheimekoa, orain MoMAkoa, hiriko zenbait arte aldizkaritan “Espainiar uda”z mintzatzen hasiak dira jada.

      — Zer moduz doa bizitza, Frank?

      — Ondo, baina ez dakizu ondo espainiar hauek nolako lana ematen duten.

      Algarak entzun dira, McCrayrena tartean.

      — Ez da egia izango!

      Sarrerako aretoan dira denak bilduta, berrogei bat laguneko taldea, ez gehiago. Lauko espainiarra, Gonzalez Roblesez gain beste hiru kargu, Washingtongo enbaxadakoren bat tartean; museoko zenbait kide (McCrayk iragarri bezala, Selz eta konpainia ez dira etorri), Franken saileko lankideak, museoko zenbait kontseilari eta haien gonbidatuak (gehienak), CBS Fundazioko zenbait, ezagutzen ez duen morroiren bat edo beste, Patsy eta Larry (Billek, azkenean, kale egin du). Ailegatu da azalpenekin hasteko garaia.

      Atzean ditu letra zuriak horma ilunean: New Spanish Painting & Sculpture. Haien behealdean, aurkezpen testua, Frankek sinatua. Lehenengo pinturarantz biratu da, ezkerralderantz; eskuak aldaken atzealdean dituela hasi da esplikazioak ematen. Horra Canogarren Toledo ikusgarria, lehen horma berak bakarrik hartzen duela; erakusten den lehen aldia da. Arkua pasatuta dago Pintura Nº 57, zeina 1958an ikusi baitzuen lehen aldiz Arte Garaikideko Museo Espainiarrean. Pintura Nº 56k osatzen du sarrerako aretoa, eta horietaz gain bi eskultura daude, argi-iturri nagusia den beiratearen aldera: Serranoren Tauróbolo maiestatetsua eta Chirinoren Raíz Nº 3.

      “Espainiako Eskolaz” hasi da Frank, nolako inpresioa egin zioten 58ko bidaian ikusitako obrek, zeinak “oso aratzak” egin baitzitzaizkion, eta ordutik izan zuela buruan espainiar arte abangoardistarekin zerbait egitea. Eskerrak eman dizkie, lehenik, “Espainiako Gobernuko ordezkariei, Espainian nahiz gurekin daudenei”, zeinen laguntza adeitsu eta eskuzabalena jaso baitute, eta aipamen berezia egin dio Gonzalez Roblesi, aspalditik datorren elkarlanagatik. Izenez aipatu du, halaber, Juan Eduardo Cirlot, bere arte liburuek eman dioten laguntza ordainezina izan delako. Esanak esan, argi utzi du, hori bai, erakusketa baliabide pribatu hutsez gauzatu dutela, ez dutela beste inolako eta inongo (bereziki azpimarratu du) dirurik jaso, eta izan duten komisariotza-laguntza gorabehera, erabakiak MoMAko taldearenak izan direla, eta arrakasta zein akatsak ere beraienak izango direla, hortaz.

      Ezkerraldera mugitu dira, erakusketa areto txikienera. Han daude, aretoaren izkinetan paratutako Chirinoren hiru obra gehiagoz gain (tartean Homenaje a Julio González eta El viento), Sauraren hiru margo: Crucifixión serie espantagarriko bat, ezkerreko horman zabal; aldameneko horman Goyaren erretratu imajinarioen serieko beste bat; eta, parez pare, Las tres Gracias, 77 hazbete luze eta 114 hazbete zabal den triptiko ikusgarria. Areto honetako bi artistak El Paso taldeko kide direla, baina erakusketa osoan Madrilgo El Pasoko eta Bartzelonako Deu Al Set-eko artistak nahasturik aurkeztu dituztela azpimarratu du, “geroago ikusi ahal izango duzuen bezala”. Kontziente direla bi taldeen arteko kontrasteez, eta Estatu Batuetan ere antzera gertatzen zaiela, Mendebaldeko Kostako eta Ekialdeko Kostako taldeen arteko lehia ezin erauzirik, baina panorama hibridatu eta konplexuago bat eman nahi izan dutela. Gainera, bi taldeen orbitatik kanpo ere badirela artista esanguratsuak, erakusketan ordezkatuak dauden Lucio, Farreras, Chillida eta Oteiza, esaterako.

      — Barkatu, baina, oker ez banaiz, bi sarreretan agertzen diren artistak El Pasokoak dira.

      Gazte bat da, ezagutzen ez duena, arte ikasleren bat-edo izango dela imajinatu du. McCrayri begiratu dio, ez zehazki laguntza eske, baizik eta esan beharrekorik esan nahi ez duelako.

      — Egia esan, ez nengoen jabetuta ere; esan bezala, zein taldetakoa den artista bakoitza bigarren mailako kontua izan da guretzat.

      — Ados, baina denera El Paso taldeko bederatzi artista daude, eta Bartzelonatik lau besterik ez.

      — El Paso taldean, oro har, artista gehiago daude baita ere.

      Alde batera, eskertu du Gonzalez Roblesen laguntza, baina, bestetik, isilik hobeto legokeela pentsatu du. Agudo hartu du hitza berriro.

      — Gainera, esan bezala, Cirloten testuek asko lagundu didate prozesuan, eta Tharratsek ere bai kritikaria ere baden aldetik. Bartzelonako taldea oso garrantzitsua izan da.

      — Bai, baina…

      — Barkatu, gazte, baina uste dut aurrera egin behar dugula. Bukatzen dugunean egin ahalko dituzu galdera gehiago.

      Adeitsu baina zorrotz moztu dio McCrayk, eta gazteak etsia hartu duela dirudi, momentuz behintzat. Eskuineko hegalerantz egin dute, erakusketako zati zabalenera, zeina hiru aretotan banatuta baitago. Lehenengoan Cuixart eta Tharratsen lanak, “biak Bartzelonako taldekoak”, seinalatu du zoli Frankek, eta aretoan sartu eta ezkerrera, idulki luze batean, Oteizaren Suspensión vacía (Estela funeraria. Homenaje al constructor aeronáutico René Couzinet), Sao Pauloko Bienalean saria jaso zuen obra-sortako bat. Omenaldi bat da, orobat, Tharratsen margoetako bat, Frank Lloyd Wright arkitektoari egina. Margo indartsu bat, bere koadro guztiak bezala, baina hiruretan handiena eta ederrena, beharbada (hori bere baitarako esan du). Eskuineko hegaleko bigarren aretoan Suarezen margoak eta Serrano eta Oteizaren eskultura bana. Oteizaren Caja metafísica Nº 1, 1958koa, haren konklusio esperimentalaren aurreko azkeneko obretako bat. Suarezen Pintura Nº 5 azken momentuan iritsi da eta ez da katalogoan sartzerik izan; New Yorken bakarrik erakutsiko da, ez da erakusketarekin batera mugituko.

      Hirugarren aretoa da hegal horretako beteena, ez soilik obra gehien dituena delako (hamalau guztira), baizik eta hor daudelako Tapiesen, Millaresen eta Lucioren obra ikusgarriak. Gazteari begiratuz, “konproba dezakezuenez, talde ezberdinetakoak nahasturik”. Lucioren egur gaineko margo zirraragarriak; Tapiesez zer esan, ziur aski artista espainiar laudatuena. Margo denak bilduma pribatuetatik eskuratuak, zehaztu du Frankek, eta bereziki eskertu behar dugu Martha Jackson-en laguntza haren obrak hemen izateko; horietako bat, Space, egileak MoMAri egindako oparia gainera. Haren eta Tapiesen beraren Graffiti on Blackish Ochre Relief margoaren artean eskultura bat dago: Oteizaren Formas lentas. Lucio eta Millaresen margoak bata bestearen parean, eta aretoaren beste muturrean Oteizaren beste eskultura: Conjunción dinámica de dos pares de elementos curvos y livianos.

      Whitney museoaren aterantz joanez gero, hantxe erakusketaren bukaera. Bizi abiatu da Frank, Rivers gerturatu zaio.

      — Zer iruditzen ari zaik, Larry?

      — O, Franky, zoragarria. Zorionak, lan ederra egin duk.

      — Ukitu al hau ezerk?

      — Ez zakiat, Millares hori gustatu zaidak… Saura, tira, enpo egina naukak estilo horrek. De Kooning horretan zebilean duela hamar urte baino gehiago. Trazu hori… serioa haiz?

      Algara egin du Frankek.

      — Ez duk hainbesterako. Pintura beltz horiek zoragarriak dituk.

      — Badakik ahozabal bat naizela.

      — Baita neu ere.

      Whitneyrako galeria da, eskuin hegaleko hirugarren aretoarekin batera, erakusketako nagusiena. Farreras, Feito eta Riveraren margoak bateko, Chillidaren eskulturak besteko. Riveraren esperimentazioa mihisearekin eta materiarekin, Feitoren hiru margo durduzagarri, eta Farrerasek berak mailegatu dizkien beste hiru, zeinak salgai baitaude, inor interesaturik egotera. Behako bat eman die kontseiluko kideei. Chillidaren, Venezia 58ko beste garaile handiaren, burdinazko lau eskulturak, bestetik: Begirari I eta Rumor de límites III elkarren ondoan, eta Lugar de silencios eta Del horizonte bakarka: “Nola ez akordatu David Smithen Raven seriearekin?”, ahots gora bota du galdera Frankek. Baietz egin dute buruaz zenbaitek. Whitneyrako atean Canogarren San Cristóbal ikusgarria, 118 hazbete luze, 79 hazbete zabal.

      — Orain bakarrik utziko zaituztet, nahi baduzue lasai, zuen kabuz, ikus dezazuen erakusketa. Egin kontu Violaren lanak ikustea falta izan zaigula, beste sarreran dituzue. Bi lan dira, eta merezi dute, ez itzazue galdu! Eta gogoratu, hogei minutu barru, zazpietan, koktela izango dugu prest hirugarren aretoan.

Enbaxadako idazkaria hor dabil, jakin izatera lortuko zuela urdaiazpiko on bat koktelerako, ez daudela txarrak sofistikazio horiek guztiak baina urdaiazpikoak beti ematen duela ondo, bereziki aberkideak baldin badaude tartean. Kudeaketa administratibo zenbaitetan asko lagundu du, diktadura bat izatearen abantailetako bat da nor baldin bazara telefonoa altxatuta gauza asko konpondu ditzakezula eta, erakusketa antolatzen katramila ez gutxi izan badituzte ere, gauzak asko konplikatzen zirenean beti agertzen zen norbait efikaziaz telefonoa altxatzeko prest. Eta asko eskertu du hori Frankek. Baina morroi horrek kokoteraino dauka dagoeneko. Batengana eta bestearengana dabil, kontu hutsalenak hizpidera ekarriz, eta gogoa izan du momenturen batean Larry hartu eta harengana bidaltzeko. Inguruan du emaztea beti, isilik.

      — Patsy, azukrezko bihotz, joan hadi enbaxadakoaren emaztea entretenitzera.

      Besotik heldu dio, barrez.

      — Horretarako nahi ninduan hemen, ezta? Emakumezko apaingarriak entretenitzeko.

      — Maitea, nola esan dezaken hori?

      Eskuaz masailean laztandu du orain, txeraz.

      — Zorionak, merezita daukak.

      McCray gerturatu zaio, etortzeko. Berriz ere hurreratu zaiola gaztea, erakusketako kontu batzuez.

      — Jesukristo, berriro?

      Harengana hurbildu da McCrayrekin.

      — Hemen duzu, gazte.

      — Barkatu tematzea, O’Hara jauna, baina asko interesatzen zaidan gaia da. Oraintxe PhD bat egiten ari naiz New Schoolen espainiar arteaz.

      — Konforme.

      — Nire zalantza da, eta barkatu zuzena izatea, ea erakusketa hau ez ote den Guggenheimekoarekiko erredundantea; ia autore berak ekarri dituzue.

      — Ez dakit Guggenheimekoek nola egin duten lan, nik esan diezazuket gure komisario taldeak aukeratu dituela autoreak eta obrak, ni buru naizela, gure irizpideen arabera.

      — Han margolari gehiago zeuden.

      — Guk erakusketa trinkoago bat egin nahi izan dugu eta, halere, uste dugu espainiar arte garaikidearen lagin zabalago bat ematen dugula.

      — Zergatik?

      — Bada, besteak beste, eskultoreak ere sartu ditugulako.

      — O, ikusten dut.

      — Eta ez ahaztu, Oteizak Sao Pauloko Bienala irabazi du eta Chillidak Veneziakoa. Nola utziko genituen tamaina horretako artistak kanpoan? Ez du zentzu handirik.

      — Ez diot kontrakorik.

      — Gainera, hau da erakusketa bakarra egungo espainiar arte abangoardista erakutsiko duena huts-hutsean.

      — Guggenheimekoan Isidre Nonell ere sartu zutelako diozu?

      — Hori da.

      — Nonell sartzea zentzugabea iruditzen zaizu?

      — Ez dut halakorik esan, mutil, ondo dakizu. Baina galdera batzuk Johnson Sweeney jaunari egin beharko zenizkiokeela iruditzen zait, ez niri.

      — Ados, eskerrik asko, O’Hara jauna.

      Koktelak banatzen ari diren lekurantz egin du, McCray alboan duela.

      — Zakarregi egon naiz, Porter?

      — Ez diat uste, gogaikarri samar jarri duk.

      — Izan ere!

      — Ondo erantzun diok.

      — Vodka Martini bat behar dut. Zuk zerbait nahi?

      Edalontzia altxatu dio.

      — Honekin nahikoa diat.

      Baina tragoa hartzera zihoala Gonzalez Robles gerturatu da, eta bazter batera eraman ditu McCray eta Frank.

      — Sentitzen dut artistena.

      Ez da ohikoa Gonzalez Robles barkamen eske ikustea.

      — Lasai, Luis, aspalditik dakigu zer den doana.

      Espainiako Gobernuak bultzatutako nazioarteko erakusketei zenbait artistak egin dieten boikotak bazterrak nahastu ditu, eta buruhauste ez gutxi eragin Franki eta McCrayri. Tapies hasi zen, aurreko urtean Parisko Arte Dekoratiboetako Museoan antolatutako erakusketan, azken momentuan bere margoak erretiratu zituenean arrazoi politikoen kariaz. Gobernu frankistari jokoa egiten ari zirela salatu zuen, eta haren kritikarekin bat egin zuten Millaresek eta Canogarrek, nahiz eta haiek ez ziren beren obrak erretiratzera ailegatu. Hortik aurrera, tentsioak goia jo du zenbait artistaren eta Espainiako arduradunen artean, eta MoMA gatazkaren erdian harrapatu. Frankek hasieran pentsatu zuen McCray gauza izango zela arazoa bideratzeko, baina kontua puzten joan da. Saurak ere uko egin zion Europa iparraldean erakutsi zen Young Spanish Contemporary Painting erakusketara obrak eramateari; Millares kritiko, Oteiza uzkur, nahiz eta beste arrazoi batzuk medio, nazioarteko zenbait erakusketarekiko. Hala, erakustaldi berezi honetara ez da espainiar artistarik azaldu; partez desplazamenduak errazak ez zaizkielako, partez batzuek (Tapiesek, Oteizak, Saurak) ez dutelako erakusketarekin ezer jakin nahi izan prestakuntza prozesuko inongo unetan, nahiz eta, McCrayren lan diplomatikoari esker, beren obrak bertan egon badauden. Asko eskertzen du Frankek arazo politikoez McCray arduratzea.

      — Tira, Tharrats eta Cuixart eduki genituen inaugurazioan, behintzat.

      — Tharratsek izugarri lagundu digu hasieratik. Oso eskertuta gaude.

      Izan ere, erabat ulertzen ez zuen zurrunbilo baten erdian topatu zuen Frankek bere burua, eta anabasa horretan Espainiatik etorritako ezein aholku izan zitzaion eskergarri; baita John alboan edukitzea ere.

      — Baina hain da erridikulua artista hauek egiten ari direna…

      — Badakigu zein den egoera, Luis, ez da zuen akatsa.

      McCray beti bezain diplomatiko.

      — Ez da zuen kontrako zerbait, esan genizuen: gobernuaren kontra egin nahi dute, eta zuek erabiltzen zaituztete.

      — Konforme gaude azken emaitzarekin, nahiz eta batzuek ez egin kasurik.

      — Gero esango dute gurea erregimen doilor bat dela! Hor duzue Tapies, nahi dituen astakeria guztiak esaten, eta lasai-lasai.

      Bon, kontra egiteak ez dizuelako konpentsatzen, pentsatu du, bere baitarako, Frankek. Pentsatu eta esaten ez diren gauzak. Oso kontziente dira Tapies bezalako nazioarteko figura miretsi baten kontra eginez gero gehiago izango zuketela galtzeko irabazteko baino. Eta jende hau, zerbait bada, dio bere kolkorako, jende pragmatikoa da; grisa, aurreikusgarria, funtzionarioa, baina finean, etengabe irabaztekoak eta galtzekoak balantzan ipintzen ibiltzen direnak.

      — Kontatuko banizue orain boikota aldarrikatzen dabiltzan horietako batzuk zertan ibili ziren iraganean…

      Isilik geratu dira biak, Gonzalez Roblesek zer esango.

      — Ez dut izenik emango, ez dudalako inor jipoitzen ibili nahi, baina gauza bakarra esango dizuet: orain hain esker txarreko diren horietako bat Falangearen uniformearekin ikusitakoa naiz ni.

      El Escorial monumentua bisitatu zuenekoarekin akordatu da Frank. Jose Antonioren hilobia eta, batez ere, kanpoaldean desfilatzen ikusi zituen falangista eder haiek. Lehen begi kolpean, boy scoutak zirela pentsatu zuen.

      — Eta gainera, esango didazue, sariak bata bestearen gainetik erortzen zitzaizkienean (nire kudeaketari esker, bide batez, eta umiltasun faltsuak alde batera utzita), orduan ez zuten boikoterako tarterik, orduan majo jaso zituzten golardo, garaikur, diru-poltsa eta gainontzeko guztiak. Orain, dena daukatenean alde, nazioartean arrakastatsuak, leku guztietan alfonbra gorria, orain, olatuaren gainean daudela, boikotak eta bestelako luxuak.

      Deseroso sentitzen hasia da Frank, ez du artisten kontrako gaizki-esanak entzuteko gogorik, ez du zertan jasan espainiarren arteko saltsak.

      — Galeriarentzat!

      Isilune luze bat gailendu da; agerikoa da solasaldiaren amaiera iritsi dela.

      — Ez zintuztedan molestatu nahi. Soilik jakin zenezaten bazenekitena, guregatik balitz artista guztien kolaborazioa izango zenuketela. Baina tira, artistak!

      Kopetalde soilduak igurtzi ditu Frankek, eskuineko eskuaz bat, ezkerrekoaz bestea. Gainetik ateratzen zaion biloa ondo paratzen ahalegindu da baina izerdiak ez dio uzten taxuz egiten. Zigarro bat piztu du, hasperen luze bat. Koktela ematen duten mahaietarantz hurreratu da, zigarroa ondo atxikiz.

      Beste gazte bat gerturatu zaio, janzki orbangabe batekin; okerrena pentsatu du berriz ere, doktoregai pedante bat ote den, baina berehala ohartu da nonbaitetik ezagutzen zuela. Negozio gizon gazte bat da, petrolioaren sektorekoa, gaizki akordatzen ez bada, arte bildumagilea.

      — Oteizaren hori, kutxa metafisikoa, dohaintza bat da?

      — Washingtongo galeria batek ekarri dizkigu bere obrak. Informazioa nahi duzu?

      — Apreziatuko nuke.

      Idazkariari hots egin dio.

      — Renee, nola zen Washingtongo galeriaren izena, Oteizarenak ekarri dizkiguna?

      — Gress Gallery.

      — Horixe.

      — Salmentak museotik bideratuko genituzke.

      — A, ederki, jarriko naiz orduan zuekin kontaktuan.

      — Pozik hartuko zaitugu.

Midtown: 9:00 p.m.

Atentzioa ematen du jatetxeak, paradoxikoki, erraldoi artean ñimiño izateagatik. Alboan ditu bi eraikin garai, Midtowneko harri argizko gotor horietakoak; jatetxea erdian dago, hiru oinplano soileko etxe batean. Burdinazko itxitura beltz batek hartzen du jatetxearen beheko zatia, eta egitura beraren parte den ataria estalki izurtu batek babesten du. Haren bazterretan, estilo klasikoko farola bana 21 zenbakia agerian, eta zenbakiaren aldamenean giza figurak beltzez. Izan ere, fatxadan zehar ordenatuki kokatuak dauden portzelanazko jockey-figurak dira jatetxearen aurrealdearen ezaugarri bereizgarriena. Ezkerreko eskua luzatuta, bakoitzak bere elastiko propioa darama: koadro beltz-horidunak, erronbo zuri-gorriak, arraia zuri-urdin argiak… Hiru eskailera jaitsi eta hor da sarrera nagusia. Pasabide beix elegante bat, zeinak jatetxe baten sarrera bainoago klase altuko etxe baten bebarrua baitirudi. Olio-pintura txikiak hormetan, hiriaren aurreko mende bukaerako paisaiekin, eta argi horizko lanparak, kanpoko farolen sorta berekoak, baina txikiagoak.

      Berehala hartu ditu zerbitzari ezin atseginago batek; bistan da McCray ezagutzen duela, eta, ongi etorria eman ondotik, adeitsuki barneratu du taldea jantoki nagusira. Mukuru da, ez soilik mahaiak jendez lepo daudelako, baizik eta dekorazioa bera ere halakoa delako: forma apainduko egurrezko paretak, lanpara bikote txikiak mahaigainetan, koadroak, tamaina guztietakoak, nonahi, mahai-zapi zuri-gorri deigarriak, lasaiera handikoak, mahai-tresnak gordetzeko altzari kiribilduak, zezen bipil bat irudikatzen duen eskultura pisutsu bat bazter batean, eta teilatupean, zintzilik, gisa orotako jostailuzko ibilgailuak: hegazkinak, kamioiak, autoak, txalupak, zeppelin bat ere bai. Gora begira ikusi du Frankek Gonzalez Robles, etxekotasun agerikoan. Aurrera tiratu du eskuekin, trajeko mahukak ondo jartzeko.

      — Nori bururatu zitzaion hau guztia egitea?

      — Auskalo, Luis, hiri honetan edozerekin egin dezakezu topo.

      Txeraz ukitu dio bizkarra McCrayk, zerbitzariari jarraitu diezaion bultzatuz. Hondoko ate batetik, jantoki pribatu batera eraman du taldea morroi atseginak. Leku txikia, baina ezin egokiagoa zazpiko lagunarte baterako. Mahai borobila eta, jantoki nagusikoak ez bezala, mahai-zapi zuriz jantzia. Zilarrezko koilarak, labanak, lauhortzekoak, luxuzko baxera baino are distirantagoak. Eseri dira, hiruko espainiarra, Porter, Waldo, Thomas Garcia interpretea eta Frank bera. Enbaxadako idazkariak afarira batu nahi izan du bisita bukatutakoan, baina McCray gainetik kentzeko moldatu da, aitzaki-maitzakiak lagun. Mahaia hartuta zutela eta ez zegoela bi gehiagorentzat lekurik. Emaztea etxean utz zezakeela erantzun dio hark, eta azkenean, beste alibirik ezean, bat gehiagorentzat ere ez zegoela lekurik esan behar izan dio, ezerosotasun nabariaz.

      — Eta Alfred, non dabil?

      Sao Paulotik ezagutzen du Gonzalez Roblesek Barr, baina ez dute harreman askorik izan ordutik. McCrayrekin askoz ere harreman estuagoa du.

      — Lanpetuta dabil. Inaugurazioan etorri zen, baina orain uste dut kanpoan dabilela museoko kontuekin.

      — Ez al zarete zuek ba Erakusketa Ibiltarien Sailekoak? Uste nuen zuei egokitzen zitzaizuela bidaiatzea, eta haiei bulegoan geratzea.

      Frankek ez daki Gonzalez Robles txantxetan ari zaien ala ez. Umore zinikoa ote? Ez du hainbeste ezagutzen, baina nekeza egiten zaio pentsatzea tipo kerratu horiek halako aldartea izan dezaketenik.

      — Oi, Luis, ederra bota duzu.

      McCray maisua da egoera deserosoak birbideratzen.

      — Esan behar ez nuenik esan al dut, ala?

      — Tira, kontu luzea da, baina esan dezagun justu oraintxe korapilotxo bat dugula Alfredekin. Gure egitekoak eta haienak… batzuetan elkar zapaltzen dugula iruditzen zaie, eta kontua konpondu nahian gabiltza.

      — Laneko aferak, badakizu.

      Waldo da, ohiko eran McCrayrekin bat.

      — Oi, sentitzen dut, ez nekien ezer.

      Ezagun du ez duela txantxetan esan.

      — Egia esango dizuet, orain konfiantza dugula, baina tipo erkin samarra iruditu izan zait beti Alfred. Ez dut ukatzen bere balioa, bere adimena, baina jendartean motz samarra.

      — Tira…

      — Begira, ulertzen dut zuek orain zuen lankidea babestu nahi izatea, eta ez dugu honekin jarraituko, baina utz iezadazue gauza bat esaten. Artearen mundu honetan garrantzitsua da asko jakitea; asko jakitea artistez, artearen historiaz, teoriez ere bai nahi baduzue, baina hori bezain inportantea da, edo gehiago, mugitzen jakitea, usaimena edukitzea. Eta ez dakit Alfred horretan oso abila den.

      — Arte modernoaren habe nagusiak jarri dituen morroiaz ari gara, e, ez dezagun ahaztu.

      — Hori hemen izango da, Waldo, baina hemendik kanpo… Egia esango dizuet, Sao Paulon ez du ezer pintatu izan inoiz; Matarazzok eta biok erabaki izan dugu beti momentu klabea iritsi denean. Eta horrela ekarri genituen sariak Espainiara: saria 57an, saria iaz… Eta Estatu Batuetako artistek zer?

      — Hobeto hitz egingo dizu horretaz Frankek.

      — Barkatu?

      Haria galduta du, Vincent du buruan. Haren joan-etorriek, orain-hemen-gero-han horiek, gogo-bestetzen dute; ez dago gainontzeko kontuei jaramon egiteko.

      — Sao Paulokoa, bienalekoa.

      — Bai, ni ere han egon nintzen 57an.

      — A, bai? Nik Alfred bakarrik dut gogoan.

      — Gure pabiloia muntatzen lagundu nion. Asebeterik geratu ginen emaitzarekin.

      — Eta sariak?

      Amorratu egiten du orain kontu hauetaz jardun beharrak; solasalditik atoan irteteko parada izango balu.

      — Ez ginen bereziki horren bila joan, bestela ez genituen batez ere Pollocken lanak eramango.

      Begira geratu zaizkio Gonzalez Robles ez beste espainiarrak. Azalpen bat emateko premian ikusi du bere burua.

      — Hildako artistek soilik lehiaketatik kanpo har zezaketela parte, alegia.

      Ez daki zehazki esaten bere komentarioak espainiar uzkur horien harridura ase duen.

      — Eta zertara joaten zarete bienaletara ez bada sari bila?

      — Guk, ezeren gainetik, kalitatea bilatzen dugu…

      — A, kalitatea.

      — …hemengo arte onena munduari erakustea, eta uste dut pozik egon gaitezkeela. Pollocken lanen mailako zenbat gauza ikusi ahal izan ziren? Ez nazazue behartu galdera erantzutera.

      — Zuek ikusiko duzue zer egiten duzuen, guk argi erakuts dezakegu gure zerbitzu orria: saria Sao Paulon 57an, sariak Venezian 58an, saria Sao Paulon 59an…

      Minutu erdi bat lehenago esan izan ez balu bezala bota du.

      Aldiro zerbitzari bat etortzen zaie, norbaiti basoan edatekoa falta bazaio ziztuan ardoz betetzera, eta, kontua mikazten ari dela sumatuta, horietako une bat aprobetxatu du McCrayk hizketaldia mozteko. Beste bi espainiarrek ez dute ezer esaten, bistan da artearekin loturiko gauzak Gonzalez Roblesi uzten dizkiotela, bera da horretan nagusia. Ruiz Moralesek profil politikoagoa du, akaso komisario politikoaren lana da berea, eta Espinosa langile xume bat da haien zerbitzura. Hitz beste eginez, jatetxearen historia azaldu die McCrayk. Debekuaren garaian ireki zutela eta hasieratik izan zituztela autoritateekin gatazkak; egiatan, horixe izan zen jatetxearen marka bereizgarria hamarkadatan: nola izan ziren gai alkohola saltzeko debekuari iskin egiten ziotela. Askotariko sistema sofistikatuak erabili omen zituzten poliziaren sarekadetan libre geratzeko: palanka baten bidez, tabernako alkohol botila guztiak hodi-bide batetik botatzen zituzten estoldetara, Polizia ate joka zutela jakin bezain pronto. Ezaguna omen da, halaber, oraindik ere ezkutuan duten ardo upategia, zeinetan ospetsu andanak omen ditu gorderik bere botila kutunak: Gerald Ford, Frank Sinatra, Liz Taylor, Ernest Hemingway, Marilyn Monroe… Estatu Batuetako zenbait presidente ohik ere izan omen dituzte beren botilak.

      — Jakin ezazue, akaso Eisenhowerrenak ere ez dira urruti ibiliko.

      Dorre handi batekin agertu dira bi zerbitzari, opari bat banatzen ariko balira bezala. Mahai erdiko lore sorta kendu du bietako batek lehenik, eta dorrea paratu du segidan besteak. Bost mailako urrezko dorre bat, forma eta tamaina askotariko ostraz josirik izotz gainean. Azalpenak eman dizkiete: halakoak Mendebaldeko Kostako iparraldekoak, beste hauek Ekialdekoak… Gerorako eskatu dituzte izokin eta karramarro tartarrak, eta otarraina estatubatuarrek eta hanburgesak (hiriko finenak, diotenez) espainiarrek.

      — Laburbildu didate katalogoan diozuna, Frank. Ez dago gaizki.

      Atezuan jarri da. Berak baino puskaz gehiago daki Gonzalez Roblesek arte espainiarraz, eta ez du aukerarik galtzen hori agerian uzteko. Edonola ere, bere ikuspegiak beste bat izan behar zuela iruditzen zaio; hark artistak hobeki ezagutzen zituen, baina Frankek obra horiek ikusiko dituen publikoa ezagutzen du askoz ere hobeto, eta AEBetako artista testuingurua. Bide batez, fundamentuzko zerbait egin nahi izatera, hobe dute beraien arteko txokokeriak utzi eta mundu zabalera irekitzea. Horixe da erakusketa honen oinarrietako bat, eta hori ez diote Gonzalez Roblesek ez beste komisario espainiarrek eman ahalko.

      — Hala ere, Espainiako Eskolaren zera hori, ez dakit, ez dakit.

      — Akaso laburtu dizunak ez dizu kontatu, baina etiketa hori Frantziatik datorrela diot halaber.

      — Inportantea den gauza bakarra, artean, indibidualitatea da. Eskola asko dira, izatekotan; ez eskola bakarra.

      — Baina, era berean, nola batu artista horiek guztiak? Tira, uste dut balio dezakeela Estatu Batuetako ikusle arruntarentzat: Espainiako Eskola. Tradizio luze eta oparo batekin lotzen ditu, zeinak hemen prestigio handia baitu: Velazquez-Goya-Picasso-Miro-Gonzalez… Arrazoi praktikoak dira.

      — Zuen gobernariak ere pozik geratuko dira: Espainiako Eskola New Yorken.

      Waldo ez da itzulinguruka ibiltzekoa.

      — Funtzionatzen du.

      McCrayk argi eta garbi adierazi nahi dio Frank babesten duela.

      — Egia esan, kirrinka gehiago eragin dit Madril eta Bartzelona arteko lehiarenak.

      — Ez al da hala, ba?

      — Lehia egon daitekeela? Ez dut ukatzen. Baina katalanek bultzatutako zerbait da, zenbait sektorek bereziki, eta sobera puztu dute. Futbol taldeen arteko erresumina artistengana igaro nahiko balute bezala.

      — Niri ere aski nekagarria egiten zait lehia horrena, nerabeen arteko ika-mikatxoak, eta ez dut hanpatu nahi izan. Baina ez aipatzea ere gehiegizkoa zatekeen…

      — Eta gero dago zuek Ekialdeko Kosta eta Mendebaldeko Kostaren arteko kontrastea Espainiara eraman nahi duzuela, eta pentsatzea horren erreplika bat dela artista madrildar eta katalanen artekoa.

      — Ez dut uste hori egin duenik Frankek, Luis. Baina artezale estatubatuarrari oso gertukoak zaizkio New Yorkeko Eskolaren eta Pazifikoko Eskolaren arteko tentsioak. Aski ulergarriagoa da haientzat, seguru.

      — Batzuetan pentsatzen dut erakusketa hauek guk egin beharko genituzkeela. Besterik litzateke.

      — Ziur izan orduan ez zenuketela MoMAn erakutsiko.

      Waldo da, berriz ere ahobizarrik gabe.

      — Zuek lan bat egiten duzue, guk beste bat, ez da besterik.

      — Hori da.

      Behingoz ahoa ireki du Ruiz Moralesek. Iritsi da politikaren ordua.

      — Zuei interesatzen zaizue eta guri ere bai. Luis, lan ona egin dute gure lagun amerikarrek.

      — Ez dut ukatzen; nik bestela egiten ditudala gauzak, hori bakarrik esan nahiko nuke.

      Postrea iristea nahiko luke Frankek, baina oraintxe ekarri dizkiete otarrainak eta hanburgesak. Mahaitik altxatu da, telefono dei bat egin behar duelako aitzakian. Vincenti deitzea pentsatu du, nahiz eta zalantza egiten duen momentu aproposa den; gainera, ez du uste harrapatuko duenik. Zerbitzari batek lagundu dio jantoki nagusian dagoen egurrezko barra zabalaren bazterrera.

      Zuzen zegoen, ez zen inor telefonoaren beste aldean. Mahaira itzuli baino lehen komunetik igaro da, denbora pixka bat gehiago hartzeko.

      Ezinbestekoa izan da berriz ere McCrayren diplomazia solasaldia bideratzeko. 58ko erakusketaz hasi dira hizketan, bere sailak antolatu zuenaz, tartean Frank zegoela. Arte estatubatuar berriaren adibide gorenak, Europako zortzi herrialdetan erakutsiak: William Baziotes, James Brooks, Sam Francis, Arshile Gorky, Adolph Gottlieb, Philip Guston, Grace Hartigan, Franz Kline, Willem de Kooning, Robert Motherwell, Barnett Newman, Jackson Pollock, Mark Rothko, Theodoros Stamos, Clyfford Still, Bradley Walker Tomlin eta Jack Tworkov. Erakusketa mugarria izan zen arte estatubatuarraren nazioarteko sendotzearentzat, arte mota jakin baten mundu mailako hedapenarentzat, eta mugarria, halaber, Franken ibilbide profesionalean. Lehen aldia zen Estatu Batuetatik irteten zela, Bigarren Mundu Gerran itsas armadako soldadu gisa Pazifikoan izandako egonaldia alde batera utzita. Prado museoaren aldameneko hotel batean hartu zuen ostatu eta harriturik geratu zen zeinen merkea zen hiri hura. Jakin izan balu, bere hotelaren ondoan zegoen Ritz-en geratuko zatekeen, ez baita munduko beste inon posible Ritzen 7 $en truke gaua igarotzea. Arratsaldeko 2:30ean bazkaldu, lo kuluxkatxoa, 10:30ean afaldu, eta goizeko 2:00ak arte antzerkietara joan ala parke ederretan paseatu: plazer betez gogoratzen ditu Madrilgo egun haiek. Ez ditu ahazteko Jose Antonio hiribideko Plaza hoteleko teilatuko terrazan hartutako koñakak: Plaza de España oinpean, Cervantesi eskainitako monumentua txiki-txiki bihurturik. Madrilgo beroa. Oscarrekikoa ere, noski: bost eguneko maitasun afera, uda batez Madrilen; nerabezarora itzultzea bezalakoa izan zen. Harekin egin zituen Pradorako bisitak (han erabaki zuen Goya zela artista espainiarren artean bere gogokoena, bereziki bere sail beltzean), antzerkirakoak, bazkari eta afariak… den-dena zegoen eskura Madrilen!

Oscar Salvadorrentzako lekuak

                                      EL ESCORIAL

Eguzkipeko bazkari baten ondoren paisaia

erre harrizkoa eta Santa Teresaren eskuizkribu

klimatizatuak tintak atzo bezain lehor hainbeste

jantzi janzteke apaizentzako eta hilobiak

sangria eta martini gozozko kripta bat da

honetaz eta hartaz hitz egiten dugu eta beste mingainek

intimitate basilika bat egiten dute gure inguruan fraideek nola

aitortza baten arratsalde malgua Espainiako lautadan

Grekoaren martiritzan hain espazio gutxi okupatzen dugu

ezen inork ez duen nabaritzen immanentziaren zori tristea egia bihurtzen

salbu eta artista zoro batek zakur bat baino atseginago itsu da

gitarra hari bat entzuten du karraskan gure espazioa da entzuten duena

                                           PLAZA DE ESPAÑA

Ezin duzu egin ezin duzu gauza bat egin

nahiz eta harea loreekin datorren hotz

zainzuri kafea hutsarekin

parke bakarra gara taberna haizetsu batean

beste parke bat ikuskatuz garaiera handitik

gero gauez ibaiak jario

eta Portugalerako errepideko argi axolagabeak

ez gara gehiago parke bat ez gara plaza bat

ez dakit iragan multiforme erraldoia

datorrela zehatzen bere gelditasun zuhurrean

eraikin bihurtu gara modu kixoteskoan

gehiago hazi edo egunaren adarrak jasan gabe

sekula iraultza bat hartu ez duten hondakin bihurtzeko itxaroten

edo oturuntza bat edo tifus kasu bat maite dut halere

iragana inoiz maiteko dudana baino gehiago maite dut gure itxaroa

                                           PONTE FABRICIO

Bakarrik eta erdibidean oraindik

berdez inguratuta oraindik lehertu ez den ekaitz-hodei bat nola

hemen ibaia bizkortu egiten da eta haurrek ez dute inoiz igeri egiten

hemen naiz Erromako zaharrena trafikora ohitu gabea

arbuio figura bat niretzat besterentzat oroitzapen bat

nire lotura akastunen mina ez da urritzen ur-lasterretan

pentsatzen dut ez naizela berreraikia izango

pentsatzen dut erortzen hasi naizela eta itsasoan bukatuko dudala

pentsatzen ditut gogapen erdiak ez naiz iristen beste urertzera

      Bere editore Donald Alleni idatzi zion Erromatik, bozkarioz, Espainia maite zuela eta urtebeterako han bizi nahiko zukeela, Madrilen. Eta Toledo bisitatu, eta Bartzelona.

      Tarta zati hanpatuak ekarri dizkietenerako berriz dira erakusketarekin gora-behera. Oraingoan, ordea, Gonzalez Roblesek goraipatu egin du O’Harak katalogoan dioena espainiar tradizioari buruz, akaso aurreko solasaldi mingotsa gozatzeko-edo. Hots, espainiar artistek nazioarteari haien lurraldeko erroei uko egin gabe begiratzen diotela; Espainiaren zapore berezia aurkitzen dute Altamirako kobazuloetan, XV. mendeko santuetan, espainiar barrokoan.

      — Intrahistoria, deitzen zion Unamunok. Honetaz guztiaz hitz egin izan dugu, ezta?

      — Baliteke, bai.

      — Hori da artista hauek ulertzeko klabea, ez direla soilik erortzen arte modernoko modako formetara: beraien lurraldeko izate berezkoa islatzeko gai dira.

      — Partikularra eta unibertsala elkar hartuta.

      Ruiz Morales bereziki gogobetetzen dute identitate aferek.

      Frankek susmoa du Ezra Pounden “make it new!”ari buruz idatzi duenak agian ez diela hainbesteko graziarik egin, berriz ere espainiar artea estatubatuarraren mende irudikatzen duela iruditu lekiekeelako. Izan ere, Pounden goiburu famatua artista espainiarrek “make it over!” bihurtu dutela dio testuan, hain justu jada existitzen zen espainiar tradizioa estutu dutelako, zerotik zerbait berria sortu baino gehiago. Horrek ideia bat eman dio hiruko espainiarraren miresmena bereganatzeko.

      — Ezberdintasun handia baita hori. Hemengoek beraiek sortu behar izan dute tradizioa; Espainian, ordea, arte tradizio luzea duzue, eta bestela ekiten dio, ezinbestez, artista espainiarrak, obra baten sortzeari.

      — O, interesgarria.

      Espinosa, lozorro batetik esnatu izan balitz bezala.

      — Tradizioa zama izan daiteke, baina artista onarentzat, batez ere, akuilua da.

      — Are, tranpolina.

      Waldo sentitu du, barreari eutsi nahian. Pozik da, afaria giro onean bukatuko dutelako. Baina orduan, berriro sentitu du Gonzalez Roblesen eztena.

      — Aizu, barkatu, eta zer da hasieran diozun hori, Espainiaren isolamenduarena? Argitu dezakezu pixka bat? Ez dakit ondo itzuli didaten.

      McCrayri begiratu dio; nolako gaitasuna berea, keinua ez okertzekoa. Waldo altxatu egin da, komunera joan behar dela esanez.

Cohasset,
1960/07/24

5:30 p.m.

Zuhurtziaz jo du aurrera Vincentek, urrats bakoitzaren aurretik denbora hartuz, horrela oinazpiak gutxiago zamatuko balira bezala. Ederrez begiratzen dio Frankek atzetik, irribarre erdiz, lasai eserita arroka lau samar batean. Beso irmoak zabal, oreka bilatu nahian, eta bizkarra, inoiz laztandu duen bizkar tinko eta lirainena. Omoplato sendo simetriko irtenak, lepauztai tenteak, sorbaldak ondo goratuz, dortsal markatu bai baina ez hipertrofiatuak. Berezko anatomia fermuaren ederra, propio landutako eta handizkatutako anatomia nahi eta ezinaren antipodetan. Dantzariaren anatomia lerden eta naturala, grabitatearen indarrarekin borrokan landua, horixe da Vincentena, Metropolitaneko estatua greziar guztiak baino are perfektuagoa. O, eta bere bisaia, barailaren angelu doia, kopeta zabala, irmotasun aire handiagoa ematen diona, baina ondo proportzionatua; sudur jostaria, hegal angeluarrekin, zeinek punta jasotzen baitute; begi barrenkorrak, malenkonia kutsu batekin, eta ezpain sarriak, haragi bete. Baina ez dio bisaia ikusiko harik eta, motel, arroketan aurrera egin, putzu txiki batean oinak sartu eta, azkenez, jauzi txiki bat egin eta itsasoan murgildu ondoren biratu eta berari begira jarriko den arte; barre betean, lepoaren mugimendu azkar batez tupea buruaren alde batera higituta.

      — Hator, Frank, ez hadi hor geratu!

      — Hobea duk hiri hemendik begiratzea.

      Eskuak ahoaren bueltan jarrita hitz egin dio, ondo entzun diezaion bainoago horrela mezua sakonago iritsiko zaiola irudikatzen duelako.

      — Jainkoaren onetan, Frank, benetan hor geratuko haizela?

      Arroka handi batek osatzen duen gerizpean da bera; kanpoan eguzki-galdatan da, eta nahiago du aurreko bainualditik erabat lehortu arte itxaron. Bainujantziaren goma elastikoari tiratu eta genitalak ikuskatu ditu, aztura hutsez, azken hilabeteetan egitea egokitu zaion keinua errepikatuz. Ez du arrastorik jada.

      Ilea orraztu du tentuz eskuarekin; hezetasunak murriztuago, lanak ditu biloekin bere soiltasuna disimulatzen.

      — Badakik? Nahiago nikek hiri begira geratu munduko erretratu bikain guztiak ikusi bainoago.

      — Benetan?

      Kokotsa eta burua mugitu ditu Vincentek, erdizka jolasari jarraituz, erdizka lotsaturik.

      — Tira, akaso salbuespen batekin, Rembrandten Zaldizko poloniarra; badakik, Fricken zagok.

      — Benetan mihise eta margo nahasketa bategatik aldatuko nindukeala?

      Eskuak jarri ditu ahoaren ondoan berak ere.

      — Ez duk ikusia, ezta?

      — Ez nauk sekula Fricken izan!

      — Jesukristo, hori lehenbailehen konpondu beharra zagok. Begira, elkarrekin joango gaituk eta bertatik bertara ikusiko diagu, bata bestearen aldamenean.

      Barrezka hasi da Vincent. Ezberdin entzuten da uraren errebotearen ondorioz.

      — Ea bietako nork irabazten duen.

      Egun dezente da elkar ikusten ez dutela, Vincent lanez lepo egon da entseguak eta bestelakoak direla-eta. Beti izan da hala, Vincententzat dantza da lehen lerroan dagoena, eta horrek zaildu egiten ditu, maiz, Frankekin izaten dituen enkontruak. Elkartu eta ordu gutxiren buruan hanka egin beharrean izaten da, entsegu bat duelako, edo emanaldi bat, edo, besterik gabe, ariketak egin behar dituelako etxean. Atleta bat izango balitz bezala, bere bizitza bere diziplinari emana. Oraingoan ere, egia da Frankek ezingo dituela egun gehiago hartu eta New Yorkera itzuli beharko dela museoko lanekin jarraitzera, baina Vincent are lotuago dabil: atzo funtzioa izan zuen, gaur ordu batzuk libre izan ditu Frankekin batzeko, baina luze gabe joan beharko da beste norabait beste emanaldi bat duelako, eta auskalo zenbat egun egon ahal izango den hirian. Frankek errezeloa du, dantza kontuak tarteko, Vincent New Yorketik urrun joan beharko ote den, urrun joan betiko. Ez du orain horretan pentsatu nahi, ordea, Atlantikoaren bazter zerutiar horretan; dagoenean hobe dago. Eskuak atzealdean ditu bermatuta, bularra pixka bat aurrerantz, eta Vincenten gorputza bistan, urari desafio egiten. Miarritzerekin akordatu da; hilabete gutxi lehenago Johnekin bisitatu zuenekoa. Itsaslabar horiek, kostalde zoragarri hori hiri zoragarri batek babestuta.

      — Tira, Frank, sar hadi behingoz!

      Kasu egin dio; tentuz altxatu da, aurrera egin du arroka higatuetatik, eta lehenagoko bainualdirako aurkitu duen koskan jarri da prest. Jauzi txiki batez sartu da itsasoan, supituan sumatu du tenperatura aldaketa. Uretan eguzki betean eta Vincent aldamenean, zail egiten zaio une atsegingarriagorik irudikatzea. Bizkarraren goialdetik heldu dio, eskuaz lehenik, pixka bat gehiago hurreratu eta beso osoarekin gero. Biratu egin da Vincent, Franken sorbaldez harago egin du so adi; ezkerraldera lehenik, eskuinaldera gero. Han, sakonean, hondartza inguruan, bada jendea, urrutiago egurrezko etxe bakanduak, baina beraiek badiaren erdialdean den irlatxo batera etorriak dira, eta ez dute arimarik inguruan. Vincent dagokiona baino kontu handiagoz ibiltzen dela irizten dio Frankek, baina akaso adin ezberdintasunagatik izango da. Bularraldera jaitsi dio eskua, emeki laztanduz. Bestearekin gerrialdetik heldu dio, ezarian gehiago estutuz.

      — Oi, Frank, ikusiko gaitiztek.

      — Joan daitezela beren buruei txortan egitera.

      Bekoz beko begiratu dio Vincenti; grazia egiten dio haren begirada serioak, atezuan. Barrez hasi da, burua pixka bat goratuz, begiak itxi ditu istant batez.

      — Baina, Vince, zeren beldur haiz?

      Egonarria erakusten duen imintzio bat egin du Vincentek.

      — Begira hire ingurura, ez al da zoragarria? Itsaso bare hau, argi izpi epelok, arrokak, kostako eraikin haiek urrutian… Zeren beldur izan?

      Ustekabean, musu eman dio Vincentek, eta haren esku irmoak sentitu ditu lepoan.

      — Zoragarria duk, bai.

      Uretan murgildu da, Vincentengandik apur bat apartatuz. Hain da dena geldi, igerian egitea proposatu diola; eskuinaldean geratzen den lurmuturraren pareraino eta buelta, esan dio, ez zaiela asko kostatuko. Maite du burua urpean sartu eta ateratzean sortzen den soinu anabasa, orain zorrotza, orain gorra, eta erritmo jakina eramateak eragiten dion sosegua. Ezkerraldeko lurmuturraren bukaeran dagoen etxea ikusten du, mugikor, burua ateratzen duenean ezkerreko besoa luzatzeko; arrosakara, atariko teilatu ondulatu bereziak, haiek ere flotatzen ariko balira bezala, irregularrak diren gora-behera toteletan. Hasieran atzealdeko etxe gorri-granatea ikusten du halaber, baina aurrera egin ahala geroz eta zeruertz gehiago ageri da, hura ere gora-behera malguan, diagonal dantzan. Ohi ez bezala, distantzia hartu dio Vincentek, geratu egin da une batez hauspoa apur bat baretu arte. Igerilari aparta da Frank, baina ez dio bere buruari aitortu nahi alkohol uharrek makaldu egiten dutela.

      — Lurmuturraren pareraino esan diagu!

      Vincenten kexa Frankek buelta eman duela ikustean.

      — Ikusi, hemen ere parean nagok!

      Denbora galdu gabe ekin dio atzera uhartetxorantz. Besoei erritmikoki eraginez, bestaldeko lurmutur luzexka du aurrean orain, mortu: hondar zuria ertzean, mareak sortzen dituen ibilgu ñimiñoekin, belar llaburreko belazetxoak, eta barrualdera egin arau konifera baso txiki bat, urak ia itotzen duela, eta horren ondoren, bai, hor agertzen dira bi egurrezko etxe txiki. Oraindik asko falta zaio, ordea, hara iristeko; bidean ditu uhartetxoko harkaitzak. Zerbait sumatu du oinean eta gelditu egin da. Orduan pasatu da aldamenetik Vincent, ziztuan, beso tenkatuei gogoz eragiten. Hori bidezkoa ez zela esateko puntuan egon da baina nahiago izan du ur gainean geratu, so lagunak igerian nolako artez egiten duen. Arnasa sobera bizkortua du berriro, eta eginahalak egiten ditu bere onera etortzeko; alferrik baina. Oka ere sentitu du eztarrian gora; nola edo hala gauza izan da zintzurra ixteko.

      — Hator, Frank, zeren zain hago?

      Zerbait erantzun nahi baina hots maskal bat baino ez zaio atera ahotik. Ondo irentsi du zintzurra irekitze aldera. Uhartetxoko lehen arroketara igotzen ari da jada.

      — Ondo duk, banoak, hik irabazi duk.

      — Eta amarrurik gabe!

      Poliki egin du harkaitzeraino; behialako uraren gozoa astun zaio orain, eta lurrean deskantsu hartzeko irrikan da. Vincenten ondoan eseri da, akidura adierazten duen enborraren atzeranzko joera batekin. Ondo paratu du bainujantzi hertsia iztondoetan.

      — Oi, ene Jainkoa! Hau da hau estualdia.

      Ez dirudi Vincent ezertaz ohartu denik. Frankek bizi jarraitzen du arnasten. Ilea orraztu du hala-hola. Hondartza nagusi aldera begira ari da Vincent.

      — Jada joatekotan?

      — Badakik, ezin nauk berandutu.

      — Ez hadi ipurtarina izan, bihar goizera arte libre gaudela esan diagu.

      — Hori bai, baina.

      Bistan da ez duela arazorik nahi, ez duela inoren hizpide izateko borondaterik; esamesei bide ematea idiota litzatekeela iruditzen zaio. Sarritan esan dio Franki, ez da askatasun indibiduala mugatzeko jaidura-edo, hori pentsatzea auzia sinplifikatzea litzateke; da zuhurtzia, ez dela inor jaio hemen norbere burua horman debalde kokatzeko. Diskrezioz nahiko luke iritsi konpainiak ostatu hartzen duen hotelera. Ez da arazorik Frank berarekin gera dadin, baina nahiago du ez berandutzea, afaldu aurretik han izatea. Bestela marmar errazak elikatuko dituela uste du, halaxe eman dio aditzera Franki.

      — Zerk egiten du diferentzia?

      — Ez dakik kontu hauek nola funtzionatzen duten, ala? Hi beti han, hirian; ez duk arrastorik hortik kanpo zertan den mundua.

      Bularraldea laztandu dio Frankek, emeki, hauspoa baretzen ari zaiola sentitzen duelarik. Ez du mugimendurik egin, ingurura begira jarraitzen du Vincentek. Sabelaldera jaitsi duenean begiratu dio, eta hor geratu dira, bekoz beko, segundo batzuetan. Belaontzi bat begiztatu du Frankek badiarantz gerturatzen, isil, arrokekin talka egiteko ikara balitz bezala. Haurrak entzuten dira jolasean karelean, eta gizon batek oharrak egiten dizkie, soseguz edo akiturik, ez daki ongi asmatzen nola. Altxatu egin da Vincent, ongi daki zergatik Frankek.

      — Vince, noiz hartuko duk atseden?

      Arrokatik uretara sartzen ikusi du, zuhurtziaz, zangoak aurrerantz eta ipurdia beherantz eramanda. Berriz sumatu du alde egiten, itzurtzen-edo; Vincent ezin atxikia, ezta istant txiki baterako ere. Damu zaio, baina erremediorik ez duen zerbait dela hasia da etsitzen.

      Igerian hasi direlarik, belaontzia ikusi dute pasatzen haiengandik gertu. Besoak higitzen ikusi dituzte umeak, zalapartaz agurtu dituzte. Neska-mutiko bana, anai-arrebak, agidanez, biak ere berdintsu janzki zuri-gorrietan: mutikoak praka motzak, neskatoak gona artoski lisatuak.

      — O, Vince, ez al dira zoragarriak?

      Igeri egiteari utzi dio, besoari eragin dio indarrez, gehiegizka.

      — Bon voyage!

      Igerian jarraitu du Vincentek, haurren deiadarrei entzungor. Igerian ekin eta arrapaladan hura harrapatzeko gogoa sartu zaio, baina, egoera horretan, ondo daki ez dela hura atxikitzeko gauza. Hondartzatik berrogeita hamar yarda eskasera egongo da honezkero. “Zatoz, jarrai gaitzazu!” entzun du kareletik, ume-ahots eztiz. Ordea, badiaren barrenean belaontzia are motelago badoa ere, ez du bere burua hari igerian jarraitzeko gauza ikusten. On egin dio, gainera, atsedenak.

      — Eramango nauzue?

      Brometan bota du baina seriotan hartuko duten esperantzaz. Ez dago urrutiegi ertza; aitzitik, eternala egingo zaio harako bidea. Vincent ere geroz eta urrutiago dakusa. Momenturen batean atzera egin eta uhartetxora itzultzea pentsatu du.

      — Bai, aita, har dezagun, hain da gozoa.

      — Charlotte, Henry, utz ezazue gizona bakean.

      Aurpegi gorritua sumatu du, nahiz eta ezin jakin zehazki hala duen ala ez. Ekin dio berriz ere, aurrez baino motelago, besoak patxada harrigarriz higitzen ditu aurrera, eta zangoei ere apenas eragiten dien. Estutuko ez duen erritmo baten bila, baina, era berean, pixkanaka hondartzara hurbilduko duena. Bare da itsasoa, eta eskerrak; geldotasuna profitatzen du kanporakoan sakon hartzeko arnasa, birikek sortzen dioten txistua gorabehera. Berriro geratu denerako ez du gehiegi aurreratu, baina egin duen distantzia txiki horrek adoretu du. Nekez, baina iritsiko da. Vincent dagoeneko ailegatu dela ohartu da. Belaontzia ur ertzetik yarda batzuetara ikusi du, geldirik. Familiako aita ontzia ainguratzeko lanetan, haurrek jarraitu egiten diote egiten duen urrats bakoitzean, halako moldez non lagundu bainoago enbarazu egiten diotela dirudien. Aitak, baina, egonarriz eusten die bere lanei. Emakume bat agertu da, lehenbizikoz, karelean; betaurreko beltz deigarriak eta bainujantzi okrea, oso ondo ematen diote.

      Ertzean du zain Vincent ailegatu denerako, ura orkatiletan, eskuak gerrialdean, ez luke esango larritu denik, baina bistan da berantetsirik dagoela. Eskua luzatu dionean, oratu eta belaunikatu egin zaio, brometan, aristokraziako norbaiten parean egongo balitz bezala. Broma gorabehera, ordea, ez zaio hauspoa baretzen.

      — Ez hadi baboa izan.

      Belaontziko umeak entzun ditu haiengandik gertu.

      — Begira, aitatxo, uretako mutilak dira!

      Vincent beregandik apur bat apartatu da.

      — Zeinen zortekoak zareten halako belaontzi bat izateaz!

      — Aitak datorren udan Europara joango garela agindu digu.

      — Europara?

      — Baina esan nizuen ba gure arteko tratua zela! Zabaltzen hasten bazarete akaso…

      — Ni berriki izan naiz Europan!

      Miresmenez begiratu diote umeek.

      — Belaontzian?

      Barrez hasi dira helduak, baita Vincent ere.

      — Hegazkinean, guk ez daukagu belaontzirik.

      Esaten hasi bezain pronto ohartu da agian bestela esan beharko zukeela. Vincenti so egin dio, baina ez dirudi muzindurik.

      — Aspaldiko lagunak zarete?

      Zuzen galdetu die neskatoak, aita urduritzen sumatu du.

      — Charlotte, gehiegi galdetzen ari zara.

      Emeki hurbildu zaio Frank, eta burutik laztankiro heldu, Vincentengana biratzen duela.

      — Bere izena Vincent da eta dantzaria da.

      — Dantzaria? Ez nekien mutilek dantza egiten zutenik.

      Algara ozen bat bota du Frankek.

      — Ba hau munduko onenetarikoa da!

      — O, Frank, mesedez.

      — Ikusi behar zenuten atzo dantzan, “I got steam heat! I got steam heat!”…

      Hala moduz imitatzen hasi da, trabeska jarri eta eskutan kapela bat izango balu bezala.

      — “But I need your love to keep away the cold”.

      Vincentengana hurbildu delarik hura apartatu egin da.

      — Ez dakizue zeinen astuna izan daitekeen!

      Ordurako umeak ere imitatzen hasiak dira I got steam heat! I got steam heat!! eta Frankek Vincenti so egin dio, begiradaren esanahi zehatza biek bakarrik deszifra dezaketen modu horretan, eta sentitu du Cohasseteko egun hori mugagabe luzatu nahiko lukeela; arnasestuka bada ere atzera irlatxora joan igerian, ikusi belaontzia badiarantz egiten, entzun umeen jolas-hotsak, hondartza ikusi urrutian, kolore distirantak alde guztietatik, eta bizitzaren errainuak direla sinestea, lipar batez bederen. Etorriko da gero sinesgabezia, ondo daki berak, etorriko da dena distantziatik begiratzeko tenorea, baina bitartean kolore distirant horietan laketu nahiko luke, eta gainontzeko guztia bazter utzi.

Montevideo, 1960

Urte asko pasatu dira, badakizu, eta ni hantxe nengoen denak harritu denak durduzatu egiten zaituen adin horrekin, nire baitan ezer finkatzen ez zela. Gogoratzen dudana da nola esan zidaten erredakzioan kulturako erredaktoreak beste kontu batzuekin ditugu eta zu arduratuko zara lehiaketaren auziaz, halaxe deitu zioten, auzia. Nik artean ez nuen kontuaren arrastorik, noski, niretzat interesgarriagoak ziren auzi (beraien hitza erabiltzearren) sozialak, egun gizarte gaiak deitzen diren horiek. Baina karrera amaitzear zaudela (oraindik bi ikasgai geratzen zitzaizkidan) erredakzio batera ailegatzen zarenean zer egin zenezake? Dagoenetik hastea, hori da edozein kazetariren lehendabiziko araua; orduan zer zen zegoena? Libre zegoena, alegia? Bada Jose Batlle eta Ordoñez Monumentuaren Lehiaketa. Ez zen harritzekoa, egiazki, egun ere antzeratsu izaten baitira gauzak; berri bat iritsi dela eta non jarriko dugu galdetzen dutenean segi kulturara da esaten duten lehenengo gauza; hor hanka sartzen badu ere berdin-berdin izango baita. Jabetuko zinen honezkero, garai hartan nekez nintzela zutabe joniko doriko korintioak bereizteko gauza, niretzat ez zela alderik etxebizitza-bloke baten eta bulego-eraikin baten artean. Dominguez jaunari (hala zuen izena erredakzio-buruak) dokumentazioa eskatu niola oroitzen naiz, dokumentazioa? esan zidan, eta algaraka hasi, dokumentazioa eskatu du, aizue; telefono zerrenda bat pasatu zidan eskuz idatzia koadrodun orrialde batean eta esan zidan segi kalera, hemen ez dun ezer egiten, kazetariak izaki kaletarra behar din, zenbat eta ordu gehiago han, hainbat letra distirantagoak egunkarian; erredakzioa gu bezalako akabatuentzat baino ez dun, eta konplizitatezko keinua egin zien inguruan zituen kolegei eztul tabakoar bat egiten zuen bitartean. Zerrenda hartu nuen bada, eta nonbaitetik hasi behar eta Batlle eta Ordoñezen Omenezko Monumentuaren Aldeko Batzorde Nazionalera deitzea deliberatu nuen. Inork erantzun ez. Kultura Ministeriora gero. Emaitza berbera. Arkitektoen Nazioarteko Batasunera, azkenik. Ezer ere ez. Erredakzioan ordurako denbora gehiegi neramala erabakita, kalera irten nintzen, nahiz eta ez nekien zer arraio egin nezakeen kalean, inorekin hitzordurik eduki gabe, auzi delakoaren protagonistak ezagutu gabe, monumentuaren batzordearen eta arkitektoen batasunaren egoitzak non ziren ere ez nekiela. Baina letra distirantak nahi banituen hori omen zen nire lekua, arraioa. Dominguez imajinatzen nuen bere bulegoan, bizkarra eserleku malguan atzerantz bermatuta pentsatzen, horrela ikasiko dik gazte horrek, ez zagok norbere ekinetatik, norbere hanka-sartzeetatik ikastea baino ikasbide hobeagorik; kontua zen hain nengoela galduta ezen hanka sartzeko aukerarik ere ez bainuen. Tira, barkatu sobera luzatzen ari banaiz baina zu kokatzeko da, joango naiz harira hala nahi izanez gero… ados, ados, hobe horrela, ez baitut korrika ibiltzea gustuko.

      Hori 60ko urtarrilean izan zen eta hortik aste batzuetara ezagutuko nituen Oteiza jauna eta bere andrea. Bai, ordurako oso aurreratua zegoen lehiaketa; lehen fasean aurkeztutako proiektuetatik hiru aukeratu zituzten: argentinarra, italiarra eta espainiarra. Erredakzioan italiarrek irabaztea nahi zuten, ez dut sekula ulertu zergatik, eta ni, azkenerako, espainiarren alde jarri nintzen; izango zuen horretan zerikusirik Oteiza jaunarekin izan nuen tratuak, ez dut ukatzen. 60ko hasiera zen eta Oteiza bigarren faserako proiektua aurkeztera etorri zen Montevideora; askotan errepikatzen zuen ez zela politikariez fidatzen, eta erabateko segurantzia lortzea ezinezkoa bazen ere, proiektua berak pertsonalki eskutik eskura entregatzeak amarruetarako tartea murrizten zuela. Niri, nire hogeietan, erokeria hutsa iruditzen zitzaidan Espainiatik etortzea horretara, tipoari norbaitek ordaindu beharko zizkion gastuak: bidaia barkuz, hilabete luzetako egonaldia… bestela nola da posible? Ados, Zaffaronirenean geratu ziren, eta lo-lekua merke aterako zitzaien, baina hilabete asko luzatu zen eta bizi egin behar da bizi. A bai, ados, barkatu, Euskal Herritik, nahi duzuna, ez ditut ondo ezagutzen zuen kontu horiek. Eraikin altu bateko goialdeko pisu batean ezagutu nuen, uste dut elkarte kultural bateko egoitza zela orduan: zoru moketadun aratzak, leihate zabalak, zeinek Montevideoren erdialdearen ikuspegi hedatua ematen baitzuten, beix koloreko hormak zenbait koadro abstrakturekin han-hemenka. Egundik begiratuta leku klasikotzat joko genuke ziur aski, baina garaian leku moderno bat zen inondik ere, nazioartean modan zegoen estilo aurreratuenen neurrira pentsatua. Txikia, hori bai, edo agian ez hainbeste, baina mukuru oroitzen dut, jendez lepo, batzuk eserita, asko zutik; gizon dotoreak, traje eta gorbatadunak, laineza eragiten zidatela ezin uka, emakumeren bat ere bazen, isilik; zigarretak, betaurreko markatuak, bibote ondo ebakiak. Zirkuluaren erdian alkandora zuriz Oteiza jauna, ikusten nuen lehenengo aldia izan zen horixe, inpresioa eragiten zuen; ondoan andrea zuen, hura ere aski dotore, gona luze eta lasaiera handiko mantarrarekin. Proiektua ofizialki aurkezteaz gain, biratxoa egin zuen herrialdeko kultur gune eta elkarte garrantzitsuenetatik, garaiko artista eta komisario eta arte kritikari eta kazetari guztiei esplikatu nahi izan zien beraien proiektua (Puig ere tartean zen, nahiz eta nik ez nuen inoiz ezagutu eta handik ez zen agertu inoiz) bertatik bertara; badakizu, gauza hauek ondo esplikatuta asko irabazten dute, txosten hotzen bidez ezagututa baino puskaz hobeak dirudite eskuarki. Lobby lana? Bai, gaur egundik begiratuta hala izan liteke, baina orduan ez genituen halako hitz gringoak erabiltzen. Esan behar dizut, hori bai, Oteiza jaunak ez zuela aurreikusten galtzea, konbentzimendu osoa zuen beren proiektuak irabaziko zuela. Begira, nik uste horregatik bidaiatu zuela, lehiaketa irabazita monumentuaren eraikuntzan zuzenean parte hartzeko aukera izateko, bestela ez dago ulertzerik nolatan egin zuen bidaia hura Espainiatik. Ze badakizu, orduan ez zen orain bezala, hegazkin bat hartu eta ordu gutxiren buruan hemen zaudela (nahiz eta esan behar dizudan, nire adinean, gogaitu egiten nautela hegaldi merke horiek, hankak sartzeko lekurik gabe ia, eta begira ni ez naizela handikotea, ikusten duzu, baina beti bukatzen dut hanka puztuekin eta horregatik jada ez dut egiten bidaiarik Europara); esaten ari nintzena, beraz, barkuz iritsi ziren Uruguaira eta hamar egun inguruko bidaia izango zuten. Gogoan dut oso limurtzailea izan zela ikusi nuen lehen aldi hartan; tira, zuk, adinagatik, ez zenuen hura ezagutzeko aukerarik izango, ezta? Baina esango zizuten zelako tipo karismatikoa zen; bai, etsai asko zituen, eta jende saldoak gorrotatzen zuen, baina pertsona karismatiko orok bezalaxe, ez gehiago ez gutxiago. Joaten zen lekura joaten zela, liluratu egiten zuen; akaso egun batzuk pasatu eta hark kontatutakoaren inguruan pentsatzen hasten zinen eta esaten zenuen, tira, esan zuen hori agian ez da horrela, edo beste horri beste leku batetik begira dakioke, eta zimurrak aurkitzen hasten zinen berak esandakoari, zimurrak eta arrakalak, baina momentuan, o, momentuan, ez zegoen bere hitzak zalantzan jarriko zituen amaren alabarik, dena irensten zenuen derrepente, jainkoren baten hitzak izango bailiran. Tira, bere dohain bat zen, ez besterik, badago jende mota bat hori sorrarazteko kapaza dena eta horietako bat zen Oteiza jauna. Hizketaldi formala izan zen ordukoa, ez hitzaldi bat, baina berak hitz egiten zuenean denak isilik, eta luze jardun zuen; gero, inor gutxik egin zion galderarik, eta ni ere ez nintzen ezer galdetzera ausartu, noski, baina dena delakoagatik niregan arreta jarri zuen, ikusi nuen hurrengoan deblauki bota baitzidan, a zu zara La Prensa-ko neskatxa, gustatu zitzaidan nola jaso zenuen erreportajean esan nuena, ondo egiten duzu lan hain gaztea izateko, eta hanka egin zuen, eta imajinatu ni nola geratu nintzen, zeruetan dantzan, sona horretako gizon prestu batek halako balakua botata, zer eta nire lehenengoetako piezetako bati, gainera, ez dakit esan dizudan baina artean karrera amaitu gabea nintzen, pentsa. Kontua da Dominguezek idatzi nuena errezeloz jaso zuela nolabait, tira, beti zuen zer kritikatua hark, hori ere egia da, baina esan zidan onberegia izaten ari nintzela eta kazetariak distantzia handiagoa hartu behar zuela bere gaiarekiko, inolako galbahe kritikorik gabe isuri nituela Oteizak esandakoak erreportajean eta bere egunkarian pentsamendu kritikoa sustatu nahi zutela eta ez propaganda eta ez hartzeko gaizki, hasiberria nintzela jabetzen zela, baina nik kazetari bezala hobetu nezan esaten zizkidala halako gauzak. Eta nik sinetsi egiten nion, eskertzeraino; umemoko bat nintzen, zer nahi duzu egitea. Berak ere hori azpimarratzen zuen, zeinen ezberdinak ziren kazetari berrien ikuspegia eta beraien belaunaldikoena; haiek hasieratik bizi izan zutela kazetaritza gerraren aldaera baten modura, ezin inorekin ezkondu, kazetaria beti egon behar zela zirikatzeko prest, zurt, atezuan, hatza zaurian sartzeko pronto, min gehien egiten zuen lekuan ozpina isurtzeko, eta belaunaldi berrikook, fakultatetik pasatu ginenak bereziki (tira, nik karrera bukatu gabe nuen oraindik), beste ezpal batekoak ginela, askoz ere domestikagarriagoak, eta pena zela, baina garaien isla ere bai; guk dena izan genuela errazago, ez genuela beraiek bezainbeste borrokatu behar izan, ez soilik kazetaritzan, bizitzan oro har, esne mamitan heziak izan ginela hein batean, eta hori, noski, gero igarri egiten zela, baita idazten genituen erreportaje gatzgabe (tira, ziur aski ez zuen hain hitz gordina erabiliko, baina ideia hori zen) horietan. Eta nik eskertu egiten nuen, etxean ere hala esaten zidaten zuk ikasi ahal duzun guztia Dominguezengandik, xurgatu esaten dizun guztia eta ni, esaneko, hori egiten ahalegintzen nintzen. Orain bestela ikusten ditut gauzak, noski, baina ikusten duzu, laurogeitik gorako atso zahar bat duzu aurrean!

      Zertaz ari ginen? A, bai, Oteizaren lehenengo egunak Montevideon. Bada, esandakoa, bilera batekin, hitzaldia beste harekin, hizketaldi informalak, formalak, klaseak… nola esaten zaie horiei orain? Badute ingelesezko izen bat… horixe, bai, masterclass, ba masterclass horietakoak ere egin zituen Arte Garaikideko Institutuan. Masterclass, hori da, eskerrik asko, gazte, nola zenuen izena? A bai, barkatu, ez, ahaztu egiten zaizkit halako gauzak. Izen espainol berriekin nahastu egiten naiz. Baskoa dela, konforme; tira, barkatu xehetasun horiek eskapatzen bazaizkit. Masterclass, arraioa, horiek dira horiek erabiltzen diren hitzak orain. Orduan, erreportajea egin eta aste batzuetara lehenengo elkarrizketa egin nion, nahiz eta elkarrizketa esatea akaso gehiegi den karkarkar; izan ere, bakarrizketak izaten ziren gehiago. Zu ezer galdetzen hasterako hitza hartu eta luze jarduteko kapaza zen, inprobisatuz, batetik bestera, eta lasai luza zitekeen ordu erdiz, edo baita gehiagoz ere, ez bazenion zuk mozten, eta ez pentsa hori erraza zenik ere; ausart zaitez-eta Oteiza jaunaren hitzaren gainean hitza jartzera… Elkarrizketa hartara zorrotzagoa izateko konbentzimenduarekin joan nintzen, esaten nion neure buruari, Marta, oraingoan ezin haiz hain onbera izan, hemendik eraso egin behar diok, edo bestela beste leku honetatik, eta imajinatzen nuen Dominguezek zein esaldi demoledorerekin hondoratuko zuen Oteiza jaunaren erretolika gotorra, nola eragingo ziokeen duda-muda unetxo bat, un ange passe, esaten den bezala. Altxa dezala eskua Oteiza jaunari halako une bat ikusi izan dionak, karkarkar. Esana dizut, gaztea eta berdea nintzen, inuzente totala. Hara joan nintzaion nire bost xentimoko galdera ustez zoliekin baina zirkinik egin gabe egin zien itzuri; ez zegoen modurik, beti amaitzen zuen esan nahi zuena esaten. Utzidan momentu bat, gazte, itxoizan, lehenago gauza bat azaldu behar dinat, egon, egon, ez dinat amaitu eta halakoak. Zer egin nezakeen? Saiatu nintzen, azkeneko galdera zorrotzarekin pixka bat ernegatu zen, hori zen lortu nuen gauza bakarra, zer galdera da hori? Ni ez naun txorakerietara etorri hona edo halako zerbait bota zidan; ziotenez, ohikoak izaten ziren beregan, baina ordura arte niri ez zidan sekula horrela hitz egin. Halako lotsa sentitu nuen, halako estualdia bizi, ezen ez nintzen sekula gehiago ausartu halakorik egiten, eta baldar, ziur aski, erdi totelka, ziur, barkamen moduko bat luzatu nion, erabat ahaztuta Dominguezek hori sekulako umiliaziotzat joko zuela; baina niri bost ordurako Dominguez eta bere aholkuak, kazetari ona izatea inportantea izango zen baina Oteiza jaunaren erantzun lehorrarekin sabel barnean ernatu zitzaidan zera hori edukitzea baino inportanteagoa ez, seguru. Dominguez edo Oteiza jaunaren purrustaden artean erabaki behar banuen, Dominguezenarekin geratzen nintzen, dudarik gabe. Gero, erredakzioan saiatuko nintzen elkarrizketan bertan sartu ez nuen ñabardura, albo iruzkina, ohar ernea txertatzen, halako moldez non Oteiza jauna ez zen aldaketaz ohartuko eta Dominguezek, ordea, nire distantzia hartze (eskasa, hori bai) moduan ulertuko baitzuen. Nolanahi den, egingo nuke Dominguezek ez ziela gehiago nire piezei jaramonik egin, eta gerora pentsatu izan dut bere amarru bat besterik ez ote zen izan: alegia, erredakzioan sartzen zen gaztetxo orori, bereziki neskatxa bazen, makilakada ematen ziola lehenengo piezaren ondoren, sinetsita aurrerantzean kazetari gazteak berak autoexijituko ziola bere buruari Dominguezek exijituko ziokeena baino puskaz gehiago. Eta jarraipena egiteari uzten ziola. Esan behar da, hala izatera, funtzionatu egin zuela, nirekin behintzat.

      Zer esaten zuen orduan? Benetako abangoardia bat bultzatu behar zela, arte faltsua (merkatuko gehiena) baztertu irmoki, eta arte panorama estankatu, instituzionalizatu eta bertan goxoa irauli, eta ez zuela zentzurik iraganeko moldeak errepikatzen jarduteak. Ezagutuko dituzu bere ideiak, ezta? Aurkikuntza estetiko bat egin zuela eta hori guztia, iraganeko Espainiako arteak inspiratu zuela hara iristera, eta benetan Antzinaroan iritsi zirela konklusio estetikora bere arbas… A, baina Euskal Herria ez al da Espainiaren parte? A, nahi duzuna, ados. Bai, bai, konplikatua behar du, hori garbi dago; zelako gauzekin konplikatzen zareten europarrok, guk hemen nahiko lan dugu erdi klase baleko bat izaten. Edonola ere, diskurtso horrekin joaten zen bere hitzaldietara eta jendea berotzen zuen, batzuk aldeko, besteak kontrako, noski, baina denak bero, badakizu, Stravinskik Udaberriaren sagaratzea estreinatu zuenean bezala; halako zerbait. Eta noski, haserrealdiak ere eragin zituen, hori argi esan dezaket, nire begiekin ikusitakoa naiz IACn eman zuen hitzaldi batean gobernuko funtzionarioetako batek, Flores delako bat gaizki akordatzen ez banaiz, nola espantuka alde egin zuen hitzaldiaren erdian, Oteiza jaunak Uruguaiko panorama artistikoaren inguruko kritikaren bat bota ondotik, falta zena, esan zuen, edo halako zerbait, ez genuen besterik behar, hau entzun beharra ere. Sekulako destaina, zeren egun edonor altxatzen da hitzaldi baten erdian, harrigarria da jendeak zelako erraztasunarekin erabakitzen duen saio baten erdian hanka egitea; egun emanaldi batera joan eta zelako joan-etorria, jende saldoa zirkinka; erabili eta botatzeko kulturaren ajeak izango dira, ezin ordubetez geldirik egon, momentuan gogoak ematen didana egiteko eskubidea, eta abar. Orduan ezberdin zen, zu emanaldi batean sartzen bazinen ez zinen bukatu aurretik joango, baldin eta laido egin nahi ez bazenuen, bederen, kasu horretan bezalaxe. Eta Flores hura han joan zen, bere ile gominaduna behar baino gehiago higitzen zitzaiola, ahalik eta zarata handiena eginez nabarmen gera zedin protesta gisa zihoala kanpora, ez urgentziazko zerbait sortu zitzaiolako-edo, eta garbi geratu ez bazen, atera iritsi baino lehen falta zena, esan zuen, hau entzun beharra ere, hau akabua da, edo halako zerbait. Kontrakoa ere gertatu zen, noski. Unibertsitatean eman zuen hitzaldi hura bezalaxe, arte ikaslez lepo, eta esaldi borobil bat bota zuelarik, oraindik hitzaldia bukatzeke, zenbait ikasle altxatu egin zen, esker onez, eta txaloka hasi, eta Oteiza jaunak zalantza egin zuen, segitu edo itxaron pixka batean (igual zalantza egiten ikusi nuen aldi bakarra izan zen, karkarkar), baina orduan beste asko batu zitzaizkien eta, bukatzerako, areto guztia zegoen zutik zalaparta betean. Ni azken talde honetan nengoen, esan gabe doa, eta bereziki liluratzen ninduen Ikerketa Estetikoen Institutuaren proiektuak; behingoz gizakiaren osotasuna hartuko zuen ikasketa zentro bat, artean zentratua, baina hortik harago joango zena, gizakiaren eta munduaren harremanean sakontzeko modu bat, zera akademikoetatik eta instituzionaletatik aparte; proiektu utopiko bat, nahi baduzu, baina orduan horrela pentsatzen genuen, gazte.

      Bai, moztu nazazu nahi duzunean, lehen ere esan dizut, erroak utzi eta adarrei lotzeko joera dut azkenaldian, horixe esaten didate bederen seme-alabek, eta zuk ere izango duzu atso baten aspaldiko kontuak entzutea baino zeregin hoberik. Bon, eskertzen dizut; kontestua emateko zen. Bisitan etorriko zinela jakitean paper zaharrak miatzen ibili naiz; begira, karpeta honetan bildu ditut ziur aski gehien interesatuko zaizkizunak. Ez, ez, eraman itzazu lasai asko eta bueltatuko dizkidazu ahal duzunean; paper zahar batzuk besterik ez dira, poztuko nintzateke norbaitek probetxua aterako balie. Izan ere, ez dakizu zenbat aldiz entzun ditudan seme-alabak kexaka bazela garaia apal horietan garbiketa egiteko; ikusten duzu, okerka ere badaude batzuk denboraren eta zamaren poderioz. Baina, aizue, esaten diet, ni prentsako errekorteak gordetzen genituen garaietakoa naiz, batzuok barnean artxibozain bat genuen garaietakoa, eta utz iezadazue lasai; gainera, nire laurogeietan, ez dute askorik itxaron beharko, erretiratuko dituzte paper zaharrak eta liburu zaharrak eta nahi dituztenak ni hemendik joaten naizenean, baina bitartean utz nazatela honekin lasai, ez baitaukat gauza askoz gehiagorik. Tira, barkatu, gazte, zuk zintzo aurpegia duzu eta ez duzu nire seme-alaben keriak zertan paira, eta akaso kontziente zara gauza hauetaz guztiez eta gustatzen zaizu paper zaharren usaina, tinta zaharraren ukitze lakarra, eta egingo nuke mutil ordenatua zarela, diziplinatua ematen duzu... zodiakoaren zer zeinu zara? Ai bai, bai, sentitzen dut konturatu gabe egiten dut, baina, benetan, nire seme-alaben gauza hauek ernegatzen nauten gauzak dira, zelako gurasokeriaz hartzen nauten batzuetan.

      Hor ikusi dut, otsailaren 26a izan zen Oteizak Liburutegi Nazionalean beren proiektua entregatu zuenekoa. Bezperan hots egin zidan telefonoz, Marta, bihar liburutegian egon behar dun, eskutik eskura emango dinat proiektua. Egiazki, ez nuen hor interes informatiborik ikusten baina ez nengoen kontra egiten hasteko eta Dominguezek esandako hura oroituz, alegia, kazetariak izaki kaletarra behar duela, eta erredakzioan gizon jarriez inguratua egotea baino nahiago nuenez baita dametara jokatzen aritzea ere, kalera irten eta harantz egin nuen biharamunean. Ailegatu nintzenerako han zen Oteiza jauna espantuka: ez zioten beste proiektuak ikusten utzi, eta amorrazioz ari zen horrek guztiak usain txarra zuela, ea zergatik ez zioten berari, finalistetako bati, gainontzekoak ikusten utziko, horrek ez zuela deus aldatuko, ez bazen lehiaketa prozesuaren gardentasuna areagotuko. Antza, epaimahaiak epaia ematen zuenean, orduan bai, orduan utziko omen zioten edonori besteren proiektuak ikuskatzen, baina ordura arte, nahi bezain egoskor jarrita ere (eta Oteiza jauna espezialista zen horretan), ez zioten inolaz ere utziko. Marta, hau salatu beharra zagon, esan zidan haren idazkaria izango banintz bezala, eta ni isilik, han ez zegoela albisterik eta denbora galtzen ari nintzelako sentipen geroz eta argiagoaz. Nire poker aurpegia ikusiko zuen edo auskalo, kontua da kafe bat hartzera gonbidatu ninduela, hara agertu zen kazetari bakarra izateagatik esker onez edo jakin ezazu zergatik. Guayabos kaleko kafetegi zahar batera joan ginen, eta ate ondoko mahai txiki zirkular batean eseri, zeinak marmol zuriko azal dotorea zuen. Atzo izan balitz bezala gogoratzen dut, huraxe izan zen Oteiza jaunarekin modu informalago batean elkartu nintzen lehenengo aldia, eta laguntasun luze baten hastapena. Gizon galaia zen, ile motz baina sarria, loki urdinduek bere berrogeita hamar urte paseak adierazten zituzten, biboteak aire seguru bat ematen, eta nik beti dotore ikusten nuen, alkandora zuri eta traje ondo gorpuztuekin. Bere jenio bizi eta sumindurarako joera haren atzean gizon adeitsu eta tratuan fina aurkitu nuen; bazekien nahi zuenarekin amultsua izaten; bat-batekoan, publikorik ez zuenean, maitagarria zen gizona. Galde eta galde aritu zitzaidan, ea non ikasi nuen, eta zer iritzi nuen halakoaz, ea nolakoa zen erredakzioko lana, nola ikusten nuen Uruguaiko urlia, nola Uruguaiko berendia. Nik hasieran pentsatu nuen hark izango zuela bueltarik, alegia, zerbaitetarako nahiko ninduela, solasaldi atsegin haren ondotik luze gabe etorriko zela eskaria, mandatua, zeregina. Alabaina, ez zen halakorik gertatu; ez zen solasaldi luzea izan, baina bai, solasaldi interesgarri oro bezalaxe, gibel asmorik gabea. Hark niri liburutegira bertaratu izana bezainbat eskertu nion nik Oteiza jaunari zinezko hizketaldi hura. Kafeak pagatu zituen (ez nintzen ordaintzeko keinu egitera ausartu ere egin), eta despeditu egin ginen, Carreño anderea zain zuela desenkusarekin; hiritik kanpora joatekoak ziren bazkalostean.

      Aste batzuk kanpoan eman zituen, baina ez oporretan; Batlleren monumenturako proiektua azaltzeko edozein egokiera aprobetxatzen zuen, obsesiboki esplikatzen zion parean tokatzen zitzaionari bere egitasmo estetikoa, zeinaren azkeneko katebegia baino ez zen Montevideokoa. Liman egon zen, baita Buenos Airesen ere, eta eginahalak egin zituen nonahi bere proiektua ezagutzera emateko; proiektua egin egingo zen segurtasunaz hitz egiten zuen, epai-zain ez balego bezala, ziurtzat joko balu bezala bere garaipena. Maiz entzun nion, inori ikusia ez nion segurtasunaz, beren proiektuak irabaziko zuela. Ikuspuntu tekniko eta estetikotik ez omen zegoen eztabaidarik, eta entzutearen entzuteaz, eta bere artearen amaieraren zera horiekin guztiekin, zuk ere hala pentsatzen amaitzen zenuen, halako moldez non askok eta askok segurutzat baikenuen kontua. Itxoitea besterik ez zen geratzen; aste gutxiren buruan ipiniko zuten Oteiza eta Puigen eraikin errektangular zuriaren lehenengo harria. Begira, paper zahar hauen artean Oteizak Buenos Airesen eman zuen hitzaldi baten berri ematen duen errekorte bat agertu da. Itxoin, non ikusi dut lehen… uste dut takoaren bukaeran zegoela, egon momentu bat. Kaka zaharra, arestian bereizi izan banu… tira, ez da hain garrantzitsua ere, kuriosoa besterik ez, begiratuko duzu zerorrek gero, pena da baina… itxoin, begira, bai, bai, hementxe da, begira, hemen duzu. Ikusi, ez da hain luzea, zati bat irakurriko dizut, irribarrea piztu dit lehen irakurri dudanean; itxoin momentu bat, ez dakit non arraio utzi ditudan irakurtzeko betaurrekoak, zu etorri aurretik erabili ditut, ez da posible, buru hau. Nola? paparrean zintzilik? Ene, arrazoi, nola dudan burua, geroz eta okerrago. Bai, denok esaten duzue gauza bera; eskertzen dizut, baina ondo dakit zer esan nahi duen edonori gertatzen zaio horrek. Brasilia? —aiherrez errepikatu du galdera—... Grazia egin dit kazetariaren ohar horrek. …Munduaren hondakin gazteenak dira. Asmo geopolitikoez landa, zeinek nahi duzuen garrantzi guztia izan dezaketen, Brasilia galmenera kondenatua jaio zen, zeren Costa-Niemeyer arkitektoek ez zuten lankidetza nazional eta nazioartekorik bilatu. Ez da gaur egun sor zitekeen hiri eredugarria: barrokoa da, estetizista, dekadentea. Tira, badakizu, horrela ibiltzen zen Oteiza jauna beti garai hartan, batekin eta bestearekin sesioan. Bai, tira, gerokoa ez dut hainbeste ezagutzen, Uruguain eman zituen hilabeteez hitz egin dezaket hobeki nik. Bo, kontua da, dakizun bezala, alferrik izan zirela bere ahalegin horiek guztiak, bere bidaia, hitzaldi, elkarrizketa eta enparauak. Ikusiko duzu karpeta horretako dokumentu batean, maiatzean nazioarteko epaimahaiaren erabakiaren berri eman zen; tira, erabakia, zerbait esatearren, nahasmendua besterik ez baitzuen ekarri. Lehenengo sarirako hiru proiektuetako bakarrak ere ez zuen behar zituen bozak lortu. Izan ere, zazpi bozetatik sei eskuratu behar zituen irabazleak eta bost jaso zituen italiarrak eta bi Oteiza eta Puig jaunenak. Hala, lehen saria esleitu gabe utzi zuten, bigarren saria eman zieten italiarrei eta hirugarrena espainiarrei. Ekaitza lehertua zen. Epaimahaiko uruguaiarrek italiarren alde egin zuten eta Reidyk eta Prebisch arkitektoek espainiarren alde. Ez zuten inoren bozik aldatzea lortu; eginahalak egin zituzten bi arkitektoon bozetako bat behintzat italiarren alde gera zedin eta, hala, blokeoa ekidin zedin, baina alferrik, haiek argi zuten espainiarren proiektua zela onena. Egia esango dizut, ezagutzen nituen uruguaiarrak eta karka hutsak ziren; haiek oraindik Michelangeloren garaiko artea famatzen jarraitzen zuten eta, noski, Oteiza jaunaren teoria horiek guztiak hitzontzikeriak baino ez zitzaizkien iruditzen. Reidy eta Prebischek ez zuten haiekin zerikusirik. Baina okerrena El Díarena izan zen, arrapaladan atera zen esatera italiarrek irabazi zutela eta espainiarrak izan zirela bigarren, zeina ez zen informazio doia, saria eskuratzeko baldintza (sei boz lortzea) ez zutelako bete, nahiz eta egia zen, era berean, italiarrek bildu zituztela boz gehien. Lehiaketaren arau txapuzeroen ajeak, bistan denez. Baina, noski, denok ulertu genuen mezua zein zen: ofizialismoak italiarrek irabaz zezaten nahi zuen eta kontua ahalik eta azkarren itxi. Hortik informazio gutxi ematea, eta ematen zutena erdi ezkutuan, zarata gutxi sortu nahian; saria italiarrentzat eta kontua azkar zigilatu, ahalik eta jende gutxien entera zedin, eta luze gabe hondeamakinak eta garabiak lurra mugitzen has zitezen. Erredakzioan ere kalapita galanta izan genuen. Dominguez tematurik zegoen nolatan ez genuen italiarren garaipenaren berri eman, ea El Díak informazio gehiago zuen, aurreratu egin zirela, eta ni temati ezetz, arazoa ez zela haiek informazio gehiago edukitzea, baizik eta ez zirenak esaten ari zirela, zehaztasun handiagoz eman izatera, ez zutela eman zuten moduan emango notizia: “Proiektu italiarra Batlle Monumentuarentzat”. Baina esplika iezaiozu hori, hitz egin iezaiozu onestasun periodistikoaz nazio mailako egunkari salduenetako bati eta ikusiko duzu zein izango den haren erantzuna; Dominguezek izan zuena, horixe. Aldameneko bulegotik entzun nion Muñoz zuzendariordearekin hizketan madarikatzen nola arraio utzi zuten Batlle Monumentuaren zera bekadun eskarmentu gabe baten esku, trauskil batzuen moduan hartu zigutela aurrea El Díakoek, eta orduan Muñozek esan zion, tira, ez da lehenengo aldia ere, ez da orain dena neskatxa horren errua izango. Genero solidaritatea, ahizpatasuna, edo auskalo emakume lakadun hark nirekiko sentitu zuena, eta akaso horregatik ez ninduten apartatu gai horretatik, hurrengo aste eta hilabeteetan ere gaiak zeresana eman baitzuen. Edo, finean, kulturan hanka-sartzeak bost axola zaizkielako. Gogo txarrez entzun zituen Dominguezek, enegarrenez, nire xehetasunak, baina entzun nahi ez duenari alferrik azalpenak ematea, eta keinu hertsatu bat baizik ez zitzaion ateratzen aurpegian isil zaitez behingoagatik adierazten zuena, hitzez halakorik esaten ez bazuen ere. Ez nintzen ausartu zera politikoa aipatzen, nola ziren uruguaiarrak tradizionalistenak, eta ez gintuztela uzten nazioartean leku onean, epaimahaikideen aukeraketa ere halakoa izan zela; ez, hori aipatzen ez nintzen ausartu, horrek bai suminduko zuela Dominguez. Esplikazio teknikoetara mugatu nintzen, hortaz, zeinek, agerikoa zenez, buruko mina besterik ez zioten eragin. Zuk badiozu hala izango da etsi batekin utzi ninduen, eta hortik aurrerakoetarako baketan geratu nintzen.

      Pena izan zen, handia izan zen Oteizak hartu zuen nahigabea, baina badakizu, hura ez zen amore ematen erraza. Hasieran pentsatu nuen kito Jose Batlleren monumentuarekikoak, orain auskalo zertan jarriko nauten, Montevideoko kale-argi fundituen errekuentoa egiten, edo ez dakit nongo auzotarren kexen segimendua egiten, eta pena zeren ordurako gustua hartua bainion kulturaren zerari eta lastima zatekeen, auzian bete-betean murgilduta nengoelarik (eta Oteiza jaunaren konfiantza irabazita), gauetik goizera gai hura utzi beharra; baina bai zera, kontua ez zen hasi besterik egin. Berehala ekin zioten Oteiza jaunak eta Puig jaunak erreklamazioen bide malkartsuari. Lehena Montevideon eta bestea Madrilen, nekaezin jardun ziren, sinetsirik, bon, egiazki denok sinesten genuen gauza bera, beraiena zela, puskaz, proiektu onena eta aurreratuena. Erreklamazio ofiziala Batlle eta Ordoñezen Omenezko Monumentuaren Aldeko Batzorde Nazionalari helarazi zioten, eta baita UNESCOren menpeko arte elkarteei, bereziki Nazioarteko Arkitektoen Batasunari. Bestetik, presio publikoa egiten hasi ziren, prentsa espainiarrean zein uruguaiarrean, eta noski, hor sartzen nintzen ni. Beraien artean ere izan zen tirabirarik. Oteiza jauna epaimahai guztiaren zilegitasuna eta autoritate profesional eta morala auzitan jartzearen aldekoa zen, kide guztien gaitasun eza, ezagutza murritza, begirada lausoa eta artezia urritasuna salatuz. Puig jauna, aldiz, pragmatikoagoa zen; haren ustez, bide hori hartzea alferrikakoa zen, epaimahaiaren erabakia apelaezina zelako eta hobe zelako irregulartasun puntualetan arreta jarri, eta, estrategikoki, lehiaketaren inguruko bestelako elkarteetan salatzea. Antolatzaileen kontra zuzenean ekitea bide suizida iruditzen zitzaion, horma baten kontra joateko bide segurua, eta nik orduan Oteiza jaunari arrazoia ematen banion ere, zeren hari bezala, alimaleko injustizia iruditzen baitzitzaidan hura, eta bistakoa begitantzen proiektu espainiarrak zuela arrazoia, eta, beraz, erabakia bera goitik behera kuestionatzea iruditzen zitzaidan zinezko bide bakarra, erabakiaren funtsa bera arbuiatzea, bestelako bide subsidiarioak, finean, erabakia bera onartzea iruditzen zitzaizkidalako; badakizu, gaztea nintzen, ondo dakizu zer esan nahi duen horrek; eta, esaten nizuna, nahiz eta orduan Oteiza jaunari arrazoi ematen nion, gaur egundik, eskarmentuak ematen didan talaia honetatik, aitortu beharra dut Puig jaunaren postura iruditzen zaidala zentzuzkoena; ez zegoen aukera handirik, hori ere egia zen, baina zeuden aukera urriak azti jokatzean agortzen ziren. Zuhur jokatu nahi zuen, ez zuen amilka jo nahi epaimahaiaren kontra, beldur zelako horrek haien sumindura eragin eta betirako endrokatzea ekar zezakeela, alegia, Espainian zein Uruguaiko prentsan epaimahaiaren kontrako artikulu suharrak argitaratzen bata bestearen atzetik, eta halako kritikariaren adierazpen adoretsuak Oteiza jaunaren eta Puig jaunaren alde, edo halako artista prestigiotsuarenak sariketaren irregulartasunengatik asaldaturik, orduan bai, azkena litzatekeela, eta kontua atzera bueltarik ezean geratuko zela. Sinetsita zegoen guda inteligentea jokatu beharra zegoela, eta partida, nagusiki, Nazioarteko Arkitektoen Batasunean jokatu behar zela; ez zuen sariketan esku-hartze zuzenik, baina epaimahaia presionatzeko itzala bai, eta ez zuten hori baino karta hoberik. Baina badakizu nolakoa zen Oteiza jauna, gauza bat argi zuenean, eta gauza asko argi izateko ohitura izaten zuen, dena esan behar bada, ez zegoen epelduko zuenik. Puig jaunak egunero esaten zion lasai hadi Jorge ez diagu ezer irabazten suminduta, dena galduko diagu guztia hankaz gora uzten badugu, eta batzuetan, oso une jakin eta iragankorretan, arrazoi ematen zion Oteiza jaunak berak, ahuldade istantak baizik ez zirela esan liteke, baina derrepente sutzen zitzaion berriz ere aldartea, auziaren detaileetan pentsatzen hasten zen bakoitzean. Halaxe joan zitzaion Raul Lerena Azevedo aholkulariari eta epelak bota, Batzar Nazionaleko arduradunei ere bai, eta are Cesar Batlle eta Instrukzio Publikoaren ministroarengana ere, eta ez pentsa haien karguengatik umildu zenik, bai zera, alderantziz, egiaren jabe zela uste zuenean, eta maiz izaten zuen egiaren jabe zela uste izateko ohitura, ez zen ezta Kennedyren aurrean ere kikilduko. Urtetara, Cesar Batlleri elkarrizketa bat egin behar izan nion, eta grabagailua itzali nuenean auzi zahar haren inguruan galdetzea erabaki nuen; ikustekoa izan zen jarri zuen aurpegia, atoan aldatu zitzaion bisaia. Morroi hura, esan zidan Oteiza jaunari erreferentzia eginez, jota zegoen, ez zait beste esplikaziorik bururatzen, ez dakit hura soportatuko zuen gizasemerik jaio den mundu honetan, hura aguantatu baino nahiago nuke geratzen zaidan bizitza zatia Artigasko ukuilu bateko simaurrak garbitzen igaro, eta buruaz ezetz egiten zuen, ezetz behin eta berriz, gai hari buruz ez zuela hitz egin nahi aditzera emanez. Salaketak, laidoak, deskalifikazio pertsonalak, guztiak jaulki omen zituen Cesar Batlleren eta ministro jaunaren kontra eta, noski, inor ez zen harritu horren ondoren geroz eta ezinikusi handiagoa sortzen hasi izanaz. Ezinikusia Montevideoko kargu instituzionaletan ez ezik, Oteiza jaunak zentzutasunaren muga guztiak gainditu zituela uste zuten artista, kritikari, komisario eta enparauen artean ere, zeinak ez ziren denak, ezinbestez, botere instituzionalaren aldekoak. Baina, hala ere, herrialdearen gehiengoa etsaiturik edukita ere, tinko egin zuen aurrera eta prentsan sektore batllisten kontrako kanpaina bat antolatzen ahalegindu zen. Jakina, batllistek kontrolatzen zuten prentsaren gehiengoa, eta horregatik, nire bidez argitaratu ahal izan zituen, tantaka eta emeki, hori bai, kontuari buruzko bere idazki eta salaketak. Dominguez atezuan izango nuen beldur nintzen eta, honenbestez, Oteiza jaunaren protestak dosifikatzen saiatu nintzen, ez zezan itxura eman ni erabiltzen ari zela; azken finean, bekadun huts bat nintzen, inork ez zituen geraraziko egun batetik bestera kaleratu nahiko banindute. Begira, hor duzu epaiaren ondorengo lehenengo artikulua: Batlle Monumentuaren proiekzio espirituala: Oteiza eskultorearen adierazpenak. Begira, begira zer dioen hemen; arranopola, atzo izan balitz bezala gogoratzen dut: Ezingo dugu elkar ulertu ez bagara klase espiritual berri baten moduan kokatzen, denok, gure mundu erradikalki berrian, zeina ez dugun oraindik ulertzen eta zeina erraz besarkatu ahal izango genukeen gure sentsibilitate bisualaren heziketa espiritualaren bidez. Horrek izan beharko luke, egun, Batlle eta Ordoñezen Monumentuaren kasuan, herriaren aldeko helburu lehena, baina… Ez esan hunkigarria ez denik. Edo beste hau, egun batzuk geroago atera geniona: Patua Batlle Monumentuaren hezkuntzan: sormen artistikoa eta kritika konparatua… Egun arte eskola bateko gai nagusia arteen ikerketa da, errealitatearen denboraren kanpotik konbinatutakoa, edo barrutik bere identifikazio estetikoz eta espiritualez. Ez dut zipitzik ulertzen, egia esan. Baina orduan sinetsita nengoan ulertzen nuela, berehalakoan aurkitzen nion zentzua berak esandako guztiari. Begira… Nire ustez alferrikakoa da egungo Arte Ederren Eskolak erreformatzen saiatzea. Alferrikakoa da badoan mundu baten eta gelditu den beste baten arteko adiskidetze saiakera oro… Hemen zerbait gehiago ulertzen da. Horrelakoak argitaratu genizkion, bada, herrialde guztian Oteiza jaunaren artikuluak argitaratzera ausartu ginen bakanetakoak izan ginen, eta esan bezala, eta ez dut apalkerian erori nahi, ziur aski ez ziren gurean ere argitaratuko bekadun gazte inkontziente batek hori bultzatu izan ez balu. Nitaz fidatu egiten zen Oteiza jauna, eta Dominguezek bazituen bestelako buruhausteak.

      Auzia gori-gori, baina, proiektu guztien erakusketa publikoa egin zenean jarri zen. Berez, erabakia publikatu baino hogeita hamar egun lehenago antolatu behar zuten erakusketa, horrela nornahik edukiko zuen proiektu bakoitza ikuskatzeko aukera, baina ekainean inauguratu zuten. Karpetan ikusiko dituzu argazki batzuk, Juan M. Blanes lurrazpiko galerian egin zen eta, nolabait, lurrazpi horrek ondo adierazten zuen lehiaketak edukitako ibilbide badaezpadakoa. Gezur-mendietan aipatzen zenez, nahita luzatu zuten erakusketaren inaugurazioaren data, Oteiza jaunak herrialdea utziko zuelako esperantzarekin, baina oi koitaduak, Oteiza jaunaren egoskorkeriari gaina hartuko ziotela uste zutenak! Hantxe geratu zen kieto, harik eta epaiaren kontra borrokatzeko zereginik ez zegoela ziurtasun osoa eduki zuen arte. Inaugurazio egunean, bada, hantxe agertu zen lehenengo orduan, pauso azkarrean alde batetik bestera, proiektu batetik bestera, arretaz eta bizkortasunez dena ikuskatzen, beste proiektuen hutsegite, ahuldade eta keriak bilatu nahian. Egunero joan zen hara erakusketak iraun zuen bitartean, eta parean tokatzen zitzaion orori azaltzen zion despropositoaren tamaina; ez ziren makalak izango antolatzaileen burukominak egun haietan guztietan. Zeren bai, aitortu beharra dago hori ere, dena jarri zuten publikoaren bistara: hirurogeita hamalau aurreproiektuen ideia eta maketak, alde batetik; bestetik, hiru finalisten proiektu garatuak. Edonola ere, erakusketaren muntaia desastre hutsa izan zen, batere mimorik gabe egina, bistan zen beraientzat tramite deseroso bat besterik ez zela hura, lehenbailehen gainetik kendu nahi zutena; proiektuak bata bestearen gainean jarrita, nahasian, baliabide ezin prekarioagoetan… Negargarria izan zen. Eta hor hasi zen uholdea. Ordura arte nagusiki Oteiza jaunaren beraren artikuluak azaldu baldin baziren erabakiarekin kritiko, publikoki behinik behin, erakusketaren ondotik hainbat arkitekto eta kritikariren artikuluak hasi ziren argitara ematen, eta ez soilik gure egunkarian; horietako askok Oteiza jaunaren ekin eta formekin bat egiten ez zutela zehaztuagatik, sakonean bat egiten zuten ideia nagusiarekin, alegia, proiektu espainiarra zela denetan garatu eta aurreratuena. Sektore progresisten artean iritzia argia zen, soilik gobernuarekin lerratutako batllistak atera ziren italiarren alde. Hor dituzu bilduta artikulu gehienak, horietako batzuk guk atera genituenak, Fernando Garcia Esteban arkitektoarena, adibidez. Honek guztiak, eta bereziki biolentziak, Oteizak eztabaidan jarritako intentsitateak, publikoarengan erreakzio negatiboa eragin zuen ezinbestez. Zeren haize-erroten kontrako borroka izan zen, hark ezagutzen zituen, baina guk ez. Eta ezin genuenez baten edo bestearen alde egin eta alde bat ikusten genuenez borrokan, ikuskizun interesgarri bat bilakatu zen dena. Eta hori izan zen Oteizaren jarrerarekin egin ahal izan genuen okerrena… karkarkar. Sekulako laudorioak botatzen dizkio gero Oteiza jaunaren eta Puig jaunaren proiektuari. Hor duzu beste bat, Andres Vazquez Romero delako batena, hori ere guk atera genuen. Oteiza eta gu. Batlle Monumentua. Eta horrela dena, dozenatik gora artikulu ditut gordeta, eta gehiago ere publikatu ziren, seguru.

      Baina, tira, ziur aski gurean argitaratu zen ekintza mediatikoena manifestua izan zen. Ehun eta hamalau artistak, arkitektok eta intelektualek sinatu zuten Batlleren Monumentuaren Aldeko Batzorde Nazionalari izeneko manifestua, hortik izango duzu, nik uste abuztu-irailean izango zela, Oteiza jauna oraindik hemen zen. Ea… Itxoin pixka bat, pilaren atzealdean zegoela esango nuke, baina auskalo, buru honekin ja edozer gauza. Ea… Bai, begira, hemen duzu. Irailaren 23an. Mezua argia zen, berrikus zezatela erabakia eta taxuz egin zezatela prozesua. Sinatzaileen zerrenda luzea zen, Mario Benedettik ere sinatu zuen, pentsa. Manifestuak batllistak urduritu zituen, horren dudarik ez da, eta unibertsitatean antolatu zirenek ere izan zuten inpaktua. Oteiza jaunak hainbat hitzaldi eman zituen Arkitektura Fakultatean eta ikasleak greba egitera iritsi ziren; haraino iritsi zen epaiaren kontrako mugimendua, pentsa. Zalaparta handiena sortu zuen protesta ekintza Pintura Española izeneko erakusketaren ingurumarian piztutakoa izan zen. Espainiako orduko margolari gazteen erakusketa zabala antolatu zen garai horretan bertan, han ziren artista garrantzitsuenak, hor duzu zerrenda Canogar, Farreras, Guinovart, Rivera, Viola, Vela… Baster… hau Oteiza jaunaren laguna zen, ezta? Bai, hori da, Basterretxea. Katalanak eta euskaldunak ere bai? Bai, bueno, hori da, nahi duzun bezala. Kontua da protesta ekintza bat antolatu zutela epaiaren kontra eta artistek beren koadroak jaitsi zitezela eta lurrean paratu zitezela eskatu zutela. Hori uste dut Puig jaunak antolatu zuela Madrildik, artistak han baitziren. Egundokoa izan zen erakusketaren komisarioaren haserrea, tipo altu eta arranditsu samar bat… hortik egongo da bere izena, egon pixka bat, betaurreko zahar hauek berritu beharko nituzke, egia esan, geroz eta okerrago ikusten dut. Ea… hemen da, Luis Gonzalez Robles. Gogoan dut tipoa erakusketaren inaugurazioan ezin protesta gobernatu, artistak gauzak nahasten ari zirela eta ezin zela erakusketa hori erabili, halaxe azpimarratzen zuen hitz hori, erabili, Oteiza jaunaren eta Puig jaunaren interesen alde. Auzia Uruguaiko erakundeen eta arduradunen esku zegoela eta haiei zegokiela kontua ebaztea, espainiarrak ezin zirela endredatu beste herrialdeetako kontuetan eta erakusketa zapuztea besterik ez zutela lortuko ekintza txoro eta zentzugabe horiekin. Ziur zela erakusketako askok nahiago zuketela kontuak ez nahastea eta erakusketa bere horretan mantentzea, baina presioak jaso omen zituzten liderrengandik, eta egoera halakoxea zen. Esker txarreko artistak, inondik ere, esaten zuen Gonzalez Roblesek, gobernuak eta hitz egiten ari natzaion honek dena eman dute haien alde, nazioartera ateratzeko aukera izan dute gure lanari esker, eta orain lagundu dien hura traizionatzen ari dira lotsagabe, zioen. Neurriak hartu beharko dira aurrerantzean, esaten zuen serio, neurriak. Eta enbaxadorea ere antzeratsu, soilik, ziur aski, ez zela Gonzalez Roblesen erdia enteratuko eta horrek guztiak uholde batean moduan harrapatuko zuela. Erakusketa inauguratu eta zenbait aste geroago izan zen, giroa bero-bero zegoela, Espainiaren enbaxadak artistei harrera ekitaldi bat egin ziela, gutxi batzuk bertaratu ziren, eta Oteiza jauna, lehenengo lerroan jarri, eta nik uste han ikusi bezain pronto azaleko poro bakoitza hasi zitzaiela irekitzen ekitaldi haren antolatzaileei. Ordurako aski pertsonaia ezaguna zen hirian. Normalean aspergarri mortalak izaten dira horrelakoak, badakizu, goitik behera instituzionalak, edukirik gabeak, hutsalak, baina ordukoa bestelakoa izan zen; Fernando Garcia Estebanek esango zukeen bezala, ikuskizun interesgarri bat bilakatu zen dena. Enbaxadorearen hitz-hartzea amaitu bezain pronto hartu zuen hitza Oteiza jaunak, oldarraldiz, orduan behintzat ez zekien bestela egiten, eta bereak eta bi bota zituen enbaxadaren kontra, Espainiaren politika kulturalaren, edo politika kultural ezaren, hala esaten zuen, kontra, Gonzalez Roblesen kontra, ordurako Madrilera itzulia zena, artista eta arkitekto kolaborazionisten kontra, tradizionalisten kontra, instituzioen kontra, parean jarriko zitzaion edozeren kontra aritzeko pronto zegoen Oteiza jauna, ez zuen lan handirik hartu behar izaten motiboren bat pentsatzeko. Hitz egiten hasi baino lehen jada zurrumurrua entzun zen publikoan, enbaxadorearen aurpegiak adreiluz egina zirudien, eta zurrumurrua handitzen joan zen Oteiza jaunaren tonua igotzen eta hitzak gordintzen joan ahala. Oihuren bat ere aditu zen Oteiza jaunaren hitz-hartze luzearen erdian, fuera, ya basta eta halakoak, baina han jarraitu zuen tinko gelditu gabe, abilidadea ere halakoa zuen, eta hitzaldi prestatu askok baino elokuentzia handiagoaz, panorama artistikoaren xehetasun oro aletuz, ahalik eta hitz mikatzenak erabiltzen zituela. Inepto, incapaz, incompetente, inútil eta in-ez hasten ziren hitzen errepertorio guztia erabili zuen, mequetrefe, memo, majadero ere bai eta hark zirku bat izaten amaitu zuen. Azkenerako Zaffaroni bera ere tartean sartu zen Oteiza jauna lasaitu asmoz.

      Ez dakit, halakoak izan ziren Oteiza jaunaren egunak hemen, ikusten duzu, ez zen morroia oharkabean igaro. Seguru garai hartako norbaitekin hitz egiten baduzu, bizirik bada, orduko gutxi geratzen baikara zutik, eta geratzen garenak ere ikusten duzu; esaten nizuna, haietakoren batekin hitz egiten baduzu seguru akordatuko direla Oteiza jaunarekin, lehenengo silabak ebakitzerako ikusiko duzu nola aldatuko diren haien aurpegiak, ez zen, ez, azkar ahaztu bere abizena. Tira, jada sobera luzatu naiz eta izango duzu orain zeregin hoberik, gazte. Ez dakit esan dizkizudanetatik ezer probetxuzkorik ateratzerik izango duzun, baina behintzat karpeta hori daramazu; arakatu, arakatu hor eta seguru informazio interesgarria topatu ahal izango duzula, atso zahar honek esandakoak baino puskaz interesgarriagoak seguru. Tira, tira, eskertzen dizut. Hori bai, azkeneko kontu bat aipatu nahi nizun, zeren idatzi zenidanean Estatu Batuetako erakusketa batez jardun zenidan, MoMAko bat, ezta? A bai? Hura ere han al zegoen endredaturik? A, ados, ados. Edonola ere, hitz egingo dugu akaso beste batean horretaz guztiaz, baina begira, kontu hori aipatzen duen eskutitz baten kopia aurkitu dut lehen. Batzar Nazionalari bidali zion azkenetako eskutitza izango da, jada etsiak hartuta ikusten zaio, baina tartean begira zer dioen. Nire interes guztiak alde batera uzten ari naiz, nire bizitzako une mugarri batean. Oraintxe iritsi zait albistea prentsako ebakin baten bidez, New Yorkeko Arte Modernoko Museoan ari naizela obra batzuk erakusten. Kontua da obra okerrak iritsi direla zuek hemen atxiki nauzuelako garaitu bat banintz bezala, noiz eta garaipen ezin bidezkoago batez gozatzen eta lanez eta sakrifizioz betetako bizitza oso batengatikako ordaina jasotzen egon behar nintzenean. Ai betaurreko hauek. Ikusten duzu, nik ez dakit nolatan ez dioten Montevideoko kale bati Calle Jorge Oteiza izena jarri. Edo Avenida Jorge Oteiza, hobeto.

New York Times

1960/07/20

ARTEA: ESPAINIATIK GEHIAGO

Museo Modernoko erakusketa Guggenheimekoaren ondoren

JOHN CANADAYren eskutik

      Argi hitz eginda, Guggenheim museoak duela hilabete eskas erakusketa bat ireki zuen margolari espainiar garaikideekin, zeinetan Arte Modernoko Museoak gaur ireki duen erakusketan ageri diren margolari guztiek parte hartu zuten, salbu eta batek.

      Eman dezagun konparaketak ez direla gorrotagarriak edo ekidingarriak. Saihetsezinak dira, eta plazer hutsa, nahiz eta ez honako hipotesia bete izan balitz bezain dibertigarriak: museoetako batek arrakastaz bete izan balitu bestearen zulo askotarikoak.

      Guggenheimak hemezortzi margolari sartu ditu Arte Modernoko hamabien aldean. Bestalde, gaurko erakusketak, bere alde, lau eskultore biltzen ditu, eta altzairu eta burdinazko formetan eraikitako beren trinkotasuna miresgarria da. Bereziki itzelak dira Eduardo Chillidarenak. Baina bi erakusketen gauza interesgarriena da, batera, erakusten dutela zeinen ezberdin ikusten diren margolari baten lanak erakusketa-teknika ezberdinen arabera.

      Espainiarrek, oro har hitz eginda, multzo neurritsua osatzen dute, kolore moteletara emanak gaur egungo margo abstraktuen kirrinka lehiatsuaren kontrara. Tonu hori-ilun eta ugertuak, gris eta beltzekin, dira beren paletaren oinarria. Guggenheimen margoak horma zuri puruetan jarriak dira, distiratsu argiztatuak museoaren espazio zabal eta zurrunean. Arte Modernoko Museoan horma gris ilunetan daude zintzilik, sabai baxuetan intentsitate moderatuko argiaz. Ondorioz, aire asaldari eta batzuetan siniestroa hartzen dute, Guggenheimen bestelakoa: aztoramenera ohituta gauden establezimendu batean dagoen gonbidatu isilaren dotorezia neurritsua.

      Eraldaketa handiena Luis Feitoren lanean jazo da. Feito bat beste baten oso antzekoa da elkarren alboan jartzen direnean, baina aurreko hilabetean irekitako erakusketan, zutabe honetan bere garaian esan bezala, Feito handi bat zeharo ederra da bere “forma lakar, beltz, hori-ilun eta zuriekin, zeina hondo zuri-gris lainotsu batetik proiektatzen baita, dena Guggenheimeko areto huts orbangabean flotatzen”. Arte Modernoko Museoan, Feitok uzkur eta jakina dirudi. Baina Lucio Muñoz, zeinaren sinbolo enigmatikoekin zizelkatutako azalak leize prehistorikoen hormak bezalakoak baitira, izar bat da Berrogeita hamahirugarren kalean, eta galduta dirudi eta erraza da oharkabean pasatzea Laurogeita bederatziko kono alderantzikatuan.

      Oro har, gaur irekitako erakusketa Guggenheimekoa baino kohesiboagoa da. Horrela izan daiteke zailagoa delako osotasuna mantentzea erakusketa amildegi baten inguruko espiralezko arrapalan osatu behar duzunean, edo izan daiteke, artista kopurua mugatuz, Arte Modernoko Museoko erakusketaren antolatzaileak beren posizioaz baliatu zirelako, aldez aurretik erabakiz margolaritza espainiar garaikideak aiurri zehatz bat duela, eta hori hobekien islatzen zuten margolariak aukeratu zituztela.

      Bi erakusketek, noski, elkarbanatzen dute garaikidea soilik margolaritza abstraktua dela dioen aurreideia, eta biek ematen diete leku nabarmena Manolo Millaresen piltzar minbizidunei. Frank O’Hara Museo Modernoko erakusketaren zuzendariaren arabera, aztarna “zeremonialak dira, zehazki zezen-plazenak: toreroaren janzkienak, zezen-erasoen mendeko zaldien kuxin urratuenak”. Zentzua du. Soilik ez dudala uste kuxin urratua ikusteko esfortzuak merezi duenik. Erakusketa ikustea, bestalde, bai merezi duela.

New York City,
1960/06/23

Grand Central: 9:40 a.m.

Galeria zabalean egin dute aurrera, inguru okrean barna, bestelako egun batean egingo zuketena baino motelago, iristea nahi ez duten momentua geroratu nahiko balute bezala. Ezkerraldean ikusi dute ilara ordenatua, eramateko kafea saltzen duten postuaren parean, eskuko poltsa daramaten gizon trajedunez mukuru, zeinetako batek, txandaka, eskua astindu, aurpegira aurreratu eta ordularia begiratzen duen, aurrez prestatutako koreografia sinkronizatua bailitzan. Luze gabe, habearte nagusi ikusgarrian daude, zeinaren erdian informazio-erakusmahai txiki dotorea dagoen, urrezko ordulari enblematikoarekin. Zoru garbiari erreparatu dio Frankek; marmol gorri-horiaren gainetik igaro du oina, haren labaintasuna konprobatuz.

      — Vince, ez zaik iruditzen leku bikaina litzatekeela hau dantzan egiteko?

      Irribarre egin dio, Frank beti ateraldi arraro horiekin. Oina igurtzi du berak ere.

      — Aukeran labainegia.

      — O, Vincent, hi beti bezain tunkoso.

      Eskua mugitu du goitik behera, hura aldendu nahiko balu bezala.

      — Benetan zioat. Imajinatzen duk hemen dantza-konpainia bat osorik, hirea demagun, habeartearen erdian dantzan? Han goian jar zezakeagu banda bat eta zuek hemen zabalera osoa hartuz. O, Vince, esaiek ez haizela joango hara, etor daitezela haiek hona, plan askoz ere hobea pentsatu duela hire Frankek.

      Barrezka hasi da Vincent, burua alde batetik bestera mugitzen duela.

      — Mesedez, Frank, ez hadi txolina izan.

      — Imajinatu ezak minutu batez. Ez zaik iruditzen arrakasta itzela izan zitekeela? Pentsa, hortik Broadwayra, eta gero akaso filmen batera ere bai. Benetan, Vincent, esaiek hemen geratuko haizela, datozela beraiek!

      — O, ene Jainkoa!

      Vincentengana hurreratu da, eskuari heldu eta alde batera luzatu dio bereaz, beste eskuarekin gerrialdetik heltzen diola. Ingurura begira jarri da Vincent.

      — Frank, mesedez, utz iezaiok txorakeriak egiteari.

      — Egin dantzan nirekin, Vincent. Erakuts iezadak.

      Askatu egin du, ez du haren deserosotasuna mugara eraman nahi.

      — Martxa honetan trena galduko diat.

      — Hainbat hobe. Badakik hori dela bilatzen dudana.

      Arku gaineko oharrei begira ari da Vincent; irudi luke nahiago lukeela Frankek ere horretan lagunduko balio, baina despistatu antzean dago hura, ez da bere kezka zein trenbide zenbaki dagokion jakitea. Urduritzen hasia da hainbeste dantza eta tontakeriarekin; ordu laurden eskas geratzen da trena irten dadin. Zigarreta bat piztu du Frankek eta, geldirik, beso batekin besteari eusten dio zigarreta eskuan zutik gera dadin.

      — Leihatilan galdetu beharko diat azkenean.

      — Baina, motel, lasaitu hadi, ezin dik hain zaila izan.

      — Helmuga geltokia jartzen dik tiketean baina ez zakiat zein den azkeneko geltokia eta hor goian hori bakarrik jartzen dik.

      — Nirekin geratuko haiz, bada, patuak erabaki dik.

      — Frank!

      Alde baterantz apartatu da Frank, jende olatuak ziztuan doazen alderantz.

      — Barkatu, bihotz-goxo, badakizu Valhalla-ra joateko linea zein den?

      Beltzuri begiratu dio andreak, enbarazu egiten ari zaiola irudi. Presaturik da, Frank ematen du dela inguru horretan presaturik ez den bakarra. Albotik igarotzen ari den gizon bat gelditu da. Kapela dotorea, beroki luzea bezala.

      — Valhalla esan duzu?

      — Horixe, jauna.

      — Wassaic-erakoa hartu behar duzu, Harlemgo linea.

      — O, jauna, eskerrik asko.

      — Urteak eman nituen tren hori hartzen, Pattersonera joateko.

      — New Jerseyko Paterson?

      — Ez, jauna, hori ekialdean dago!

      — Izan ere, liburu zoragarri bat…

      Urduri gerturatu zaie Vincent.

      — Argitu duk zerbait, Frank?

      — Wassaicerakoa hartu behar duk, maitea. Gizon adeitsu honek esan zidak.

      Irribarre erdiz agurtu ditu gizonak.

      — Plazer bat.

      Argi lauso bat sartu da habearteko beirate handietatik, lainodi zabal bat apartatu da kanpoan, antza, eta ondorioz, arkuetara gerturatu behar izan dira zein trenbide zenbaki hartu behar duten ondo ikusteko.

      — Seigarrena.

      — Lagunduko diat behera.

      Bizkor abiatu dira, Vincentek adoreturik. Frank pixka bat atzerago doa, baina eskaileretara iritsi denean gelditu egin da Vincent; maleta handia jaisten lagundu dio Frankek eta jendea apartatu egin behar izan da, bat edo beste gogo txarrez, bi gizonek eta maletatzarrak mailadian hartzen duten espazioa kari. Behera iritsi direnean, ondo konprobatu du Vincentek trenbidearen hasieran Wassaic jartzen duela. Dotorea da trena, badauka halako liraintasun klasiko bat, eta barrutik ere seguru ondo zaindutako tapizeria eta leihateak dituela. Oraindik badute denbora pixka bat eta lehenengo bagoian sartu beharrean aurrera jo dute, urrutiagokoetan jende gutxiago egongo delakoan. Pare bat bagoi igaro dituztenean, barrura sartzeko prestatu da Vincent.

      — Lagunduko didak maletatzarrarekin?

      — Ez nikek lagundu beharko, hi atxikitzeko azkeneko aukera diat.

      — Hator gainean!

      — Ez nauk hain makurra.

      Mutur batetik heldu dio Frankek, eta Vincentek bagoiko eskailera altuetan egin du gora, nekez, beste muturretik tira egiten diola. Hanka eskailera eta nasaren arteko zulo handian ez sartzeko tentuz ibili da.

      — Kontuz, ez hurreratu gehiago, badiat jada.

      Azken tiraldi batez igo du gora maleta eta bekoz beko geratu dira, Vincent goialdean maleta alboan duela eta Frank nasan hari begira. Gora igotzeko imintzioa egin du baina Vincent izan da jaitsi dena. Orain bai, goiz guztian lehendabizikoz, gogobeterik sumatu du Frankek, baina ez daki ondo trena galduko ez duela ziur delako den. Hipotesi arraro batek ilundu dio gogoa: akaso beregandik apartatzeak eragingo dion liberazioa da. Edonola ere, plazer betez hartzen du bisaia eder hori; loraldi betean dagoen gorputz bat, Polikletosen estatua baten haragizko erreplika kasik. Kopetalde zabal eta irmoa ilearen bidez disimulatzen ahalegintzen da, baina Frankek beti azalarazten dio ilea alde batera orraztuz. Nasara jaitsi eta parez pare jarri zaionean hala egin du, baina Vincentek, despedida dela jakitun-edo, ez du erresistentziarik ipini oraingoan. Masailak nabarmenki guritzen zaizkio barre egiten duenean, era ia komikoan, baina Franki munduan dagoen barre egiteko modurik ederrena iruditzen zaio. Ez metaforikoki, literalki baizik. Ezin imajina dezake, nasan zutik dagoen horretan, Vincent baino izaki segailagorik lurbiran. Begiradari eusten dio, soseguz, eta ez, absurdoa da pentsatzea beregandik apartatzeak lasaitzen duela; berak ere pairatuko ditu amodio bananduaren oinazeak, ziur da. Besarkada ahaltsu batean bildu dira, Frankek Vincentek baino enfasi handiagoz estutu du, eta, momentu batez, ez zaio ideia hain zentzugabea iruditu bizitza osorako hor atxikirik geratzea. Elkarri heldurik luze egon ondoren, pixka bat aldendu eta aurpegiak hazbete eskasera geratu dira. Tentazioa hor dago zirika, baina jende gehiegi dute inguruan, eta treneko leihoetatik ere ikusiko lituzkete. Guztiz banatu beharrean, ordea, Vincent izan da oraingoan beste besarkada batean hartu duena.

      — Ez esan gero nire errua denik trena galtzen baduk.

      Zartako bat eman dio ipurdian.

      — Bo, uste diat hilabeteren buruan-edo Ekialdeko Kostara etortzekoak garela. Emankizun bat.

      — Zerena?

      — The Pajama Game.

      — O, miresgarria!

      Banandu egin dira, azkenik, eta trenaren mailak igo ditu berriro Vincentek. Trenaren azkenean geltokiko langileak ikusi ditu alde batetik bestera. Nasan bisitariak daude bakarrik jadanik, salbu eta maleta handi bat nekez daraman emakume bat, zeina lehenengo bagoiko atera presaka iritsi den. Trenaren goialdean geratu da zutik Vincent, atea oraindik irekita dagoela eta Frank goitik behera dakusala.

      — Laster ikusiko haut.

      Baina ez da trenaren barrualdera joan, azken unera arte itxarongo du.

      — Idatziko diat datozen egunetan.

      — Telefonoa ere hor zagok.

      — Ez bahago maldizioka hire amarekin!

      Txartel-zulatzaile bat agertu da trenaren barrenetik atea ixtera, baina, justu orduantxe, ziztuan jaitsi da Vincent eta Frankengana jo. Zer egin ez dakiela geratu da langilea.

      — Trena galduko duzu, jauna. Abiatzear da.

      — Nirekin geratzea erabaki du, jauna!

      Azken besarkada azkar baten ondoren itzuli da Vincent trenera eta atea itxi du langileak. Txilibitu soinuak entzuten hasi dira geltokian eta trena, motelgailu-soinu txistukari luze bat atera ondotik, martxan jarri da, modu ia antzemanezinean lehenengo, baina, pixkanaka, abiada geroz eta handiagoan. Ateko leihoa txikia denez, barrualderantz egin du Vincentek eta bere eserlekuko leihoan bermatu du burua. Parez pare segitu dio, kanpotik, Frankek, urrats geroz eta luzeagotan, harik eta bukaeran korrika txikian hasi behar izan den arte. Deiadarka, alarauka eta besoekin keinu hanpatuak eginez. Kanpotik entzuten ez zaion arren (ordurako handia da trenak sortzen duen karranka) Vincent ere oihuka ari da barrutik eta kax-kax jotzen du kristalean agur eginez.

      — Galduko haut!

      Geltokiaren gangak hotsak ozenagotzen ditu, eta agurra dunbots bihurtzen.

      — Galduko haut hainbeste!

      Nasaren ertzeraino ailegatu da kasik, ordurako Vincenten bagoiaren parean segitzeko ezgai izan arren, eta are trenaren atzeak ere pasatu badu ere. Aldamenetik igaro zaio emakume bat, ordea, hura ere deiadarka, bere kasuan seme nerabeari. Elkarri begiratu diote, barrez, nabarmenkerian aldi berean aritzeak sortzen duen konplizitatea lagun. Emakumearen atzetik begiztatu du trenaren buztana geroz eta laburrago, geroz eta txikiago, harik eta, amore emanda jadanik, buelta eman eta geltokiaren atondorantz jo duen arte. Espero baino samurragoa izan da despedida, uste baino alaiagoa, atsegin konpartituak eman dion gozoak iluna estali dio, baina kanporanzkoa egin duelarik, berriro etorri zaizkio, trumilka, aurreko beldur, ikara, kezkabide eta larritasunak oro. Hozkirrizko zimiko bat tenkatu zaio barrenean, hanka puntetatik buru-hezurreraino hedatu zaiona deblauki.

Museum of Modern Art: 11:12 a.m.

Idazmahai desordenatuari egiten dio so, aulkian kieto, begirada mahai gaineko objektu ugarietan jarrita duela, batetik bestera doi igaroz, baina zinez behatzen ez dituela; soa lausotua du, parean ditu irudiak, baina burura bestelakoak iristen zaizkio. Minutu gutxi da bulegoan sartu dela, eta badaki inork ez duela molestatuko, ezta museoko gazte jarriek ere; eraikinean ezustez sartu denean guztiek ikusi diote begitarte abaildua. Espainiarren erakusketaren ingurukoetan aurrera jo nahiko luke, premia larrian da, baina ez daki gai izango ote den. Edonola ere, ez zen hobea hiribideetan zehar ibilgailuen kea irensten noragabe ibiltzea, edo bere apartamentuan adoregabetua geratzea eta, azkenik, bulegora joatea erabaki du. Ezin askorik egin, baina, eta idazmakinatik aurreko egunetik zuen orri erdi idatzia atera eta orri zuri bat jarri du.

Vincent maitea:

      Suposatzen diat inozoa dela, baina bestetik nire partetik tipikoa, hiri idazten aritzea soilik duela ordu eta laurden denean alde egin duala, baina ezin diat beste zereginen batean pentsatu eta, beraz, hemen nagok. Ikusten duanez, ez diat goiza libre hartu, esan nuenaren kontra, eta denak, Waldo salbu, aski harriturik geratu dituk; batetik, bertan ikusi nautelako eta, bigarrenik, nire uzkurduragatik. Egiatan, despedida ederra izan duk, hain haiz gozoa! Eta ez espero nian bezain deprimentea, salbu eta trena abiatu denean eta nik sarrerarantz egin dudanean, ama hura, agur esaten ari zena gu bezala, ondotik pasatu zaidala eta marruka entzun dudala nahiko ozen, eta pattal sentiarazi naik. Oso arraroa duk tren geltoki batean bakarrik egotea goizeko 10:00etan. Gero, deslai ibili nauk zenbait dendatako erakusleihoetako oinetakoak ikusten, hik esan bezala, Waterloo Bridgeko amaierako eszenan bezalaxe. Baina halakoa duk artistaren bizitza eta bere ingurukoena eta, honenbestez, ez pentsa kexatzen ari naizenik, zeren bestetik, nik ere gozatzen diat, noski, hire bokazioaren glamourrarekin; hi maitatzeaz gainera.

      Orain Zalstem-Zalessky printzesari deitu beharko niokek berriz ere eta galdetu Ekialderako bidaiaren inguruan, eta eskertu artelan espainiar bat uzteagatik, eta azaldu zergatik ez ditugun erabiliko berak eskainitako beste biak, baina ez diat deia egiteko batere gogorik. Geroago egingo diat.

      Renee telefonoz hitz egiten ari duk Italian Lines-ekoekin, ea uzten diguten beraien luxuzko Leonardo da Vinci ontzi berria (Andrea Doria ordezkatu duena) bere inaugurazio bidaiatik iristen denean, artista moderno italiar askoren artelanak ditu-eta; oso dibertigarria izango duk azkenean hona agertzen badira.

      Idazmakinako zinta aldatu berri diat, ikus dezakean bezala.

      Uste diat ez niala kontatu gauzak aldatu egin direla gau hartan Grace eta biok afaltzera eraman gintuen indiarrari dagokionean. Bere asmoetako bat zenbait artista gonbidatzea zuan, bera eta bere emaztea Indiara bueltan laguntzeko, eta turismo egitera eramateko eta hori guztia, elkartruke kultural baten akordio moduan (berak bere kasa finantzatua). Tira, Walt eta biok bidaia hartara joatekotan geundean (Walt Silver bere argazki zoragarriengatik) eta Grace ere gonbidaturik zegoan, eta Waltek pentsatu zian hi ere etor hintekeela; alde batetik, Gracek pentsatu zian dibertigarriagoa litzatekeela denok batera joanda, eta, bestetik, dantzari moduan interesaturik egongo hintzelako eta bidaiaren asmoetan bete-betean sartuko litzatekeelako (artista mota bakoitzeko bana; ez zakiat zer egin behar zuten eskulturarekin, zalantza diat ea Giorgio Spaventa nahi zuten haiekin). Nolanahi den, hau guztia antolatu zuen indiarrak Graceri esan zioan berak asmatutako prozesu metaliko kimiko bat salduko ziola eskaintza onenari, zeina, azkenik, 8.000.000 dolarren truke saldu zuen, alemaniarrei. Akordioa lortu ondoren, Grace patriotiko jarri zuan eta dena bertan behera utzi, eta indiarra aski haserretu zuan, zeren gurekin diru mordoa xahutu nahi izateaz aparte, itxuraz, beste zenbait ideia kurios zitian, ziur aski, pentsatzen dugunez, amerikar mordoa berarekin hor zehar bueltaka edukitzeak Mendebaldeko Alemania berrarmatzen laguntzeagatiko estigma erauziko ziolako (behintzat, imajinatzen diat Mendebaldeko Alemaniari salduko ziola, jainkoarren!). Nolanahi den, bazirudik denbora asko igaroko dela fatxada guztia eskultura pornografikoz beteriko tenplu famatua bisitatu aurretik. Eta, noski, gu ez gintuzkek gonbidatuak izango, Gracek zerbait benetan drastikoa egin ezean behinik behin, indiarrarekin maitemindu edo nik zer zakiat.

      Bob Cornellek bere burua gainditu zian atzo jatortasunean. Renee eta Waldo eraman zitian Kabukiren azkeneko emanaldira, zeina ez zuten ikusia eta izugarri gustatu zitzaien.

      Tira, hobe diat orain printzesari dei hori egiten badiot eta koskak berdintzen baditut. Ezer ahaztu baldin baduk hemen eta behar izango bahu esadak eta bidaliko diat, behingoz nire ohiko geroratzerik gabe. Eta eginahalak egingo ditiat landareak zaintzeko, baita bitamina pastillak eman behar badizkiet ere.

      Dagoeneko aitor dezakedana baino gehiago haut faltan, eta espero diat hik ere faltan izatea ni, baina pozik egotea halaber.

Maitasunez,

FRANK

Sao Paulo 1957,
Venezia 1958

Kontu honetaz tonteria asko esan dituk, ez duk sinestekoa, motel. Begira, Francoren heriotzaren ondorenean unibertsitateak ugaritu zituan, autonomia bakoitzak nahi zian berea eta, klaro, ez zegoen tokian topatu behar irakasleak. Unibertsitate irakasletxo horiek arteari azken urteotan eragin dioten kaltea, ezin kontatzeko modukoa duk. Autonomien zera hori, badakik, katxondeo hutsa izan zuan, amaierarik gabeko festa; Trantsizio horren mozkorraldi betean, denek nahi izan ditiztek beren txiringitoak, eta horra txiringito goi-asmoduna: unibertsitatea. Patetikoa izan duk. Bazakiat hori orain esatea ez dela politikoki zuzena, baina niri bost horrek guztiak, nire edadean ez nauk egongo ba politikoki zuzenari begira. Hi euskalduna izanda autonomien zera horren aldekoa izango haiz, noski, jakitun nauk, lasai, ez ditek alferrik egin hamarkadetako lan isila; baina sentitzen diat, gazte, ez nauk aho bizarrekin ibiliko, nire iritzia eskatu didak garai hartaz guztiaz eta eman emango diat. Nola? Ederki ba, pozten nauk, gazte. Bada, horixe, prestakuntza batere gabeko jendea sartu zela unibertsitatean eta gero justifikazioren bat eman behar eta denak hasi zituan, artearen esparruan behintzat, zeren nik horretaz hitz egin zezakeat, bazegok jendea guztiaz dakiena, antza, guztiaz dela iritzi bat emateko kapaza, baina ez, ni ez, nik bi-hiru gauzaz baizik ezin zezakeat iritzirik eman, eta horien artean bat baldin bazagok taxuzkoa, hori artea duk, eta bereziki hamarkada haietakoa. Harrotasunez esan zezakeat jende gutxik egin zuela lan guk bezainbeste artearen alde, jende gutxik esan zezakek garaiko artista onenekin tratutan ibili zela, eta museo zuzendariekin, ez soilik espainiarrak, horiek esan gabe zoazak, baita nazioartekoak ere: De Kooning, Chagall, Rauschenberg, Magritte, horiek denak eta askoz gehiago ezagutu nitian, bertatik bertara. Nork ezagutu zituen horiek denak eta nork famatu zituen Tapies, eta Canogar, eta Chillida eta horiek guztiak? Luis Gonzalez Roblesek. Lau laguntzaile presturekin, bai, baina finean neronek, mutil. Barkatuko didak, baina gorroto diat modestia faltsua, eta gauzak izan ziren bezala kontatu behar dituk. Bazakiat, orain inork ez dik lan hori aitortzen baina halakoa duk gure herrialde zipotz hau, etxekalte dabilena loriatzen dik eta ezkutuko lanean ari dena ahanzturara kondenatzen, baina etsita nagok, jada ez diat asko espero Espainia zera honetatik, askoz gutxiago gobernutik, jakina, zeren, tira, sozialistak, oraingo popular hauek…. Tira, ez nauk luzatuko kontu hauekin gehiegi erretxinduko naiz-eta. Unibertsitateko irakasleak etorri zituan, beraz, gazte eta eskarmentu gabeko, Murtziako unibertsitatekoak edo Teruelekoak edo Cartagenakoak, nik zer zakiat, denek behar ditiztek unibertsitateak eta denek katedradunak, denek itxura emango duten lau irakasletxo, eta hasi zituan zeinek tonteria handiena esango, zeren badakik, mundu horretan auzia duk kontuak idaztea, zein aurrekoa baino estrabaganteagoa, horrek ematen du-eta sona akademiaren mundu absurdo horretan, norbere burua nabarmentzeko metodo behinena, esan ezak handiena eta txalo ozenagoak jasoko dituk. Berdin dik zentzuzkoa den, azterketa enpiriko minimo batekin bat datorren ala ez, igual dik denak, gauza duk zarata ateratzea; fokua zugan jartzea, esango ditek egungo hortera horiek guztiek. Eta gero, bada azken urteotako moda inozo hau, ez soilik gure artekoa, zeinaren arabera dena politikoki neurtu behar den, dena duk lau lentejadun ideia politikora erreduzigarria: halakoak ez zakiat zergatik lortu zuela arrakasta, beste hark ez zakiat noren babesa zuela, harako hark ez zakiat zer alderditan zuela aita, ama, anaia, edo Espiritu Santua, beste harako hura gizona dela, eta zuria, eta emakumeak gustatzen zaizkiok, benetan, ez zagok sinesterik zelako tonteriak esan daitezkeen eta hemen dena duk festa, iji eta aja, eta aurrera. Buruan lau lenteja, eta horrekin bizitza guztirako; eta gainontzekook, gainera, haiek jan behar derrigorrean. Holaxe hasi zituan, hortaz, zera horrekin, frankismoaren muntaia izan zela hori guztia eta tartartar, erregimenaren bunker batean sartu ginela funtzionario batzuk, eta lau politikarik eta guk estrategia perfektua diseinatu genuela: erabil dezagun arte abstraktua erregimenaren alde, horrela gure irudia hobetu ahal izango diagu kanpoan, Espainia moderno baten itxura eman eta tartartar. Halakorik! Ez zakiat ondo nor hasi zen horrekin baina esan behar diat inoiz ez zutela nirekin halakorik kontrastatu, bai zera, halaxe duk zientzia modernoa, antza denez, teoria ero bat imajinatzen diat, paperean idatzi, kongresu batean bota eta horra egia eztabaidaezin bat, nahiz eta garaiko protagonista bat berarekin ere ez komentatu. Bat hasi zuan eta ziento batek jarrai, eta orain denek errepikatzen ditek gauza bera, etengabe, eta errepikatzen ditek gainera halako moldez non sekulako deskubrimendua egiten ariko balira bezalako itxura ematen duten. Ez zakiat zenbat gazte etorri zaizkidan gerora ipuin berberarekin eta nik denei gauza bera, hori guztia asmakeria hutsa dela, ipuin polit bat, politegia, ondoegi ahokatua egia izateko. Gezur hutsa, hitz bitan esateko. Gainera, ez duk inoiz egon estatu politikarik artearentzat hemen, inoiz ez! Hik uste duk frankismoko politikari horiei artea axola zitzaiela? Batzuetan pentsatzen diat haien aurkari handienek miresten zituztela gehien; izan ere, halako nazioarteko muntaia sortzeko kapazak zirela pentsatzea ere! Ez intentzio batekin ez bestearekin, inork ez ziok garrantzi txikienik ere eman arteari gure herrian, politikariez eta estatu gizonez ari nauk, eta, beraz, absurdoak dituk teoria konspiratzaile horiek guztiak. Politikarientzat inoiz ez duk prioritatea izan kultura, bost axola horiei, eta artearen esparruan zerbait egin bada izan duk funtzionario umil batzuek hamarkadatan egin duten lanagatik, tartean nerau. Baina politika kulturala? Horixe bai entelekia! Eta horretan ez dituk ezberdintzen nire garaikoak eta oraingoak; diktadura eta nahi duan guztia, baina azken urteetako gobernuek gauza bera egiten ditek. Berdin Madrilen edo autonomietan, horretan ere igualak denak, alajaina. Gauza bera egin ditek denek, ezer ez, alegia. Italian, Frantzian, Ingalaterran… hara joan eta politika kultural bat ikusiko duk. Eta, kasu, askotan desados egon nauk, eta nagok, politika horiekin, baina eduki dutenik ezin uka, eta hori ez edukitzea baino puskaz ere hobe duk, duan politika munduko traketsena delarik ere. Bai, bai, barkatu, esan diat lehen ere, gazte, moztu iezadak luzamendutan ibiltzen banaiz. Ba, ez pentsa, ez, ni 1951ko I. Bienal Hispanoamerikarrean beste bat, bat gehiago, izan ninduan, koordinatzailea, lana erruz, beti bezala, baina ez zituan nire esku egon erabaki garrantzitsuenak. Ruiz Gimenez diok? Karkarkar, beti izan duk oso pedagogikoa. Hori idatzi bazuen… Seguru paseoan zebilela, edo terrazetan kafeak hartzen, gu erakusketaren muntaian ari ginen bitartean. Ai, Joaquin, beti bere ideiekin, beti bezain apostoliko. Sanchez Bella, Leopoldo Panero, Lafuente Ferrari, Ainaud de Lasarte, Juan Ramon Masoliver, Santos Torroella… horiek guztiak egon zituan han, ni koordinatzaile hutsa izan ninduan. 57an? Bai, hori jada geroago izan zuan eta hor bai, hor eskuak libre izan nitian gauzak egiteko.

      Nik uste 56ko bukaeran edo 57ko hasieretan hasi nintzela bienala prestatzen. Komisario-buru gisa, behinik behin. Denbora gutxi, baina garai hartan hala egin behar izaten genian lan, eta gure herriak bienalean parte hartzeko diplomazia lanak luze jo zian; imajinatuko duk zein zen oztopo nagusia. Chillida? Bai, sartu nahi izan zitean, eta nik ez nian arazorik izango hura ere sartzeko, baina Veneziarekin zebilean orduan buru-belarri, Venezia irabazi nahi zian eta irabazi zian, guk egindako lanari esker, noski, besteak beste. Ordurako nahiko argi zegoan gazte horrek zeresana emango zuela, baina 58a arte oraindik ez zian eztanda egin. Nork esaten dik guk egindako lanik gabe gero izan zena izatera iritsiko zela? Talentu mordoa zagok hor zehar, artista bikain ugari, beharrezko plataformarik eduki ez dutelako ahanzturan geratu direnak; eta artista erdipurdiko mordoa babes egokia eduki izateagatik goratua izan dena. Aber, ez gaitezen tronpa, talentua duk inportanteena, artistaren beraren balioa, zeren hori gabe lor dezakek unean uneko arrakasta, lau edo bost laudorio eta hire menera lerde jarioka biziko diren lau edo bost mozolo, hori egiteko prest dagoen jende piloa dago-eta mundu honetan, baina luzera, talenturik gabe jai daukak. Hori bai, horrekin bakarrik ere ez duk nahikoa izango, eta esan bezala, hor sartzen duk gure lana. Gure lana ondo egin ezean ere jai ditek artistek. Batzuei injustua irudituko zaiek, xaloz inguraturik bizi gaituk, zeruetan bizi den jendeaz, eta edozerengatik espantuka bizi direnak, eta niri ere esan izan zidatek maiz nola den posible halako gauzek, leku egokian momentu egokian egoteak edo, bestela esanda, hire artearen promozio eta erakusketa plataforma on bat edukitzeak, nola den posible horrek hainbesterako pisua edukitzea, ez ote den hori injustizia bat, artea bere balioagatik epaitu beharko litzatekeela, eta orduan niri barregura sartzen zaidak eta lanak izaten ditiat algaraka ez hasteko, ze jende desubikatua bizi den mundu honetan, harritzekoa duk, errealitatetik aparte bizi direnak erabat, horiek ere izango ditek babesleren bat beren bizitzan zeren bestela ez duk sinestekoa nola bizi daitekeen bat errealitatetik hain aparte, bizitza errealarekin sekula aurrez aurre egon gabe. Ez zakiat ingeles askorik baina kasu horietan gogoa ematen zidak esateko: welcome to reality.

      Chillida Veneziarako utzi genian, beraz, nahiz eta Tomas Suñer, Rioko enbaxadorea, majo tematu zitzaidan, eginahalak egin nitzala hura sartzeko, eta azkenean Oteizarekin joan gintuan eskulturan. Tira, Jose Planes ere eraman genian, baina figuratibo gisa. Bazakiat Oteiza gerora nitaz gaizki esaka ibili zela gau eta egun, baina adin honekin jada ez naitek gauza hauek asaldatuko; jaso dudan kritika bakoitzagatik aztoratu izan banintz! Bada, bai, jakitun nauk egundokoak bota zituela nire kontra, ez nauk bakarra izan, hori ere ondo zakiat, halako estiloa zian tipoak, baina egundokoak esanda ere esan behar diat Oteizak lana beltz egin zuela, hori aitortu behar diat, hilabete horietan guztietan buru-belarri ibili zuan, eta bere lanaren ordaina jaso zian, ez gehiago eta ez gutxiago; guk lagunduta, noski. Guk, edo zehazkiago, nik; bazakiat orain zera maiestatiko hauek daudela modan. Madrilen jarri zuan estudio batean, Nuevos Ministeriosen, eta nik uste handik atera gabe ibiltzen zela gau eta egun. Garbi zian Sao Pauloko Bienalaren alde egin behar zuela, dena eman han zerbait lortzeko. Ordurako ez zuan gaztetxo bat ere, eta bere momentua zuan hura, halako sariren bat lortu ezean gero nekez lortuko zian nazioarteko sonarik eta betiko geratuko zuan Espainiako eskultoreen artean, eskultore bat gehiago beste hamaikaren artean. Nik uste argi izan zuela hori, eta bereak eta bi egin zitian saria lortzeko. Eta, hasteko, tailerrean lana. Esan diat, ez diat problemarik hori onartzeko. Ez nauk pertsona herratsua; Errege Katolikoentzat Errege Katolikoena dena. Madrilen pare bat bilera-edo egingo genitian eta aurrez aurre suhar baina adeitsu izan zuan nirekin; tira, ia beti izan zuan horrela nirekin, egia esan; maldizioka beste une batzuetan hasten zuan, bereziki publikoa eta komunikabideak zituenean aurrean. Huarteren babesa izan zian, badakik, kontu ezaguna duk, eta hori hala duk, babes hori gabe ezingo zian Propósito experimental delako hura osatu. Hori garbi zagok.

      Eskultura kopuruarena? Bai, motel, lan ederra eman ziguan horrekin; aber, jakingo duk, ez zuan erraza Oteizarekin lan egitea, beti ibiltzen zuan borobilari ertza bilatzen, eta orduan ere ondo zorabiatu gintian hogeita zortzi eskultura aurkeztu zizkigunean. Gero, badakik, hamar familiatan antolatu zitian eta aurrera, abila zuan tipoa gauza horietarako. Eskerrak, hori bai, ez zirela eskultura handiak, bestela joan hadi espazio horretan hogeita zortzi eskultura sartzera. Beste artisten kexak? Ez diat akorduan arazo berezirik. Sao Paulo arrakasta erabatekoa izan zuan, Venezia bezalaxe, eta horrekin geratu gintuan. Askatasuna eman geniean artista guztiei, gainera; guk katalogo orokor bat ez aurkeztea erabaki genian, ez gintuan denboraz halakotan sartzeko, baina artistei aukera eman geniean, nahi izatera, bakoitzak berea egiteko. Katalogoa aurkeztu zuten bakarrak Tapies eta Oteiza izan zituan. Besteetako inork ez zian aurkeztu, haiek jakingo ditek zergatik, eta, beraz, hori bakoitzaren esku egon zuan, ezin kexa batek hau eta besteak hura egin zuelako. Eta hori ere azierto handia izan zuan haren aldetik, ez diat lotsarik hori ere aitortzeko, zeren, badakik, Oteizaren eskulturak asko irabazten zian esplikazioekin, eta Propósito experimental delakoa arrakasta hutsa izan zuan, igual eskulturek beraiek baino sona handiagoa izan zian. Hori ere zetorrenaren zantzutzat har zezakeagu orain. Orain besterik ez zagok, motel, azalpenak, esplikazioak eta testu hanpatuak. Baina bai, Oteizak ondo egiten zian hori, eta katalogorik gabe geratu gintuan derrepente, jendea txundituta geratu zuan haren teoriekin. Ikusgarri geratu zuan erakusketa, argazkiak aurkitzen badituk ikusiko duk, zeinen lan ona egin genuen urte horietan, alajaina. Eta Oteizak ere lan ona egin zian Sao Paulorako, esan diat, bereziki hain denbora gutxian eskultura multzo hori aurkeztuta eta katalogo hori. Nik uste eskultura denak edo ia denak izango zirela berriak, berariaz sortuak; tira, ez nauk ondo akordatzen, konprobatu ahal izango duk hik artxiboren batean-edo, ezta? Obren erosketa? Bada, gauza bera. Gogoan diat interesa egon zela, eta ez soilik Brasilen bertan, hortik kanpo ere bai. Amerikanoek zerbait nahi izan zitean, ingelesek edo alemanek, orain ez nauk ondo akordatzen, baita ere, baina ezin diat askoz gehiago esan, ez zakiat interes horiek gero burura eraman ziren. Ameriketako galeria batek obra batzuk eraman zituela uste diat. Nola? Gress Gallery diok? Washington? Izan litekek, bai. Esan diat, onena gauza horiek artxiboetan begiratzea, zerbait egongo duk hortik.

      Egun frenetikoak izan zituan Brasilgoak, bai. Esan diat, denboraz oso larri ibili gintuan eta hara iritsi bezain pronto ere berdin: muntaiak, antolatzaileekin bilerak, artisten koordinazioa, ekitaldi sozialak… Erotzekoa zuan. Eta hor ere Oteiza izan zuan langileenetarik. Berea azkar samar izan genian prest, beste batzuen aretoak oraindik hastapenetan zeuden bitartean, eta inaugurazioaren bezperan oraindik iritsiko ez ginela uste genuela. Gero iritsi iritsi gintuan. Beti iristen haiz azkenean, modu batera edo bestera. Egia esan ez diat egundik ondo ulertzen nola jasaten genuen erritmo hori. Gazteak gintuan, hori izango duk. Edo gazteagoak, behinik behin. Holandako delegazioak eskainitako koktel batera Oteizarekin joan nintzela gogoratzen nauk. Esan diat lehenago ere bai, ezta? Garai hartan ondo moldatzen gintuan; hura zen bezalakoa zuan, baina harreman adeitsua genian, geroago etorri zituan purrustadak, maldizioak eta bestelakoak. Ziur zegoan irabaziko zuela, hori esan diezaaket; tira, tipo xaloa ere ez zuan, eta pentsatuko zian gauza hauek zailak direla aldez aurretik erabat ziur edukitzea, eta pentsatuko zian akaso gero ez zuela irabaziko, baina konbentzimendu osoa zian bera zela bienaleko arkitektorik onena, arkitekto bakarra, hala esaten zian, ni nauk hemengo arkitekto bakarra, gainontzekoak nik zer zakiat, arotzak, artisauak edo halakoren bat izango balira bezala, baina ez artistak. Eta bai, arrazoi zian horretan, ez duk nahikoa artista handia izatearekin, eta lehen esan diadan moduan hor sartzen zuan nire lana, Oteizak mespretxuz intriga politikoak deitzen zuen horretan; baina hor ere jakin egin behar lan egiten, zeren gu iritsi arte Espainiako artea, gerraz geroztik, basamortu bat izan zuan nazioartean, hori azkar ahazten zaiguk, azkar ahazten zaiguk berrogeita hamabosta arte, gutxi gorabehera, zein zen egoera; gero etorri zituan bienalak eta hori guztia eta dena aldatu zuan, baina hor lan bat egin zelako, artistak egon baziren, baina horri guztiari bilgarri polit bat jarri behar zaiok eta horretarako zegoan aurrean duan jaun hau. Gero unibertsitateko irakasle gazte horiek jasan behar gainera, beren teoria estrafalario horiekin, ez duk sinestekoa, gazte. Iraultza bat izan zuan, bere erara, egoera irauli genian, eta hortik etorri zituan Tapiesak eta Chillidak eta abarrak, gaur eguneraino luzatu den lerro hori.

      Ea, erakuts iezadak… karkarkar nire letra duk dudarik gabe, ez ninduan gogoratzen horrela jakinarazi nionik, ez zakiat, momentuko beroaldia izango zuan. Eres el Gran Premio de IV Bienal. Estoy donde los ingleses. Un abrazo, Luis. Karkarkar. Gaizki-ulertua? Ez zakiat hori. Hara, ez nian horren berri. Ohar horregatik? Ziur hago horregatik izan zela eta ez Oteizaren ameskeriengatik? Bai, gogoratzen nauk polemikarekin, baina ez diat uste nire oharrak zerikusirik izan zuenik. Ikusten duk, eskuz idatzitako presazko ohartxo bat duk, teknikoki ez zuela sari nagusia jaso baizik eta nazioarteko eskultura saria? Ados, baina momentu horretan hori gutxienekoa zuan, ezin zehaztasun guztiak jarri horrelako ohartxo batean. Nik behintzat garbi izan nian sari nagusia Morandiri eman geniola epaimahaikideek eta pintura eta arkitektura sariak Nicholsoni eta Oteizari, hurrenez hurren. Ea, kasu hauetan sari nagusia artista zahar eta kontsakratu batentzat izaten duk, haren ibilbideari emandako saria, nolabait, eta besteak izaten dituk momentuan, ikuspuntu garaikide batetik lanean ari diren artista bizientzat. Eta Oteizak ulertu zian, edo ulertu nahi izan zian, Morandik Nicholsoni kendu ziola saria, eta Nicholson gabe geratu zela, eta beretzat Morandiren artea arte zaharra zuan eta Nicholsonena arte bizia, baina ez zuan horrela izan, ikusten duk, Nicholsonek ere jaso zian bere saria, Oteizarena bezalaxe, baina pinturan. Morandiri eman genioan, bai, baina eztabaida luzea izan genian, batzuen ustez Chagallek jaso behar zuen-eta sari nagusia, eta hor ibili zituan bando batekoak eta bestekoak borrokan, nik Morandiren alde egin nian baina ez zuan hori nire buruhausterik handiena, kategoria horretarako ez genuelako espainiarrik, eta hala, nire tratua italiarrekin izan zuan, nik Morandiri emango zioat boza baina zuek Oteizari eta halaxe egin genian txama. Egia esan, uste baino errazagoa izan zuan Oteizarena, gozo joan zuan bozketa. Epaimahaikide brasildarren babesa segurtatua genian, eta horrek asko lagundu zian. Gero amerikanoek-eta gutxi pintatzen zitean han, Alfred Barr batek, adibidez, izen handia bihurtu ditek, baina nik esaten diat bozketa haietan, eta ez bakarrik Sao Paulokoan, ezer gutxi eragiten zutela haren iritzi zein irizpideek. Mito asko zagok eraisteko. Beti izan dituk onak amerikanoak marketinean, baina hori besterik ez.

      Ados, bai. Nahi duan bezala, ni hemen laguntzeko nagok. Gauza asko ahaztuak ditiat, baina funtsezkoa gordetzen dik buru zahar honek, nik uste. Hala duk, bai, Veneziakoa horren guztiaren gailurra izan zuan nolabait, zeren, bai, Sao Paulo garrantzitsua zuan eta eginahalak egin zitiztean, eta dirua majo sartu Veneziaren mailara iristeko, eta lau ediziotan sekulako aurrerapausoa egin zitean, baina Venezia Venezia zuan, aparteko itzala zian, eta ez ahaztu berrogeita hamaseikoa hogeita bederatzigarren edizioa izan zela. Hogeita bederatzigarrena, erraz esaten duk. Handik paseak zituan erraldoi guztiak edo haien obrak, Klimt, eta Courbet, eta Picasso, eta Braque, eta Magritte, eta abar. Orduan, gure artea haienaren pare jartzea izugarria izan zuan, eta neurri handi batean gure lanari esker, esan gabe zoak. Zeren artistak bagenituen, asko gazteak gainera, talentua ere bai, baina leihoa falta zuan, txikia izanik ere egokia izango zen leiho bat. Eta hori Gonzalez Roblesek jarri zian, ez gaituk itzulinguruka ibiliko. Hitz egiten ari zaian gizon xahar honek. Zeren aurreko bienaletan sekulako anabasa bidali genian, artisten nahaste-borrastea, zentzu eta irizpiderik gabea; artista gehiegi, azken batean, eta denak mordoiloan, eta horrela ezin genian ezer irabazi, ez zegoan artistari behar duen tokia emateko modurik. Orduan, artista kopurua jaistea izan zuan nik hartu nuen lehenengo erabakia, gutxiago eramatea baina mimoz lantzea, eta bi urte geroago eramango genitian beste batzuk, edo beste bienaletara, edo nik zer zakiat, baina ezin genian joan Veneziara lagun kuadrilla bat izango bagina bezala, denak multzoan, aliritzira, ez genian itxurarik ematen horrela. Eta gero beste zerbait zegoan. Abstraktuak oso gutxi eramaten genitian, hor jarraitzen genian figuratiboekin tematurik, eta kasu, ez diat esaten figuratibo onik ez genuenik, hor zeudean Cossio, Ortega Muñoz, Guinovart… neronek horiexek eraman nitian berrogeita hemezortzian, baina bat duk hori eta bestea duk garaiko korronte artistiko aurreratuenei, garaiko arte bizienari, entzungor egitea. Eta orduan abstraktua zegoan indartsu, ez zegoan beste hizpiderik ni joaten nintzen nazioarteko bilkura guztietan, arte abstraktua gora eta arte abstraktua behera, eta haren bueltako teoria guztiak, eta beti bezala amerikanoak beraien Pollock eta abarrekin; baina bueno, kontua duk, testuinguru horretan nola ez genituen ba eramango artista abstraktuak, are gehiago Tapies bat, eta Saura bat, edo Chillida bat bezalakoak genituenean gure artean, berrogei urte bete gabeak oraindik eta beren karreren indar betean? Eta, bai, politika aldaketa hori erabakigarria izan zuan, bistan denez, eta nik egin nian politika aldaketa hori, ez Francok, ez Garcia-Minak, ez beste inork, ez genian besterik behar. Halako aldaketa bat egiteko arte panorama ezagutu behar duk eta usaimena eduki, eta hori ezin dik edonork egin, ez duk lau politikari edo burokrataren artean egin dezaketen zerbait. Hau esan beharra ere. Eta halaxe iritsi zituan Veneziako lau sariak, Tapies, Chillida, Aguilera Cerni, eta gure pabiloiari eman zioten UNESCO saria. Horrela esaten diat, lau sariak segidan botata bata bestearen atzetik, eta hunkitu egiten nauk oraindik, alajaina. Chillida? Bai, berea izan zuan sari nagusia, noski, baina besteak ere hor egon zituan: Tapiesen aurretik soilik Tobey geratu zuan eta Aguilera Cernirenean ez nian zerikusi zuzenik eduki, aitortu behar diat, kritiken zerak beste bide batetik joaten ziren-eta, baina herri gisa sekulakoa izan zuan. Gure Espainia mapan jarri genian, mapan berriro ere. Lan beltz egin ondoren jasotako fruituak inondik ere. Leihotxo bat, lehen ere esan diat, baina ez nolanahikoa.

      Nork esan dik hori? Portabellak? Bon, bon, bon, ez egidak mingainetik tira. Burdinazko egitura sortu nuela? Inor ezin zela sartu? Aizak, nire lana zuan, zer nahi duk, aurreko anabasa hori? Hala jarraitu izan bagenu sari bakar bat ere ez genikean eskuratuko. Gauza gutxi zeuzkaat argi mundu honetan, baina hori garbi diat, baiki. Nire lan egiteko modua ezarri nian, hori onartzen diat, baina denok egiten diagu hori, ala? Bo, ez, egia duk, lan egiten ez dutenek izan ezik, eta zoritxarrez, horrelako mordoa ditiagu herri honetan. Inportantea zuan dena loturik joatea, dena ondo pentsatuta, lerro editorial argi batekin lan egitea, nahiz eta orduan ez genian oraindik terminologia hori erabiltzen; eta horretarako kontrola ezinbestekoa zuan. Burdinazko egitura? Entzun behar direnak. Ai, Portabella, horrek ere hobe likek isilik.

      Nola izan zen aukeraketa? Ez diat esan dagoeneko, ala? Nire irizpide propioz aukeratu nitian horiek guztiak, ez nian gobernutik inolako presiorik jaso, ezta iradokizunik ere, eskuak suelto izan nitian, hori hala izan zuan; nahi dutena esango ditek unibertsitateko irakasle txepel horiek, baina inorant hutsak besterik ez dituk. Madrilgo Arte Garaikideko Museoan ibili ninduan, kanpoan ibiltzen ninduan asko, bienaletan, erakusketetan, artistei bisitak, nazioarteko zirkuluetan enkontruak, beste komisarioekin bilerak, eta hala, gustua eraikitzen joaten duk bat. Ezinbestekoa duk hori, garaian garaiko artea ezagutzea, usaintzea, zeren komisario mordoa ikusi diat, eta unibertsitate irakasleak ere bai, nola ez, iraganeko artean eta haren kanonetan katramilatuta, momentuan egiten ari den arte biziarekiko itsu; nik ez nian meritu handirik izan, ni herri honetako langile xume bat besterik ez ninduan, azken batean, zerbitzari publiko bat, baina nire lana ondo egin nian, eta ezagutu ezagutzen nian zertan zen nazioarteko artea, eta hor, esan diadan bezala, klabea izan zuan urte horietan arte abstraktuari eta informalismoari eman genion bultzada; ondo zakiat, beste norbait egon izan balitz nire tokian, oraindik arte figuratiboa besterik ez genian eramango bienal horietara guztietara, eta, gero demostratuta geratu zen bezala, erabateko okerra izango zukean.

      Jendea nekaturik zegoan gerrako kontuekin, gerra trauma latza izan zuan denontzat, eta jendeak normala izan nahi, eta beste herrialdeetan goi-mailako artistak zeuden bezala, zergatik ez gure herrian? Herri normal bat, puntako artistekin, ez zuan hainbeste eskatzea. Hor aurreiritzi asko izan zuan, diktadura batean geundela eta arteak libre behar duela eta halako diskurtso hanpatuak entzuten genitian orduan, amerikarrek ez zitean besterik esaten, baina guk demostratu genian horiek hitz politak zirela, hitz harrotuak, baina arteak behar duela politika kultural on bat, gauzak ondo egitea, lana beltz, eta gero fruituak etorri etorriko direla. Eta, esan diat, hor sartzen ninduan ni, Luis Gonzalez Robles jauna.

New York City,
1961/09/17

441 East 9th Street: 6:03 p.m.

— O, Franky, bukatuko al duk behingoz? Berandu iritsiko gaituk.

      Etxearen bestaldetik entzun du Joeren ahotsa. Eskuaz estali du telefonoaren entzungailua.

      — Oraintxe nagok, Vincentekin ari nauk!

      Keinu etsia egin du Joek, eta bere baitarako esan: “Jakingo ez banu bezala!”. Badira minutu batzuk etxean bueltaka ari dela, denbora-pasa, zer egin ez dakiela. Sukalde narrasa garbitu du, ohea egin du (bakanetan egiten duen zerbait), eta orain hor da, bere logelan, apaletako liburuak ordenatzen. Atzo berean Vincentekin pasatu zuen eguna Frankek, balleta ikustera joan ziren, eta luze gabe, ordu erdi eskas barru, antzokiko atean geratu dira harekin. Haria eten ezin duten bi maitale dira, baina azkenaldian Joe susmatzen hasia da, amodio kontuetan ohi den gisara, ezinezkoa dena gertatuko dela, eta haria eten egin egingo dela. Bizitzaren patua, dena ez-dena bilakatzea. Haien harremanak eragin zion amorrazioa bridatzea ezinezkoa egin zitzaion hasieran; eginahalak eginda ere, ezin zintzoak ez ziren pentsamenduak uxatu, ezin balizko haustura ez desiratu. Denborarekin, ordea, eta Vincentek apartamentuan denbora gehiago igaro ahala, sentiera makurrak marguldu zitzaizkion; ez omen dago egunerokoaren zerak baino gauza hoberik dena bere erdira etortzeko. Liburu ilara baten gainaldean hala moduz jarrita dagoen liburu bat hartu du, Pasternaken Zhivago; Frankena da, dudarik gabe, baina bi liburu-bizkar artean lekua egin eta hortxe egokitu du denak ondo lerrokatuta daudela ziurtatuz. Bere gelara hurbiltzen sentitu du Frank.

      — Joe LeSueur jauna, non utzi duk egonarria?

      — Tira, Franky, abia gaitezen.

      Ate nagusiaren aldamenean dauden kako beteetan bilatu du Joek jaka, eta jantzi gabe eraman du eskaileretan behera.

      — Jainko maitea, Sep, itxoin pixka bat.

      — Zer duk orain?

      Bi eskuak parez pare jarrita keinu adierazkorra egin du.

      — Halakoa!

      Burua mugitu du Joek alde batetik bestera.

      — Sukaldea garbitu berri diat eta ez diat ezer ikusi.

      — Bada, halakoa.

      Berriro egin dio keinu bera, oraingoan, Joeri iruditu zaionez, bi eskuen arteko tartea handituz.

      — Non sartu da?

      Eskuaz seinalatu du, gorputza atzerantz eramaten duela.

      — Harantz.

      Jaka eman dio Franki eta atzera sartu da etxean.

      — Badakik izugarrizko nazka ematen didatela, Joe.

      — Kaka saindua, ni zoratzen jartzen nauk, zera. Ezin diagu orain kontu hauekin denbora galdu.

      Sukalderantz egin du Joek, zaborrontzia mugitu du, eta ezer ez. Armairu ertzetan ere begiratu du, nahiz eta hor aski espazio ez dagoela iruditu zaion. Sukaldetik atera eta inguruetan miatu du halaber, alferrik.

      — Ez diat ezer ikusten. Pozoi pixka bat jarriko diat laster batean.

      Harraska azpitik hartu du potoa, eta han-hemen hauts gorrikara zabaldu du arretaz. Hartan, labezomorro bat begiztatu du lauza baten zirrikitutik sartzen.

      — Jesukristo.

      Beste poto bat hartu du, eta hauts horizta bat bota du zirrikituan eta inguruko izkina, arrakala eta eremu zokotuetan.

      — Hau duk kuxidadea.

      — Aurkitu duk?

      — Labezomorroak ere bai.

      Sukalde ingurua ikusteko moduko itxura hartzen ari da, kolore askotariko hautsak han-hemenka.

      — Esan nian, ez diat entenditzen nola hartu genuen apartamentu hau.

      — Berriz hasiko haiz horrekin?

      Bost urte pasa jada elkarrekin bizitzen jarri zirenetik, eta gauza garrantzitsu asko bezalaxe, planifikatu gabea izan zen. Hirira itzultzekoa zen Joe, eta apartamentu bat bilatu bitartean berean gera zitekeela esan zion Frankek; halaxe geratu zen Franken etxean. Gero, Midtowneko apartamentu batera mudatu ziren, Union Square eta Washington Square parkearen bitarteko batera ondoren, eta, halako batez, Larryk eta Howardek East Villageko leku haren berri eman zieten. Logelak alde banatan zituen apartamentua zen, beren erlazio mota sailkaezinerako ezin egokiagoa, eta yarda gutxi batzuetara zuten halaber Tompkins Square Parka. Haatik, ez zuten askorik behar izan lekuaren keriez jabetzeko. Lehenengo solairua izaki, kaleko zarata bertantxe zenuela sentitzen zenuen; Frankek ondo ikasia zuen edozein egokieratan, baita makurrenetan ere, idazteko gaitasuna, baina edonola ere, gehiegia zen hura. Bi lagunak zirikatzeak plazer ematen zion atezain alkoholikoa ere hor zegoen; hasieran kontra egitea deliberatu zuen Joek hura marikoika eta emagizonka etortzen zitzaienean, baina, azkenerako, amore eman eta paso egitea erabaki zuten. Frankek esaten zuen bezala, ez al duk ikusten mozkor gaixo bat besterik ez dela?

      Baina gero Franken eta Vincenten arteko idilioa etorri zen, eta maitasunak gezi guztiak ezti bihurtzeko gaitasuna izaki, ahaztu egin zitzaizkion apartamentu harekikoak. Han ikusten zuen Frank edozein momentutan ohean botata, koadernoa aurrean eta boligrafoa eskuan gelditu gabe lerroak lerroei segika, edo makinari etengabe eraginez klak klak klak, kaletik klaxon oihuak eta lurretik intsektu hilezinak pasieran zirelarik. Hasieran oinazetzen zuen arren, aitortu behar du ordukoak direla Franken poema ederrenak, ez hainbeste apartamentuaren bertute badaezpadakoengatik, baizik eta Vincent agertu zelako eszenan, zeina ororen ezten zen Frankentzat. Etxearekin atzera kexati ibiltzea beste zerbaiten zantzu ote den bere buruari galdezka bukatu ditu pozoiekikoak Joek.

      Kalera irten direnean, bero kolpeak harritu ditu; tenore horretarako hozkirri behar zuen, baina uda giroa da kasik, eta badirudi horrek aldi-ondu egin duela Frank.

      — Begira nolako gaua egingo duen gaur, Joe.

      — Nolakoa?

      Burlaizez bota dio galdera.

      — Beste behin maitemintzekoa.

      — Beste behin diok?

      Algaraka hasi dira biak, azken boladan bakanetan baino egiten ez duten era antzinako horretan, kasik elkar ez ezagutzeraino. Korrika txikian Bederatzigarren kalean mendebaldera egin dute, harik eta, Stuyvesant gurutzatu dutelarik, beherantz egin duten arte. Hitzezkoa ez den paktu bat medio, han bizi direnetik, hiriaren mendebaldera egin behar dutenean handik egiten dute beti, Washington Square Parkeko zalaparta bizitik igarotzeko. Laugarreneraino jaitsi eta, moteldu gabe, estudiante multzoekin gurutzatu dira; sorbaldek talka egin dute ia, eta zumarren gerizpeen freskoa profitatu dute, ezkerraldean geratzen zaizkien eraikinak oraindik ezgai baitira eguzkiaren joa estuan lotzeko. Berehalaxe dira Villagean, Bleecker kalea gurutzatu, pare bat etxadi eta hara kale betokerra, zeinaren alde batean, eraikin xume eta txikiak nagusitzen baitira, bi-hiru solairu besterik ez duten etxeak, adreilu gorri maiztuz eraikiak; lainezaz begiratzen duten etxe-orratz eta eraikin alimalekoen aldamenean, ahanzturan geratutako kalea dirudi hark, ahanzturak eman ohi duen bakea sentiarazten duena. Eraikin horietariko batean dago antzokia, sute-eskailera beltza bistan eta dotorezia transmititu nahi duen sarrerako aterpe obalatua abegikor. “Happy Days” ikusten da nabarmen, leihatilako afixa zuri-beltzezkoan.

Cherry Lane Theatre: 7:06 p.m.

1. EKITALDIA

Txirrin hotsa.

      — Beste egun zoragarri bat!

      Ingurune mortu bat, hareazko eta lur idorreko eremu bat, non muinotxo baten gainaldean emakume bat ageri baita, gorputz erdia lurpean, sabelaldetik gorakoa duela soilik agerian. Eguzki-galdatan.

      — Ekin egunari, Winnie, ekin egunari.

      Objektuen zorroa: hortzetako eskuila, pasta, ispilutxoa, betaurrekoak, aterki bat… O, migraina horiek.

      — Osoki garantizatua, erabat purua.

      Beste egun zoragarri bat, esan du.

      — Okerrago ez, hobeto ez, okerrago ez, aldaketarik ez, oinazerik ez.

      Pistola bat, baltsamo botilatxoa, ezpainetakoa. Gizon baten soin erdia agertu da haren atzean, hura ere erdizka lurperaturik.

      — Beste egun zoriontsu bat izango da honakoa.

      Postal bat.

      — O, tira.

      Eskuila, isipua.

      — Haiek edo hori.

      — Hori.

      — Beste egun zoriontsu bat.

      Kapelak buruen gainean.

      — Itzuli zure zulora, Willie.

      Baselina, tapoia.

      — Beldur gehiagorik ez.

      Txindurri bat, bola zuri bat.

      — Arrautzak!

      — Zer?

      — Larru-jotzea!

      Aterkia zabaldu du Winniek; luze gabe, erre egin da.

      — Gaur ez da atzo baino beroago. Bihar ez da gaur baino beroago izango. Nire bularrak estaliko ote ditu inoiz lurrak?

      Musika-kaxa. Willie kantatzen hasi da.

      — Berriro, Willie, berriro, mesedez! Beste bat!

      Karrakailua.

      — Atera ezazu lurpetik, esan zuen.

      Objektu guztiak sartu ditu zorroan Winniek. Berriro atera du soina zulotik Williek.

      — Errezatu zure errezo zaharra, Winnie.

2. EKITALDIA

Txirrin hotsa.

      — Argi sakratua!

      Winnie aurreko eremu berean, baina oraingoan leporaino lurperatuta.

      — Norbait niri begira ari da oraindik. Nitaz kezkaturik oraindik. Hori da hain zoragarri sentitzen dudana. Begiak nire begietan.

      Pistola alboan, lur gainean, aterkia itxirik.

      — Willie!

      Zorroa ere hor da.

      — Zorroa hor dago, Willie, beti bezain ongi.

      Willie ez da agertzen.

      — Willie! Willie!

      Ez da agertzen.

      — Gupida da eskatzen dudan guztia.

      Txirrin hotsa.

      — Lurrak atmosfera galdu duela uste duzu, Willie. Hori uste al duzu, Willie?

      Isiltasuna.

      — Ez duzu iritzirik, ados. Ez duzu inoiz ezeren inguruko iritzirik. Ulergarria da.

      Bakarrik jarraitzen du.

      — Ez erabat, ez nire, ez orain.

      Aterkiari begiratzen dio.

      — Egun hartan eman zenidan aterkia. Aintzira, ihiak.

      Txirrin hotsa.

      — Brownierekin gogoratzen, Willie? Hor dago Brownie, nire atzean. Hor dago Brownie, Willie.

      Erantzunik ez.

      — Hau da guztia. Zer egingo dut haiek gabe? Zer egingo dut haiek gabe, hitzek huts egiten dutenean?

      Isiltasuna.

      — Erruki handiak, erruki handiak.

      Hizketan jarraitzen du.

      — Zenbat aldiz esan dut ez kasurik egin, Willie, ez kasurik egin txirrinari. Lo egin eta esnatu, lo egin eta esnatu nahieran, besterik ez. Begiak ireki, begiak itxi. Baina ez, ez; orain ez.

      Pausa.

      — Willie? Batzuetan zure jarrera pixka bat arraroa iruditzen zait, Willie.

      Isiltasuna.

      — Negarrak entzuten ditut. Nire buruan egongo dira agian.

      Deiadarka, intzirika hasi da.

      — Esaten nuen, ez dago ezberdintasunik segundo baten zatikiaren eta hurrengoaren artean.

      Burua mugitzen hasi da emeki.

      — Lepoak min ematen dit.

      Hunkiturik, begiak bete.

      — Ezin dut ezer gehiagorik egin, gehiagorik esan, baina gehiago esan behar dut.

      Isiltasuna.

      — Kantatu zure abesti zaharra, Winnie.

      Willie agertu da, eta lau hankatan hurbiltzen ari da, Winnie lurperatua dagoen lekurantz. Kapela kendu du.

      — Tira, hau plazer ustekabea! Non zeunden denbora honetan guztian? Zer ari zinen egiten? Aldatzen? Ez al zenidan entzun zugatik garrasika? Zure zuloan atrapatuta geratu zinen?

      Burua jaso du Williek.

      — Irauten al du ezerk? Ez?

      Kostata mugitzen da Willie.

      — Alde honetan bizitzera etortzea pentsatzen ari zara? Denbora baterako agian? Ez?

      Erantzunik ez.

      — Hori da beti esaten dudana, egun zoriontsua izango da; azken batean, beste egun zoriontsu bat.

      Pausa.

      — Negarrak entzuten ditut. Entzuten al dituzu negarrak inoiz, Willie? Ez?

      Willieri begiratu dio.

      — Begira nazazu berriro, Willie. Beste behin, Willie.

      Begiratu egin dio.

      — Zerk atsekabetzen zaitu, Willie, ez dut sekula halako aurpegierarik ikusi! Jarri kapela, maitea, eguzkia da.

      Pixkana hurbildu da Willie.

      — Nire aurpegia ukitu nahi al duzu berriro? Musu baten bila zabiltza, Willie? Edo beste zerbaiten bila?

      Willie muinotxoan behera irristatu da pixka bat, eta hantxe geratu da burua lurrean. Burua mugitu du gorantz berriz.

      — Ez begiratu niri horrela!

      Emeki entzun zaio Willieri.

      — Irabazi.

      Winnieri aurpegia alaitu zaio pixkanaka.

      — Irabazi.

      Geroz eta alaiago.

      — O, zeinen egun zoriontsua, beste egun zoriontsu bat izango da hau. Azken batean. Gutxi gorabehera.

      Kantuan hasi da Winnie.

Greenwich Village: 8:48 p.m.

Txalo zaparradak eztanda egin eta antzokiko argiak piztu direnean, begi-ukituak sumatu dizkio Joek Franki. Hain ederra eta hain garratza aldi berean, imajinatzen du pentsatzen. Dagoeneko barne-barnetik ezagutzen duela sentitzen du, ez dituzte alferrik igaro hainbeste urte elkarren aldamenean, azkenaldian elkar topatu ezinda dabiltzan arren. Hilabeteak dira Vincentek eta hirurok elkarrekin plana egiten ez zutela, eta halabeharrak egin zuen duela egun gutxi apartamentuan ohi baino denbora luzeagoz kointziditu izana, eta berriketa luzeagorako parada edukitzea. Ordukoan aipatu zion Frankek Becketten obra berriarena, hirian izango zela mundu-estreinaldia, eta Vincentekin joatekoa zela, ea etortzerik nahi zuen. Badaki haien artekoa ez dagoela gozoenean, eta beste norbait izatera, pentsatuko zukeen haren presentzia baliatu nahiko zuela, lagun zahar gisara, Vincentekikoa samurtzen ahalegintzeko; baina ondo daki ez zela hori Franken estiloa. Ez da izartu-zale, eta etortzeko esan bazion hala nahi zuelako zen, ez besterik. Ez du zalantzarik Winnie eta Willieren artekoak oihartzun egingo ziola, baina nori ez? Obrak zein egokieratan harrapatuko, horrek eramango zaitu zirrararen barrunbeetara; areago Frank, berezko jaidurari bridarik ez jartzekoa denez.

      — Zeinen dohakabeak, ala?

      Haiek edo gu, galdetzekotan egon da Joe, baina nahiago ardo minduari ozpinik ez bota. Vincentek hartu du hitza.

      — Agian, azken buruan, ez dituk hain zorigaiztokoak.

      Vincent ere ohartu da Franken hunkiduraz, eta pentsatu du hizketa eztitzea ideia ona izan litekeela, iruditzen baitzaio, nondik begiratzen zaion, obrak baduela gozotik ere. Vincent azken boladan kezkatuegi dago, akaso, Frank atsekabeturik ez ikusteko, eta sarri nahi gabe bada ere, haren komentario hitsak adoretzen saiatzen da automatikoki. Beren ilarako ikusle batzuk zutik dira jada, beraiek noiz altxatuko diren disimuluz zain, eta halaxe egin du berak, Frankek eta Joek ere jarraituko diotelako esperantzaz. Ez da hala izan, ordea. Zutik daudenen aurpegiera iharrei erreparatu die, eta keinu errukior bat egiten entseatu da; eskas samar, esango luke.

      — Uste diat martxa egin beharko genukeela, hemengo hauek…

      — O, bai, bai, barkatu.

      Adeitsu mintzatu zaie Frank.

      Ilun da atera direnerako eta Frankek Larryk eta Claricek antolatu duten koktel baten berri eman die, baina Joek pentsatu du Vincentek ez duela batere gogorik izango, eta haren partez aurreratu da.

      — Nik nahiago nikek gau eder hau aprobetxatu eta trago bat hartzera joan.

      — Egia hori.

      Frank beste egokiera batean edonor konbentzitu eta bere arrimura eramateko gauza litzateke, baina gaur apalago dago, eta oniritzia eman du, akaso koktel horretara geroago joan daitekeelakoan.

      Harritzekoa ez, Frank ezagun batzuekin batu da antzokiaren atarian eta apartean geratu dira Joe eta Vincent.

      — Luzaroan geratuko haiz hirian, Vincent?

      Beti dabil atzera eta aurrera, orain denboraldi bat hirian, orain Mendebaldeko Kostara, orain Kanadara, eta Frankekin geroz eta harreman meheagoa duenez, Joek oraintxe ez daki zein tenoretan egongo den. Badaki aste batzuk daramatzala, horrela denean errazki ondorioztatzen du Franken ibili eta aldartearengatik; garai batean bozkarioz ikusiko zuen, baina, azkenaldian, larri ikusten duenean, ilundura partikular batekin, aski zantzu zaio jakiteko Vincent ez dabilela urruti.

      — Ez, astelehenean abiatuko nauk Montrealera.

      Ez da ausartu galdetzera zenbaterako izango den, errezeloa baitu luzerako izango dela, akaso baita betirako ere, eta laztasunez jasoko luke berri hori, ez zuzenean beragatik, Frankengatik sentituko lukeen urrikalmenduagatik baizik. Hark ere ez dio zehaztu, ziur aski arrazoi beragatik.

      — Ez zenituzten ezagutzen?

      Ondo daki Vincentek Franken adiskide zerrendari jarraitzea ezinezkoa dela, eta ez du esfortzurik egin gogoratzen saiatzeko edo aurretik ikusiak ote zituen pentsatzeko. Zalantza egin du ea lehen Joeren galdera Montrealera joango dela benetan ez zekielako egin duen, asko harritzen du Frankek horren berri eman ez izana, edo, besterik gabe, hurbiltasuna adierazteko modu zeharkako bat izan den; alegia, Joek badakienez zeinen gatazkatsuak diren bere joan-etorrien zerak Frankekin duen erlazioan, horixe bera galdetu izana bere agentzia aitortzeko modu bat izan zitekeela, eta nolabait, bere posizioa ulertzeko era bat. Duda egin du han geratzekotan dela esan ala ez, baina azkenean ez esatea deliberatu du, Frank derrepente agertu eta hizketa gaia hori izatea ekidin nahi duelako. Bistan da erabaki zuhurra eta egokia izan dela.

      Aurrea hartu du Frankek eta Zazpigarren abenidarantz jo, Joe eta Vincenti itxaron gabe kasik. Begiak itxita egingo lukete apustu Cedarren bukatuko dutela. Gertu dira, eta bizpahiru kantoitara begiztatu dituzte “Tavern, Cedar St.” jartzen duten oihalezko estalkiak, zeinak, gauzak egunetik egunera arrapalada betean aldatzen diren hiri honetan ohikoa den gisara, ez dauden jada Cedar kalean kokatuta, University Placen baizik. Eraikin gotor eta luzeen artean geratzen den eraikin ñimiñoa, adreilu ilunez eraikia; gau bizietan kez eta jendez mukuru egoten da, baina gaur, igande iluntzea izaki, lasai antzean dago. Arrakasta edukitzen jarraitzen badu ere, 50etako erdialdean bizitakoa atzean geratu dela iruditzen zaie, eta leku-garai haren mitoa puztearekin batera piztu da halako gainbehera hautemanezin baten sentsazioa. Haiek denak urte batzuk zaharragoak direla, alegia, eta lekuari egozten diote, ziur aski, beren buruei egotzi beharko lieketena.

      — Bi garagardo eta brandy bat, John.

      Mahai txiki baten bueltan eseri dira, egurrezko bereizlez banandurik; larunbat iluntzea balitz Frank zutik egongo zen, segurki, badakite biek, eta benetan harritzekoa da tabernan gutxi izanda ere inor agurtzera joan ez izana.

      — Badakik, Joe? Kanadara joatekoa duk.

      Begira geratu zaio segundo batzuez, eta zalantza egin du berari dagokion erantzutea, edo galdera, finean, Vincenti zuzendua dagoen. Itxoin egin du lipar batez, zerbitzaria edariekin etorri izanak lagundu die.

      Mahaira begira geratu da Vincent, espero du Joe solasaldia bideratzeko gauza izatea. Intziri txiki bat egin du, ia ohartzeke, eta baietz, dantza konpainia batek kontratatu duela eta aukera bakana dela esatera zihoanean jarri dizkiete tragoak mahai gainean.

      Frank ez ezagutzea litzateke haren galderan malezia topatzea. Alabaina, neurritasuna ere ez da bere dohainetarik, eta ez da ezohikoa kontrako eztarriko galderak jaulkitzea tarteka; egokieraz kanpokoak, eulien hegada entzuten hasten zaren horietakoak, edo, suertez, zerbitzaria etortzen denekoa tenkada laxatzera. Lehenengo tragoak eman arte luzatu da isiltasuna.

      — Konpainia batek gonbidatu naik, aukera izugarria duk.

      Baietz egin du buruaz Joek, eta susmoa du hortik aurrerakoak hitz egin gabeak direla Frank eta Vincent; hots, ez dutela zehaztu denboraldi baterako egonaldia izango den, azken boladan ugaritzen ari zaizkion horietako beste bat, edo mugagabe bertan geratzekoa ote den. Izan ere, bigarren aukera izatera, Frankekikoa behin betiko haustea suposatuko luke, eta, ziur aski, Frank ez da ausartu ere egingo galdetzera.

      — Hain haiz zoragarria, bihotz-goxo.

      Fereka gozo batekin lagundu ditu hitzak. Espazio estua osatzen dute bereizleek eta erdian kokatutako mahai txikiak, eta bertaratutakoen arteko distantzia maitasunaren eta etsaitasunaren arteko eremu lauso horretan mugitzen da. Laztanerako beso bateko tartea eta mespretxurako buru-keinu batekoa, gutxi gorabehera.

      Beraien artekoak ez du zera formalik izan inoiz, eta Vincentek orain ez du bere burua behartuta ikusten emandako informazioa baino gehiago ematera. Frankek galdegingo balio esango lioke, baina hura etorkizunekoei itzuri egitekoa da. Frankek harremana koska bat gehiago estutu nahi izan duen guztietan lubakia eraiki izan du berak beti tartean, zeharka zuzenean bainoago, baina lubakia azken batean. Adin tartearen zera da alde batetik, bai, baina horrekin batera doan beste zerbait orobat; Frankek dagoeneko eskarmentua duela erlazioetan, eta, batez ere, beraiena bezalakoetan; Vincententzat, ordea, aski berria izan da guztia, areago hiri handi horretan, mundu berri horretan, eta izu da, izu izan da, Frankek irekitako bidean burutik oinetaraino sartzeko. Behin baino gehiagotan iradoki izan dio Frankek elkarrekin bizitzera joatearena, batez ere duela urtebete edo, Joe harekiko hainbeste urrutiratu zelarik (orain ere urruti jarraitzen du, baina behintzat, Vincent onartzera ailegatu da), baina beti moldatu izan da hura saihesteko. Azken hilabeteetako bere martxak, bestetik, berez baztertu du aukera hori, bestelako aitzakiatan ibili beharrik gabe.

      — Cohasseten egon hintzen konpainia bera al da?

      Ez zaio kontua zertxobait bada ere desbideratzeko beste galdera hoberik bururatu Joeri.

      — Ez, ez, hura estatubatuarra zuan.

      — Leku guztietan nahi ditek nire maitea!

      Keinu herabea egin du Vincentek.

      — Oi, garagardo madarikatu hau.

      Altxatu egin da komunerako, hitz beste egiteko baliagarria izango delakoan.

      Joek duda egin du kontuan sakontzeko aprobetxatu edo ez, orain Frankekin bakarrik geratu delarik. Azken boladako distantziak distantzia, eta harekin aski amorraturik ibili izan den arren, laguntasun minak gordetzen duen muineko hurkoarekiko ardura izaten jarraitzen du; eta dute, esango luke, nahiz eta Frank hori ezkutatzen are abilagoa den. Eta badira zenbait aste Frank aldizka sartu ohi den ilunaldi horietako batean sumatzen duela, Harvardeko garaitik datozkion ilunaldiak, edanak artez areagotuak. Frank aurreratu zaio, baina.

      — Asteak dituk elkarrekin lo egiterik nahi ez duela.

      — Bon, gorabehera hauekin, ez zakiat, akaso deseroso egiten zaizkiok astinaldi emozional hauek.

      — Nola ba?

      — Patxada behar duela.

      — Nik ere behar diat; zein motatakoa, baina, hori duk auzia.

      Trago luze bat eman du Frankek.

      — Beste bat behar duk?

      Keinu anbiguo samar bat egin dio Joek.

      — John, brandy bat eta… gauza bera, Joe?

      Ezaxolaz mugitu du eskua.

      — Eta garagardo bat.

      Beren harremanak inplizitua denaren eremuan mugitzen direlarik, zentzugabea litzateke orain Joek gomendatuko balio Vincentekin hitz egin dezan, eta, bestelako aukerarik ezean, eustea, egonarria, gauzek beren bidea egitea opatzea beste aukerarik ez zaio geratzen; onenera, kontsolamendua.

      — Konponduko zarete.

      Esker oneko zinezko imintzio bat atera zaio Franki.

      — Hain haiz maitagarria batzuetan, Joe.

      Edalontzi zabala luzatu dio, beirak talkatzera gonbidatuz. Atseginez itzuli dio keinua.

      Topa egiten ari zirela itzuli da Vincent mahaira, non erdizka duen garagardo botila dagoen. Inork ez dio galdetu ea beste bat nahi duen.

      — Zer ari zarete ospatzen, bada?

      — Amodioa!

      — A, ikusten dut, eta nik hanka egitera itxoiten duzue amodioari gorazarre egiteko.

      — Izan ere, badakik, amodioa absentzian duk benetan amodio.

      Hiruren barreak entzun dira inguruko mahaietan. Berak ere altxatu du, azkenerako, garagardoa, eta bigarren topatze bat egin behar izan dute. Vincentena izan da gutxien goratu den beira zatia.

      Luze gabe izan da. Joek, sarrerari begira den bakarra izaki, Bill Berkson ikusi du tabernan sartzen. Une batez, pentsatu du agian Frankek abisatuko ziola, baina ez du horretarako betarik eduki eta, gainera, Joe eta Vincent han egonda ezinezkoa da Frankek gonbidatu izana. Agian Frankek berak izango du estualdia besteek baino gehiago. Betiko manera laineza horiekin ikusi du sartzen, segail, hori ere ez da egun batetik bestera aldatzen, eta hasieran ikusi ez dituela iruditu zaion arren, berehala jo du haiengana. Gaitz erdi, pentsatu du bere artean Joek, hari hots egin beharra saihestu du horrela.

      Istant labur bat baino ez da izan, baina Vincentek Joeren aurpegieran sumatu uste izan du ustekabean jazotakoa. Gerturatu zaienean, eskuaz sorbalda laztandu dio Billek, adeitsu, Frank pasabidetik urrutiago geratzen zaiolako. Harritu du bakarrik agertu delako eta ez Alicerekin, edo Le Roirekin, edo are, Kennethekin, baina segituan kalkulatu du, hain justu, aurkitu duenaren bila joan dela tabernara bakarrik, hots, Frank bertan topatuko zuelakoan. Ez zuen itxaron izango, ordea, Joe eta biak harekin egongo zirenik.

      — Southamptonerako treneko bagoira igo Jap eta Vincentekin…

      Berehala biratu du bere arreta, ohi legez, Frankengana. Ez baitu beste interesik, hori iruditu izan zaio beti Vincenti, Frank xurgatzea baino. Ordurako poeta estimatua zen bere inguruan Frank, eta Kenneth Kochen bueltako ikasleak haiengana hurbildu zirenean, Bill izan zen setatiena. Franken beraren errua ere bada, behin baino gehiagotan esan izan dio, bere mingostasuna disimulatu ezinean, eta hark aitortu, gatazka saihesteagatik gehiago, ziur aski, benetan berak ere hori pentsatzen duelako baino. Baina denek dute gazte liluragarriekiko Franken jaiduraren berri; eta are, Vincent bera ere horietako bat izan zen; baina justu aurrekoa, hori da diferentzia. Ezarian, Vincenten distantziamendua areagotu ahala, Billek hartu du haren lekua, nolabait, Franken mundu afektibo-poetikoan, eta lurrikaratxo bat eragin du haren inguruan, Vincent bera ere agertu zenean gertatu zen antzera, bestetik. Billen umekeriak ezin eraman ditu Vincentek, haren sena galtzeko joera gorako klasekoa den edozeren aurrean. Frankek Marlene Dietrichekin egon zirenekoa kontatu zionean Vincenti, eta zeinen dibertigarri egon zen Bill gau hartan, ezin pairatu izan zuen, eta haien harremanean eszenifikatutako sumindura latzenetako bat azaleratu zuen; ordutik, askoz ere zuhurrago jokatzen du Frankek, eta ezinbestekoetan baino ez du hizpide hartzen Bill.

      Ez zaio inoiz gustatu izan morroi hori, pentsatu du bere artean Joek. Gayak limurtzen dibertitzen den hetero tipikoa; eta okerrena, seguru asko ez duela nahita ere egiten, ez dio buru-argitasun hori ere aitortu nahi. Nolanahi den, bistakoa da nola baliatzen duen bere lerdentasun loratu berria Franken aurrean. Suertez, Bill agertu zenerako, Frankekiko nahiko apartatua zebilen eta, beraz, ez du Vincentek bezainbeste tormentatu behar izan bere burua; baina hain justu horregatik iruditzen zaio Billekiko sentitzen duen arbuioa zinezkoagoa, Frankekiko loturarekin zuzenki erlazionaturik ez dagoen zerbait delako. Bere gordinean gogaitzen du Billek, Frank tartean egonda ala ez.

      — Bill, hator, har ezak bat gurekin.

      Bere ondora begiratu du Joek, hor geratzen da esertzeko leku bakarra.

      — Bon, agurtzera gerturatu nahi nian, besterik ez.

      Denek dakite Joek eta Vincentek nahiago luketela Bill batuko ez balitz, baina inork ez du indarrik egin hori gerta dadin. Joe ernegatu egiten du egokiera horietan Franken gauzei aurrez aurre begiratzeko ezgaitasunak.

      — Zer nahi duk? Eskatuko diat nik.

      Isilik begiratu die Vincentek, ikusle.

      — Tira, garagardo bat eskatuko diat orduan.

      — Seguru.

      Aldi berean biek. Elkar zapaldu dute Joek eta Vincentek. Zigarro bat piztu du Billek.

Irun, 1960ko iraila

Barkadazu, gazte, akaso aurrekoan gehiegi luzatu nintzen Batlleren omenezko monumentuaren zera horrekin. Bai, bai, eser zaitez hemen lasai. Zerbait nahi duzu? Deituko diot Isabeli bestela. Badakizu, nahi duzun bezala, edozein momentutan moztu nazazu zerbait behar izanez gero. Sentitzen dut, nola zen zure izena? Ai bai, barkatuko didazu, ez dut inoiz ikasiko, buru xahar honetan ez zait jada ezer gehiago kabitzen. Bo, pozten naiz hala bada zeren gero pentsatu nuen gazte hau Estatu Batuetako erakusketa hura zela-eta etorri da ozeanoaren bestaldetik eta ni Batllerenaz aritu natzaio isildu gabe, esango zuen atso zahar honek a galdetu eta b erantzuten du; nire seme-alabek askotan esan didate, Marta, heldu hariari mesedez eta faborez adarretatik ibiltzea gehiegi gustatzen zaizu eta akaberarako galdu egiten gara denok. Hala izango da denek gauza bera esaten badidate, ez dut ukatzen, baina adarretan ibilita bestela aurkituko ez zenituzkeen gauzak topatzen dituzu maiz. Haiek desesperatu egiten dira batzuetan. Benetan uste dudana da ez dela hariari heltzea kontua baizik eta haiek beti dabiltzala presaka alde batetik bestera, lana, seme-alabak, etxeko kontuak, bata eta bestea, eta ez dutela nire txorakeriekin denbora galdu nahi; efizientziaz hitz egingo diete beren enpresetan eta efizientzia hori eraman nahi dute beren bizitzaren eremu guztietara. A ze atarramentua. Nahiago nindukete isilik, edo gehienera, lau esaldi baino gutxiagoko mezuak esaten. Eta esango nuke ez direla oso zoriontsu, ez ditut ikusten inoiz pozik.

      Bo, esandakoa, joan nadin harira. Egingo nuke Oteiza jaunak ez zuela arrastorik Estatu Batuetako erakusketaren inguruan; doi-doi jakin zuen Montevideoko egonaldiko bukaeran bere obra batzuk MoMAn erakusten ari zirela. Amorratuta zebilen, erakusten ari ziren obrak ez zirelako egokienak eta seguru gaizki paratuko zituztelako gainera. Baina ez zekien askoz gehiago. Washingtongo galerista madarikatu haren jukutria izango zela dena eta artistaren patua negargarria zela, ez zuen besterik esaten, artistak artea egiten duela baina gero askotariko pelajetako jendearen mende geratzen direla obrak: galeristak ez direnean, agenteak, edo ordezkariak, eta bestela komisarioak, edo obra erosi duen bilduma partikulardun aberats zokor-mazoren bat. Eta berari ere horrelako zerbait gertatzen zitzaiola beti, bereziki Sao Paulokoa irabazi ostean, bere artelanen geroz eta kontrol urriagoa zuela eta eskerrak arte ekoizpena utzia zuela, eta nola ba ez zuen utziko panorama artistikoa zen bezain negargarria izaki. Irunera itzultzen naizenean arduratuko naiz horretaz, esaten zuen, orain badut nahiko lan herrialde ustel honetan. Eta, tira, kostata, baina udaren amaierarako ohartu zen zeregin gutxi zuela Batlleren zerarekin, amore eman behar zuela, ez zietela sekula sari hori emango; ahaleginak ahalegin, eta ez ziren gutxi izan, hobe zuela beste kontu batzuetan jartzea indarrak. Eta itzulerako bidaia prestatzeari ekin zioten. Ez da erraza izan behar, hori orduan pentsatzen nuen eta orain ere bai, ia urtebete eman kausa baten alde eta gero etorri bezala itzuli beharra, edo okerrago, Oteiza jaunaren kasuan, herrialde erdiarekin edo gehiagorekin etsaituta bukatuta gainera. Berezko joera izango zuen baina sinetsita nago bere sakonean morroiak egundoko sufrimenduz eramaten zuela hori guztia, pentsa lezake inork bere burua nabarmentzeko kontuak zirela horiek, bera beste guztien gainetik jartzeko joera moduko bat, eta horretan gozatu egiten zuela, baina zer nahi duzu esatea, ez dut uste gauzak hain sinpleak direnik; nik uste bere barrenean bakardade handia sentitzen zuela, ezulertu benetako bat, frustrazio bat, amorrazio bat, eta nahi dituzun -zio guztiak. Bazuen benetakotasun bat hor, egia bat; agian berea, baina egia bat finean. Badakit jende askorentzat ez dela hala izango eta hemengo beste askori galdetuz gero bestela hitz egingo dizutela Oteiza jaunaren inguruan baina ni nire iritzia emateko nago hemen, ezta?

      Eskertzen dizut.

      Orduan, Estatu Batuetakoa gerora jakin nuela gehiago uste dut; alegia, Oteiza jauna Espainiara… barka, Euskal Herrira; ikusten duzu? oraindik burmuin ximeldu hau bada zerbait ikasteko gai, bada Euskal Herrira itzuli zenean harremanetan jarraitu genuen luzez eta nik uste orduan kontatu zizkidala hango aferak. Pena da zeren laneko kontuetako dokumentu eta enparauak ondo gorde ditudan bezalaxe nonbait galdu nuen garai hartan Oteiza jaunarekin eduki nuen korrespondentzia, eta buruz hitz egin behar dizut, nire buru badaezpadako honetaz fidatu beharko zara.

      Behin telefonoz ere hitz egin genuela gogoratzen naiz, ez dakit noiz izango zen, baina urtea bukatu baino lehen seguru, oraindik egunkarian ari nintzelako lanean, entzun Marta, esan zidan, adeitsu, sukaldetik deitzen haugu; eta aldamenean zuen Carreño anderea, harekin ere hitz egin nuen pixka bat, pozik zirudien beraien herrira itzuli zirelako hainbeste denboraren ondoren. Marta estimatua, esaten zidan behin eta berriz Oteiza jaunak, bazirudien paseak zitzaizkiola gure herriko buruhausteak, edo behintzat, atzean utziak zituela, nahiz eta ziur aski ez zituen benetan urte luzetan ahaztuko. Entzun, Marta estimatua, entzun, soinu hau zeukan gure herri antzinakoak, eta gero esplikatu zidanez, zeren nik apenas entzuten nuen ezer, sukaldeko leihora gerturatzen zuen telefonoa, haria ahal bezainbeste tenkatuz, kanpokoa entzungo nuelako esperantzaz, nahiz eta, esan bezala, apenas entzuten zen ezer, zarata urrun identifikaezin bat, txoriren baten kantua. Ez dakizu ondo zeinen pena dudan zuen herria ez ezagutu izanaz, Oteiza jaunak beti esaten zidan joateko, gustuz hartuko nindutela beraien etxean, baina bizitza zaila izan dut eta orduan ez zen orain bezain erraza kontinentez mugitzea. Lana, familia, haurrak… posible izan zaidanerako zahartuegia nengoen eta Oteiza jauna, bestetik, hilik. O, jakin izan nuen eguna! Ez dut gogoan hura bezalako egun triste askorik! Egunak eman nituen lur jota, nahiz eta azkeneko urteetan harreman gutxi eduki genuen; baina mina latza zen, eta are latzagoa ezin izan nuelako beste inorekin partekatu. Baina tira, ez dezagun horretaz hitz egin bestela berriz ere desbideratuko bainaiz, eta alferrik atsekabetuko. Telefonoa leihora hurbiltzen zuen, bada, eta, entzun, zioen, entzun ezan, Marta estimatua, entzun itzan txori hauek, haizearen zirimola, milaka urteko gure herria dun aurrez aurre oraintxe. Eta nik, noski, inpresionatua nengoelako itxurak egiten nituen; egiazki, inpresionatuta inpresionatuta nengoen baina gehiago Oteiza jaunak esaten zizkidanengatik edo imajinatzen nituenengatik benetan entzuten nituenengatik baino, zeren, azken finean, entzuten nuena ez baitzen beste inon entzungo nuenaren oso bestelakoa. Telefonoak eta soinu kalitatea ere halakoak ziren garai hartan, hori ere ez ahaztu, tokitan zeuden egungo sakelako moderno hauek. Begira, Marta estimatua, esaten zidan, ni bertan egongo banintz bezala, leihoaren bestaldetik ikus dezaken mugaren bestaldea, han hasten dun Frantzia, hor dun ibaia, eta harantzago halako mendia, ez dut izena gogoan, noski, ez al da zoragarria? galdetzen zidan, eta nik baietz, bai, bai, Oteiza jauna, zoragarria da zuen herria, halakorik gutxi da mundu osoan.

      Orduko hartan gehiago hitz egin zidan Estatu Batuetakoaz gure herrikoaz baino, eta ondo gogoan dut nola aldatu zitzaion derrepente aldartea hartaz solastatzen hasi zenean; Montevideoko Oteiza jaun hura azaleratu zen berriro, oraingoan Washingtongo galeristaren kontra, Estatu Batuetako politika kulturalaren kontra, arte garaikidearen ipar falta erabatekoa deitoratuz. Piezena zegoen alde batetik, bazituela batzuk Washingtongo galeria hark, ez dut gogoan izena… nola? Gress? A, ederki, ikusten dut ondo ari zarela, pozten naiz, hasieratik hartu nizun mutil serioaren itxura. Gress galeriak, bada, bazituen haren pieza batzuk baina haiekin komunikazioa ezin txarragoa omen ozeanoaren beste aldetik, ez dakit egungo gazteak ohartzen zareten zer zen hura, zer zen garai hartan ozeanoaren beste aldearekin komunikatzea; telefonoa garesti, telegramak labur, eskutitzak berandu, ezin atarramentu onik atera horrela, eta galeria hartakoek, ikusten? berriz ahaztu zait haien izena… Gress, hori da, Gress galeriakoek nahieran erabili omen zituzten artelanak, nahi zituzten moduan erakutsi zituztela, berarekin hitz egin gabe, eta tartean, Estatu Batuetako erakusketa hartan. Amorratuta zegoen piezen aukeraketagatik, baina baita piezaren bat ere gaizki izendatua zegoelako, eta erakusketa horren berri prentsaren bidez jakin zuelako. Montevideon zegoen, bai, baina ez zen hain zaila bera lokalizatzea, aurrez emana zien Zaffaroniren helbidea ere, ondo zekiten bera non aurkitu, eta Irunera itzuli zenean hara non topatu zituen hango eta hemengo postal eta eskutitzak. Gress galeriakoenak, batez ere, baina ordurako jada zaharrak ziren, erakusketa martxan zen eta ez zegoen zer eginik. Eta ez bakarrik hori, gero herrialdean zehar ibili zen erakusketa beste hiri batzuetan, Washingtonen bertan ere bai, baina horrek guztiak bost Oteiza jaunari; kaltea jatorriz zegoen egina eta harekin hala izaten zen, hasieran zer edo zer gaizki egitera, geroko guztia zikintzen zuen, eta jada ez zegoen erremediorik, are geroko ondorioak miresgarriak, gorenak eta hobeezinak izan. Argi izaten zuen Oteiza jaunak, printzipioetan orbanen bat egonez gero, hobe ezertan aurreratu baino lehen orban hori zuritzen ahalegindu, eta hala, erakusketa horiek historikoak zirela esanda ere, sekulako arrakasta izan zutela, eta jende mordoak ezagutu ahal izan zuela, non eta Estatu Batuetan, eta obraren bat ere erosi ziotela, eta bere ibilbide artistikoan mugarria izango zela, horiek guztiak esanda ere hari berdin zitzaion, piezak gaizki aukeratuak zeudela eta bat gainera oker izendaturik, eta berak ezer jakin gabe antolatu zela guztia, eta galeria adarra jotzen ari zitzaiola, ez zuen besterik buruan. Zaputzetik zaputzera, halaxe ibili zen Oteiza jauna urte horietan, ez da harritzekoa dena pikutara bidali eta arte produkzioa utzi izana; berak ere halaxe esaten zidan, Marta, ez zekinat zertan harritzen diren eskultura utzi izanaz, ez diten ikusten zaborreria hau guztia, ala?

      Eta denak pikutara joan zitezela, obra guztiak ekarri nahi zituela derrepente Estatu Batuetatik, luze gabe bidal ziezazkiotela eskatzen zuen posible zuen denetan. Estatu Batuetatik eta leku guztietatik, aukeran. Utzia zuela eskultura eta huts larria izan zela erakusketa guztiak ere utzi ez izana, azkenean artearen alderdi makurrenera lotuta egotera behartzen zuela horrek guztiak; piezen mugimenduak bateko, salmentak besteko, galerista, komisario, funtzionario eta bestelako adar jotzaile saldoa. Azkenean bazirudien artearen alderdi gaiztoenarekin geratu zela; horra egin zuen negozio kaskarra, horretarako hobe zegoela lehen bezala.

      Montevideotik itzuli zenean bere testuak antolatu eta argitaratzea beste helbururik ez zuen, esaten zidan, Marta, mundu honek astindu bat behar din, garai motelak bizi ditinagu, astindu bat behar din honek guztiak, esaten zidan, arteak ez bagaitu inarrosten zertarako jarraitu antzerki honetan? Zertarako jarraitu engainua elikatzen? Eta hitza zen, beraz, bere borroka eremua orduan. Ondo jabetu ginen ikusi genuenean bere hitzaldi, elkarrizketa eta abarretan, hitza arma bat zen beretzat, are burdina edo aluminioa baino indartsuagoa, haiek baino zorrotzagoa, eta hori zuen buruan, testu anabasa hori guztia argitaratu behar dinat, ahalik eta gehien zabaldu, ezin gaitun egunero prentsan eta zirkulu ofizialetan ematen digutenarekin konformatu, bestela herri honen akabera izango dun behin betiko, hilzorian gaitun, nekez ailegatu gaitun hona, baina ez badugu astinaldi bat gure akabua dun. Hemen egongo balitz bezala akordatzen naiz, entzuten dun, Marta? entzuten dun? horrela egiten din soinu gure herri antzinakoak. Badakit denbora gutxiren buruan argitaratu zuela bere liburua eta arrakasta handia izan zuela, esango nuke gutxitan entzun nuela orduan bezain zoriontsu, liburua atera dun, esaten zidan ume baten ilusio osoz, eta gero, herriak liburua ulertu din, are alaiago, herriak liburu hau behar zinan. Gazteak hurbildu zaizkidan, elkar ezagutzen ez genuen jendea, elkar ezagutzen ez genuen belaunaldiak, inkomunikaturik zeuden gazteak hurbildu zaizkidan, Marta, nire herria espiritualki altxatzeko egindako lanak zerbaitetarako balio izan din, esaten zidan. Gutxitan ikusi nuen hain baikor. Gure herria hiltzeko trantzean dun, baina ezin dun hiltzera jolastu; halakoak esaten zizkidan. Hilabeteak eman zituen testuak antolatzen hau jartzen hura kentzen, hori gerora kontatu zidan, kasik gaixotzeraino erotu zela liburua idazten, bere hitzaldiak antolatzen moldatzen birkokatzen, eta, azkenean, lortu zuen bere proiektuetako bat aurrera eramaten. Egiazki, agian jende gutxik ulertuko zuen liburu hura, baina konprenitua izatearen sentipena izan zuela esango nuke, ia estreinakoz.

      Barkatu, uste dut berriz ari naizela luzamendutan eta nazkatzen hasia izango zara beste behin ere, eskerrak pazientzia handiko mutila zaren, santu bat dirudizu hor zirkinik egin gabe atso zahar honek alamena eman bitartean, ez duzu ez meritu makala. Nola? Ikusten? Esaten nizun ba, santu bat zara.

      Ea ba, arestian esan dizudana, alegia, pieza guztiak erretiratzen ahalegindu zela, Estatu Batuetako erakusketak bertan behera utziko zituela beregatik balitz, baina azkenean ez bata eta ez bestea, artista gauza gutxi izaten da halakoetan. Jendeak pentsatzen du artistaren esku dagoela bere obren patua baina bai zera, artistak ez du deus pintatzen gehienetan, ondo ikasi dut hori urte hauetan guztietan, nire lagunei esaten nielarik ez zidaten sinetsi ere egiten, pentsatzen zuten begira artista hau nik ezagutzen badut, eta nik ez baitakit deus arteaz, seinale arrakastatsua dela, diruduna izango dela, eta aparretan biziko dela dudarik gabe. Esaten nien, oker zaudete, honek ez du horrela funtzionatzen, harrituko zinatekete distirant agertzen zaizkigun hainbeste artistaren egoera nolakoa den jakingo bazenute. Beti begiratzen ninduten, ordea, aski sinesgogor, esango balute bezala, tira, Marta maite dugu baina badakigu nolakoa den, seguru artearen mundutxo horretan konpontxoa eginda dabiltzala irudi hori emateko baina bai zera, nola izango da posible egunkarietan agertzen diren horiek guztiak, beren soineko, beren traje eder horiekin, miseria gorrian bizitzea benetan? Oraindik Montevideon zela gogoan dut Basterretxeari idazten ziola esanez itzultzen zenean ahal zuen guztia erretiratuko zuela, kito, gogaiturik zegoela denarekin. Asko maite zuen Basterretxea, hori esan diezazuket segurtasun osoz; sekula ez nuen ikusi jende asko baldintza gabe maitatzen, Oteiza jauna mesfidatia zen oro har, eta ez zen lehen begiratuan edonorekin maitemintzen zen horietakoa. Edo hobeki, maitemindu maitemindu zitekeen, baina berehala ikusiko zizkion zimurrak, desliluratuko zen derrepente, eta jasangaitza egingo hurkoaren traizioa; ezer gutxi behar zuen traizioa senti zezan, hori ere egia da. Maitasuna denboran luzatzeko ezgauza zen gizajoa, ez baitzen erraz konformatzekoa. Salbuespena zen, aldiz, Basterretxea, hura bai maitatu zuela betiko. Bera eta Carreño andereñoa, uste dut ez dudala beste inor ezagutu Oteiza jaunak barne-barnetik maitatu duenik. A, ez, ez, ez esan hori, esajeratzen ari zara… Bai zera! Isildu, lotsagorrituko nauzu-eta. Ahal zituen obra guztiak sal zitzala eskatu zion Oteiza jaunak hemendik Basterretxeari, haren esku utzi zuen obren kudeaketa, eta zegokien prezioan saltzeko, besterik ez, jada ez zuen haiekiko atxikimendurik, eskultura atzean utzia zuen eta hitzetan zuen burua; esan dizut lehen, liburua argitaratzea beste kezkabiderik ez zuen orduan. Susmoa dut Basterretxeak ez zuela gauza handirik egin, eta ez naiz harritzen, zeren Oteiza jauna kapaza zen zenbait asteren buruan hartutako erabakia itzulikatzeko eta obrak atzera eskuratzeko eskatzen hasteko, eta luze gabe Oteiza jauna Montevideo uztekoa zenez, Basterretxea jaunak haren esku utziko zituen, zuhurtziaz, hartu beharreko erabakiak oro. Estatu Batuekikoak, bestetik, urtetan luzatu zitzaizkiola uste dut, ez zizkioten berehalakoan itzuli erakusketaz erakusketa ibili ziren artelanak. Baina horretaz ezin dizut informaziorik gehiegi eman; itzuli zenetik kontaktua galdu ez bagenuen ere, pixkanaka bakantzen joan zen gure harremana, eta 65etik aurrerako kontuez ezagutzeko hobe zenuke beste batzuengana joan.

      Tira, estimatzen zuen beste bat, orain akordatu naiz, Negret zen. Lagun zaharrak ziren Oteiza jauna Kolonbian egon zenetik. Ni? Ez, ez, orduan umemoko bat baino ez nintzen, Oteiza jauna Hego Amerikan egon zen aurreko aldiaz ari naiz. Bai, hori da. Kontua da harekin harremana izaten jarraitu zuela, eta Estatu Batuekikoan lagundu ziola, Negretek han kontaktuak zituelako eta ingelesa ondo hitz egiten zuelako. Nola miresten zuen hark Oteiza jauna, inoiz izan dudan maisu handiena, balakatzen omen zuen, baina Oteiza jauna gorritu ez, noski, hura ez zen errazki lotsatuko lausenguengatik. Hori bai, ez zitzaion isilduko, eta jo eta ke aritu zitzaion estatubatuarren kontra, bereziki New Yorkekoen berririk ez, eta galeriak, ez dut izena gogoratzen jada, harengandik paso. Schaeffer horrekin hitz egin ezak, faborez, eskatzen zion, itzuli ditzala lehenbailehen obra guztiak. Galeria hori ez zela batere profesionala izan, dena informalitate hutsa izan zela, horretaz kexu zen, gezurra zirudiela bere burua munduko abangoardiatzat zuen herri batean halako portaerak edukitzea. Negret saiatzen zen esplikatzen kasu puntuala izango zela, ez zezala etsi, saiatuko zela bitarteko lanak egiten, seguru gaizki-ulertu bat besterik ez zela izango dena, aukera bakana zela non eta New Yorken, non eta MoMAn erakustekoa. Oteiza jaunari, ordea, bost axola horrek guztiak, ez zuen besterik behar, Estatu Batuak bere osotasunean ergelkeria informal hutsa besterik ez duk, badakit asko maite duala herrialde hori, esaten zion; izan ere, Negret, oso gazterik zela, oso ondo hartu omen zuten haren hastapeneko zenbait lanekin; bazakiat asko maite duala herrialdea, esaten zion, bada, nik gorroto diat; barkatuko didak, nire ikuspuntua hori duk.

      Eraman ezin zuena beste eskultore bat zen, ez dakit nola ez naizen orain arte gogoratu! Bai, New Yorkeko horretan parte hartu zuenetako bat. Nola? Chillida? Ez, ez, Chillida gogoan dut, noski; ez, ez, errespetu handia zion Chillidari. Gerora entzun nuen beren artekoa mikaztu zela, baina garai hartan behinik behin, begirune handia zion. Ez dakit zer gertatuko zen gero, esan dizut lehen, Oteiza jauna ez zen bizi osorako maitemintzekoa. Bai, erakutsi zerrenda, horrela agian gogoratuko naiz. Chirino… ez dut uste, ez. Hara, hori da, Serrano! Bai, bai, morroia ezin zuen ikusi ere egin. Montevideoko egonaldiaren azkenetan zela jakin zuen Estatu Batuetako erakusketarena, kontua jada martxan zela. Erretxindu egin zen, ez soilik herrialde ergel harekin tratuan aritzeagatik baizik eta Serranorekin batera erakutsi beharragatik. Erakusketa hori burugabekeria bat zela esan zidan, ea nolatan aukeratu zituzten hainbeste artista, elkarren artean hain diferenteak gainera. Zenbat hautatu… hamasei? Ba hori, artista gehiegi dudarik gabe, ikusleek ez zituzten bata bestearengandik bereiziko, eta bakoitzetik lagin hain txikia edukita, ezin bakoitzaren aiurri artistikoa taxuz ezagutu. Ea nork aukeratu zituen artista horiek. Anabasa hutsa, azken batean, eta denboraz jakitera, ziur naiz bertan behera utziko zuela erakusketa hori. Ez da hitzontzikeria, ez; egia da apur bat hitzontzia ere suerta zitekeela batzuetan, baina halakoak esaten zituenean bazenekien, ahal bazuen, bete beteko zituela; aditu bat zen bere burua immolatzen. Orduan, ez nindukeen harrituko baldintza horietan dena pikutara bota izan balu, MoMA eta New York eta nahi duzun guztia, harentzat horiek guztiak txikikeriak baizik ez ziren, kontu irrelebanteak artearen zerizan funtsezkoari zegokionez. Eskerrak berandu enteratu zen. Erakusketa horretan Espainiako komisario gorenaren eskua ikusten zuen atzean, oraintxe ez dut gogoan haren izena… bai, hori da, Gonzalez Robles, bada, esaten zidan seguru tipejo hori dagoela honen guztiaren atzean, ezin bestela izan, beti denekin ondo geratu nahi, beti inguruan dituen losintxariei plazer eman nahian. Halaxe deitzen zion: Gonzalez Robles, tentel gorena, kapare iberiar ale gorena; eta bereziki jasangaitza zitzaion bere kutsu ofiziala, gobernuaren adar artistikoa nolabait, eta nola artista guztiek haren arrimura jarri nahi izaten zuten, zuri hutsak denak, batez ere Madrilen, eta horregatik, pozik zen handik aparte ibiltzeagatik; ez soilik Montevideon egon zen denboran, bestela ere, Irunen bizita. Serrano tartean egote horretan ere Gonzalez Roblesen eskua ikusten zuen, ezin zuen sinetsi bestela nola zen posible estatubatuarrek harengatiko interesa edukitzea, auskalo zer fabore zor zion Gonzalez Roblesek. Serrano, kopiatzaile profesionala, bere hitzetan, Oteiza jaunaren beraren obra plagiatu izana leporatzen zion, eta horregatik eragiten zion berebiziko amorrua harekin erakutsi beharrak.

      Sentitzen dut informazio zehatz gehiagorik ezin ematea, urte mordoa igaro da ordutik eta, esan nizun aurrekoan ere, Estatu Batuetako erakusketa hartaz ezin askorik esan. Akaso harrituko zaitu baina Oteiza jaunak ez zion jaramon handirik egiten hari, buru-belarri baitzegoen Batlleren zeran, eta hitz egin zidan bakanetan hura menosteko, hura mespretxatzeko izan zen; Estatu Batuak arbuiatzen zituen, haien bizi-estiloa, haien artea… Errotik europarra zen Oteiza jauna, zerikusirik ez egungo gazteekin, zeinek handik etorritako guztia irensten duzuen natural-natural; ez gaizki hartu, ez naiz ezer kritikatzen ari, soilik errealitatea seinalatzen, orduan mesfidatiagoak ginen Estatu Batuekiko, ez genuen haiekiko lilurarik batere; batzuok behintzat. Eta Oteiza jaunak halaxe.

New York City,
1960/04/21

Museum of Modern Art: 10:23 a.m.

Etxetik hitz egin du telefonoz Reneerekin aurrez, eta bulegoko azken berriez mintzatu zaio, ohi duen arteziarekin. Buruko min moduko bat sentitu du; ez daki aurretik zuen, jet lag kontuak medio, eta orain ohartu den, edo deiarekin batera ernatu zaion tupustean. Egiazki, egun gehiegi igaro dira jet lagarekin jarraitzeko. Hilaren 17an lur hartu zuen JFK aireportuan, eta hain zuen lanbrotua burua, lan kontuak bateko, eta sentimenarenak besteko, ezen jaramon ere ez baitzion egin berriro, hainbat asteren ondoren, New Yorkeko zoru lakarra zapaltzearen esperientziari. Taxi bat hartzeko ilara begiztatu zuenean jabetu zen, egiaz, itzulia zela. Sargoriak astindu zuen autoak Manhattango bihotzean utzi zuenean, eguraldiak berak sortutakoa bainoago hiriaren harri, altzairu eta galipotak eragindako bero bereizgarri horrek. Vincentekin noiz elkartuko, besterik ez zuen buruan, baina egun horretan hain justu kanpoan zen, biharamunean zen itzultzekoa hirira, eta atsekabe sakon bat sentitu zuen, bakarrik, apartamentuan sartu eta ohantze hutsa ikusi zuenean; korridorearen beste aldeko gela ere antzera zegoen; ez zen, ezta ere, Joeren arrastorik. Espainiako bidaiak eragindako kitzikaduraren ondorengo ajeari egotzi zion makalaldia, zinez ez baitzuen aldarte horretan egoteko motibo errealik: erakusketa, oztopoak oztopo, aurrera zihoan, eta lanean geroz eta pisu handiagoa zuela sentitzen zuen, baita geroz eta motibazio handiagoa ere, eta Vincentekikoei zegokienez, zuten arazo bakarra egunek ordu gehiago ez izatean zetzan.

      Gaur du itzuli zenetik lehenengo laneguna, eta Vincentekin aurrez egoteko era izan badu ere, murritz izan zaio, harekiko sentitzen duen zurrunbilo horretan, ezein elkartze, baita denik eta luzeena eta beteena ere, ezinbestez zaiolako murritz, bai, baina baita eskasa izan zelako zinez, bere itzuleratze jazo berria eta haren ezin finkatzea tarteko. Lanera abiatu orduko buruan du Vincenti deitu eta Vincenti geratzeko galdegin eta Vincentekin elkartu eta Vincenten larrua beretzeko unea, eta artista espainiarren margo eta eskultura eta zera guztiak ezdeusak iruditzen zaizkio balizko istant horrekin alderaturik. Haatik, bere eginbeharretan barneratzea patxadaz egin nahiko lukeen zerbait den arren, zaila du bere burua engainatzen. Latz egin beharko du lan, jarraitu beharko du egiten, zehazki, hemendik eta erakusketa inauguratu arte, gutxienez, eta hori alimaleko eragozpentzat du Vincentekiko harremanean.

      Suertez, ez da apenas inorekin gurutzatu bulegorako bidean, salbu eta agur hotz batekin diosal egitea aski duten bizpahiru pertsonarekin. Bulegoko atea ireki duenean, ordea, zurrunbiloa hasi da.

      — Egun on, O’Hara jauna, zer moduz joan da Europan? Begira, hainbat gauza ditugu gaur agendan. 10:00etan Porterrekin biltzekoa zinen baina 11:30era atzeratu behar izan dugu. Gai hauek jorratu beharko dituzue: artista eta obren aukeraketa, maileguak, dohaintzak, obren garraio gastuak, katalogoko testua, espainiarren kolaborazioa. Bestetik, Hartigan andereak zurekin bildu nahi du, baina goizean ez zaigu lekurik geratzen.

      — Arratsaldean etor dadila, Renee, hemen geratuko naiz.

      — Ados, jakinaraziko diot. 1:15 p.m.-etan, adibidez?

      — Adibidez. Vincentek deitu al du goizean zehar?

      — Ez, jauna.

      — Ados.

      — Bilera baino lehen zerbait prestatzea nahi duzu, jauna?

      — Ez, eskerrik asko, Renee. Nahiko lan izango dut paper hauek guztiak ordenatzen.

      Buruan ordenatzen, esan nahi zuen, baina Reneek bere mahaiko desordenaz ari zela pentsatu du. Gertu-gertu dituzte mahaiak biek, bulegoa 300 oin koadro eskas izaki. Eskatu izan dio Porterri lekualdatzea, baina momentuz ezinezkoa dela, hurrengo birmoldaketarako kontuan izango duela. Eskerrak Renee emakume maitagarria den, lanean ezin eraginkorragoa izateaz gainera, zeren, bestela, ezin imajina baitezake zer izango litzatekeen idazkari txatxu batekin, egunero, hain distantzia txikira lan egin beharra. Reneeri Franken mahaia desordenatua irudituko zaio, baina eseri aurretik begiratzen duelarik, ez zaio hainbesterako iruditzen; bidaia egin baino lehen zertxobait txukundu zuen, eta askoz ere okerrago eduki izan du iraganean; lanari ekiteko aski eta sobera duela erabaki du, gaurkoz behintzat. Reneeren idazmahaiarekin konparaturik desastre eginda dagoela irudi luke, baina pertzepzio horren ardura Reneeren mahaiaren txukuntasun perfekzionistarena ere bada, berarenarena bezainbat, pentsatu du bere artean.

      Espainiatik ekarritako dokumentu, apunte eta bestelakoak atera ditu lehenik. Cirloten liburuaren azala da mahai gainean ikusi duen lehen gauza. Idazmakina apartatu du gero, eta paperak multzoka sailkatzen hasi da, eta horietako batean batu dituen eskutitzak irekitzen, banan-banan: Don Allen, Ruth Witt-Diamant, Grace Hartigan, Juan Eduardo Cirlot, John Ashbery, Gonzalez Robles, Josep Guinovart…

      — Renee, hemen Porterrentzako bat dago.

      Airean dantzatu du eskutitza, idazkariaren norabidean. Harrigarria egin zaio Reneeren akatsa.

      — Kopia bat da, zuri ere emateko eskatu dit Porterrek. Saura jaunaren eskutitz bat da.

      Hasperen egin eta, geroratzeko tentazioa gorabehera, orriak zabaldu ditu azkenean, eskuaz orriaren tolesak mahai gainaren kontra ondo zanpatuz. Data bera Espainiara joan aurrekoa dela ohartu da.

McCray jaun agurgarria:

      Italia eta Paristik bueltan ari natzaizu idazten, Europan zeharko hamahiru espainiarren bira ondorengo biharamunarekin. Eskutitz honen helburua, oroz gain, honakoa da: zuri helaraztea “Espainiar pintura” delako horren inguruan serioski ari naizela hausnartzen, zeinaren garrantzia handizkatu egin duen baten batek. Nahasmendua sortu eta hanka-sartzeak eragin ditzake horrek guztiak. Niri dagokidanez, aurrerantzean espainiar gobernuak (ofizialki) antolatutako erakusketetan ez parte hartzea deliberatu dut. Benetan tristea da ikustea nola gure arteari urtetan mesfidaz begiratu dion erregimenak orain deskubritu duen (Veneziako Bienalean espainiar pabiloiak lortutako arrakastagatik bereziki) pintura-estilo bat zeina, zenbaiti dagokigunez behintzat, sakonean, ados ez gauden egoera baten kontrako protesta den. Kultur politika makur eta lotsagarri bat dugu auzitan, obra on batzuk baliatuz egin dena, zeinek egungo arte ofizialaren kontra egiten duten, eta zeinak, neurri batean behintzat, haren salaketa diren. Kuriosoa da ikustea nola antolatzen diren espainiar erakusketak, han eta hemen, Espainia herri libre bat dela munduari erakusteko helburu bakarrarekin; itxura emanez artistek beren obraren bidez bizitza aurrera atera dezaketela eta arte gorena loratzen den testuinguru egoki bat dagoela. Hain justu nire egoeraren kontrakoa da hori. Egiten dudan pintura mota egiten badut da ez nagoelako ados aurreko horrekin eta nire herriaren egoeraren kontra matxinatzen naizelako. Horregatik erabaki dut halako antolakuntza batean inoiz gehiago ez parte hartzea.

      Horretaz guztiaz hitz egiten badizut, eta nire konfiantza akaso gehiegizkoa barkatzeko eskatzen badizut, da iruditzen zaidalako espainiar erakusketa garrantzitsu bakarra New Yorken egingo dena dela, eta, ausaz, zu izango zarelako bertan egongo diren obrak aukeratuko dituena. Horrekin ez dut esan nahi erakusketa horretako nire parte hartzea onetsi eta behin betiko erabaki dudanik. Esan nahi dudan gauza bakarra da erakusketa ona izango dela baldin eta zu bazara margolariak aukeratuko dituena. Horrela, Parisko eta Europako erakusketako akatsak ez lirateke errepikatuko, han gehiegi aukeratu ziren. Absurdoa da tematzea ehunka artista ditugulakoarekin, ez da egia. Niretzat funtsezkoa da erakusketa horretan parte hartzea, baina soilik Espainiak antolatu eta finantzatzen ez baldin badu onets dezaket han egotea, eta uste dut Tapiesen kasua ere berbera dela. Hau da, erakusketa ez baldin bada demagogiarako eta propagandarako aitzakia bat.

      Zenbait egun barru Cuencara joango naiz, non margotzen izango naizen hilabete batzuetarako.

      Espero dut nire (gure) jarrera ondo entenditzea, ondo dakigu-eta zuen museoak, haren sorreratik beretik, artea jarri izan duela beti lehen planoan.

      Erakusketa taxuz eta arrakastaz egingo delakoan, agur bero eta amultsu bat.

ANTONIO SAURA

11:37 a.m.

— O, Frank, hemen haiz!

      — Hobeto nengoen Espainian, Porter.

      — Hara, bestea!

      — Noiz utziko didazu joaten denboraldi baterako?

      — Gizaki librea haiz.

      Ohiko dotoreziaz dakusa McCray, traje artez lisatua eta neurrikoa, gorbata egokia, estridentziarik gabea, eta traje-gorbatarekin bat datorren mukizapi tolestua jakako sakelan.

      — Ez dakik zenbat buruhauste hemen, Frank.

      — Turkiar gazteak?

      — Horixe, besteak beste. Baina, tira, horretaz beste batean.

      Eskua bermatu du idazmahai aratzean, eta aurrerantz bota gorputza.

      — Oso estu gabiltzak erakusketarekin ere, dena bizkortu behar diagu, eta arretaz lan egin. Nazioarteko Programa bera zagok jokoan, eta badakik zer esan nahi duen horrek.

      — Gure larrua ere salgai dagoela.

      — Gutxi gorabehera.

      Ezkerraldean, ia ikusezin duen paper-sorta lodi bati begiratu dio, eta ondoan duen boligrafoa hartu du zerbait idaztera joango balitz bezala, baina ez du ezer apuntatu azkenean.

      — Ea ba, has gaitezean obren zerrendarekin. Badaukak?

      Auzi korapilatsua izan da hasieratik. Nagusiak erakusketa antolatu ez-antolatu ibili ziren denbora luzez, gero egin egingo zela jakitean, Solomon Guggenheim museoa ere espainiarren beste erakusketa bat antolatzekotan zela jakin zuten, eta atzera dena hankaz gora. Horrela joan zen dena atzeratzen, eta presak jota ziren denak Franki esan ziotenerako bera izango zela komisarioa, bere lehenengo lana komisario-buru gisa. Korrika hasi zen materialak ikuskatzen, inguruko galerietan obrak begiratzen (ez ziren asko) eta, azkenean, Espainiarako bidaia ezinbestekoa izan da aukeraketa egiteko. Han ere ez dira gutxi izan arazoak, artista askok beren obren taxuzko material grafikorik ez zutelako eta, beste kasu batzuetan, obra berri guztia bienaletara emanda zutelako; hori, tamalez, ez zen negoziagarria, are gutxiago Gonzalez Robles eta gobernu frankista tartean egonda. Artista gutxiko erakusketa nahi zuten hasieran Harnoncourtek eta McCrayk, baina azken boladako espainiarren nazioarteko eztandaren karira, inozoa litzateke betiko hiru-lau izen ezagunetara (Tapies, Saura, Chillida…) mugatzea erakusketa. Hala, puzten eta puzten joan da zerrenda, Franken eta McCrayren beraien borondatearen kontra, eta partez Gonzalez Roblesen ekinagatik (hau falta zaizue, eta beste hau, eta beste hau ere bai), partez nahi zituzten obra guztiak ezin eskuratu zituztelako. Eta, hala ere, inor kontentu ez, normalean gertatzen den moduan (hau falta zaizue, eta beste hau, eta beste hau ere bai). Eskuz idatzitako paper batean erakutsi dio artista zerrenda.

      — Garbira pasatzeko denborarik ez dut izan oraindik.

      Isilik aztertu du papera segundo batzuez.

      — Oteiza eta Suarez sartu dituk azkenean?

      — Gonzalez Roblesek proposatu zizkidan, haien materialak kontsultatzeko aukera izan dut eta ez genuen zerbait ematen digute.

      — Oteiza hori Alfredek ezagutu zuela uste diat.

      — Ez nintzen gogoratzen, baina bai, Sao Paulon irabazi zuen 57an.

      — Birigarro fama omen dik.

      — Esan didatenez, Hego Amerikan da orain eta Gress-ekoekin hitz egin beharko dugu, haren obra batzuk dituzte Washingtonen.

      — Hobe horrela.

      Behatzaz hasi da orrialdea seinalatzen, pultsuka bezala.

      — Askotxo geratu zaizkiguk azkenerako.

      — Komentatu genuena.

      Kopeta zimurtu du.

      — Artisten boikotaren zera zertan da?

      — Zuhurtziaz jokatzen badugu ez genuke arazorik eduki beharko.

      Baietz egin du buruaz McCrayk.

      — Nire kontu espainiarren lardaskei eustea.

      Sauraren eskutitza gorabehera, konfiantza osoa du McCrayren diplomazian. Mahai gainetik leuntasunez irristatuz itzuli dio dokumentua Franki.

      — Honekin egin beharko diagu aurrera, ez diagu bestelakoetarako astirik.

      Pozik hartu du Frankek McCrayren onespena.

      — Obrak ere itxita ditiagu, beraz.

      — Gutxi batzuen faltan, bai, argazki batzuk noiz iritsiko zain nago.

      — Dagoenarekin hasi lanean. Esan zioat Reneeri, eskuartean duen guztia utz dezala eta buru-belarri jar dadila hiri laguntzen maileguak-eta eskatzeko. Gaur bertan hasi behar duzue lehenengo eskaerak bidaltzen.

      McCrayren idazkaria sartu da, dei bat duela, Frankek haren izena atxiki ez duen norbait omen, eta garrantzitsua dela.

      — Jainkoaren izenean! Barkadak momentu batean, Frank.

      Telefonoa hartu du McCrayk eta, haren muturren aurrean ez geratze aldera, altxatu eta beiratera hurbildu da Frank. Alde ederra bere bulegotik ikusten denarekin konparatuta. Vincentekin berriz elkartutako uneaz pentsatzen hasi da, alkandora gainetik laztandutako gorputz irmoa atzera haztatze hori, gero haren azal leuna ere, ilerik gabekoa, herabetia, eta, are geroago, Franken etxera igotzean, motz egin zitzaizkion ordu luzetan elkarren altzoan egotea; gorputzak elkar estutzen, soina soinaren kontra, izterrak izterren kontra, sabelaldea sabelaldearen kontra, gorputzen bateratzearen mito zaharra behingoagatik posible dela sinesteraino kasik.

      Keinu bat egin dio Porterrek, eser daitekeela beiratearen ondoan dagoen sofatxoan; bistan da nahi baino gehiago luzatuko dela. Aurrez, baina, pareko horman dagoen apalategia ikuskatu du, eta hara non topatu duen, urtebete lehenago prestatu zuen Jackson Pollocki buruzko monografikoa: Jackson Pollock by Frank O’Hara, over 80 reproductions. 16 in full color. Bereziki pozik dago, berriki Lee Krasnerren iritzia ailegatu zaiolako zehar bidez eta, antza, biziki gustatu zaio liburua. Kontu eskergarria berez, baina auzia da liburuak, argitaratu berritan, kritika kaskar samarrak jaso zituela, Pollock sobera balakatzen zuela-eta, esajeratuegia zelakoan (askotan entzundakoa da hori, ez soilik arte kontuengatik), azken batean, poetikoegia zelako bere idazkera, Selz eta konpainiak Frank mespretxatzeko behin eta berriz errepikatzen dutena. 57an Sao Paulorako prestatu zuten Pollock hil berriaren atzera begirakoa izan zen liburuaren abiapuntua, itzelezko arrakasta izan zuena, eta hortik atera zen nolabait argitalpenaren ideia. Ez du ahazten, haatik, Pollockek Cedarren, total eginda zegoela, “marikoia” oihukatu zionekoa eta, horren ondorioz, istilua ekidite aldera, tabernatik hanka egin behar izan zuenekoa. Geroztik, tipoa Cedarren mozkorra zegoela enteratzen zen bakoitzean, ez zen sartzen; ezta Picasso bera bertan zegoela esan baliote ere. Haren heriotza goiztiarrean, baina, atsekabe sakon batez egin zuen negar, Joe alboan zuela, biak lur jota; auto istripu inozo batengatik segundo bakarrean hil behar hori eraman ezina zitzaion, James Deanen heriotza ere, hura ezagutu ez izanagatik, jasangaitza egin zitzaion modu berean. Poeta baten testua, esan du bere baitarako, zaila izango zaio aurreiritzi hori gainetik kentzea akademiko jarrien aurrean. McCray telefonoa esekitzen entzun du.

      — Ene, Frank, azkenean ni izango nauk Espainiara joango naizena.

      — Eta zer egingo zenuke hemengo saltsarik gabe?

      Berriro eseri da McCrayren parean. Krasnerrena kontatzeko puntuan egon da, baina estresaturik dakusa, eta akaso ez du ondo hartuko hitz beste egitea.

      — Esandakoa, ate horretatik irtetean hasi obrak eskuratzeko gestioekin derrepente.

      Haren baiezkoari itxoin gabe jarraitu du hitz egiten.

      — Baina aurretik, espainiarren kontuaz mintzatu behar gaituk. Han zerbait hitz egiterik izan huen?

      — Gauza horiek zuri uzten dizkizut, Porter, ni artistekin ibili naiz. Ruiz Morales eta Espinosa horiek aparte nahiago.

      Barre egin du McCrayk.

      — Nik barbakoa bat egin nahiko nikek haiekin, zera.

      — Erdizka arraro nik, arren.

      Kalaka moztekoa egin du.

      — Bon, kontua duk tratua egin dugula espainiarrekin eta haien kontu egongo duk Espainiatik honako obren garraioa: paketatzea, joan-etorria eta aseguruak. Guk ez diagu hor ezer egin behar, epeak errespetatuko dituztela, besterik ez.

      Ohartxoak hartzen hasi da Frank.

      — Beste kontu bat duk katalogoarena. Espainiarrek haien kritikari baten testua sartu nahi zigutek. Nola zen…

      Dokumentu batzuk kontsultatzen hasi da, uste baino gehiago luzatu da, ez du nahi duena aurkitzen.

      — Hemen egon behar zuan, ez diat aurkitzen orain.

      — Tira, ez da hain inportantea.

      Amore ematekotan zenean aurkitu du.

      — Vicente Aguilera Cerni.

      — Ez dut ezagutzen.

      — Haren testu bat bidaliko omen zigutek. Nik esan zieat erakusketa gurea dela eta hik idatziko duala testua.

      — Eskerrik asko.

      — Harena beste moduren batean, gehigarri gisa edo, sartzen ahaleginduko dituk ziur aski. Ni tinko mantenduko nauk. Ez zaiguk inolaz ere komeni, areago Tapies-eta atezuan ditugula jakinda.

      Poztu egin da, eta badaki ez duela hitz egite aldera hitz egiten, fidatzen da McCrayz.

      — Hori bai, zaindu idatziko duana, ez zaiguk zalapartarik interesatzen, ez museo gisa, are gutxiago Nazioarteko Programa gisa.

      — Ikusten dut.

      — Ez liketek besterik beharko turkiar gazteek hire eta nire kontra grinatzeko. Hortaz, badakik, politika kontuekin tentuz.

      — Lasai, Porter. Ez dakit inoiz kontatu dizudan, eskolan Francoren alde errezatzen genuen Espainiako Gerra bitartean.

      Mespretxuzko imintzio bat egin du McCrayk.

      — Beraz, lasai, ez dut askorik beharko berriz errezatzen hasteko.

      Bi eskuak jarri ditu, zutik, elkar topeka bularraldearen parean.

      — Kontuz, Frank, bestela hemengoek jango gaituzte-eta.

      Irribarrez erantzun dio Frankek.

      — Batzuk ez direnean besteak, Frank, ez zakiat nola egiten dugun honi guztiari eusteko.

      — Asmatuko dut zerbait, Porter.

      — Eta zaindu poeta eskua.

      Umorez bota dio azkeneko hau, bistan da bukatzen ari direla.

      — Turkiar gazteak haserretuko zaizkit berriro?

      — Ez dituk hain erraz kenduko gainetik!

      Mahaitik altxatu da, eta Frankek ere ulertu du martxa egiteko tenorea ailegatu dela. Bizkarraldean eskua bermatu eta aterantz lagundu dio. Azken kontu baten inguruan galdetu dio Frankek.

      — Eta datarena, bere horretan mantenduko dugu?

      — Bai, uztailaren 11n inauguratuko diagu.

      — Baina zuk uste iristerik izango dugula?

      — Uztailaren 11n, Frank.

      Atea ireki du McCrayk.

      — Artelan horiek hemen eduki behar ditiagu lehenbailehen.

      Baietz egin du buruaz Frankek.

      — Ederki lagunduko dik Reneek, emakume fina duk.

Times Square: 12:40 p.m.

Burrunba koloreko taxiak ikusten ditu hiribideetan gora eta behera, bizkor; langileek beren gorputz zikin distirantak Coca-Colaz eta sandwichez elikatzen dituzte, kasko horiak buruan dituztela. Ez ahal zaizkie adreiluak eroriko gainera! Gonak hegaldatu egiten dira metro-saretetan gora egiten duen aireagatik. Kale-saltzaileen sakelako erlojuak eta pagotxak ikuskatzen ditu; katuak zerrautsean jolasten ari. Kea bere buruaz gaindi, erreklama argitsuak ur-jauzi bat nola. Beltz bat atari batean zotza hagin artean, dantzari ilehori bat takoiz joz, irribera. Denak klaxonatzen du bat-batean. Ostegun bateko 12:40ak dira. Neoizko argiak egun argiz, hori bai plazera! Juliet’s Cornerren geratu da hanburgesa bat gaztarekin hartzeko. Emakume batek bere kanixea sartu du taxi batean. Zenbait puertorricoar daude hiribidean gaur. Lehenengo Bunny hil zen, gero John Latouche, gero Jackson Pollock, pentsatu du. Oinez jarraitzen du, hanburgesari hozkadaka; gorputz biluziak agertzen diren aldizkariak, zezen-korrida baten posterra eta, harantzago, Manhattan Storage Warehouse, laster eraitsiko dutena. Papaia zuku basokada bat hartu eta buelta lanera. Pierre Reverdyren bertsolerro batekin akordatu da.

Museum of Modern Art: 1:17 p.m.

— Deitu al du Vincentek, Renee?

      — Ez, jauna.

      Kakoan utzi du jaka, izerditan da.

      — Hartigan anderea zain duzu.

      — Ene, gaur jende guztia al dabil presaturik, Renee?

      Errukizkotzat jo daitekeen begirasun batekin erantzun dio Reneek.

      — Esaiozu sartzeko.

      Aurpegiera beltzurian sumatu dio, berehala, ez dagoela txanpon oneko. Kontaktua asko murriztu dute azken boladan, bizitzaren halabeharra, pentsatzen du berak. Madrildik eskutitz bat idatzi ziola gogoratu du sartzen ikusi duenean, Gracek erantzun ez diona. Ez du ikusten, beste batzuetan bezala, ahanztura leporatzeko motiborik duenik.

      — Nora joan haugu, Frank?

      — Hemen nagon, Grace, ez naun inora joan.

      Keinu bat egin dio Reneeri, eta bulegotik irten da hura, esaneko. Gracek ez du itxoin Reneek atea ixtea hizketan jarraitzeko.

      — Laguntasuna.

      Isilik geratu da Frank.

      — Ez duk poemarik idatzi horretaz, Frank?

      Gracek ere entzuteko moduan egin du hasperen.

      — Adiskideez ahaztu haiz.

      — Adiskideez ahaztu?

      — Antzerki gutxiago, Frank, badakik zertaz ari naizen.

      Bekainak goratu ditu, masailak zimurtu, baina disimulatzen saiatu da berehala, Graceren aldartea gehiago ez pipertzeko.

      — Oso lanpetuta nabilen azken denboran, badakin. Ez dun astebete Europatik itzuli naizela.

      — Ezagutzen ditiat aitzakia horiek.

      Sartu denetik zutik jarraitzen du Gracek, urrats txikiak egiten ditu alde batetik bestera. Rictus berarekin segitzen du.

      — Ezin diat ulertu, Frank, ezin diat ulertu nola desagertzen haizen bat-batean inolako seinalerik eman gabe. Beti duk gauza bera. Gazte batekin txoratzen haiz eta beste guztiak bost axola.

      — Ez ezan hitz egin horrela Vincenti buruz.

      — Nola ba?

      — Mutil maitagarria dun, ezagutzen dun.

      — Ez nauk horretan sartuko, ez nauk etorri Vincentez hitz egitera.

      Janerekin gertatua gogorarazi dio. Hura ere sumindu zitzaion Grace ezagutu eta adiskide min egin zirenean. Patuaren kiribilak, orain Grace du koleratua motibo beragatik. Larryk gaztigatu zion Espainiara joan aurretik, Grace terapian hasia zela eta dena hankaz-goratzen, zaintzeko harekikoak. Badakik, esan zion Larryk, jendea terapiara joaten hasten duk eta hor hasten duk “behialako leporatze amaigabeen aldia”, eta, bai, zaintzeko Grace. Horregatik idatzi zion, besteak beste, eskutitz hura. Aspalditik esana diote lagunek Grace lilurarazten duela, baina berak ez dio horri jaramonik egin; ez du inoiz distantziak neurtzeko inolako saiakerarik egin, nahiz eta, ziur aski, hori zen zuhurrena Vincent ezagutu zuenean. Ezagutzen dute denek, dio bere baitarako, bera ez da neurtzen ibiltzekoa.

      — Erotu egiten naik hire jokamolde horrek.

      — Ez zakinat, maitea, denboraldiak ditun, ez dinat borondatez egin.

      — Ikusten? Hori duk gehien amorrarazten nauena.

      Eseri egin da, azkenik. Artilezko jertse zuriari erreparatu dio.

      — Berria da?

      — Zer, hau?

      Baietz egin dio buruaz.

      — Bai, aurreko astean erosi nian Downtownean.

      Aurrera bermatu eta haren eskuari heldu dio Frankek.

      — Zergatik egon behar du berak beti hi hatorren une bakanetan?

      — Vincentek? Ez zakinat, Grace, hala suertatzen dun. Festa bat zagon, Vincentekin nagon eta esaten zionat: joango gara?

      Duela pare bat hilabete Gracek antolatu zuen festa batekin oroitu da, zeinetara Vincentekin agertu eta mutur egin zion. Sinesgogor begiratu dio. Desesperazio puntu bat sumatu du ernatzen haren baitan.

      — Ez dinat ezer kalkulatzen, laztana, ezagutzen naun hainbeste.

      — Horrekin konpontzen dituk gauzak beti, “ezagutzen naun”…

      — Oi, Grace.

      Atzerantz bermatu du gorputza Gracek, orain bera da hasperen egin duena, disimulurik gabe hark ere.

      — Ari haiz estudioan?

      — Horrek kezkatzen hau orain?

      — Faborez!

      Burua makurtu du pixka bat, hits, jada nahiko ordainarazi diola sentitu izan balu bezala.

      — Sinpleago ari nauk orain.

      — Hara.

      — Sotilago, nik uste.

      Irribarre egin du Frankek, laguna erlaxatuago ikusteagatik.

      — Baina oraintxe bertan litografia batzuk prestatzen ari nauk. Pasa hadi estudiotik.

      — Maitatuko nuke.

      — Badakik, bada.

      — Pasatuko naun, laztana, ezin agindu noiz, espainiar hauekin ero nabilen, baina pasatu pasatuko naun.

      — Ikusiko diagu.

      Enfasiaz altxatu da, jertsea lisatu du eskuaz, eta aterantz itzuli da. Frank mugitu denerako kanpoan da ia. Besotik heldu dio, apur bat geldiaraziz.

      — Pasatuko naun.

      Ezpainak biribildu ditu, baiezko eszeptiko bat irudikatuz. Elkar besarkatu dute ezti. Frankek ezin du aurreikusi aste batzuen buruan Graceren eskutitz bat jasoko duela, zeinean jakinaraziko dion beren arteko laguntasuna moztea erabaki duela eta ez ahalegintzeko, otoi, harekin komunikatzen. Dena amaitu dela.

441 East 9th Street: 11:17 p.m.

Etxera iritsi denean, ez du Joe topatu, auskalo non izango den oraindik. Vincentekin ere ez du egun osoan hitz egiterik izan, geroago harrapatzea espero du. Bourbon basokada bat isuri du beretzat gordea duen edalontzi batean, eta laranja zukua gehitu dio. Bizi joan da logelara, mesanotxean utzi du edalontzia. Ohearen beste aldean du Reverdyren liburua, Vincent etxean geratzen denean lo egiten duen aldean, baina ez dio heldu oraindik. Espainiako bidaian, pentsatu du, zeinen plazerezkoa izan zaion Johnekin alde batetik bestera ibiltzea, Parisen berriz ere egotea, baina, era berean, nola faltetsi duen Vincent, nola pentsatzen zuen harengan behin eta berriz, monumentu bat ikusten zuenean, estudio bat bisitatzen zuenean, taberna batean tragotik tragora luzatzen zirenean, oi elkarrekin bageunde hemen; eta nola hartzen zuen boligrafoa hotelera iristen zenean hari idazteko, hari helarazteko bizitakoa, halako moldez non hark ere hori guztia bizi zezakeelako fikzioa sinestera irits zitekeen ia. Oscarrek galdetu zion ea gogoratzen zuen noiz erabaki zuen poeta izatea. Haurtzaroko etxeaz oroitu zen, oraindik nerabe zela, nola igo zen metalezko ur-dorre batera, familiaren etxearen atzealdean zegoen hartara, Pigeon Hillen, eta han goitik nola ikusi ahal izan zuen dena, aurrean zuen guztia balitz bezala munduaren neurria: Wachusett mendia iparraldean, Rhode Island hegoan, Grafton aireportua mendebaldean. Han igarri zuen arte-basa estreinakoz, eta mundua borobilagoa eta krudelagoa begitandu zitzaion, eta pozik sentitu zen, ez zelako dorre hartatik erortzeko beldur. Ez daki arnasa poetikoaren hastapenak oroitzeagatik izango zen, baina mahai gainean duen Olivetti Lettera hartu du eta, koltxoiaren malgutasunari eta oreka ezari entzungor, hizkiak lotzen hasi da, ezarian, hitza hitzaren gainean, margolariak koadroa ontzen duen gisa bertsuan.

COCA-COLA BAT ZUREKIN HARTZEA

are dibertigarriagoa da Donostia, Irun, Hendaia, Miarritze, Baionara joatea baino

edo goragalea edukitzea Travessera de Gracian Bartzelonan

partez zure alkandora laranjarekin San Sebastian hobe eta alaiago bat dirudizulako

partez maite zaitudalako, partez jogurtak maite dituzulako

partez urkien inguruko tulipa laranja fluoreszenteengatik

partez jendearen eta estatuen aurreko gure irribarre zuhurrengatik

zurekin nagoenean zaila zait sinesten egon daitekeenik estatuak bezain zera geldo

solemne ezatseginki behin betikorik eta bitartean hemen parean New Yorkeko

4etako argi epelean elkarrekin noraezean goaz

begi-ordeen bidez arnasten duen zuhaitz bat nola

eta badirudi erretratu erakusketak ez duela aurpegi bakar bat ere, soilik margoa

bat-batean zeure buruari galdetzen diozu zergatik arraio pintatu zituzten

                                                                                                                    begiratzen

zaitut eta nahiago nuke zuri begiratu munduko erretratu guztiei baino

salbu eta zenbaitetan akaso Zaldun poloniarrari eta tira Fricken dago

zeinera Jainkoari eskerrak ez baitzara joan oraindik eta horrela elkarrekin joan

gaitezke estreinakoz eta hain galanki mugitzen zara ezen futurismoa konpontzen duzun ia

etxean sekula pentsatzen ez dudan bezala Eskailera jaisten ari den biluzian edo

entsegu batean liluratzen ninduen Leonardoren edo Michelangeloren marrazki hartan

eta zer mesede egiten diete inpresionistei haien inguruko ikerketa guztiek

ez bazuten inoiz aurkitu pertsona egokirik zuhaitzen gerizpean posatzeko eguzkia

sartzen ari zela edo bestela Marino Marinik ez zuenean aukeratu zalduna

zaldiaren kuidado berberaz

            badirudi denek galdu zutela esperientzia miragarri bat edukitzeko aukera

baina nik ez dut alferrik galduko eta horregatik ari natzaizu hau guztia kontatzen

“Trece pintores españoles actuales”
erakusketari buruzko txostena,
1959ko maiatzaren 21ean inauguratua,
Parisko Musée des Arts Décoratifs-en

      [....]

      Joan den abenduan, Bartzelonan nintzela aprobetxatuz, konfirmaturik geratu zen Tapiesen parte hartzea erakusketan; Tapiesen martxanteak, Rodolfo Stadler-ek, Pariskoa bera, berretsi zuen. Egun horietan Stadler Bartzelonara etorri zen eta bilerak egin genituen. Tapiesek udaberrian Parisko Stadler galeriako erakusketarako (maiatza baino lehen egingo zena) sortuko zituen bost mihise onenak gordeko zituen guretzat. Hurrengo hilabeteetan, Tapies zenbait beldur adierazten hasi zen, erakusketa honetan bere kontrako zenbait maniobra egingo omen zirela-eta, zeinek bere prestigioa kaltetuko omen zuten. Denek ezagutzen dugu Tapiesen izaera, pertsekuzio-mania dauka. Baina kasu honetan Tapiesek beste arrazoi bat iradoki zuen, hau da, erakusketan beste artista batek ere parte hartuko zuela, garrantzitsua dena baita ere eta haren izter-lehengusua gainera: Cuixart. Seko gorrotatzen dute elkar. Urteak dira beren artean borroka krudelean ari direla. Egun batean Françoise Choay Espainiara iritsi izana izan zen Tapies izutu zuena, Choay Cuixarten lagun mina delako. Tapiesek koadroak erretiratuko zituela mehatxatu zidan L’Oeil aldizkariko artikuluan bere izena erakusketako beste artistena baino gutxiago nabarmentzen bazen. Choayk Tapies behar bezala nabarmendu zezan lortu nuen, eta hala, L’Oeilen ohorez agertu zen. Beste egun batez, eta Arte Dekoratiboetako Museoko data gerturatzen ari zela, Tapiesek parte hartzeko zenbait baldintza jarri zizkidan; onartu egin nizkion, zeren, haria noraino tenkatuko zuen ikuste aldera, amore-emate politika jarraitzea erabaki nuen. Hau da, ukoa beregandik etor zedila. Bada Tapies Parisera joan zen, baina ez zen museoan sartu eta ez zen erakusketaren prestaketan hasi, nahiz eta kontserbatzailearekin geratua zen. Tapiesek, beraz, argi zuen ez zuela erakusketan parte hartuko, nahiz eta ukorik eman gabe jarraitzen zuen. Baina, azkenean inguratuta sentitu zelarik, ez zuen beste erremediorik izan aitzakia bat jartzea baino: Stadlerreko banakako erakusketan obra guztiak saldu zituela. Erabateko kontraesana aurrez gelditu ginenarekin, eta abar, eta abar.

      Oraindik gehiago; bildumazale batzuek, Rene Metrasek kasu, Bartzelonakoa bera, Tapiesen ohar bat jaso zuten, zeinetan eskatzen zien Parisen Espainiak egingo zuen erakusketan bere obrak aurkeztu ez zitzaten.

      Tapiesen psikologia ulertzeko zenbait alderdi hartu behar dira aintzat, adibidez:

a)      Tapies beldur da Parisko kritikak beste artista bat baino beherago aipa dezan, eta bere urguilua zauriturik gera dadin.

b)      Tapiesek uste du erakusketa honen bueltan halako giro hotz bat egongo dela, arrazoi politikoak medio.

c)      Stadlerrentzat interesgarriagoa da Tapiesen obrak soilik bere galerian erakustea, soilik bertan saldu ahal izateko.

d)      Tapiesek ez du argi Pariserako aukeratutako beste zenbait artista baino hobea ote den. Veneziako Bienalean izan ezik, beti egin dio uko beste artista batzuekin batera erakusteari, eta besteek baino askozaz ere obra gehiago eduki zituelako onartu zuen han egotea.

      Baina “13 pintores” erakusketako aukeraketan bere lagun min batzuok zihoazen. Nola justifikatu bere absentzia haien aurrean? Tapiesen uko behin betikoa eduki nuenean, artista guztiekin batzartu nintzen Madrilen, eta prozesu guztia azaldu nien, modu inpartzialean, “baldintza” guztiak erakutsiz. Han bertan aurreratu nien Tapiesek ziur aski bere absentziari buruzko beste bertsio bat emango zuela gero. Baiki, Tapiesek berehala idatzi zion Saurari (bere lagun mina) aditzera emateko, modu aski zeharkakoan, bestelako arrazoiak zeudela, beste mota batzuetakoak, nik eman nizkienekiko.

      Canogarrek, Millaresek eta Saurak, Feitorekin batera, “El Paso” taldea osatzen dute Madrilen. Canogar eta Saura Parisera iritsi zirenean, erakusketaren inaugurazioa baino egun batzuk lehenago, egunean bertan Feitorekin geratu ziren Des Magots tabernan, eta han, Saurak, elkarrizketaren pisua zeramala, Feitori zuzenean galdetu zion zein zen bere posizioa, erakusketa horrek izaera ofizialegia hartu zuela eta horregatik ez zuela Tapiesek parte hartu nahi izan. Feitok, teoria hori ez babesteaz gainera, Tapiesen joko zikina azaleratu zien.

      Horren guztiaren berri izan bezain laster, artista guztiei hots egin nien eta argi asko geratu zen bakoitzaren jarrera zein zen. Saura da Tapiesi babesa eman zion bakarra, hots, ez zuela gehiago parte hartuko Kultur Harremanetarako Zuzendaritzatik antolatutako erakusketetan. Halaxe adierazi die Tapiesek Saurari eta Canogarri duela egun gutxi, Turinen. Saurak, hala, erakusketak Friburgo, Basilea eta abarretik egingo duen biratik kendu nezala eskatu zidan, eta ez dela joango, ezta ere, Sao Pauloko V. Bienalera, zeinerako duela denbora asko aukeratu nuen. Saurak ez du bere obrekin inongo erakusketa ofizialetan parte hartuko.

      Den-denek erakutsi zieten Saurari, Canogarri eta Millaresi zein zen Tapiesen jokoa. Egia bakarra da ez zuela berak “lagun” deitzen dienekin baina benetan gorroto dituen artistekin batera bere obrak erakutsi nahi. Hala ere, Canogarrek, Millaresek eta Saurak ez zuten iritziz aldatu eta jarraitu zuten esaten Tapiesen ukoa arrazoi politikoengatik zela soilik, nahiz eta Millaresek eta Canogarrek ez duten ofizialtasunarekin hautsi, oraindik ez daudelako inolako galeriarekin loturik. Saurak baditu zenbait obra Stadlerren, baina ez du kontraturik sinatu.

LUIS GONZALEZ ROBLES

New York City,
1960/04/27

5th Avenue: 10:37 a.m.

Atea itxi du doktoreak, zeinak irteeraraino lagundu baitio abegikor, eta Frank itxarongela dotorean geratu delarik, ez dio arretarik jarri ingurua arteziaz estaltzen duen horma-paper izokin kolorekoari, zain itsas urdindunari, ez dio erreparatu ezkerrean dagoen besaulki puztu marroiari, bigungarri bakoitza, simetrikoki, euskailu biribilez irmoturik; eskuinaldean ikus daitekeen aulki arruntagoari, zeinean doktorearenera sartu aurretik eserita egon baita, besaulki arranditsuan esertzeko adorerik gabe zelako; ez dio jaramonik egin, ez da ohartu ere egin, gelaren erdian dagoen eta zortzi oin luze den koadroari, zeinean arbola lirain bat gailentzen baita eskuinaldean, eta neska-mutil bikote bat haren gerizpean, liburu bat elkarri irakurtzen ari, eta sakonean ibar zabala, haien bakartasuna azpimarragotzen duena, pintzelkada ohargarriak zeruaren geruza geroz eta margulagoak adierazten, zeina une horretan Franken esperantzarako helduleku bakanetakoa izango litzatekeen, nahiz eta ez den, zeren ez baitio kasurik egin ez koadroari ez egongela argiztatzen duen beirazko mila piezazko argi-armiarmari, haizekada sotilenari sentibera izateko prest, nahiz eta haizerik ez den; eta estilo soileko sofa, hiru plazakoa eta bigungarri espantagarririk gabekoa, griskara, baina haren araztasunak, egongela osoarenak bezalaxe, zuriagotuko balu bezala, eta alboan duen zutikako lanpara, zilar koloreko buru-soin eta oin beltzezkoa; ez, ez dio hari ere jaramonik egin, ezta zedrozko mahai baxu zabalari, medikuntza-zientziari buruzko zenbait aldizkariri eusten dien horri, ertzak beltzez estalirik, eta beltzaren eta egur-azalaren tartea urrezko lerro fin batek banaturik; eta ez dio erreparatu, ezta ere, moketa berdexkari, orban bakar bat ere sumatzen ez zaionari, eta eskuinaldean geratzen zaion ate klasikoari, angeluzuzena harik eta goialdean zirkulu erdi bat egiten duen arte, non beira zeharrargi bat dagoen, lekua argituz, eta aldamenean, horman zintzilik dauden hiru markoak, Protech doktorearen iraganeko bizitza arrakastatsuaren zein haren profesionaltasunaren erakusgarri, eta etorkizuneko, hots, egungo, bizitza loriatsu eta hotsandiko baten promes.

      Kalera irten delarik, jakako bi botoi gehiago lotu ditu, eguzkitako betaurrekoak jarri, izpietatik babesteko ez ezik den guztiagatik babesteko, eta etxera nola itzuli pentsatzen hasi da. Paseo batek on egingo lioke, baina, era berean, ez du kaleko giza saldoan murgildu nahi, aukeran hobe bakartuago. Protech doktorearenean hitzordua hartu zuenean ez zegoen kezkaturik, bolada txarrari egozten zizkion bere osasun kontuak, lanean ere halaxe zebilen, eta akaso, defentsak baxu harrapatuta, birusen bat ezin gorputzetik erauzi. Bartzelonan eduki zituen lehen sintomak, hasieran alkohol-erreka gaizki liserituari egotzi zizkionak, baina egundik argi ikusten du huraxe izan zela hasiera. Cuixarten etxera zihoazen azkena hartzera, baina eraikinaren atarian ezin izan zion gehiago eutsi, eta halaxe egin zuen oka aspaldian egin ez zuen bezala, Travessera de Graciako espaloi estu hartan, bi autoren tartearen disimulua lortu ezinda. Denbora luzez oka egin gabe igaro osteko okadak eragiten duen sentimendu estrainio hori, estreinako aldia balitz bezala, eskarmenturik gabe, norbere gorputzaren astinaldi arrotz horiek bridatu ezinda. Hala moduz hobera egin zuela iruditu zitzaion, nahiz eta sintoma arin batzuek orain arte iraun dioten, eta izu-ikara handirik gabe jarraitu zuen bidaian Donostia, Irun, Hendaia, Miarritze, Baiona… Baina egunak igaro eta zerbaitek gaizki jarraitzen zuela geroz eta agerikoagoa egin zitzaion, Protech doktoreari deitzea deliberatu zuen arte. Burutik pasatu ezin, alabaina, gaitz hori zuenik. Laborria sentitu du derrepente, ume babesgabe bat bailitzan, doktoreak hitza ebaki dionean, eta hasieran ezinezkoa zela erantzutea atera zaion arren, berehala ohartu da ezetz, ez dela ezinezkoa, inondik ere, eta bere entzungor egiteko gaitasun patologikoa madarikatu du beste behin. Zakilean atera zitzaion zauri hori edozein txikikeria izango zela eta berez joango zela, eta ezin izan ditu lotu haragi biziko zauri zornetsu hori eta azkenaldian izan dituen makalaldiak, gonbitoak eta heste-ondoezak. Txankroa, eman dio aditzera Protech doktoreak, horra zauri likits horren izen teknikoa. Eta-orain-zerka hastea beste erremediorik ez du izan, eskerrak Protech doktorearen kuidadoa, eskerrak doktore orok izan beharko lukeena den, epai erraza esku-eskura izanik ere ezer esaten ez duen horietakoa, profesionaltasuna eta zientzia beste lemazainik ez duena, eta ez dio sexualitateari eta gisakoei buruzko itaun trabagarririk egin, ez hau egin al duzu azken hilabeteetan, eta beste hau egin al duzu, eta halakorik; azalpen argiak, bide-orri aratza, ez dio besterik seinalatu, iraganeko hobenak besterentzat utziz. Injekzio bat lehenbailehen eta gero itxaron ea zein den bilakaera, gerta baitaiteke, eta oso posiblea da, gainera, halaxe aitortu dio, gaixotasunak lehen kolpeari eustea eta, honenbestez, beste injekzio batzuk ere jaso behar izatea aurrerantzean, harik eta, azkenez, halaxe espero du, gaitza gorputzetik erauzten duen arte. Urratsak azkar egitea, hori bai dela ezinbestekoa, kontua ez geroratzea gaitzari ez uzteko haz dadin, eta berriro errepikatu dio, despedidaren atarian, lehenbailehen hartzeko ziztadarako ordua, eta baietz, Frankek, gaur bertan eskatuko diola bere idazkariari hitzordua. Profesionaltasuna eta leuntasuna izan ditu gidari, halaber, bere inguruko “zenbaitek” ere gaitza izan dezaketela aditzera eman dionean eta, inoren bizitza intimoan sartzeko borondaterik gabe, haiek ere proba batzuk egin beharko lituzketela ikusteko ea kutsatuta dauden, batzuetan organismoan latente geratzeko abilezia baitu, edo sintoma leun batzuk besterik ez eragitekoa. Vincent, pentsatu du Frankek berehala, Vincentekin hitz egin behar diat; eta gogoa lanbrotu zaio, halako informazioa helarazteko hitzak aurkitzea beti kostatu izan zaiolako, egokiera horietan ezgai sentitzen baita eratsu komunikatzeko, are gehiago Vincentekin, zeinarekin bereziki saiatzen den auzi ilunak saihesten, haren nahimen zalantzatiaz beldur delako, beti sentitzen duelako kolokan, eta ezein buruhauste gehigarrik dena pikutara eraman dezakeela sumatzen duelako, aski modu irrazionalean.

      Gaitz arraioa madarikatzen aurkitu du bere burua taxi bat hartuko duela erabaki duenean. Besoa jaso du, Vincenti noiz esango dion beste kezkabiderik ez duela errepidearen bazterrean, eta betaurrekoak erantzi gabe sartu da autora. Zinez, kontua geroratuko luke, baina hurrengo egunetik Vincent aldi baterako hiritik landa izango dela akordatu da eta, beraz, ez duela egunean zehar harekin hitz egitea beste erremediorik. Apartamentura iristean deituko dio, ea iluntzean tarte bat duen galdetzeko, kontu serioa dela eta ezin dutela atzendu; baina, era berean, ez luke nahiko auzia zamatu, Vincent asaldatuko den beldurrez, berez hauskorra iruditzen zaiona hausteko ikaraz. Taxiak auto-ilaraz auto-ilara jo du, ezarian, aurrera.

441 East 9th Street: 3:58 p.m.

Ukondoa atearen markoan du bermaturik eskuarekin telefonoari eusten diola, eta entzungailua sorbaldarekin itsatsita belarrian; libre duen eskuan zigarroa du, eskumutur joko eleganteaz helduta.

      — Beste norbait egon dela tartean, alegia.

      Ahots hautsia entzuten zaio Vincenti, ez berea berez hala delako, teknologiaren harien barrunbeetan zartatzen zaiolako baizik.

      — Frank, benetan hori da garrantzitsuena orain?

      — O, Vincent, mesedez, ondo dakik, hi haiz garrantzitsuena niretzat, ezti.

      Isilune luze bat entzun du bestaldean.

      — Dena hondatu diat beste behin, nire errua izan duk.

      — Ez esan hori, maitea, Protech doktoreak esan zidak lehenbailehen tratatuta ez dugula arazorik izango.

      Beste isilune bat aditu du.

      — Gainera, balitekek ez edukitzea, akaso beste nonbaitetik hartu diat, nahiz eta…

      — Seguru ni izan naizela.

      — Sintomarik izan duk?

      — Ez.

      — Orduan?

      — Bazakiat ni izan naizela, kito.

      Orain Frank izan da isildu dena.

      — Eta bihar martxa egin behar diat. Espezialista nauk dena pikutara bidaltzen, espezialista.

      — Ez ezak halakorik esan berriro nire aurrean, maite.

      — Eta zer egingo dut orain?

      — Joan hadi orain proba egitera, Protech doktorearen telefonoa emango diat. Esaiok nire partez hoala, hark bideratuko dik dena.

      — Eta gero?

      — Noiz arte egongo haiz kanpoan?

      — Bi aste.

      — O, ene Jainkoa! Lehenago etorri beharko duk ba.

      — Ez zakiat modurik izango dudan.

      — Bo, hitz egin ezak idazkariarekin eta esplika iezaiok.

      Isilune berri bat Vincentek.

      — Eta ez ezak esan berriro dena hondatu duala!

      — Eutsi behar izan zioat…

      — Banekian, aski ongi ezagutzen haut dagoeneko.

      Bi kolpe leunez bota du errautsa hautsontzi funtzioak betetzen dituen potoan. Hasperen luzetxoa egin du kea bota ondoren. Gogoa ilundu zaio bat-batean, besteren kezkak leuntzen ibiltze horretaz jabetu delarik; bereaz gain, orain Vincent kontsolatu beharra gainera. Aurrekoan Gracek leporatutakoaz akordatu da.

      — Hor hago, Frank?

      — Bai.

      — Doktorearen telefono zenbakia emango didak?

      Bi aldiz errepikatu dio, ahots apaldu eta monotonoz.

      — Oraintxe deituko diat.

      Telefonoak eragiten duen lakartasuna gorabehera, zeinen gozoa zaion Vincenten ahotsa entzutea. Analisiak egitera joango dela, momentu batez elkartzeko aprobetxa dezaketela otu zaio; akaso astia izango du Vincenti doktorearengana laguntzeko, nahiz eta, egiazki, nahiko lan izango duen erakusketako eginbeharrekin eta, gainera, Protech doktorearen diskrezioa gorabehera, debaldeko susmoak sorraraz ditzakete kontsultaraino bertaraino laguntzen badio. Tarte batez, kontsulta kanpoan bada ere elkartu daitezkeela otu zaio, hortaz, baina bere burua bridatu du, ez du Vincent estutu nahi. Hiritik martxa egin bezperetan ez dago aldarte onarekin, eta gaitzaren auzi honek ez zuen kontua hobetuko. Ez du beste ezezko lehor bat jasotzeko inongo gogorik.

      — Konforme, ea gaur egiterik duten.

      — Horixe espero diat.

      — Bestela hire martxa atzeratu beharko duk.

      — Biderik ez!

      Ez da ohikoa Vincentengan halako erabakitasuna, ezagun du arduratua dagoela.

      — Telefonoa eseki beharko diat, beraz.

      Ez dio erantzun Frankek.

      — Doktorearen idazkariari deitzeko, esan nahi diat.

      — O, bai, bai, arrazoi duk.

      — Eseki egingo diat, bada.

      — Bai, noski.

      — Ados, Frank, esekitzera noa.

      — Bai, Vincent, eseki egingo duk.

      — Hori duk.

      — Ados.

      — Hona esekitzea.

      — Eseki.

      Seinale etena entzun du, entzungailua sorbaldari itsatsita duela oraindik.

      — Eseki egingo duala, bai.

New York City,
1960/09/29

33 West 47th Street: 1:03 p.m.

Luzetsirik, ondoko eraikineko marmol beltza laztandu du Frankek. Aire geometriko-modernoa ematen dio marmolak berez nahiko arrunta den eraikinari; aratz dago, hauts arrastorik gabe, marmolaren kalitate irristakorrak hondakinak berez eragotziko balitu bezala. Beira ilunkarek eraikinaren eite modernoa areagotzen dute, eta etxepeko bitxi-dendak oraindik dotorezia handiagoa ematen dio osotasun guztiari, berez mereziko lukeena baino dotorezia handiagoa, ziur aski. Garajetik auto bat atera delarik, apartatu behar izan da, eta oin batzuk ezkerrera egin du, ur-ahotik urrats batzuk harago. Ez dago ohituta inori itxoitera, eta Helenekin bazkaltzeko geratzen denetan bera iristen denerako hantxe izaten da Helen bere ile izurtu, ezpain bete eta irribarre oparoarekin. Ezustekoren bat gertatuko zitzaion gaur, inondik ere. Betaurrekoak goratu ditu eskuineko eskuarekin apur bat, eta erlojua begiratu du; ordu laurden pasa dagoeneko. Jatetxea dagoen eraikina bost solairukoa da, eta barrualdera sartuta dago pixka bat, hamar bat oin, inguruko eraikinek espaloiari terrenoa jan diotela irudi. Hirian aurkitu daitezkeen eraikin askotariko bat gehiago da, erdialdeko leiho terrazaduna nabarmentzen zaiona, zeinaren gainaldean ornamentu-marrazki bat ageri baita harrian zizelkatua. Bi obalo erdi, bien arteko loturan triangelu kurbo bat osatzen dutenak. Hura da eraikineko detaile ia bakarra, lehen solairu gaineko lerroarte zabal eta soila kenduta, hura ere xaloki zizelkatua, xehetasuna egin zuena haren lanarekin oso konbentzituta egongo ez balitz bezala. Egiazki, haren erdialdetik irteten da fatxadako elementu deigarriena, jatetxearen izena daraman afixa, masta irmo batek eusten diona: “Del Pezzo Restaurant Bar”.

      Seigarren abenidaren aldetik etortzen ikusi du azkenik, hits, baina bere ibilera lirainak presarik adierazten ez duela. Irribarrez itxaron dio, Helenengana hurbildu gabe.

      — Frankenthaler anderea!

      — O, Franky, a ze goiza eduki dudan. Ez sinestekoa.

      Bi musu eman dizkiote elkarri. Helenen begi handi borobilek betiko sosegua adierazten dute.

      — Estudioan lan egin nahian baina ezin. Bata dela eta bestea dela.

      — Zigarro bat nahi?

      Duda egin du, jatetxearen barnealdera begiratu du.

      — Lekua gordeko digute?

      — Lasai, ez kezkatu, etxekoak gaitun.

      Zigarroa luzatu eta gustuz hartu dio Helenek, eskumutur-joko sotil batez. Ahora eraman ostean, aurpegia gerturatu dio Franki. Jakaren sakelatik atera du metxeroa eta zigarroaren muturrean piztu; zupada luze batez, begitarte hitsa plazerezkoa bihurtu zaio Heleni. Ezkerreko besoaz eskuineko ukondoari heltzen diola, atzeraka eusten dio zigarroari eskuineko eskuaz, errautsa bizkarraren atzetik eror dakion.

      — Ene jainkotasuna, benetan. Lehenaz gain, metroan ez atzera ez aurrera geratu gaituk Penn Stationen. Zer moduz hago hi?

      — Badakin, atzo bukatu zunan erakusketa, eta gaur desmuntatze kontuak ditinagu.

      — Bazakiat, bai.

      — Eta ni hemen, hiri itxaroten!

      Ezetz egin du buruarekin Helenek, partez irribarrez, partez beltzuri.

      — Bob zer moduz dabil?

      — Kanpoan ibili duk, bihar itzuliko duk hirira.

      Zigarroa bukatuta, lurrera bota eta zolaz zapaldu du Frankek. Gauza bera egin du Helenek, zigarroa erdizka zuela oraindik.

      — Ez zagon presarik, maitea.

      — Nahikoa nian pare bat atxikirekin.

      Eskailera maila batzuk jaitsi eta jatetxera sartu dira, sarrerako olan gorriaren babespean. Berehala ezagutu ditu zerbitzariak eta, betiko adeitasunez, hormaren kontra jarritako mahai batean ezarri ditu.

      — Edateko zerbait nahi duzue erabaki bitartean?

      — Erabakia diagu, Jeff, badakik. Xerra patatekin eta entsalada, kopa bete ardo banarekin. Betiko prezioan duzue oraindik?

      — Bai, jauna, bazkalorduko eskaintza da. 99 zentabotan.

      Barrarantz abiatu da zerbitzaria, maratz, eta berehala ekarri dizkie ura eta ardoa.

      — Zer moduz joan da erakusketa, Frank, pozik hago?

      — Pozik… Egia esan, ez zakinat zer esan, Helen.

      Ura zerbitzatu du bientzat, jarraitu aurretik.

      — Alde batera, nahikoa egin dinagu hainbeste konplikazio tarteko. Batetik espainiarrak eta beren kudeaketa arazoak eta atzerapenak, bestetik Guggenheima aurreratu izana, artista batzuen boikota ere bai. Gauzak ikusita, nahiko ondo joan dun, nik uste Porter pozik geratu dela.

      — Hori esan zidaan Bobek, harekin egon zela duela gutxi eta pozik zegoela erakusketarekin.

      — Hala ematen din, bai. Kritika ere ondo samar portatu dun, bereziki Canaday. Art Newsek eman zigunan bakarrik; badakin, diktaduraren zera, eta frankismoa, eta tartartar.

      — Badakik arrazoi dutela, Franky.

      — Kontxo, hi ere Bob bezala hasiko haiz orain? Ondo gogoan dinat zenbat arazo eman zizkigun Espainiara New American Painting eraman genuenean. Ez zuela diktadura batean bere lanak erakutsi nahi! Bazenekien hori?

      — Espainiaren zeran ondo zekik Bobek zein bandotan dagoen; eta nik ere bai, eta berarekin ezkondu aurretik.

      — Ez dinat kontrakorik esan.

      — Ba hori.

      Kopeta ilundu zaio Franki; eskuak biratu ditu, etsipen puntuaz.

      — Ni non nagoela uste duzue ba? Gogoan dinat nola iristen ziren albisteak hona, Hemingway tarteko…

      — Eta hi errepublikazaleen alde, hura bezala.

      — Nola bestela? Eta badakin nik haren liburuak ezin nituela eraman, bere zera matxo horiek guztiak. Baina hala ere beti paratu nindunan errepublikazaleen alde.

      — Baina orain gauzak aldatu dituk, ezta?

      — Ez ditun gauzak aldatu, laztana, guk lan bat egin dinagu, besterik ez, eta espainiarrek ezer gutxitan lagundu ziguten; traba ez gutxi, eta haien manera zaharkitu eta ozar horiek egonarriz jasan beharra. Beraz, ez jarraitu hortik.

      Zerbitzaria etorri da ardo gehiagorekin.

      — Jeff, hik ere ez duk kopa bat nahi? Espainiako Errepublikaren alde egin behar diagu topa.

      — Lanean ez dut edaten, jauna.

      Zutitu egin da Frank, kopa eskuan, eta Helen eserita geratu da barrez.

      — Hi ere Francoren diktadura zuritzen, Jeff? Hi ere bai?

      — Ez dakit zertaz ari zaren, jauna.

      — Ez egin kasurik, badakizu ze txolina izan daitekeen.

      Korrika txikian egin du hanka berriz ere barrarantz.

      — Zatoz gainean, Frank.

      Hanpaduraz hitz egiten hasi da, zutik oraindik eta kopa luzatuta duela.

      — Eta orain topa egingo dugu; topa espainiarren alde, pairatzen duten diktaduraren kontra, topa gerran hildako borrokalari guztien alde, topa nazioarteko justiziaren alde, Espainiara demokrazia ekarriko duten horien guztien alde, eta Franco diktadore krudelaren kontra. Topa nirekin denek, topa, Helen!

      Inguruko mahaietakoak begira hasi dira, batzuk zeharka, beste batzuk, antzerkiaz jabeturik, irribarrez, eta Helen ere zutitu egin da azkenekoz, jakitun halakoetan Franki jarraitzea baino alternatiba hoberik ez dela izaten. Uzkur luzatu dio kopa, hori bat, lotsa-erdiko imintzioa aurpegian duela.

      — O, Helen, askoz ere hobeto sentitzen naun orain.

      — Isil hadi, ziztada halakoa!

      Xerra platerak ekarri dizkie zerbitzariak, eta bizkor baina estilo handiz ezarri ditu mahaian, platereko jatetxearen intsignia erdian eta goialdean geratzen zaiela.

      — Eskerrik asko, Jeff. Barkabera haiz diktadoreekin baina zerbitzari bikaina, inondik ere.

      — Apreziatzen dizut, Jeff.

      Lehen mokaduak jateko pausa hartu ostean jarraitu du Helenek.

      — Ea balio dizuen erakusketak laneko kontuak baretu daitezen.

      — Hori zailagoa izango dun, maitea. Gazte horiek gogor zetozan, eta Selz ez zagon errenditzeko. Barr-en konfiantza irabazia diten, eta hori aldatzea ezinezkoa izango dun orain, ezta Porterrek ere. Ikusi behar hituen lehengoan, Selz, Barr, Meyer Schapiro eta Seitz, denak batera Barren bulegotik irteten, a ze nagusikeria beren ibileran, a ze kiratsa. Uste diten haiek asmatu dutela arte modernoa, batez ere Selzek. Behin entzun nionan hitz egiten, lainezaz, arte modernoaz idatzi zuen lehena Barr izan zela, gero bera eta gero Seitz. Entzun egin behar hori. Eta sinetsi egiten diten gainera. Joan daitezela denak Meyer Schapirorekin Columbiako eskoletara, edo Princetonera, edo nahi duten lekura, eta utz gaitzatela bakean.

      — Badakik, akademikoak! Kontatu nian Selzekin egokitu nintzen hartan ez zidala kasu zipitzik ere egin, Bobi baino ez ziola hitz egiten.

      — Ez naun harritzen, maitea.

      Irrikaz jaten du Frankek, azkar, eta mantsoago, manera zainduz, Helenek.

      — Ea, azkenean, auzia erraz samarra dun, Porter gainetik kendu nahi din Selzek, eta Nazioarteko Erakusketen Programa bere gain gera dadila Pintura eta Eskultura buru gisa. Ez din erraz etsiko. Porterrek bere burua kanpoan ikusten din dagoeneko, eta Waldo jarri nahi din programa salbatzeko. Ikusiko dinagu.

      — Halakotan ez didazue batere inbidiarik ematen, Frank. Gazi-gozo guztiekin, hobeto nagok nire estudioan!

      Ezpainak artez garbitu ditu ahozapiarekin Helenek eta mahai gainean utzi du tentuz atzera. Altxatu egin da, komunera joan behar duela-eta. Jatetxearen goialde guztia, sabaia baino beheragoko horma zatia, ispiluz inguratuta dago, zeinak argitasun handiagoa ematen baitio inguruari lanparetako argi multiplikatuaren bidez. Espazio zabala begietsi du, alderantzikatua; han, zerbitzariak joan-etorrian, han, sakonean, biltegirako atearen ondoan, sei laguneko taldea, ohi baino isil eta diskretuago, han, ate nagusiaren aldamenean, turista itxurako familia, hiriaren mapa mahaian zabaldurik, han, beste aldean eta beraiek dauden parean, hots, atzean, bi lagunentzako hiru mahai segidan, zeinetan, bera bezala, inguruko lantokietatik otordurako joaten direnak ikusten dituen. Zoruko azulejua ere begiztatu du, hor, goian orain, granate kolorea nagusi lerro berde eta urdinekin, zeinak ispilu guztiaren zabaleran L formako mosaiko moduko bat osatzen baitu. Azkenez, bere burua aurkitu du Frankek, ispiluak islatzen duen jatetxeko nahas-mahasaren bazter batean, halako moldez non ezagutu ere ez duen egin ia, inoiz ikusi ez duen moduan ageri baitzaio, ispilu-jokoaren eraginez, bere atzealdea: buru, lepo eta bizkar. Bereziki erreparatu dio lepoari; luze eta irmo ikusi du, ez zuen uste hain erakargarria zuenik; ile ondo moztuarekin sintonian, laztantzeko gogoa ematen duen lepoaldea iruditu zaio, sorbalda tentetzen badu are gustagarriagoa egiten dena. Behin baino gehiagotan egin du aproba, eta, bizkarra mugituz, angelu bat baino gehiago bilatu du emaitza ikusteko. Hartzekoen artean hori; zorraren aldean, ordea, bere burugaina, hori ere aspaldi ikusten ez duela, ez soilik halako ispilu-jokoak dauden bakanetan bakarrik ikusteko aukera duelako, posible duen guztietan ere hura ikusteari iskin egiten diolako baizik. Oraingoan, baina, bere lepoaldeaz liluraturik, ez du, ordainetan, bere burugaina ikustea beste erremediorik izan, eta larritu egin da pixka bat, dagoeneko zeinen soildua duen ohartu delarik. Atzamarrez haztatu du, ilearen dentsitatea sumatu nahian, eta ispiluan dirudiena baino ile-mataza sarriagoa duela iruditu zaio.

      — Oi, Helen; bide batez, Bobek jarraitzen al du Espainiako Errepublikaren aldeko serie horrekin?

      — Bai, bai, bere lerro nagusienetakoa duk orain.

      — Bat edo beste ikusi ninan, eta ikusgarriak ditun!

      — Nik uste luzerako izango duela serie horrekin. Motibo ederrak aurkitu ditik obalo horietan haien gainean lanean jarraitzeko.

      Helen patata frijituak plater bazterrean uzten ari dela ohartu da Frank.

      — Ez ditun jango?

      — Sabela puzten zidatek patata frijituek.

      Lauhortzekoa luzatu du Frankek, eta hiru patata-xerra sastatu ditu.

      — Eta esadan, maitea, hi zertan ari haiz orain?

      Bekoz beko begiratu dio Helenek, begirada segurua du.

      — Badakik? Mihisearen zuriuneek maiteminduta naukatek.

      Mahai-tresnak askatu ditu adierazkortasun handiagoaren seinaletan.

      — Margotzen hasten haizenean gehitzen eta gehitzen ibiltzen haiz, geruza geruzaren gainean, hire lana ondo justifikatu beharko bahu bezala. Emaitza ona edo txarra izango duk, baina behintzat ikus dezatela lana egin duala, materia jarri duala mihisearen gainean. Gero konturatzen haiz pintura ez dela hori.

      Soina jaso du pixka bat eta besoak mugitzen ditu hitzei esangura eman nahian.

      — Baina duela bi urteko margo batean goiko zatia ukitu gabe utzi nian, gogoratzen haiz?

      — Bai, maitea, nola zen, neguaren zera hori, ala?

      — Horixe, Neguko ehiza. Bada hortik tiraka jarraitu nian, geroz eta espazio libre gehiago gordez margoetan. Pozik nagok emaitzarekin.

      — O, maitea, zoragarria haiz, noiz utziko didan margo berri horiek ikusten?

      Begiak ireki ditu parez pare Helenek.

      — Ezin diat sinetsi, hik hori esatea ere!

      Eskuak zabaldu ditu Frankek, ahurrak gora begira dituela.

      — Badakik zain naukaala eta nahi duanean etor haitekeela, baina hi beti hago okupatuta. Bilera bat ez denean koktel bat.

      — Hi ere horrekin hasiko haiz?

      — Horrekin? Hi ere?

      Hasperen egin du Frankek, arrazoia kendu diotenaren etsiaz.

      — Lasai, maitea, laster joango naiz bisitan-eta. Gaurtik aurrera lasaitasun pixka bat edukiko ahal dinat!

      Patata-xerra batzuk tinkatu dizkio.

      — Ez dakin zeinen nekagarria izan daitekeen museoko lan hau.

      — Esan diat lehen ere, ez didak inbidiarik ematen!

      — Begira, datorren astean bertan. Deituko dinat eta geratuko gaitun. Ados, bihotz-goxo?

      Irribarre egin dio Helenek, esplizitutasun maila hori gabe ere konforme egongo zela adierazi nahian. Ordulariari erreparatu dio Frankek.

      — Joan baino lehen... Ez diat galdetu, zer moduz hago?

      Franken eskuari heldu dio emeki Helenek.

      — Zer moduz?

      — Bai, Vincent joan egin dela entzun diat.

      — Kanada madarikatua!

      — Oi, Frank.

      — Zeinek erabaki zuen Kanada izeneko lurralde bat existitzea? Zergatik egon behar da Kanada izeneko leku bat?

      Matela bihurritu du Helenek eskuari irmoago heldu bitartean.

      — Kanada!

      — Ez ezak hire burua zigortu.

      — Kanadaren kontra nagon, besterik ez. Eta Kanadarekin zerikusia duen denaren kontra.

      — Pasatuko duk; Frank, beti pasatzen duk.

      — Kanada madarikatua!

      — Itzuliko duk, lasai.

      — Itzultzen ez den arte.

      Irribarre egin dio Frankek, gustura dagoelako bainoago hitz beste egin nahi duelako. Eskuak askatu ditu, Helenen plateretik azkeneko patata-xerrak kentzeko aitzakiarekin. Azkar mastekatu ditu, isilik geratu zaio Helen.

      — Eta orain, martxa egin behar dinat. Azkeneko kontu administratiboak ditinat desmuntatzearekin hasi aurretik. Kafe bat nahi dun eramateko?

      Ezezkoa egin dio buruaz Helenek.

      — Larrua jotzen Kanada!

      Sinkronizaturik altxatu dira mahaitik eta, zutik orain, azkenekoz erreparatu dio Frankek goialdeko ispilu zabalari. Are soilduago ikusi du bere burugaina; burua beheitituz, burugaina haztatu du jatetxetik irten baino lehen. Ile mataza balekoa sentitu du atzamarretan.

Museum of Modern Art: 2:37 p.m.

Bulegora sartu da eta, lehen begi kolpean, Renee ikusi du, hari zeharka begira. Ezagun zaio zerbait diola esateko, baina zuhurra izan nahi duela aldi berean. Frankek bista apartatu du, eta bulegoaren ezkerreko paretan zintzilik duen Hartiganen koadroari beha jarri da, hari begiratu gabe. Adi geratu zaio so Renee, ezer esateke, baina abagunearen zain, antza. Bere idazmahairantz egin du Frankek, eta bidean berriz begiratu dio Reneeri; berehala konturatu da ez duela etsi eta hor jarraitzen duela, zerbait esateko puntuan. Jaka mahai atzeko kakoan utzi du, eta alkandoraren mahukak biltzen hasi da.

      — Tira, Renee, esadazu.

      — Eskerrik asko, jauna. Salmenten zerrenda behin betikoa jarri dizut mahai gainean. Hori alde batetik, dena konproba dezazun. Porterren eskutitz bat ere utzi dizut, eta Gress galeriatik datorren beste bat. Azkenik, antza, arazoren bat omen dago Sauraren margo batekin eta Jessicak ohar bat bidali dizu.

      — Ene, eta hori guztia kanpoan egon naizen ordubete eskasean?

      — Ez, jauna, horietako batzuk atzo jaso genituen baina dagoeneko bazenuela nahikoa egiteko pentsatu nuen, eta gorde egin dizkizut orain arte.

      — O, Renee, ez dakit zer egingo nukeen zu gabe.

      Buruhauste dezente sortu dizkio salmenten kontu horrek Franki. Erakusketaren inaugurazioaren egunetik beretik erosle-gai ugari agertu ziren, baina ezin izan zioten auziari azkar eta malgu heldu. Kontua bideratzen hastekotan zen Frank, baina berehala geldiarazi zuen Porterrek. Izan ere, ezin zuten urratsik egin Espainiako Gobernuak ametorik eman ezean; artistekin zerikusia zuen salerosketa orok gobernuaren baimena eduki behar zuen. Frank halakorik sekula ikusi gabea zen, merkatu librearen paradisuan hezi zelarik, eta bere iraganeko jaidura komunistak gorabehera, konprenigaitza zitzaion obra baten artista edo jabearen borondateaz harago estamentu politiko batek zeresanik edukitzea artelan baten salmentan. Halaxe konplikatu zen auzia burokraten amaraunean trabaturik: Frankek Enrique Suarez de Puga Washingtongo Espainiaren enbaxadako bigarren idazkariari; Enrique Suarez de Puga Washingtongo Espainiaren enbaxadako bigarren idazkariak Antonio Espinosa Washingtongo Espainiaren enbaxadako Kultura kontseilariari; Antonio Espinosa Washingtongo Espainiaren enbaxadako Kultura kontseilariak Jose Luis Litago Kultura Harremanetarako Erakusketa Saileko buruari; Jose Luis Litago Kultura Harremanetarako Erakusketa Saileko buruak Jose Miguel Ruiz Morales Kultura Harremanetarako zuzendari nagusiari; Jose Miguel Ruiz Morales Kultura Harremanetarako zuzendari nagusiak Jaime Alba ministro kontseilariari; Jaime Alba ministro kontseilariak Fernando Maria Castiella Atzerriko Gaietarako ministroari. Katearen amaierara iristerako Frankek kirioak dantzan zituen, baina, gutxienez, baiezkoarekin erantzun zien ministroak, ez zutela salmenta horiekin arazorik; alderantziz, espainiar artistentzat eta Espainiarentzat berarentzat aukera ezin hobea zela.

      Zerrendari begiratu dio orria eskuarekin apur bat goratzen duela. Martin Chirino, El viento. Francisco Farreras, Nº 24. Francisco Farreras, Nº 61. Lucio (Muñoz), Tabla Nº 6. Oteiza, Caja metafísica, Nº 1. Antonio Suarez, Pintura Nº 2. Antonio Suarez, Las parcas Nº 1. Francisco Farreras, Nº 59. Francisco Farreras, Nº 58. Lucio (Muñoz), Tabla Nº 7. Obren prezioen zerrenda begiratzea deliberatu du, baina ez daki zehazki non gorde zuen. Egiazki, gorde hitza lizentziatzat hartu beharko luke, eta halaxe jardun da inguruko paperetan miatzen, harik eta, minutu batzuen ondoren, topatu duen arte. Azkenean, beti aurkitzen dituk gauzak, dio bere kolkorako, desordena ordenatu bat da berea. Bistan da, bada zerbait, baina artista garrantzitsuenen obrak, garestienak, saltzeke geratu dira. Bigarren mailako artistek saldu dituzte obrak, prezio merkeagoan. Gonzalez Robles eta konpainia pozik egongo direla irudikatu du, haien ekina orain arte ezezagunagoak diren artisten izenak zabaltzea baita, areago Tapiesek jarritako oztopoen ostean, baina Frankek ondo daki ez dela albiste ona; bildumagileengan artistok interes berezirik piztu ez duten seinale, pentsatu du. Guztietan garestiena Oteizarena izan da, 1500 $etan eraman du San Antoniora Robert Lynn Batts Tobin gazteak. Baina ez Tapiesik, ez Saurarik, ez Canogarrik, ez Chillidarik. Horietakoren batzuk, Tapiesen zenbait pieza kasu, ez zeuden salgai ere, baina artista horien piezen arteko bat edo beste saldu izana erakusketaren aldeko azken bultzada zatekeen. Auzi horiek zuhurki jazotzen dira, publizitaterik eman gabe, baina ondo daki erakusketa baten arrakastaren lurpeko korronte direla, domaia da bildumagileak uzkur ibili izana. Selz eta konpainiaren kontrako aizto zorrotza litzatekeelako, batik bat.

      Gress galeriako eskutitza irakurri du.

Frank agurgarria:

      Dakizun bezala, Oteizaren piezetako bat, Caja metafísica Nº 1, San Antonioko “zaldun” batek erosi du. Beraz, hori hari bidali behar diozue, ez guri. Besteak hona etor daitezke; izan ere, Oteiza jaunaren isiltasunak (ez die gure mezuei erantzuten) ez du erraza jartzen ezer Espainiara bidaltzea, eta nahiago genuke Estatu Batuetan geratzea momentuz.

Adeitasunez, BEATI

      Koaderno batean apuntatu du egitekoa. Burua jaso du.

      — Renee, hasi dira erakusketako piezak paketatzen?

      — Bai, jauna, lanean dira aretoetan dagoeneko; pentsatu dut zuk ere joan nahiko zenukeela.

      — Gero pasatuko naiz, baina esaiezu mesedez ez dezatela ezer bidali nik dena ikuskatu gabe.

      Telefonoa hartzen entzun du Renee, eta berak paper lanean jarraitu du.

Frank agurgarria:

      Erakusketan saldutako pieza guztiak gure herrian gordetzeko baimen osoa dugula ziurtatu behar dugu. Espainiako Gobernuak esportazioetarako murrizketa zorrotzenak aplikatzen ditu, baita artistek atzerrian saltzeko ere, eta batzuetan isun galgarri zoragarriak jarri izan dizkie alde bati edo biei. Pentsatu nahi dut Espainiako Kultur Harremanetarako Zuzendaritzak eskuak libre utzi dizkigula, baina museoak ezin du bere burua arriskuan jarri, artisten, gobernu espainiarraren edo erosleen aurrean erabateko ziurtasuna izan arte. Erosketa horiek baimendurik daudela, alegia. Dakizun bezala, Espainiako aduanak Guggenheim museoa mila dolarreko isunarekin mehatxatu du beren erakusketako piezak haien baimenik gabe saltzeagatik.

Adeitasunez, PORTER

      Burua goratu du berriro.

      — Renee, salmenten inguruko ministroaren eskutitzaren kopia gorde zenuen, ezta?

      — Bai, jauna, ez izan kuidadorik.

      — Originala hemen egongo da, baina badaezpada.

      Hasperen egin du, eta mahai gainetik irristatuz gerturatu du azkeneko eskutitza, Jessica lankidearena. Kontserbazio departamentuan lan egiten du, eta badaki kontu delikatuena izango dela. Gainbegiratu egin du lehenik, ea diru zifrarik agertzen den inon, eta halakorik topatu ez duenean ekin dio irakurtzeari.

O’Hara jaun agurgarria:

      Gaur goizean, Espainiako erakusketako piezak ikuskatzean, Marjoriek eta biok honako piezan zenbait urradura-eremu serio topatu ditugu:

      60.924 Saura: Crucifixión, #12, olio-pintura.

      Halaber, honako hauek nabarmenki okertuta daude (gehienek ez dute markorik):

      60.904 Canogar: Pintura #56

      60.915 Feito: Pintura #147 (beheko eskuineko izkina)

      60.914     ”     Pintura #141 (beheko eskuineko izkina)

      60.923 Saura: Las Tres Gracias

      60.870 Cuixart: Pintura 1959

      60.989 Tharrats: Homage to Frank Lloyd Wright (beheko eskuineko izkina)

      60.918      ”        Signo (beheko ezkerreko izkina)

      60.931 Lucio: Tabla 6 (beheko ezkerreko izkina)

      Santinira bidali aurretik zerbait egitea nahiko bazenu, esaguzu, arren.

JESSICA

      Orria apartatu du, aurreko eskutitzak utzi dituen multzoaren gainean. Burua altxatu du.

      — Renee, esaiozu Jessicari aretoetara noala eta jaitsi dadila, mesedez.

      — Konforme, jauna.

      Mahai atzeko armairutxoan gordea duen koñak botila hartu eta trago bat zerbitzatu du oin lodiko edalontzian. Apurtxo bat besterik ez du utzi lehen tragoaren ondotik. Renee entzun du, aditu gabe, telefonoz hitz egiten. Segundoak pasatu dira, hantxe jarraitu du, zirkinik egin gabe. Segundo gehiago. Ez daki erakusketaren bukaera den ala zer, baina hustasun sakon bat da sentitzen duena, histura bizi bat, ez dakiena ondo nondik datorkion. Graftoneko txikitako irudiak igarotzen zaizkio aurretik bat-batean, ikusten ditu gurasoak, ikusten ditu bere anai-arrebak, eta ikusten ditu baita ere, ausazko irudi zatikatuetan, mosaiko bat nola, Harvardeko urteak; eta Edward, eta John, eta New Yorkera mudatu zenekoa, Larry, Helen, eta Joe, noski. Geldirik geratu da, aurrera begira, betileak mugitu gabe, eta pixkanaka begiak lehortu beharrean hezetzen ari zaizkiola nabari; sobera hezetu baino lehen altxatu da, isil eta beltzuri, jaka jantzi eta segurtasun antzeztuaz atera da bulegotik, Reneeri ezer esan gabe.

Paper lodiaren soinu kirrinkaria entzun du aretora sartu arau. Soinu uniforme eta luze samarrak, koadro askoren luze-zabalaren seinale. Are ilunago dago, argi guztiak ez baitaude pizturik, eta langile bat begiztatu du, esku-eskailera baten gainean, sarrerako hormako hizkiak kentzen. Zoruan ikusi du lehen hizki horien azpian kokatua zegoen sarrera-testuaren afixa. Langilea agurtu gabe hartu du afixa lurretik; plastifikazioaren ertz zorrotzak laztandu ditu, eta berarekin eraman du aretoetako itzulia egin bitartean. Canogarren Toledo ezkerrean da, baina horman zintzilik egon beharrean lurrean bermatuta. Hondoko Serranoren eskultura bilduta dago dagoeneko. Erakusketen muntaia eta desmuntatzeetan bereizgarri zaion usaina identifikatu du, lankideek ekartzen dituzten materialen eta berak izaten dituen sentimen larrien nahasketa moduko bat. Alde batera apartatu behar izan du lurrean dagoen atoi bati itzuri egiteko eta hurrengo aretoan behaztopa egin gabe sartzeko. Bi langile daude zutik, eta solasa eten dute Frank sartzen ikusi dutenean. Agurra itzuli die Frankek, automatikoki, burua dantza arinean duela. Margo iluneko hormetan marka batzuk jo ditu begiz, koadro beheratu berrien zantzu txikiak, eta orduan egin zaio presente benetan zertarako dagoen hor. Burua munduratzen ahalegindu da, eta urratsa biziagotu du areto guztietatik osteratxo azkarragoa egiteko. Ez du Jessica ikusi.

      — Jessica hemendik al da?

      Deigarria egin zaio bere ahotsaren oihartzuna. Ezezkoa egin diote buruaz.

      — Goizean ikusi dugu.

      Eskuak poltsikoetan, oinez jarraitu du, jitoan, soina apur bat beherantz makurtuta. Helmuga gabeko ibileraren konpasaz moteldu du urratsa eta, konturatzeke, bere areto gustukoenean topatu du bere burua. Chirinoren eskulturak paketatuak dituzte dagoeneko, baina Saurak margotutako Goyaren erretratua hor da oraindik, bere tokian zintzilik, naufragioaren erdian ur gainean jarraitzen duen oholaren gisara. Bekoz beko jarri zaio, eta Goyaren zakur aurpegiari egin dio so. Haren beraren koadroaren ifrentzua dirudi, giza figura oraingoan goialdean dagoela, eta, hortik behera, koadroaren hiru laurdenak hartzen dituen beltza; beltz, areto horien argia bezain, bere buru barneko eguratsa bezain. Bere onera etorri da pixka bat, lausotasun hori apur bat uxaturik, eta soina biratuz, Sauraren Crucifixión obrara bideratu du begirada. Egiazki, Velazquezen izen bereko obraren erreplikaz osaturiko serieko pieza bat da hori, eta hala, agerikoa ez bada ere, lerro zuzen bat ikusten du Frankek Espainiako klasiko handien (Zurbaran, Velazquez, Goya) eta margolari gazte horien artean, eta halaxe nabarmendu zuen katalogoko testuan. Esango luke aipamen hori eskertu egin zutela Gonzalez Robles, Ruiz Morales eta gainontzekoek. Ia sudurrak mihisea ukitzeraino gerturatu da, eta ezker-eskuin ikuskatu du koadroaren azala, Jessicak oharrean aipatzen zituen urraduren bila. Berehala identifikatu ditu, ezkerreko partean gehienbat, eta kopeta ilundu du, Jessicak esan bezala, kaltearen tamaina nolanahikoa ez dela jabetu delarik. Emeki haztatu du koadroaren azal urratua, eta margo txirbil ia ikusezinak itsatsi zaizkio behatzean. Bistan da zaharberritu egin beharko dela. Ez du entenditzen nola arraio gertatu den, eta Porterri txosten bat idatziko diola erabaki du. Aseguruaren kostuak-eta kontuan hartuta, pieza museoak erostea mereziko lukeela pentsatu du, eta museoak berak zaharberritzea. Pieza ederra da, eta harreman ona dute Saurarekin, seguru operazio emankorra litzatekeela. Museo barneko auziak bare baleude erraza litzateke ideia gauzatzea, baina kontuak daudenetan, zailago ikusten du. Waldorekin hitz egingo duela erabaki du, halaber, ea zer irizten dion.

      Urrats bizkorrak entzun ditu, oihartzun eginez, aretora gerturatzen. Sarrerarantz begiratu du, eta oraindik segundo batzuk itxaron behar izan ditu Renee ikusi duen arte.

      — Sentitzen dut, jauna, Jessica joana da dagoeneko. Abisua pasatu diot bihar goizean zurekin batzartu dadin.

      — Eskerrik asko, Renee. Oraintxe igoko naiz bulegora. Txosten bat idatziko dut kalamitate honetaz.

      Koadroa seinalatu dio, baina Renee ez da gai izan kalamitate delakoa identifikatzeko. Halere, ez dio galderarik egin.

441 East 9th Street: 10:20 p.m.

Apartamentura sartu aurretik, oraindik eraikineko eskaileran dela, musika entzun du Joek, bozgorailuak ekin betean, eta Satieren pieza bat ezagutu du. Atea ireki duenean itsaso kolpe bat balitz bezala iritsi zaizkio uhinak eta, inkontzienteki, gorputza atzerantz tolestu du pixka bat. Jaka kendu eta sarrerako kakoetako batean ezarri du, aurrez zintzilik zegoen beste jaka baten gainean. Poliki joan da Franken gelarantz. Erdi irekia du atea, eta zigarro-kea usaindu du tartetik irteten. Ezti jo du heldulekuaren aldamenean, halako moldez non, Satieren burrunbaren erdian, ia berak ere ez baititu entzun kolpekatzeak. Aurrera bultzatu du pixka bat, Frankek ikusiko duen esperantzaz, eta hala, bere presentziaren jabe egingo delakoan. Atearen bandak ateratzen duen soinu kirrinkaria ere ez da entzuteko gai izan, osorik sartu du gorputza Franken gelan. Hormaren kontra duen mahaitxoan idazmakina ikusi du, hainbat folio inguruan, eta zenbait liburu bata bestearen gainean. Parez pare, zintzilik, Jean Dubuffeten marrazkia. A, Jean Dubuffet, badakizu XX. mendea zeinen zoragarria izan daitekeen. Ohe gainean dakusa Frank etzanda, izarapean sartu gabe, buruz behera. Mesanotxean zigarro paketea. Frank, deitu dio, baina ezagun du ezinezkoa izango zaiola bere ahotsa musikaren gainetik nabarmentzea. Zalantza egin du gehiago hurbildu eta haren gorputza astinduz bere ailegatzeaz ohartarazi beharko liokeen, baina ez du asaldatu nahi. Musikaren pausa bat aprobetxatu du, azkenik, berriz ere deitzeko Frank. Astiro ikusi du mugitzen haren soin-enborra, eta aurpegia ikusi bezain pronto konturatu da berriz ere ilunaldi horietako batean murgildua dela: azala puztuta, betazpiak markaturik, begiak motz, zimurrak izur. Urruma txiki bat atera zaio.

      — Dena ok, Frank?

      — O, Joe, zu zara?

      Ahots erlatsaz esan dio. Ohe ertzera gerturatu zaio Joe. Eztarria garbitu du.

      — Ez al da ederra, Joe?

      Musikaren kadentzia atseginari egin dio erreferentzia. Buruaz erritmoa segitzen hasi da, baina berehala etsi du eta berriro bermatu du lastairan, Joeren begiradatik apartatuz. Ez zaio ezezaguna Franken aldarte hori; ikusiak dizkio lehenago ere bere plazako izaera bizi eta alegeraren gibeleko joaldi ilunak, baina bada denbora tarte luze bat, Vincent ezagutu zuenetik, gutxienez, kalkulatu du, hala ikusi ez duela. Badaki errukia behar den bezala disimulatzen, eta badaki halakoetan hitzak ez direla sendabide. Alferrik hau eta bestea esaten ibiltzea; hitzek hondoratu ez dutena nekez tentetuko du mintzoak.

      Nokturnoen azkenekoari ekin dio Satiek, eta Joe ertzean eseri da, Franken gorputza ez zapaltzeko tentuz. Bizkarra laztandu dio lehenik, pixka bat gehiago mugitu du gorputza harengana gero, bere soinarekin ere babesa eman nahiko balio bezala. Ene laguna, esan dio, eta orain bai, musika gorabehera, hain da gertu ezen Joek esandakoa ederki entzun duen Frankek. Onespen keinu bat egin du, begiak itxita dituela. Besoak Franken bizkarrean zabal dituela egon da tarte batez, harik eta jarreraren ezerosotasunak gorputza tentetzera eraman duen arte. Altxatu denean, hortxe begiztatu ditu bere gorputzak utzi dituen tolesak ohearen tapakiaren gainean, eta horrek adoretu izan balu bezala, tapakiaren ertzetik tira egin du pixka bat hura irekitzeko, Franken gorputza mugitu du gero ohegainekoak haren azpitik pasatzeko, eta hori egin duelarik, Franken gainetik ezarri ditu, amultsu, lepondoraino luzatzen dizkiola. Azken fereka leuna egin dio bizkarraldean igurtziz eta, atseden hartu, Frank, esango balio bezala, muin eman dio buruan, Nokturnoa bukatzen ari. Besoa luzatu eta mesanotxeko lanpararen etengailuari eman dio argia itzaltzeko, disko-jogailuko orratzak beltxarga-kanta egin duen une berean.

Spanish Diary:
1960/03/23-1960/04/14

1960/03/23

Euria goian-behean hartu nau Madrilek. Dibertigarria da, halere. Jet laga izango da agian baina atsegin sentipen biziaz iritsi naiz Espainiara. Ez dit euriak axola, gozagarria izan daiteke batzuetan, ezta? Gene Kelly bezala sentitzen naizelako izango da, Castellanako hiribidean barrena.

      Edo parean ditudan lan egun amaiezinei itzuri egin nahia?

      4:30 a.m.-etan iritsi da hegazkina aireportura. 5:30 a.m.-etarako hoteleko nire logelan nengoen, baina Oscarren deia izan dut 9:00 a.m.-etan. Jaiki egin behar izan dut, agenda osatu behar genuela-eta.

      New Yorken 3:00 a.m. izango ziren. Eta ordu bakarra lo eginda. Ez dakit nola egon naitekeen oraindik esna.

      Oscarrekin hitz egin beharrekoa hitz egin beharko dugu momenturen batean baina gaur ezin zuhurrago jokatu du nirekin. Profesional ona da. Datozen egunetarako agenda zehaztu dugu. Estudioz estudio ibili beharko gara.

      Halere, atsegina da Oscar nirekin. Elkarrekin bazkaldu dugu gaur, hotel inguruko jatetxe-zulo batean. Gustatzen zaizkit jatetxe horiek. Ez nuen goserik baina goraino bete naiz. Eta izugarrizko laguntza da Oscar. Ea espainiera zertxobait ikasten dudan egun hauetan: cinco, cómo estás, buenas noches, hola, cuadro.

      Arratsaldeko estudio bisitetan ez dakit zerbait argi geratu zaidan. Burua lauso nuen. Berriro joan beharko naiz beste egunen batean. Hamar egun ditut aurretik oraindik, izan ere!

      Hilton hoteleko emanaldi-aretora eraman nau Oscarrek gero. Castellanan dago. Zementu gogorreko eraikina da. Hemen denak ematen du horrelakoa. Baina gozamena ere aurkitu daiteke.

      Bi kantari zeuden. Bat blonda, amerikarra, Doris Day zirudiena. Bestea beltzarana, espainiarra, Brigitte Bardot zirudiena, oso ederra. Abesti amerikar, frantses eta espainiarrak kantatu dituzte. Baina dibertigarriena gerokoa izan da. Doris Day ezagutu dugu eta barrara joan gara. Luis izeneko gizon bat zegoen han, Oscarren laguna, eta Doris Dayrekin endredatua dabilena. Flamenko sekzioa atera da agertokira, The Firefly-ko konpainia deslai bat izango balitz bezala. Ene, zeinen argalak ziren dantzariak. Dibertigarria izan da. Batez ere emakumezko dantzariengatik, Eleanor Steber bezala aritu dira. Lehenengo Carmen-a egin zuenean bezala.

      Oso merkea da hemen dena. New Yorkekin konparatuta, noski. Martini batek bi xentimo balio ditu.

      Zerbait jan dugu gero baina nekatuta nengoen azkenerako eta etxera bidea hartu dugu laster.

      Oscar eta nire bideak banatzen ziren puntura (nire hotela, Oscarren etxea) iritsi bitarteko paseoan elkarrizketa ilun samarra izan dugu.

      Edonola ere, ea datozen egunek pixka bat argitzen gaituzten.

      Diotenez, euriak jarraitu egingo du.

1960/03/24

Nolako poza John hotelean ikusi dudanean. Parisera joan zenetik elkar ikusten ez genuela, ia bost urte. Zeinen ondo iritsi dela. Oscar laguntza handia dut hemen, baina Johnek seguru beste giro bat ekarriko duela. Señor John Ashbery, bienvenido, esan diot hoteleko atarian ikusi dudanean (hitz berriak ikasi ditut), bere irribarre erdi ironiko erdi herabeti horrek berdin jarraitzen du.

      Ez zuen jet lagik, noski, eta berehala batu zaigu. Ondo moldatu dira Oscar eta bera.

      Pena da museotik ezin izan diotela ezer ordaindu, zeren seguru lan ona egingo duela. Gaurko bi estudioetara lagundu gaitu eta beti egiten ditu ohar jakingarriak. Baina Porterrek aurrekontu estua genuela esan zigun, ezingo geniola ordaindu. Barnean dituen arazoekin zerikusia du, nik uste.

      Eta halere John etorri egin da. Hain da jatorra.

      Canogar ikusi dugu lehenik. Argi nuen sartuko nuela, baina zoragarriak iruditu zaizkit erakutsi dizkidan gauzak. Egingo nuke espainiar onenetarikoa dela. San Cristóbal izenekoa erakutsi digu, bukatu berria. Ez da Matisse galeriako erakusketan egongo, ezta Guggenheimekoan ere. Ia pentsatu gabe hautatu dut. Margo aski handia da, inpresionantea. Beste batekin ari da lanean orain. Itxura bikaina du horrek ere. Bertikalean doa berria. Esan digu Toledo deituko diola ziur aski, eta hor hasi gara Toledora joateko aprobetxatu beharko genukeela. Johnek behin eta berriz esan digu. Eta ez dut baztertzen, baina ea denborarik dugun.

      Estudio bisitak pilatzen ari zaizkit. Denek erakutsi nahi dizute inork ezagutzen ez duen artista bat. Ziur aski ez du piperrik balioko.

      Baina inoiz ez dakizu, eta badaezpada joan egin behar zara, ea Picasso berri ezkutu bat den.

      Momentuz ez zait halakorik tokatu.

      Canogarrena ikusi ondoren, Velaren estudiora joan gara. Gustatu zaizkidanak Veneziara eramango ditu eta ezingo ditugu hartu. Obra berria egiten ari omen da. Baina presa dugu. Ezingo dugu sartu, ziur aski.

      Baina Johni gustatu egin zaio gizona eta horrelakoetan ez dago zereginik. Tabernaz taberna eraman gaitu Velak. Tipo atsegina, bestetik. Kontua galdu dut, ez dakit zenbat ardo atera dizkiguten. Eta bakoitzeko janaria ekartzen dizute, gainera. Saltxitxak direla, txanpiñoiak direla, antxoak, olibak, arkume broxetak. Trago bakoitzeko ezberdin bat. Ikaragarria. Xentimo batzuen truke, gainera. Afaltzea bezala da, baina edan bitartean. Alderantziz, alegia. Gogoko dut formula hau.

      Pentsaezina New Yorken.

      Askotariko girotan egon gara, batetik bestera, beti zutik.

      Jan-berriketa-edan-eta-martxa-estiloan.

      Johnek eta Velak elkar ondo kausitu dute. Batere disimulurik gabe aritu da nire Ashes maitea. Ia lotsarazi egin nau uneren batean. Oso dibertigarri dago. Baina ordu baterako seko logaletuta nengoen, neure buruaren eta espainiarren harridurarako. Baina haiek ordu bietatik lauetarako siesta egin dute, eta nik ez!

      Hotelera itzuli naiz. Gaur behintzat ez dut Oscarrekin hizketaldi arrarorik eduki.

      Poema baten lehen zirriborroa idatzi dut: Orain Iberiak Madrilen lurreratu nauelarik eta pentsatu dezakedalarik, zugan pentsatzen dut.

      Euria egiten jarraitzen du.

1960/03/25

Gaur ateri esnatu da eguna. Gelako leihotik ikusi dut argitzen, hodei trinkoen artetik ezkutuka pasatzen ziren argi izpi laranjek ikusmira zoragarria zabaldu dute Madrilen gainean. Velazquez kalean dago hotela, eta primeran ikus dezaket nire gelatik Retiro parkea. Iragaitzaz dabiltzan gizonak, zakurrarekin ateratzen direnak, korrika zihoan kirol talde bat-edo, jende deslaia oro har.

      Bi estudio bisitatu ditugu goizean. John ez da etorri. Gustatzen zaizkion gizonak hautatu ditzadan nahi du beti, eta bisitatu dugun bigarrena, Feito, Espainiako artista ederrena da zalantzarik gabe. Zorionez, kasu honetan edertasun fisikoak eta artistikoak bat egiten dute, eta ez zegokeen gatazkarik. Ordea, bezperan Velarekin txoratu samar ikusi nuen eta, nago, ezingo dugula sartu. Ez dut uste sartuko dudanik. John sartzeko setatuko den arren. Ez izan setatia, Ashes, esan diot.

      Bi aldiz bazkaldu dut gaur. Lehenengoan Oscarrekin, estudioak bisitatu ondoren. Gero, Oscar joan egin da eta John iritsi, eta berriz bazkaldu behar izan dut Johnekin.

      Beste bi artista ikusi ditugu arratsaldean, Suarez eta Rivera. Ez dira gaizki egon, baina ez dira hain pikanteak, egia esan.

      Trago batzuk hartzera joan gara berriro. Ordurako euria egiten hasita zegoen. Taberna berrietara eraman gaitu Oscarrek. Ez dira sekula amaitzen. Gezurra dirudi, egunero ezagutzen ditugu taberna berriak.

      Ardo batzuk edan ondoren Johnek esan digu hotelera itzuli nahi zuela dutxatzera, eta Oscar eta biok bakarrik geratu gara. Eta solasaldi ekidinezina izan dugu.

      Gauzak inoiz ez dira lehen izan ziren bezalakoak. Distantziek handitzeko joera izaten dute. Duela bi urtekoak ez digu gehiago balio. Ez dakit ulertu didan. Maitasunaren indar antzaldaezinean sinesten du Oscarrek. Akaso adina izango da, baina eszeptikoa naiz. Badakit gogorra dela. Ni ere ondo sufritutakoa naiz amodioaren aho min-eragilea. Ahal nuen modu gozoenean adierazten saiatu naiz. Baina hitzak ateratzen ez.

      Ez dakit ulertu didan.

      Hanka egin du bukatu dugunean. Gezurra esango nuke berak sentitutakoa dezepzioa ez dela esango banu.

      Dezepzioa. A ze nolako hitza.

      Hantxe geratu naiz. Mahaitik barrara mudatu naiz Oscar joan denean eta azken bat hartu dut.

      Gero, Johnekin afaldu dut. Hotelera itzultzeko gogoz nengoen baina Johnek anbienteko taberna batera joateko konbentzitu nau azkenean. Ondo etorri zait. El Tres izena zuen, hiru esan nahi du espainieraz. Eskaileretan behera sartzen zara, kobazulo batean barneratuko bazina bezala. Alde batetik, mahaietan, gizon-bikote siniestroak hizketaldi kontrolatuak izaten, dena hotz, espanturik batere gabe. Barran, bestalde, erreginen saldoa, zarata eta zarata ateratzen. Horietako bat amerikarra zen. Zarata handia hark ere. Banan-banan joaten zen jende guztiarengana eta galdetzen zuen: gizonak gustatzen zaizkit, eta zuri? Texas Guinanek polizia iritsi ondoren bezala antzezten zuen. Gure lekua ez zegoen ez mahaietan ez barran. Baina ondo pasatu dut. Brandy bat hartu eta hotelera itzuli gara, beraz.

      Gonzalez Roblesen gutuna jaso dut hotelera iristerakoan. Abegikorra. Bere irizpidea ezarri nahi du. Bartzelonara joan behar izan da eta ezin izan du orain nirekin elkartu. Bera ere artista gehiago sartu behar ditugulakoan. Ameriketan ezagutzen ez ditugun on askoak daudela. Ezin garela beti Tapies eta Chillida eta Saurarekin geratu. Betiko lau izenekin bueltaka ezin garela ibili, berak Parisen askoz gehiago sartu zituela eta arrakasta itzela izan zela. Porterrekin hitz egiteko, han egon zela eta ikusi zituela. Tira. Nik bidali nion zerrendatik aparte derrigor sartu behar omen ditudanak seinalatu dizkit: eskulturan Ferrant eta Oteiza, pinturan Vela eta Suarez. Ez daki Suarez eta Vela dagoeneko ikusi ditudala. Badut nire iritzia.

1960/03/28

Estudio bisita gehiago gaur.

      Uste dut hona iritsi nintzenetik lehenengo aldiz deskantsatu ahal izan dudala ondo. Gaurko artistak ez nituen ezagutzen. Intereseko ezer gutxi ikusi dut. Ez dirudi hor zehar Picasso galdurik dagoenik.

      Maria Droc eta Juana Frances goizean. Frances Guggenheimeko erakusketan sartuko dutela esan didate. Ez zait interesatu. Aukeran, Droc nahiago. Brotxakada espresiboak erabiltzen ditu. Tantakadak ere bai batzuetan. Berritasun gutxi agian, badu indarra, halere. Baina ez dakit. Zerrenda luzatzen hasia zait.

      Bildumagile frantziar eta italiar batzuekin bazkaldu dut. Apuntatu ditut beraiek esandako izen gehiago, baina ez dakit, iruditzen zait oso gustu ezberdinak ditugula. Ez dugu zertan lotsatu. Entzuten ditut, kasu egiten diet, baina gero, estudioetara joaten naizenean, aurreko susmoak berretsi baino ez dira egiten. Haiek gehiegi estimatzen dute faza, estilo garbia. Guk indarra, espresioa da bilatzen duguna.

      Arratsaldean Zobel, Farreras eta Rueda. Farrerasek bukatu berri duen bat erakutsi dit baina ez zait interesatu. Gehiago interesatu zait katalogo batean erakutsi didana. Beste obra batzuez ere mintzatu zait. Argazkiak bidaltzeko eskatu diot. Orduan erabakiko dut zer egin, baina barruan momentuz. Zobel ahula iruditu zait, Vieira da Silvaren antzekoa baina oinarririk gabe. Ruedak harritu egin nau hasieran. Oso aristokratikoa gustuari dagokionez, informatua. Luze hitz egin dezakezu harekin arteaz, ondo ezagutzen ditu mundu zabaleko artistak. Ikusi ditut egunotan koadro okerragoak, baina oihartzunak nabariegiak dira: Morandi, Tomlin.

      Gaur ez naiz tragoak hartzera atera. Porter estutzen ari zait, zerrenda aurkezteko eta zerrenda aurkezteko. Espainiarrak gainean ditu dena prestatzen joateko: bidalketak, aseguruak, eta abar. Baina iritsi berria naiz-eta!

      Behin-behineko zerrenda: ikusitakoak

                  Canogar      Rivera

                  Millares      Feito

                  Farreras      Viola

                  Suarez

      Ikusteke:

                  Serrano      Muñoz

                  Chirino      Oteiza

                  Tapies      Subirachs

                  Cuixart      Saura

                  Chillida

      Ea behin-behinekoak konfirmatuta dauden galdetu dit Porterrek. Ezetz nik, itxoiteko egun batzuk. Ez da nire errua hain berandu hasi bagara. Ez naiz Bartzelonara abiatu ere egin-eta.

      Gonzalez Roblesi erantzun diot. Erakusketa ezinbestez selektiboa izan behar dela. Leku jakina dugula museoan eta ezin ditugula hainbeste sartu. Erakusketa mugituko den beste espazioetan ere pentsatu behar dugu eta oreka mantendu. Hitz batean, ezin ditugu berak sartu nahi dituen adina sartu. Esan diot, aukeraketa nahiko probableak, Madrileko eremuan, honakoak direla: Canogar, Chirino, Feito, Millares, Rivera, Saura, Viola. Oraindik bisitatu gabe, baina Bartzelonako probableak: Chillida, Cuixart eta Tapies. Berak aipatzen dizkidanak aztertuko ditut. Subirachs ere ikusi nahi dut. Inolako konpromisorik gabe.

      Tragorik gabe lotara gaur. Bihar egun luzea izango da.

1960/03/29

Chirinorekin goizean. Oscar ez da etorri behar izan Chirinok ingelesez badakielako. Ondo dago aldiro Oscar etorri behar ez izatea. Burdinazko bi pieza ikusi ditut eta gustatu zaizkit. Beste bitan ari da lanean. Argazkiak bidaliko dizkit. Nik uste sartuko dudala. Eskultoreen artean ez dago aukera handirik.

      Muñozen bisitarekin ere gustura. Bere egurrezko koadroek merezi dute. Ez dira behintzat beste gauza batzuen erreplika hutsak.

      Oscarrekin bazkaldu dut eta Pradora joan gara. Azkenik.

      Goyaren pintura beltzen aretora joan naiz zuzenean eta gero besteak ikusi ditut pixkanaka. Gaur jakin dut museoko margo originalak bere etxeko horman margotu zituela zuzenean. Geroago pasatu zirela mihisera. Ez nuen ideiarik ere.

      Oscar momentu batean nekatu egin da eta etxera egin du martxa.

      Nik museoan jarraitu dut. Banuen denbora pixka bat.

      Zeinen txundigarriak diren margo beltzak. Liluraturik geratzen zara. Sorginen historia horiei buruz galdetu behar dut iparraldera joaten naizenean.

      Meninak ere ikusi ditut. Hobeezina da. Sinisteko zaila.

      Pozik Pradorako astia hartu ahal izan dudalako. Egunak geratzen zaizkit hemen, baina lan karga ikusita, pentsatzen hasia nintzen ezin izango nintzela joan.

      Hoteletik pasatzeko astia izan dut, pixka bat deskantsatu dut. Vincenti eskutitz bat idazten hasi naiz baina ez nuen denbora nahikoa bukatzeko. Ea datozen egunetan. Hemen gertatzen ari den guztia kontatu nahiko nioke.

      Hainbeste dut faltan.

      Gelatik atera naiz eta behean John nuen zain. Millares eta Canogarrekin tablao batera joan gara. Horrela deitzen diote.

      Aulki txikietan esertzen dira eta dantzan egiten dute txandaka.

      Rosa Duran izeneko dantzaria zen izarra. Zoragarria izan da. Carmen Amaya moduko bat baina sutsuagoa eta teatralki ez hain ebidentea. Soineko luze argia, parpaila amaiezinak, ile ezin beltzaranagoa.

      Sekulako proiekzio psikologikoa zuen, pieza bakoitzak halako narrazio ezkutu bat zuela zirudien. Konturatu gabe hunkitzen zintuen.

      Kantariak bikainak ziren baita ere. Eta kantuetako batzuk Lorcaren ijito baladetatik atereak ziren. Hain indartsuak dira dantzariak! Besoak gora altxatzen dituzte, zirkulu-erdi forman, eta oin bat goratzen direla irudi, toreroa zezenari estokea sartzera doanean bezala. Susana y Jose horretatik ezin urrutiago.

      Gehien harritu nauena: ez dute modako mugimendu ikusgarririk egiteko interesik. Beren dohainak gordean mantentzea nahiago dute, nahiz eta estonagarriak diren.

      Hamaiketan iritsi gara eta goizeko hiruretan, atera garenean, oraindik amaitu gabe zen.

1960/03/30

Madril hiri zoragarria da. Bukatu gabea (eraikin berri eta berritu gabe mordoa ikusten da) eta interesgarria. Zerua ikaragarria da. Herenegun, azkeneko estudiotik atera ginenean, zerua more eta urdin nahasketa modukoa zen, Grekoaren estilokoa, oso argitsua. Eraikin guztiek argi beix, arrosa eta urre eztiz eginak dirudite.

      Beste batzuetan mirariz purua eta garbia eta antsikabea dirudi, eta parkeek itxura bera dute, baita plaza eta iturridun enparantzek ere. Berdin zaie nor dabilen haiek zeharkatzen, hori irudi. Beren buruaz ziur dira, eta ez dira saiatzen lorpen estetiko bat adierazten, Parisko lekuek edo Erroma eta Veneziako piazzek egiten duten moduan.

      Ez dakit zergatik sentitzen dudan hori guztia hain gozagarri, baina halaxe sentitzen dut.

      Palazuelorekin elkartu naiz goizean. Ondo moldatu gara frantsesez. Bere material gehienak Parisen ditu eta, beraz, bildumagile batengana eraman nau lan batzuk ikustera. Madrileko eraikitzaile handiena omen da, eta oso apartamentu elegantean bizi da, estilo moderno bikainekoa: horma batean harrizko mural purista bat, zuria zuriaren gain, zenbait eskultura idulkietan eta beste zenbait zintzilik, ikuspegi ederrak, eta paradisuko txoriaren lumez egindako edergarriak. Horiexek beixak, grisak edo beltzak ez diren kolore bakarrak.

      Onartu beharra dago, ikusi ditudanen artean onenetarikoa da. Baina bere artearen izaera geometriko hori ez da oso ondo bat etorriko erakusketarekin oro har. Pinturan behintzat. Bere azkeneko obrak Parisen ditu. Maeght galerian. Hara iristean begiratuko ditut.

      Frantses-euskal eskulturagile batez hitz egin dit.

      Jean-Robert Ipousteguy. Claude Bernard galeriarekin egiten du lan. Ea Parisen ikusterik dudan.

      Zinemara joan gara iluntzean. Muerte de un ciclista ikusi dugu, Bardemena, Lucia Boserekin. Ez zait gehiegi gustatu. Gidoi naifa. Trukoz beteriko muntaia.

      Aspergarria, azken batean.

      Harrituta nago zenbat sari jaso dituen. Zine espainiarraren maila orokor txarragatik izango da.

      Irteeran Oscarrek kontatu diguna izan da eguneko gauza dibertigarriena. Ava Gardner ikusi izan du Madrilen hainbat aldiz. Asko edaten omen du, bederatzi-hamar martini hartzeko gauza omen da eta seko mozkortzen. Mozkorrik ere, beti mantentzen du duintasuna.

      Etxe bat erosi omen zuen Madril kanpoaldean, baina ezin izan zuen telefonorik instalatu. Linea ez zen haraino iristen, antza. Orduan, etxea saldu zuen. Telefonorik gabe bizitzerik ez. Erroman erosi du etxe berria.

1960/03/31

Biosca galerian erakusketa bat egin nahi dute MoMAra eramango ditugun obren hautaketa batekin. Interesatzen zaigu, baina data aldetik arazoak ditugu. Zalantzak ditut bidalketekin. Ea espainiarrek ondo eta garaiz egiten duten, haiena baita ardura.

      Ez dugu Droque enpresa erabili behar bidalketarako, Minneapolisen atzerapenak daude. Macarron erabiltzeko (onak dira) esan digute. Matisse galeriak erabili izan du.

      Bioscan ere estutu naute zerrendaren kontuarekin. Seguru atzean Ruiz Morales eta Gonzalez Robles dabiltzala. Idatzi nion Ruiz Moralesi Madrilen biltzeko baina ez dut erantzunik jaso oraindik.

      Millares, Canogar eta Chirinorekin bazkaldu dut jatetxe-zulo batean. Gustatzen zaizkit leku horiek. Gehiegi luzatzen gara, baina.

      Morroi atsegina da Millares. Momentu batean espainiar gobernuaz hitz egin dit disimuluan. Sauraren errezeloez eta Tapiesen boikotaz. Bera ere haien aldean dago, baina ez du bere karrera arriskuan jarri nahi. Beldur da. Ulergarria da. Tapies nor da halako zerbait egiteko askorik galdu gabe, baina bera? Artista ona da. Konprenitzen dudala esan diot, baina gu lotuta gaude, ezin gara kontu horietan sartu. Harreman ona dugu, batez ere Gonzalez Roblesekin.

      Ziurtatu diot aukeraketa nire esku egongo dela. McCrayk babesten nau. Eta irizpide bakarra artistikoa izango da.

      Eskertu dit argi hitz egitea Millaresek. Hori hala bada, ez du uste Saurarekin arazorik izango dugunik.

      Astuna da borroka politikoetan oreka bilatu behar hau, zure lana arte komisario izatea denean. Espero dut prozesua ez gehiegi okertzea aurrerantzean. Errazagoa da beste herrialde batzuekin lan egitea.

      Edonola ere, maitagarria zait Espainia. Batzuetan amets egiten dut hona natorrela Vincentekin. Gustura biziko nintzateke denboraldi baterako.

      Atsegin dut baita ere Canogar. Amerikar batekin ezkondu da eta harako bisita gehiago egingo ditu. Ameriketan bakarkako bat egin nahian dabil. Uste dut Bertha Schaeffer galeriarekin zerbait hitz egin duela honezkero. Elegantea da kromatikoki eta, era berean, indar espresibo handikoa. Eta askatasun handikoa.

      Arratsaldean Juan Huarte bildumazalearekin elkartu naiz. Oteiza batzuk erakutsi dizkit. Ez zaizkit gehiegi interesatu. Ez badugu obra hoberik aurkitzen ez dugu sartuko. Kontua da orain Hego Amerikan dela eta ez dagoela harekin biltzerik. Ameriketan dituen obrak ez badira sekulakoak (eta ez dut uste izango direnik) ezingo ditut sartu. Washingtongo Gress galerian haren obra batzuk omen daude.

      Reneeri idatziko diot haiekin harremanetan jartzeko eta argazkiak bidal ditzaten. Baina ez dugu asti askorik.

      Hoteleko gelatik hiriko argiei begira geratu naiz lo aurretik. Iruditzen zait hilabeteak daramatzadala hemen, eta astebete baino ez daramat. Nekagarria eta dibertigarria da aldi berean.

1960/04/01

Silo galeria berria bisitatu dut. Artista gazte askorekin ari da lanean. Gauza interesgarriak ikusi ditut. Serranoren pieza txiki batzuk erakutsi dizkidate, inpresioa eragin didate. Erakusketarako handiagoak aukeratuko ditut, baina onak dira txikiago hauek ere. Bestelako artistak ere bazeuden, ezezagunak. Gure museora eramatekoak ez oraindik.

      Rastrora joan naiz Johnekin. Ametsezko leku bat da, Gau arabiarrak-eko ipuin batean sartuko bazina bezala. Han ibili gara postu guztietan usnan, ia galdu gara momenturen batean.

      Gero Sol plaza ingurura mugitu gara. Johnek beste traje bat erosi du, hirugarrena jada. Jaka bat erostera kuraiatu nau. Polita zen eta berak eros nezala eta eros nezala. Baina ez dut ezer erosi.

      Uste dut hainbeste arropa erosteagatik sentitzen duen kulpa sentimendua samurtu nahi zuela. Baina ez dut ezer erosi.

      Gaurkoa izan da orain arteko egun samurrena. Bihar Toledo bisitatzera joango gara.

1960/04/02

Oso ederra da Toledo. Zenbait Greko bikain ikusi dugu. Orgazko kondearen ehorzketa ere bai.

      Katedrala zoragarria da. Jesukristo ageri da biluzik, eta bi aldeetako hormetan (aldarearen gainean), Grekoaren hamabi apostoluak. Autorretratuak dirudite. Bereziki ona da San Pedrorena negarrez. Hain da ona.

      Hiria bera pintura kubista handi bat bezalakoa da. Tajo ibaiak inguratzen du erabat, eta ibilaldi bat egin dugu inguruko muino zilarrezko batera hiriaren ikuspegi osoa edukitzeko. Olibondo zuhaiztiak ikusi ditugu, urdin leun.

      Bueltakoan Oscar batu zaigu eta baita Vela ere. Johnek esan dio etortzeko, antza. Bere koadroez aritu zait. Veneziara bidaliko dituenez (esan diot berriro ere horiek ezin ditugula hartu) eta egiteko bidean dituenez. Ikusiko genuela esan diot, ezin dugula ezer ziurtatu.

      Johni esan diot gero mesedez ez nuela gehiago lan kontuez hitz egin nahi. Moldatu da.

      Tabernaz taberna ibili gara beste behin, eta dibertigarria izan da. Oscar ere lasaiago ikusi dut. Aurrekoan jakin nuen berak ere bikotekidea duela, eta zenbait bihotz hautsi utziak dituela hirian zehar. Aurrekoan El Tresen ezagutu genuen gizon gazte bat, esaterako.

      Edonola ere, gaur beste taberna marika batean bukatu dugu. Carlos izeneko tipo bat ezagutu dugu. Amerikarrak ginela jakin duenean gerturatu da. Harrigarria izan da.

      Ez dugu gehiago jakin nahi izan. Jimmyren lagun ohia dela esan digu.

      Barre asko egin dugu, eta Oscarrek eta biok atea jo eta atezainak sartzen uzten zizunean itxita geratzen zinen taberna batean bukatu dugu, speakeasy horietako bat balitz bezala. Azkeneko eguna Madrilen eta Oscarrekin despeditu naiz. Auskalo noiz ikusiko dugun elkar berriro. Gozoa izan da, atsegina. Badirudi dena aldatu dela Madrilen lur hartu nuenetik.

      Berriro ohartu naiz ez dakidala non kokatu neure burua. Erreginek gorroto naute eta margolari heteroek gustuko.

      Nire patua dela dirudi.

      Baita Espainian ere.

1960/04/03

Trenez egin dugu Bartzelonarakoa. Ederra da Johnekin bidaiatzea. Eskerrak bera dagoen. Bestela Vincenten hutsunea sakonago sumatuko nuen. Bakardade ernegagarri hori. Baina Johnekin bestela da.

      Treneko kafetegian musikari batzuekin batu gara. Everly Brothersen bertsio espainiarra nolabait, beren tupe ondo orraztuekin. Frantsesez moldatu gara haiekin eta luze egon gara hizketan. Larunbatean kontzertu bat emango dute Bartzelona ondoko herri batean. Joango garela esan die Johnek segurantziaz.

      Bagoi-jantokian Dietrich eta Erich von Stroheim ziruditen bikote bat ikusi dugu txorizo sandwich bat jaten. Eta Vichy Catalan botila bat.

      Bero hartu gaitu Bartzelonak. Gare de France zoragarrira iritsi gara, eta Parisera iristen ari ginela zirudien. Eternala egin zaigu bidaiaren azkeneko zatia, hain poliki zihoan trena. Nahiko lan izan dugu nire liburu tonak eta Johnen arropa guztiak bagoitik ateratzeko. Bibote lineala zuen langile jator batek lagundu digu. Taxi batek eraman gaitu katedral ingurura eta hantxe hartu dugu ostatu, Colon hotelean. Ikusi dugun lehen gauza argiztatutako iturri dotore bat izan da. Jarraian katedrala, hura ere ondo argiztatuta, primeran ikusten ziren beirateak. Kanpotik begiratuta, ez zirudien hor hotel bat zegoenik eta hasieran zalantza egin dugu. Madrilekoa baino xumeagoa da baina ondo dago kokatuta. Harrera-lekuan Vincenten eskutitz bat nuen zain. Hori izan da onena.

      Jendetsua da ingurua. Dibertigarria izango da.

      Gogoan dut 58ko bidaian ondo gozatu nuela Madrilez. Oraingoa are hobea izan da.

      Agian Vincent nirekin dagoela sentitzen dudalako. Esan nahi dut, ez fisikoki nirekin, baizik eta nire BIZITZAN. Ia egunero idazten diot eta nirekin egongo balitz bezala da. Edonola ere, Madril zoragarria izan da. Oxala noizbait denbora luzeagoz etortzerik banu.

      Orduan ere harritu ninduen 2:30 p.m.-etan bazkaltzeak eta geroko loaldiak. Eta 10:30 p.m.-etan afaltzeak eta, agian, 2:00 a.m.-ak arte parkeetan zehar ibiltzeak. Gaua distiratsua zen eta distiratsua izaten jarraitzen du, gau-argi piztu horiekin guztiekin.

      Madriletik zuzenean Erromara egin genuen, eta gero Venezia, eta Berlin, eta Paris. Bidaia gustagarria izan zen hura ere.

      Orain Bartzelonak itxaroten gaitu. Espero ez hutsik ematea.

      Zalantzak ditut Mier, Planell, Tharrats eta Subirachsekin. Ea egunotan argitzerik ditudan.

1960/04/04

Tharratsekin geratu naiz. Bere pinturak erakusketa osoarekin ondo etorriko dira. Badu Canogarren zerbait, eta beste ukitu ezusteko batzuk. Arte kritikaria da baita ere eta luze jardun gara Espainiako egoeraz. Oso baliagarria izan zait esan didana, irekitasun osoz mintzatu zait. Alexis Zalstem-Zalessky andereari Tharratsen obra baten argazkiak eskatu beharko dizkiot.

      Argia da. Luze jardun gara arteaz. Bartzelonako taldearen kideetako bat izan zen. Buru teorikoa agian. Idatzi ere egiten du, arteaz gehienbat.

      Guell parkera eraman gaitu John eta biok gero, haren etxe alboan dago. Fantasiazko mundu bat dirudi parkeak. Maitagarri-ipuinetako leku bat. Jengibre-pastelaren azken garaipena. Forma kiribildu ezinezkoak, azulejuzko mosaiko koloretsu eta distiratsuak, landarediaren oparotasuna, azukre-hautsezko eraikinak… Johnek bidaiarako ekarri duen argazki makina baliatu dugu zenbait argazki ateratzeko.

      Paseo luze samarra eman dugu, bide berberetatik behin baino gehiagotan pasatu gara, edo akaso ez, eta ni izan naiz azkenerako orientazioa galdua nuena. Halako joritasun mozkorraldian.

      John pozik ikusten dut. Uste dut zerbait idazten hasi dela. Pozik gaude berriz ere elkarrekin gaudelako. Seguru New Yorkeko lagunak inbidiatan ditudala. Aurreko bidaian Barbararekin egon nintzen Parisen, oraingoan han bukatuko dut Johnekin. Nik denbora gutxi dut idazteko, baina ahal dudan guztietan hartzen dut astia. Nahiko izerdi ari naiz botatzen museoko kontuak direla-eta.

      Katedralera bueltatu naizenean gizon bat ari zen gitarra jotzen plazan. Deabruek bezala jotzen zuen, sokak afinatu gabe, izugarrizko astinduak emanez. Soken astintzea gehiago entzuten zen haiek ateratzen zuten soinua baino. Mexikar bat ere jo du. Jende asko zegoen inguruan eta koroak egiten zizkioten. Ni ere saiatu naiz. Barregarria izan da.

      Hotelean zenbait eskutitz idatzi ditut. Vincententzat lehena. Euskal eskultore bati idatzitakoa bigarrena. Harekin bilduko naiz Irunen, ea Oteizaren obra gehiago ikus ditzakedan. Arazo handia dugu Oteizarekin Hego Amerikara joan delako komisio baterako obra bat exekutatzera. Ea zer erakusten didaten Irunen. Bestela Ameriketakoetatik hartu beharko ditugu. Baina bikainak izan behar dira. Hiru gutxienez.

      Informazio teknikoa pasatu didate eta Canogarren eta Millaresen piezak uste baino handiagoak dira. Ez dakit nola konponduko dugun. Reneeri ere idatzi diot. Uste baino korapilatsuagoa egiten ari zait dena.

      Normala da agian. Johnek askoz ere baikortasun handiagoz ikusten du dena. Eskerrak John dudan aldean. O, Ashes!

1960/04/05

Laino izpirik ez zen esnatu naizenean. Kolore partikularra du zeruak hemen, badirudi Ameriketan ezagutzen nuena baino handiagoa dela.

      Espainiarrek kolore hitsagoak erabiltzen dituzte, gorri-horiak, beixak, tonu ugertuak, grisak, beltzak, lehoi-koloreak. Neure buruari galdetzen diot ea zerikusia izango duen munduak leku honetan hartzen dituen tonalitateekin.

      Edo agian Mediterraneoaren kontu bat da. Bartzelona, Erroma, Atenas...

      Guinovart eta Alcoyren estudioak bisitatu ditut. Zalantzak argitzeko balio izan didate. Ez dira sartuko.

      Tapiesen gaia delikatua da. Ez du erakusketa honetan bere burua nahasi nahi. Ulertzen ditut bere arrazoiak. Baina bere obrak behar ditugu. Ez digu oztoporik jarriko besteren bildumetan topatzen baditugu obrak. Martha Jacksoni deitu diot, harekin egiten du lan aspalditik. Space oparitu zion museoari 56an.

      Bakarkako bat prestatzeko asmoa omen dute bere galerian. Baina datorren urtean ziur aski. Gurea aurten denez koadro batzuk mailegatzeko prest dago. Momentuz, interesekoak:

            Porta marró, 1959.

            Jeroglífico, 1958.

            Evening, 1956.

      Beste obra batzuk ere baditu Ameriketan: Richard K. Weil, Gress Gallery, Isabel Raphael, Mary galeria, Morton Neumann, Richard Brown Baker. Alemanian ere badago bat Jackson galeriakoaren antzekoa. Bartzelonan Samaranchek hainbat lan ditu.

      Ferrant batzuk ere baditu Jacksonek, argazkiak eskatu dizkiot. Baina ez dugu tarte askorik jada artista gehiagorako. Hori da errealitatea.

      Madrilekoa baino lasaiagoa izaten ari da Bartzelonako egonaldia. Oscarren falta sumatzen dut. Batez ere tabernaz taberna ibiltzeko, hiriko zuloetara joateko. Hemen gehienek frantsesez dakite eta ondo moldatzen gara. Cuixartekin geratu gara bihar eta leku batzuetara eramango gaitu.

1960/04/06

58ko Erromako egonaldiaz akordatu naiz gaur. Byron egon zen hotel atsegingarri batean geratu ginen. Ez dakit Cary Grant eta Sophia Loren hotel honetan geratu ziren. Seguru asko Palacen geratuko ziren, Primo de Rivera pasealekuan. George Orwell ere hemendik ibili zen, baina ez dakit non hartu zuen ostatu.

      Dibertigarria da, zergatik etorriko zitzaidan oroitzapen hori? Treviko iturria nazkagarria egin zitzaidan, askoz ere ederragoak egin zitzaizkidan Espainiako eskailerak. Horregatik beharbada.

      Iluntzean Cuixartekin batu gara John eta biok. Jatetxe dotore batera eraman gaitu. Teilatu altuak eta espazio zabalak, zerikusirik ez Madrilen ezagutu genituenekin. Zerbitzari elegante batek hartu gaitu, tximeleta-begizta eta guzti, eta momentu batez Upper West Sideko jatetxe batean geundela zirudien. Janaria espero baino kaskarragoa, motel samarra oro har gure ahosabai erreentzat, eta legatzak sandalia zaporea zuen. Hor jardun gara John eta biok gatz eta piperbeltz eske, ez baitzuten bestelako ongailurik.

      Xanpain pindartsua atera digu Cuixartek, zeinen gozagarria zegoen. Ez dakit zenbat botila hustu ditugun mahaitik altxatu garenerako.

      Inguruko tabernetan jarraitu dugu, horietako bat Gaudiren estiloko dekorazio kiribiltsuarekin.

      Zonalde hartako historia urbanistikoa kontatu digu Cuixartek. Interesgarria izan da. Hiribide zuzen ordenatuak eraiki zituzten aurreko mendearen amaieran, maparen gainean doitasun geometrikoz ezarriak. Manhattango zabalgunean inspiratu ziren hiribide handientsu horiek eraikitzeko. Baina hemen eraikinak tamaina ertainekoak dira. Ez dituzte sei-zazpi solairu baino gehiago normalean. Eta badirudi denborak ez diela New Yorken bezala eragiten, denbora luzeagoz irauteko eraiki direla.

      Jatetxetik atera garenean erdi zorabiaturik sentitzen hasi naiz. Heste-mina ere etorri zait, aspaldi ez bezala. Lehenengo brandyekin baretu zait pixka bat. Ez diot buelta eman erabat, ordea.

      Okerrena azkeneko tabernatik atera garenean izan da. Cuixartek bere etxera gonbidatu gaitu azkenekoa hartzera. Su bizian nuen sabela eta eusten ahalegindu naiz. Atarira sartzekotan ginenean, baina, atzera egin dut, eta kalean parkinatuak zeuden bi kotxeren artean bota dut dena goitika. Han joan dira ganba, hostopil, legatz eta bestelako guztiak. Eskerrak ez dudan behintzat atarian bota. Cuixart gizajoa.

      Hotelera lagundu nau Johnek. Ez zait sabela oneratu, baina behintzat ez dut berriro oka egin. Xanpain gehiegi edan dut konturatzerako. Hainbeste burbuilatarako ohiturarik ez.

      O, burbuilak.

1960/04/07

Planellekin egon naiz gaur. Ezingo dut hautaketan sartu.

      Johnek portu aldera joatera gonbidatu nau. Baina hotelean geratu naiz.

      Vincent geroz eta gehiago dut faltan. Eskutitzekin ez zait nahikoa. Baina bozkarioz jasotzen dut bidaltzen didan eskutitz bakoitza, noski.

1960/04/08

Arte garaikideko museo berri bat irekiko dute Bartzelonan. Gracia pasealekua, 11. Zinema-areto bateko kupulan kokatu dute, atari erdi ezkutu batetik sartzen da. Auriole andereak abegikor hartu nau, Alexander Cirici zuzendariaren bulegora eraman nau. Luze solastatu gara. Urteak daramatzate museoa ireki nahian. Oztopo mordoa eduki dute, baina azkenean lortu dute. Ez omen da zehazki beraiek buruan zutena, baina zerbaitetik hasi behar. Egia esan, kokalekua edozer gauza da egokia baino. Frankismoaren pean arte garaikidearen alde egitea ez da erraza izango, imajinatzen dut. Nahiz eta hor dagoen Gonzalez Robles bezalako norbait. Oro har, Espainian aurrera begiratzeko nahiko lan dutela ematen du. Batez ere instituzioetan.

      Baina gero artista gazte belaunaldi hau dago. Eta Cirici bezalako bakarlariak.

      Tipo serioa da, baina berehala antzematen diozu kemena. Ezagun zaio Frantzian ikasi zuela artea. Tapiesen espezialistetako bat da. Eta arte katalanarena, oro har.

      Luze hitz egin dugu espainiar arteaz. Zuhurra izan da, eta horrela nahiago. Nik ere halaxe jokatzeko erraztasun handiagoa dut horrela.

      Ekainean irekiko dute museoa. Lastima ordurako ni bueltan egotea. Moises Villelia izeneko eskultore baten erakusketarekin irekiko dute. Apuntatu dut, ez zuen itxura txarrik.

      Sagrada Familiara eraman gaitu John eta biok. Ederra izan da. Ondo ezagutzen du Gaudiren lana eta azalpen ohargarriak eman dizkigu. Bistan da guri baino gehiago gustatzen zaiola. Bisita atsegingarria izan da, hala ere. Gehiago dago eraikitzeko eraikita baino, eta agian horregatik izango da. Polita da orain arte eraikia dagoena osatuko duten formak eta egiturak imajinatzea. Hain da imajinazioaren pizgarri Gaudiren estiloa.

1960/04/09

Subirachs ere alde batera utzi dut.

      Gaspar galeria bisitatu dut. Hiriko galeria garrantzitsuena da, belaunaldi gazteko artista gehienek egin dute lan harekin. Gaspar leinuaren galeria da. Oraingo zuzendariaren osabak sortu zuen mendearen hasieran. Picassorekin harreman zuzena dute, baita Mirorekin ere. Benetan da garrantzitsua leku hau.

      Zabalgunean kokatua dago, Gracia pasealekutik gertu. Ciricirekin ere harreman ona dute, arte klub bat sortu dute haiekin ere.

      Arte mugimendu bizia dago hemen. Madrilekoa bezain bizia, gutxienez, nahiz eta ez den hain ezaguna. Bien artean disputak dituzte, Ameriketan New Yorkeko Eskolaren eta l’Ecole du Pacifiqueren artean dituzten bezala-edo. Dagoeneko ohartu naiz, hobe gai batzuk mahaigaineratzen ez baditut. Bartzelonako taldea, gainera, lehenagokoa da.

      Cirlot ezagutu nahi nuen baina ez dago hirian orain. Denek hitz egiten dute hari buruz hemen. Surrealistak itzuli ditu, eta Kleeren idazkiak ere bai. Ea bere testu batzuk lortzen ditudan egunotan, denek esaten didate oso lagungarriak izango zaizkidala. Aurretik bere Arte Contemporáneo bidali zidan Gonzalez Roblesek. Goi-mailako intelektuala dirudi. Poesia ere idazten du, eta pianoa jotzen. Hainbeste gauza konpartitzen ditugu! Lastima hirian ez dagoela.

      Gaur bai, portu aldera joan naiz Johnekin. Aurretik, kale ezin estu eta bihurriagoetatik ibili gara, tabernaz taberna. Beren vermouth famatua dastatu dugu, eta itsasaldera jaitsi garenean, itsas armadako militar andana ikusi dugu fragata batetik ateratzen. Hasieran scoutak zirela pentsatu dugu eta barrez lehertu beharrean egon gara.

      Haietako batzuen aldamenean afaldu dugu portu ondoko auzoan. Gazte eder askoak denak, uniforme tenk horiekin guztiekin. Arrautzez betetako platerak jan dituzte, elkarri etengabe adarra jotzen zioten bitartean. Kantuan bukatu dute denek. Johnek ezin zion barreari eutsi eta ni ere kontagiatu nau azkenerako.

1960/04/10

Azkeneko eguna Bartzelonan. Gauzak nahiko itxita daramatzadala esango nuke. Zalantza handienak Oteizarekin eta Palazuelorekin.

      Gauean Donostiarako trena hartuko dut.

      Goiza idazteke nituen eskutitzak idazten eman dut. Porter, Renee, Gonzalez Robles. Hemendik aurrera Parisera idazteko gaztigatu diet. Hotel Particulier.

      Egun lainotsua gaurkoa, eguerdian euri pizar bat egin du.

      Arratsaldeko ordu libreak aprobetxatu ditut Montjuiceko museoa bisitatzeko. Itzelezkoa da, pintura katalanaren bilduma bikaina gordetzen du. Eta hiri osoa ikusten da handik. Nazioarteko Erakusketarako eraiki zituzten pabiloiak hiriaren bebarrua izango balira bezala. Bi dorre gorrikarek bisitariari ongietorria egiten.

      Gozagarria izan da Bartzelonako egonaldia. Baina ez dakit. Gehiago goza nezakeelako irudipena dut. Lan pilaketak sobera zamatu nau agian. Edo agian Vincentekin egon nahi dudalako. Edo tripako oinaze hauek. Oraindik erabat joan ez zaizkidala dirudi.

      Shanghai Expressaren moduko tren bat ailegatu da geltokira. John Marlene Dietrich eta ni Clive Brook, hori erabaki dugu. Ohe-bagoi bat da gurea, bi ohatzeduna. John eta biok beheko oheetan jarri gara. Ez da erraza hemen deskantsatzea. Trenaren zarata gorgarria.

      Eskerrak taberna gau osoan dagoen irekita.

      Hara joan naiz gauerdian brandy bat hartzera. Cirloten artikuluak irakurri ditut. Ona da. Eskutitz bat idatziko diot. Tapiesi buruz idatzi duen liburua falta zait. Zuzenean New Yorkera bidaltzeko eskatuko diot.

      Langarturik hartu gaitu goizean Donostiak, martiri izena duen Espainia iparraldeko hiri honek.

1960/04/11

Zeinen hiri ederra den hau. Zirkulu erdia den hondartza mehe bat du, eta badiaren erdian irla bat dago, pintore klasiko batek bere koadroan azken momentuan jarritako edergarri gisara. Gure hotelak badiara ematen du eta, langarra gorabehera, bista zoragarriak ageri dira. Lastima da gau bakarra geratuko garela hemen.

      Donostia bisitatzea gerraurreko Europara itzultzea bezala da. Gure hotela estilo ingelesekoa da, baina hiriak, oro har, ukitu frantsesagoa du. Hemen ere Tout-Parisak ikusten dira badiara ematen duen pasealekuan bueltaka. Jostundegi onenetan erositako soineko eta janzkiak.

      Hiri-altzariak, pasealekuak, kasinoa, ibaiaren inguruan altxatu zituzten eraikinak. Parisera eramango gaituen bidaiaren preludiotzat har dezakegu hau dena.

      Irailean zinema jaialdi bat ere antolatzen dutela esan digute. Oxala noizbait etortzerik banu. Melvyn Douglas egon zen iaz. Côte d'Azurreko hiri batean gaudela dirudi.

      Johnek Madrilen erositako janzkietako bat estreinatu du.

      Taxian joan gara Chillidarenera. Frantziarako bidean gora dago bere etxea. Aldamenean berdina den beste etxe bat dago eraikia, beste jabe batzuena. Inguruan etxeak binaka eraikitzea ohikoa dela esan digu Chillidak, adeitsuki hiriaren eta bere auzoaren zenbait xehetasun eman dizkigunean. Pixka bat gorago arkitekto bat bizi da. Errepidean behera aurreko mendeko pintore espainiar bat bizi izan zen urte luzetan. Ez dut izena apuntatu.

      Etxearen atzealdean utzi gaitu taxiak, eta handik irten garenerako Chillida zain genuen atarian bere emaztearekin. Barkamena eskatu digute, hilabete gutxi dira etxe honetara aldatu zirela, eta oraindik txukuntze lanetan ari dira.

      Ondo moldatu gara frantsesez, eta berehala eraman gaitu behealdean duen estudiora.

      Pariseko urteez aritu da batez ere Johnekin. Hango leku eta jendea izan dute hizpide. Zenbait ohar hartu ditut Parisera iristen garenerako.

      Ez da hainbeste urte lehen erakusketak egin zituela baina garbi dago jada artista osoa dela. Ondo hartu gaitu; hala ere, bistan da ez diola gure erakusketak hainbeste ardura. Artista askori ez diot besterik nabaritu, kosta ahala kosta sartu nahi dute gure erakusketan, baina ez da hori Chillidaren kasua. Ondo kokatua dago nazioartean, eta bakarkako erakusketak prestatzen dihardu.

      Ez da harritzekoa.

      Guk sartu nahi dugu, noski, eta obrak lortzeko aukerez jardun gara. Zertan ari den erakutsi digu, pieza ikusgarrietan ari da lanean, baina ez dira erakusketara iritsiko. Ez du premiarik ere.

      Ameriketan dauden pieza batzuez hitz egin digu. Zadoktarrek duten bat, Otto Gerson galeria. Argazkiak erakutsi dizkigu. Parisera iristean Maeght galeriara joan behar gara han dituztenak ikuskatzera. Palazueloren gauzak ere badituzte. Adiskide dira eta atseginez hitz egin digu hartaz.

      Ez dizkiot aitortu Palazueloren inguruan ditudan zalantzak, erakusketa honetan enkaje zaila ikusten diodala. Esan izan banio ere ez ninduke estutuko seguru asko. Gizon patxadatsua da, inoren kontuetan sartzen ez den horietakoa. Euskaldunak halakoak direla esan ziguten Katalunian.

      Tabernaz taberna ibiltzeko Vela eta Cuixart hobeto, hori bai. John aspertzen ikusi dut momenturen batean.

      Lorategira atera gara, brandy batzuk ekarri dizkigute. John pixka bat animatu da. Zein hoteletan gauden galdetu digu. Hiriko onenetakoa dela aitortu digu, baina bere familiak baduela hotel bat handik gertu, eta jakin izan balu han egingo zigutela lekua. Eskertu diogu detailea, baina gau bakarra pasatu behar dugula azaldu diogu. Parisen egon behar gara bi egun barru.

      Ondoko etxetik ume-ahotsak entzuten ziren. Barkamena eskatu digu, nekaezinak direla bizilagunen umeak. Etxeen izenez jardun gara. Villa Paz, Villa Maitena...

      Joan baino lehen momentu bat itxoiteko eskatu digu. Etxera sartu da eta lorategian geratu gara gu, inguruetara beha. Litografia eta marrazki banarekin etorri zaigu. 43/120, 76/100. Eder askoak dira.

      Txunditurik eta esker onez beterik agurtu du Johnek. Bisita aparta izan da, azken batean. Honek MoMAk ordaindu behar zidan soldata baino gehiago balio dik, esan dit Johnek txantxetan. Oinez itzuli gara hotelera. Ateri zen behingoz.

1960/04/12

Goiza libre genuen eta kai aldera joan gara. Minutu eskasera genuen oinez. Chillidak inguru horretatik paseo bat emateko gomendatu zigun.

      Oskarbi zen baina itsasoa harro.

      Parte Zaharrean dagoen elizan ikusi dugu San Sebastian gezikatua. Soina biluz, ezkerreko besoa lepoaldera eramana, keinu etsia. Vincentekin akordatu naiz kamiseta laranjarekin, espero dut bere eskutitzak Parisen zain edukitzea.

      Donostia gainean dagoen mendiaren azpitik joan gara badiarantz.

      Kai txikia da hemengoa. Txalupa txikiak gehienak, arrainez betetako itsasontzi bat sartu da. Zerbait ikusi dugu txalupa artean flotatzen. Inguruan begira zeuden gizon batzuek esan digute “Pero! Pero!”, txakur bat zela alegia.

      Kanpoaldean emakume batzuk itsaskiak saltzen, eta beste bat atari batetik ume talde bati oihuka, izen guztiak bata bestearen atzetik zerrendatzen. Gertu ikusi dugu ume saldoa, neska eta mutil. Ez zirela espainieraz ari konturatu gara, hemen hitz egiten duten beste hizkuntza horretan ari ziren, eta John hurbildu zaie bere espainiera eskasean.

      Berehala hasi dira espainieraz haiek ere. Turistak ote garen galdetu digu mutiko ausartenak. Guk ezetz esan diogu, lanera etorritakoak garela. Neskato ilehori batek bere amak hotel batean egiten duela lan esan digu, baina ez zen gurea. Chillidak aipatu zigun beste horretan egingo ote duen lan galdetu diot neure buruari.

      Barkamena eskatuz etorri zaigu deika ari zitzaien emakumea eta moilan dagoen etxe baten ataritik sartu dira denak. Harriturik begiratu gaituzte, estralurtarrak bagina bezala-edo.

      Ez genuen denbora askorik eta kaia zeharkatu dugu beste muturreraino. Mendiari buelta ematen dion pasealeku bat dago, eta handik jarraitu dugu. Labarraren bazterretik egiten du, itsasoan zintzilik geundela ematen zuen momenturen batean. 40 oineko olatuak ikusi ditugu. Korrika egin behar izan dugu momenturen batean olatuek ez gintzaten busti. Eta, hala ere, batek harrapatu egin gaitu. Ikustekoa zen Johnen aurpegia janzki berriarekin blai eginda.

      Korrika joan behar izan dugu hotelera aldatzera, arratsaldean Baionarako trena hartu behar genuelako. Azkenerako, barregarria izan da.

      Azkarregi despeditu dugu hiri hau, baina ez dugu hemen lan kontu gehiagorik. Parisera bidean jarri gara orain. Faltan ditut Vincenten berriak.

              DERANGÉ SUR UN PONT DE L’ADOUR

Non da John bagajea erregistratzen tira

eta zergatik dago lokatz hau guztia Baiona ederra gainezkatzen

apirilaren 12a da eta inozoa naiz oraindik

aurora borealaren argiak Hotel Farnie-n barruratzen ari

1960/04/13

Oteizaren laguna den eskultore gazte batekin elkartzekoa nintzen Frantziako mugan baina ezinezkoa egin zaigu azkenean. Bart Baionan geratu gara lotan eta gaur arratsaldean Parisera. Ez dugu denborarik bidean bestelako geldialdietarako.

      Estatu Batuetan dauden obrekin sartu beharko dugu Oteiza. Ez dakit nola geratuko den. Sao Paulotik pasatu ziren batzuk dira, behintzat. Argazkiak eskatu ditut berriro.

      Miarritze bisitatu dugu goizean, Johnek ez zuen besterik buruan.

      Kostalde liluragarritik paseatu dugu harik eta Chaslon-Roussel villaraino iritsi garen arte. Hantxe eman zituen denboraldiak Raymond Rousselek mende hasieran, eta hura bisitatu nahi zuen Johnek kosta ahala kosta. Locus Solus-en zati asko han idatzi zituen eta, diotenez, nobelako etxea hartan dago inspiratua baita ere. Labarraren ertzean kokatua dago, arrokak etxean barneratzen direla dirudi ia, edozein momentutan oreka galdu eta erortzeko puntuan balego bezala.

            Rasant le Nil, je vois fuir deux rives couvertes

            De fleurs, d’ailes, d’éclairs, de riches plantes vertes

      Hain dira garaiak olatuak hemen.

      Musikaz hitz egin dugu portu zaharreko kafetegi batean, eta absolutuki moderno izateaz. Arte plastikoa poemetara ekartzeko moduez. Lengoaien testura ezberdinez. Dibertigarria izan da. Parisek nola astindu dion idazkera azaldu dit Johnek. Bere itzulpenek ere bai.

      Reverdy ari da itzultzen orain eta liburu-denda batean sartu gara haren liburuen bila. Ez du ezer berririk topatu baina Johnek gomendatu didana erosi dut nik.

      Ederra izan da ibilaldia baina bidaia luzatzen ari da dagoeneko.

1960/04/14 (Paris)

Ez zegoen Vincenten eskutitzik hotelean.

      Maeght galerian Chillidaren bi lan lotu ditut. Palazuelo baztertu egingo dut azkenean. Stadler, Claude Bernard eta Daniel Cordier galeriei ere bisita egin diet.

      Poema bat idatzi dut.

New York, 1961/02/18

Tompkins Square Park: 10:38 a.m.

Parkeko banku batean eseri da. Inguruan inor ez zuen bat aukeratu du, nahiz eta berehala jarri den gizon berritsu bat bere ilarako hurrengoan. Hitz egiten hasi zaio, ea zer ari den irakurtzen galdezka, ekidin nahi zuen hori hain justu. Ahalik eta kasu gutxiena adieraziz erakutsi dio Frankek liburuaren azala: Malraux, Man’s Fate. Ea nongoa den idazle hori galdegin dio gizonak.

      — Frantsesa.

      — O, frantsesa. Asko dakite frantsesek.

      Distraiturik, aurrera egin ezin duen arren orrialdeei begira jarraitzen du Frankek, bizilaguna ohartuko eta bakean utziko duen esperantzaz.

      — Eta zertaz doa ba liburua?

      — Nobela bat da.

      — A, ikusten dut.

      Orri-pasa hasi da Frank, kontzentrazio betean balego bezala.

      — Barkatu molestatzen ari banatzaizu.

      — O, ez, ez da ezer.

      Pixkanaka, bere baitara bildu eta haria berreskuratzea lortu du. Soilik ondoko morroia altxatu eta agurtu duenean eten du irakurketa buru-keinu xume batez hura despeditzeko. Denbora batez irakurtzen jarraitu eta gelditzeko orrialde egokia topatu duenean (puntuaz amaitzen zen orrialde bikoitia), orri-marka dagokion lekuan jarri eta bankuaren gainean utzi du liburua.

      Lepoa mugitu du zerbikalen kirrika entzun arte; soina atzera bermatu eta, beso-zabalik, bankuaren bizkarrean ezarri ditu. Jarrera horretan eroso sentitu delarik, burua goratu du. Zuhaitzen adar-hostoek bere gainean sortzen duten mosaikoari beha geratu da, otsaileko izpi ahulak amaraun horren artean sartu-irteten direla, herabeti, baina hala ere, inguruari esperantza moduko baterako adorea ematen diotela. Belarretan jolasean ari diren haur batzuen hotsak aditzen ditu, eta hostoen atzealdean ikusten diren hodei estatikoek urtearen garai horretarako giroaren epeltasuna eman diote aditzera, halako moldez non kardiganaren botoi bat askatzea erabaki duen. Esku bakarraz askatu du berriro lehengo jarrerara itzuli aurretik. Begi bat itxi du lehenik, hura ireki eta bestea ixteko. Irudiak mugitu egiten zaizkio, txikitan Graftoneko belardi batean etzanda egiten zuen modu berean. Adar trinko bati erreparatzen dio, eta gora-behera moduko bat sumatzen du begi bat itxi eta bestea irekitzen duenean, erritmo bizi eta erregularrez. Raccordik gabeko bi fotograma balira bezala, edo segidan doazen bi diapositiba, klak klak.

      Zigarro bat piztu du, eta txiskeroa sakelan sartu duenean ikusi du Diane parkearen iparraldetik etortzen. Zutitu eta eskuaz agurkatu du, zorion aurpegia disimulatu ezin duela. Denbora gutxi da ezagutu zuela. Herkok, Vincenten pisukideak, aurkeztu zituen iluntze batez. Diane ezagutu behar duzu, esan zion, idazle izugarria da. Berehala konpondu ziren ondo, poesiak batzen ditu, bai, baina baita beste gauza batzuek ere. LeRoi Jonesekin endredatuta dabil Diane, eta denbora gehiegi ere pasatu ez den arren Frankek LeRoi ezagutu zuenetik, estimazio handian du. Hasieratik liluratu zuen gazte beltz hark, hainbeste ezen batek baino gehiagok pentsatu zuen: hara, hemen da Franken kapritxo berria. Ezagutu zuenean LeRoi Yugen poesia aldizkaria argitaratzen ari zen, eta Zortzigarren kaleko liburu-dendan topatu ohi zuen maiz. Halaxe argitaratu zion LeRoik berak, denda horren bidez, Riversen ilustrazioekin prestatu zuen Bigarren abenida poema. Frankek Diane ezagutu zuenean aldizkari berri bat prestatzen ari zirela esan zion, Floating Bear izenekoa. Luze gabe martxan jartzeko asmoa zuten eta lehenengo zenbakia itxita bazuten ere ea bigarrenerako zerbait pasatuko zien galdetu zion Dianek. Frankek sobera hausnartu gabe esan zion baietz, nola ez zien LeRoi eta berari zerbait pasatuko. Poesia berriena argitaratzeko asmoa zuten, eta horretarako bitarteko literario guztiak zituzten. Harreman ona zuten Mendebaldeko Kostako poetekin ez ezik Black Mountainekoekin, eskura zituzten newyorktarrez aparte, noski. Frankek, hori bai, esan zion Dianeri, nire etxera etorri beharko duzu poemaren baten bila. Arazo ez, hobaria baino ez zen hori Dianerentzat. Frank ezaguna da hiriko lagunartean bere poemen plazaratzearekiko aski antsikabea izateagatik. Gutxien interesatzen zaiona poemen argitalpena bera da; berari ideia, printza eta uneen kolpea jaso eta tinko tekleatzea da axola diona, eta horretan izaten ditu neke eta pozak.

      Bi eskuak okupatuta dakartza Dianek baina moldatu dira besarkada batean biltzeko. Liburu bat du eskuineko eskuan, tipula-ogia ezkerrekoan.

      — Ea zer iruditzen zaizun.

      Zalantzaz esan dio Dianek, baina irmotasunez heldu dio Frankek. Azalari erreparatu dio segundo luzetan, detaile guztiak barneratu nahian. This Kind of Bird Flies Backward by Diane di Prima. Introduction by L. Ferlinghetti. 95¢. Azal sinplea da, hondo kremaduna duena, eta erdialdean, pixka bat ezkerretara, forma abstraktu bat, beltzean. Beheko herenean ageri dira letrak, maiuskulaz.

      — Aldizkarietan erakutsi zenizkidan poemak asko gustatu zitzaizkidan, maitea.

      Liburu-dendaren bidez LeRoik argitaratu zuen lehenengo liburua izan zen Dianerena, eta harentzat ere argitaratzen zuen estreinakoa zen. Lagunartean zabaldu zen liburua batik bat eta harrera beroa izan zuen, baina orain Franken eskuetan egoteak urduri jartzen du, ilusio handia egiten dion arren. Zortzi urteko aldea baino ez dute, baina Dianek askoz ere zulo handiagoa sentitzen du bien artean. Franken ingurua, eta baita artean eta poesian egin duen ibilbidea, helezintzat ditu; ibilbide arrakastatsua izan duen anaia nagusi baten moduan begiratzen dio. Horregatik pozten du, bereziki, Frankek Floating Bearen parte hartuko duela jakiteak.

      — Ogia ere ekarri dut geroko.

      — O, hain zara gozoa.

      Eskuak zabal-zabal jarri ditu kardigana erdi irekita geratu zaiola.

      — Nik ez dizut ezer ekarri, ordea!

      Botoia atzera lotu eta kotoiari tira egin dio pixka bat txukuntzeko.

      — Poema batzuk pasatzen badizkiguzu konformatuko gara.

      Ibiltzeari ekin diote, eta Frankek parkearen beste aldetik gertu dagoen Ekialde Hurbileko jatetxe batera joatea proposatu du, eramateko janaria eskatzera. Ondo iruditu zaio Dianeri, nahiz eta mota horretako janaria eskatzera oso ohitua ez dagoen. Patxadaz paseatu dira parketik, St. Brigid elizaren kantoitik atera dira. Gorri eta ertz markatuz ageri da beren gainean.

      — Seguruago sentitzen naiz Santa Birkide etxetik hain gertu edukita.

      Barre egin du Dianek.

      — Imajinatu frantziskotarrak zure etxeko kantoian izango bazenitu.

      — Ez dakit zer esan.

      — Lotsa zure gain! A zer italiar eskasa!

      — Gure etxean italiar izatea baino garrantzitsuagoak ziren beste gauza batzuk. Akaso sindikatuaren egoitza egongo balitz…

      Hatzaz seinalatu dio Frankek non den jatetxea.

      — Ez dakit dakizun nire aitona Emma Goldmanen kidea izan zela.

      Ez zuen ideiarik ere Frankek.

      — Eta gogoan dut nola irakurtzen zidan Dante lau urte besterik ez nituela. Gizon ona izan zen aitona Domenico.

      Franki utzi dio jatekoak hautatzen. Herabeti saiatu da Diane dirua ateratzen, baina ziztuan apartatu dio eskua Frankek.

      — Zuk ogia ekarri duzu.

      Desoreka bistakoaren aurrean mutu geratu da Diane.

      — Ez ahaztu, nik museoan egiten dut lan. Pagatuko dizkidazu aurrerago bazkariak, zure poesia ehunka hizkuntzatara itzultzen dutenean.

      Aldizkaria newsletter moduan zabaltzeko asmoa dute LeRoik eta berak, tartean truke ekonomikorik ez dela. Lagunartean joan da zabaltzen proiektua, eta jaso nahi duen orok jasoko du hilero ale berri bat etxeko postontzian. Lehenengoa bidaltzen hastear dira, hilaren bukaera baino lehen nahiko lukete igorri. Michael McClure, Charles Olson, Max Finstein, Robin Blaser, ale on askoak lortu dituzte lehenengo zenbakirako. Zazpi poema orotara, eta azalean McClureren titulu deigarridun poema hori, maiuskulaz: THE SMILE SHALL NOT BE MORE MUTABLE THAN THE FINAL EXTINCTION OF MEAT. THE SMILE WITH TEETH SUNK IN LOWER LIP.

      O’Harari dagokionez, Kerouacekin zenbaki berean ez dezaten jarri gaztigatu diote Dianeri. Ezaguna da hirian duela pare bat urte Living Theatren irakurraldi batean gertatutako pasadizoa. Diane ez zegoen bertan, baina ondo ezagutzen du kontua. Gregory Corsok eta Frankek zenbait poema irakurri zituzten, eta Frankek Oda Michael Goldbergi irakurtzen bukatu zuenean, Kerouac, total eginda, publikoaren erditik zutitu, eta denek ondo entzuteko moduan oihukatu zuen: “Amerikar poesia suntsitzen ari haiz, O’Hara!”. Bere lekutik mugitu gabe, hieratiko, erantzun zion: “Hik harengatik egin duana baino gehiago duk hori”. Kerouacen itsuskeriak ez ziren hor amaitu eta, azkenerako, Frank oholtzatik jaitsi eta hanka egin zuen emanaldia bukatu baino lehen. Denbora pasatu den arren eta Kerouacek barkamen-eske txikiren bat entseatu duen arren, Frankek nahiago du hura aparte eduki. Bigarren zenbakirako segurutzat du Frank, eta oraindik dena itxita ez badute ere Robert Creeleyren zerbait ere sartuko dute.

      Atzera jo dute parkerantz, bertan deslai dabiltzan kalezaleen ibilerak jostari komentatuz. Haien saldokotzat dituela komentatu dio Dianek, bere burua behintzat gertuago sentitzen duela haiengandik Midtownen ikusten dituen janzkidunengandik baino. Arrazoi eman dio Frankek, eta faltan dituela bere lanean bere saldoko gehiago. Askojakin eta professor gehiegi topatzen dituela maiz, eta haien mundutik aparte sentitzen duela bere burua. Errefus keinu bat egin du Dianek.

      — Bada, eskerrak.

      Gaingiroki kontatu dio lanean izan duten gatazka, nola McCrayk bere karguari uko egin dion museo barneko kontuak tarteko. Waldo jarriko omen dute saileko zuzendari berri, eta horrek behintzat zertxobait lasaitzen du, baina bitartean halako behin-behinekotasun batean ari omen dira lanean. Despedida gogorra izan da McCrayrena, oso mingarria izan zaio museoko zenbaitek beren Nazioarteko Programaren kontra esan dutena. Hunkigarria izan da; Frank McCrayz fidatzen da esaten duenean ez duela hanka egin harik eta bertako langileen postuak segurtatu dituen arte. Nolanahi den, kolokan sentitzen du bere burua museoan, gertuko langile gehienek bezalaxe.

      Unibertsitate ikasketak utzi eta poesiari buru-belarri emateari ekin zionetik, Dianek are argiago du artea ez dela Midtowneko sofa biguneko bulegoetan egiten. Ez zaizkio piperrik interesatzen Frank mugitzen den galeria eta arte areto jarrien gauzak, berari behea interesatzen zaio, behekoak, bere aitonaren eraginez beharbada. Poesia egiteko modu espontaneo, bizi eta garaikidea bilatzen du, lurrari itsatsita egiten dena, are lohiz zikindua ere. Franken poesian ere hori du estimuan, haren poemek iradokitzen duten freskotasuna, bat-batekotasuna. Bere buruari galdetzen dio ea bien arteko adin tartearekin zerikusia izango duen Franken ingurua eta berea hain ezberdina izateak; alegia, hogeita hamarrak paseak dituenean berari ere bizitza, eta lana, eta eginbeharrak egonkortuko ote zaizkion eta, ondorioz, bere idaztea mengelagoa, kaltegabea, egokia bilakatuko den. Ez da, noski, Franken kasua, baina arrisku horri izu-ikaraz begiratzen dio.

      Etxe atarira iritsi direnean, zalaparta entzun dute alboko likore-dendan. Bi mozkorren arteko istilua, antza. Atarira sartu baino lehen gelditu egin da Frank, istilua larriagotzen zihoala ikusita, baina ezertan hasi baino lehenago bi morroi atera dira dendatik eta bi mozkorrak banatu dituzte. Bien artean zaharrena lurrera erori da, eta madarikazioka hasi beste mozkorraren kontra ez ezik banatu dituztenen kontra eta ingurutik pasatzen zen edonoren kontra. Atarira sartu da Frank, eta haren atzetik, Diane.

      — Gauza bera egunero.

      Egurrezko eskailera maiztuetan gora hasi dira igotzen.

      — Eta nola arraio moldatzen zara idazteko?

      — Uste dut abilezia berezia garatu dudala iskanbila artean kontzentratzeko.

      Janari poltsak sukaldean utzi eta segituan joan da kafe makinara. Kafe aleak eho ditu lehenik, aliritzira, ale zatituen lodierari jaramonik egin gabe, eta paperezko iragazkian sartu du kafe ehoa. Makina ireki eta iragazkia bertan sartu ondoren bete du urez tanga. Diane laguntzen saiatu da, ez dio utzi Frankek. Vincenti buruz galdetzeko tentazioa izan du, baina ez daki zein puntutan egongo den haien azken boladako harreman gorabeheratsua, eta giroa ilunduko ote duen beldurrez, ez arriskatzea deliberatu du.

      — Nahi baduzu, nire gelan arakatzen has zaitezke.

      — Nola?

      — Handik has zaitezkeela bilatzen paper solteen artean. Poemak, diot.

      — A.

      Jakitun zen Frankek poesia konposatzeko aski modu kaotikoa zuela, baina ez zuen espero hainbesterako izango zenik. Creeleyrekin lan egin berri dute, eta alde ederrekoa; dena argi eta ordenaturik pasatu zien, poema kopurua, aukeraketa, eta beste. Franki kontra egiteko adorerik gabe, emeki egin du sukaldetik gertuen ikusi duen gelarantz.

      — Beste aldetik. Hori Joeren logela da.

      Norabidea aldatu du, noraezean doan antzara gaztetxo batek bezala.

      — Bide batez, eraman ezazu hau ere, mesedez, ez dugu jateko lekurik izango-eta bestela.

      Orri erdi idatzi bat zintzilik daraman idazmakina pasatu dio eta irmo eutsi dio bi besoez, aski indar izango ez zuelako errezeloz-edo. Zoru moketadunean urrats leunez, erabat itxi gabe dagoen ateraino joan da. Kafe makinaren zarata iritsi zaio, eta haren gainetik, tarteka ozenagotzen diren kale-oihuak. Frank paperezko poltsetatik janaria ateratzen entzun du, halaber, eta halako batean, irrati-doinuak hasi dira; musika kate bat, erabateko araztasunik gabe sintonizatua. Gelara sartu denean ohe txukun egina ikusi du, pentsa zezakeenaren kontra, baina mesanotxe eta lan-mahai liburu eta paperez betea.

      — Ohe gainean utziko dizut idazmakina.

      — Barkatu?

      Gelako ate alboraino gerturatu da ia Frank.

      — Ohe gainean utziko dizudala idazmakina.

      — Oi, bai, nahi duzun lekuan utz dezakezu.

      Zeharka begira, Frank sukaldera itzuli dela ziurtatu arte ez da lan-mahaiko paperetan miatzen hasi. Hasieran kontu handiz hasi da geruza ugarien artean goikoetatik paperak banatzen, liburuak apur bat mugitzen. Eskuz idatzitako oharrak, museoko afixak, eskutitzak, zer ez du topatu 150 oin karratura nekez ailegatzen den espazio horretan. Tarteka poema batzuk topatzen joan da; aski laburrak batzuk, ia jolastzat har litezkeenak, bukatugabeak diruditen beste batzuk, zirrimarra, zuzenketa eta bestelako oharrez beteak. Poematzat har litezkeen pieza guztiak banatzen hasi da eta ohe gainean ipintzen. Ez da lan makala, lehen geruzarekin nahiko lan izan du dagoeneko, baina zenbait orri apartatzeko moldatu da sikiera. Mesanotxearekin ere antzera egin beharko duela kalkulatu du, baina lan-mahaiarekin bukatu arte harekin ez hastea deliberatu du. Frank iristen sentitu du.

      — Hara, egongelan beste bi topatu ditut.

      Irribarrez luzatu dio pare bat folio, eta Dianek ere hala hartu dizkio eta poema-orrien metan pilatu.

      — Ez dizut zer hartu nahi duzun galdetu, maitea. Ardo beltz bat akaso?

      — Ados.

      Gelaren nahas-mahasari so egin dio Frankek. Irribarrez egin du pausa bat.

      — Ene. Lasai, gero lagunduko dizut poemen kontuarekin.

      — Prest da janaria?

      — Halaxe da, Di Prima anderea!

      Sukalderantz jo eta egongelako mahaian ikusi ditu Dianek jakiak ontzietan ezarrita. Ogia hartu eta zatitzen hasi da, berak ekarri duenez harekikoak bere ardura izango balira bezala. Ez daki oso ondo nondik hasi, baina Frankek ontzi bakoitzetik janari pixka bat hartu eta bere platerean banatzeari ekin dionez, Dianek ere halatsu egin du. Barazkietan nahastutako zerealak, haragizko burruntziak, harea koloreko purea, barazki gordinezko entsalada.

      Aldizkariaren kopiak nola egiten dituzten azaldu dio Franki. Poemak hautatuta dituztenean, berak prestatzen du estarzitzea, eta hortik abiatuta, LeRoik eskuratu zuen mimeografo baten bidez egiten dituzte kopia guztiak. Diseinu soila erabiltzen dutenez, poemak eskuratzeak eta estarzitzean ondo editatzeak ematen die lan handiena. Poemen inguruan galdetu dio, eta desenkusazko keinu bat egin dio Frankek.

      — Ez dakit fundamentuzko zerbait aurkitzerik izango dugun.

      Harriduraz hartu du komentarioa Dianek, eta kezka apur batez ere bai. Frankek etxera etortzera gonbidatu zionean segurantziaz egin zion eskaintza, eta ziurtzat jotzen zuen handik zenbait poemarekin aterako zela.

      — Zalantza dut merezi ote duten publikatzea.

      Trago bat eman dio ardo beltzari Dianek.

      — Esan nahi dut, idatzita, poema mordoa ditut idatzita hor zehar. Ikusiko zenituen. Baina zertarako argitaratu horrela?

      — Jendeak irakurri nahi zaituelako, Frank.

      — Hala uste duzu?

      — Entzun dudanez, gainera, inoizko poema ederrenak ari zara idazten.

      Erdizka lotsazko eta erdizka plazerezkoa den keinu bat egin du Frankek, begiak mahairantz beheratuz.

      — Nork esan dizu hori, Joek?

      — Denek esaten dute.

      Alkandoraren besoen muturreko botoiak askatu, eta artez tolestu ditu mahukak ukondoetaraino eraman arte. Ardoz bete ditu bi edalontziak. Berea eskutan hartu eta altxatu egin da Frank. Sukaldera ematen duen egongelaren zatian dagoen egur ilunezko komoda baten gainean edalontzia utzi, eta tiraderetako bat ireki du. Eskuoihalen tiradera da, antza, baina goialdekoa atera duenean, zenbait folio agertu dira eskuoihalen artean. Sorta eskutan hartu eta buruaren aurrera eramanaz, orri-pasa aritu da, tarteka horietako bat komodaren gainean uzten duen bitartean. Lau folio bereizi ditu, eta Dianerengana hurbildu. Trago bat eman dio ardo beltzari.

      — Begiratu hauek, ea zer iruditzen zaizkizun.

      Alboan utzi dizkio, eta Dianek, mahai-tresnak alde batera utzi gabe oraindik, gainetik begiratu du orri sorta. Lehen poemaren titulua irakurri du: Orain Madrilen nagoelarik eta pentsa dezakedalarik. Tresnak apartatu ditu, eskuak garbitu ditu zapiarekin, eta orria hartu du eskua mahai gainean bermatuta duela, beste orriengandik apur bat besterik ez goratuz.

      — Orain Madrilen nagoelarik eta pentsa dezakedalarik, zutaz pentsatzen dut, eta kontinenteak distiratsu eta idor, eta…

      Komodan bermatu du gorputza Frankek.

      — Espainiako bidaian idatzi nuen.

      — Oso itxura ona du.

      Anbulantzia baten sirena-hotsa entzun da, ozen, segundo batzuetan.

      — Beraz, esaten didazunez, ez dituzu argitaratu nahi azkenean.

      Barnetik irribarrez, baina kanpotik serios-serios bota dio. Aski konfiantza hartzen ari da bere alderdi gazia ateratzeko.

      — O, Diane, ez dut halakorik esan.

      Orain bai, irribarre egin du, eta Frank harengana hurbildu da.

      — Vincenti idatziak dira, nolabait.

      — Ikusten dut.

      — Nahi dituzuenak har ditzakezue. Bi laburrak dira, eta beste bi luzexkagoak.

      Orrialdeak pasatu ditu bata bestearen atzetik. Pozik da Franken poemak izango dituztelako, eta lau gainera. Ez ditu irakurri beharrik sartuko dituztela jakiteko. Orain ezezkoa esan izan balie beti izango zuten LeRoik konbentzitzen saiatzeko aukera, konfiantza handiagoa dutelako oraindik, baina pozten da azkenean ametoa berari eman diolako. Franken eskuzabaltasun eta amultsutasunaren seinaletzat du; bere zalantza-malantzak gorabehera, adiskideari kalterik ez egiteko konpromisoa, LeRoi eta bere proiektuarekiko aiherra. Eta Dianeren gaztetasuna gaztetasun, haren ibilbide poetikoarekiko errespetua, are miresmena; eta inoren jatorri, apeta, adin edo izaera ez epaitzeko printzipio hautsezina. Frankek lau poema horiek beraiei eman izana horren guztiaren seinaletzat du Dianek, eta bere bizitzan Frank sartu izana eskertu nahiko lioke norbaiti, eta halakoetarako federik ez izateagatik bere burua madarikatzen du. Lau poemen artean laburrenak hartu, eta errezitatzen hasi da, Frank adi, zutik oraindik, aldamenean duela.

                        ABESTIA

Taxian nago auto-ilara batean

ohikoa da

eta ez soilik bizitza modernoan

lokatza nire nerbioen parran gora ari

Erosen maitaleek Venusekin bukatu behar dute,

muss es sein? es muss nicht sein, diotsut

nola gorroto dudan gaixotasuna, egia bihurtzen den

kezka modukoa da

eta sinpleki ez litzateke gertatu beharko

mundu batean non zu posible zaren

ene maitea

ezin zaigu ezer gaizki joan, esadazu

          COHASSET

Zutik ikusten zaitut

arroka batean hor

nire gogo arinean

zure gorputza irribarrez

itsas enara bat amildu

eta arrainak irensten dituen bitartean

arroka beroetatik

ur izozturaino

gora joanez

beheratuz

urrezko iaz

bezala beti urrezko

zure begi samurrek

uretara murgiltzera naramate

alga berdezko

lakio batek bezala

eta han erortzen naiz

arroka erraldoiak

ohe bikiak bezala dira

eta senadiko marea

tapiz bat gure azpitik

gordean erretiratzen

Art News

1960ko iraila

ESPAINIAR ESKOLA BERRI BAT AL DAGO?

Margolari iberiar gazteak, Guggenheim museoan eta Museo Modernoan, nazioarteko modaz gozatzen ari dira, baina nolako sakontasuna du beren espresionismo bortitzak?

NATALIE EDGARen eskutik

      Honakoa da Arte Modernoko Museoan (irailaren 25a arte), Guggenheim Museoan (urriaren 16a arte) eta New Yorkeko zenbait galeriatan dauden Espainiako gerraondoko pinturaren erakusketek azaleratzen duten galderetako bat: zergatik hainbeste? Gero erakutsiko dugun moduan, pinturak birtuosismoan daude oinarrituta batez ere: beren esanahi berezkoak hutsala dirudi. Haatik, hainbeste jaramon egiten zaion edozerk erdiesten du garrantzi-aura. Zergatik, orduan, museo eta galeristek, zeinek gustu publikoa sortzeko ardura baitute, eman diote halako garrantzia Espainiako mugimendu berriari?

      Europako pedigria alde ederrekoa iruditzen zaie amerikarrei. Museoek oraindik Europaren lidergoari begira jarraitzen dute, hainbat faktore aintzakotzat hartu gabe. Eskuragarritasunak ere margo horiek komertzialki erakargarri bihurtzen ditu. Begirada bakar bat aski da beren sakontasuna neurtzeko: ez dago urpeko korronterik, ezta esanahi sakon edo zeharkakoagorik ikuslea zurtzen duenik. Eta Hamargarren kaleko estilo ezagunean eginak dira: Kline, Pollock, eta abar, gehikuntza frantziar eta italiar gutxi batzuekin.

      Gainera, eskola berri baten efektismo eta salgarritasuna izugarri handia da, Atena Zeusengandik bezala osoki sortua, bere historialari, poeta, manifestu, antolakuntza, eragin eta esanahi erlijiosoekin, Goya eta Velazquezen tradizioan oinarritua.

      Espainiako gerraondoko pintura ez da, inolaz ere, mugimendu abangoardista bat, aberrazio probintziala baizik. Gogora ekar dezagun diktadurapeko baldintzek mugatzen dutela; benetako mugimendu abangoardista baterako testuinguru libre ezinbestekoa falta da.

      Adierazpen ireki bateranzko esfortzu horiek guztiek, errepresioaren kontrako protesta izango liratekeenak, kale egiten dute forma kulturalki onargarrietan bideratu behar direlako. Artisten beraien esanetatik senti liteke adierazteko behar indartsua eta, aldi berean, frustrazio indartsua. Millaresek “presio-ahotsak” aipatzen ditu, eta “haiek itzultzeko ezintasuna”, eta, azkenik, berak margotzen duenarekiko bere ulermen-eza: “Artista gutxik aitortzen du ignorantzia bere obra propioaren aurrean. Ez naiz beldur. Odola erakutsiko dut tanta dekoratiborik gabe… sortzeko behar bizia aitortzeko bakarrik”.

      Saura: “Eztabaida guztien ondoren oihu egiteko behar premiazkoa dago, norbera ezerez erabatekoarekin edo den guztiarekin adieraztekoa… Toreroak bezalakoak gara, herioari aurre eginez plazan”.

      Canogar: “Artelan bat besterik gabe sortzearen ideiak ez dit ezertarako balio jada. Pasio bortitz eta konbultsibo baten bultzada behar dut. Neure burua modu sinpleenean adierazi nahi dut”.

      Ez da adierazpena bera zailtasun hori eragiten duena, adierazteko ezintasuna baizik. Beraien arteak eraginik gabekoa izan behar du; eta beren buruak adierazteko esfortzua espainiar nazionalismoaren ideia kultural baterantz desbideratzen da. Are, estilo nazional bat kodifikatzen saiatu ziren: 1957ko manifestu batek zera dio: “El Paso Espainiako mundu artistikoan espiritu berri bat sortu nahi duen mugimendua da… Plastika iraultzaile baterantz jotzen dugu, zeinetan gure tradizio dramatikoa eta gure adierazpen zuzena aurkituko baititugu”.

      Partaideak nahiko onargarriak dira beraien horretan. Goi-klaseko gentleman gazte batzuen moduan jokatzen dute, zeinek protesta ageriko batekin gutxi baitute irabazteko eta asko galtzeko. Interes-gatazka pairatzen dute.

      Azken batean, espainiar mugimendu berria propaganda-baliabide bat da, zeren erregimenaren liberaltasuna erakutsi nahi duela dirudi. Ondorioz, gobernuaren onespen eta babesa dauka.

      Gizarte horretan askatasunik ez dagoen moduan, margo horietan ez dago indar espresiborik, errepresioa aztura bihurtzen delako. Bataila margotze-prozesuan borrokatu eta galdu zen, horrek esplikatzen ditu zezen-plazei, zezenketei, odolari eta biolentziari eginiko aipamenak. Baina pintura horiek beraiek eragingabeak eta dekoratiboak dira. Esanahia eduki literario sinbolikoz osatzen da margo horietan; erreferentzien bidez seinalatzen dira iraganeko estiloak: kobazuloetako margoak, hondakinak, Goyaren monokromoak, errepikapen tematikoak. Horra Sauraren Las tres Gracias edo Canogarren Toledo. Estilo garaikideak manierismo huts dira estilo horretan, ikonografia berri bat. Miro, Picasso, Pollock, Kline, Fautrier, denak suma litezke forma batean edo bestean. Arte hori bizitzarekin lotzen duten sinboloak ere badira: Millares bateko mihise urratuek “bizitzaren angustia” islatzen dute; Saura batean “bizitzaren bataila betierekoa” “jarduera jarraituaz” adierazten da, “ongia eta gaizkia” zuri-beltzez irudikatzen dira eta gorriak borroka moral bateko hildako bat sinbolizatzen du.

      Bere sinbolismo esoterikoaren salbuespenaz, arte horrek ez du ezer islatzen bere existentzia materialaz harago. Artelan bat barne-intuizio baten kanporatzea da, non formak eta adierazpenak elkar hartzen duten. Teknika (nola-ren ezagutza) eta materia dira beren zentzua. Eskola espainiar berriaren ezaugarri bat honakoa da: sormen-prozesuaren alderdi ez-estetikoetan engaiatzen dela, teknikan eta materian alegia. Ondorioz, beren artea bere baitan bildua dago, ideia piktorikorik gabe, eta indar espresiborik gabe.

      Millaresen margo bat, bere mihise urratuak, zuri-beltz kontrasteak eta plano gurutzatuak gorabehera, ez da inoiz “pretentsio gabeko protesta konprometitua”. Aldiz, bere baitan bildua eta dekoratiboa da. Margolaritzaren lehendabiziko premisetako batekin jolasten da, gainazalarekin; mihiseko zuloak margotutako eremuen kontra paratzen dira, eta mihise multzokatuetako zimurrek anbiguotasun bat sortzen dute honakoen artean: mihisea substantzia naturalista gisa eta mihisea margotutako gainazal gisa.

      Canogar eragingabea da bere forma mehatxariak, gainazal ildaskatu eta pintzelkada koskadunak gorabehera. “Espainiar pinturaren esentzia berpizteko” artistaren helburua ez da lortzen, nahiz eta ezaugarri komun batzuk gordetzen dituen. Pintura horien interes handiena igarkizun-jolas bat da: “Zer ote naiz? Toledo edo leherketa atomiko bat, edo leherketa atomiko baten itxura duen zerbait? edo odol-igerileku bat edo margo abstraktu bateko lerro gorriak?”.

      Feitoren irudia esperientzia zuhurraren sakontasun psikologikoak eduki dezakeen modukoa da. Esaten denez, bere lanak horma iztukuaren azterketa handituaren antza du. Baina enfasia, berriro, harreman-jokoan dago. Gainazala objektu natural argiztatu bat al da edo gainazal margotu bat? 20.000 oin altu den artxipelago bat diruditen formazioak margolanak dira edo erliebeak? Artxipelago bat edo konfigurazio abstraktu bat?

      Tapies, zeinaren lanak nazioarteko fama baitu, teknikan oinarritua eta dekoratiboa da, halaber. Bere pieza ez-dekoratiboenetako batean, Black on Brown-en, formaren eskalak, moztutako lerroaren neutraltasunak eta gainazaleko materialak monumentaltasun-sentipena erdiets zezaketen. Baina joko teknikoetarako eta osaera gustagarrietarako bere berezko joera indartsuagoa da bere eskala-zentzua baino. Zirkulu hautsiek monumentaltasuna suntsitzen dute; batere erlaziorik gabeko elementuak halako modu planifikatuan sartzeak koherentzia-haustura eragiten du, eta bere baitan biltze jostari bat.

      Muñoz salbuespena da; lerro urratu eta moztuen teknika sentimen poetiko argi batek gidatua da nabarmenki.

      Birtuosismoak espresioa eta ideia ordezkatu ditu espainiar eskola berrian. Honenbestez, garrantzitsua da pinturaren “nola”k (materialak, teknika, artistak erabiltzen dituen gai estetikoak) ez duela sekula koherentzia bat osatzen. Koherentzia lortzeko, “nola”k helburu baterako bitartekoa izan behar luke soilik, eta birtuosismoa fokutik at geratuko litzateke. Osagaien banaketa eta erreferentzia-markoen nahasketa etengabea dira eskola honen ezaugarri bat.

      Nola egiten da hori (osagaiek berez koherentziaranzko joera badute)? 1) Materialean enfasia jarriz, halako moldez non, azkenerako, formatik banatzen den. Tapiesen lanaren ezaugarri garrantzitsu bat materiaren transformazio magikoa da, bere egoera naturaletik egoera formalera. Artista magoa da, eta banaketa da bere magiaren oinarria. 2) Teknikaren eta formaren arteko harreman inkongruentearen bidez. Kasu egin haien arteko harreman irrazionalari Sauraren Agnes eta Retrato imaginario de Goya lanetan. 3) Banaketaren kontzeptu hori irudiaren eremuraino hedatzen da, edo irudi-ondokoraino, eta formarekiko bere banaketaraino. Canogarren ia lan guztietako orban gorri txikiak bi helburu ditu: zuri-beltzezko konposizioaren batasuna suntsitzea harremanik gabeko ale bat txertatuz, eta irudi partikular bat iradokitzea bere ezartzeko moduagatik. Baina ez da irudirik azaleratzen. Banaketa berri bat sortzen da formaren eta irudi-ondokoaren artean. Hala da? Ala ez?

      Banaketaren printzipioak zuriaren eta beltzaren erabilera nagusirako ere balio du: balio kontrajarriak. Kolorea bere horretan txertatzea zaila litzateke estetika orokor honetan bere indar espresibo berezkoarengatik.

      Pinturek, orduan, banaketen bilduma-egitura dute; metafora abstraktuak bailiran. Oro har, “birtuosismora” arribatzen dira.

Donostia, 1965/12/15

Bergara kalea: 6:38 p.m.

Laster hasiko da jendea iristen eta Milak oinarri espresionista duen egurrezko behe-mahaia mugitu du, zentimetro eskas, bere lekuan ondo bazegoen ere lehenago. Sofako kuxinekin ere halatsu egin du, hirugarrenez astindu ditu betegarria uniformeki zabaldu dadin barnean, berriz ere sofan simetrikoki paratu aurretik. Behe-mahaiaren alde banatan taburete baxuak daude; ez daki zein lekutan eseri nahiko duten, eta hobe izango da aukera ezberdinak edukitzea. Mahai gaineko hautsontzia begiztatu du, eta haren ondoko harrizko pieza handia, funtzio dekoratibo hutsa duena. Akaso folioak eramango dituzte gonbidatuek beren hitz-hartzeetarako, eta hainbeste gauzakik enbarazu egingo diete, baina, momentuz, harmonia estetikoaren izenean gauzak bere horretan mantentzea deliberatu du; geroago apartatuko du harrizko pieza behar izatera. Ahizpak aulki guztiak ateratzeko aukera aipatu dio lehen, baina, azkenean, ez ateratzea pentsatu dute; publiko asko espero dute gaur, eta hobe izango da jendea zutik gera dadin, nahiz eta informalagoa izan ekitaldia.

      Maria Teresa jaitsi da liburu-dendako solairutik, zintzilik diruditen eskailera-mailetan behera, ezkerreko eskua baranda zuria laztantzen, eta gaztigatu dio apaiza agertu dela, ea zein ordutarako egon behar duen galdezka. Beti berdin dabil hau, pentsatu du, ekitaldien ordutegia enegarren aldiz galdezka, eta gero harritu ez berandu ailegatzen bada. Presarik gabe ikusi du jaisten ahizpa, estanpatu deigarriko soineko luzearekin, zeinak lepo zuri eta zabal dotorea baitu. Ile beltz irmoa, ondo kardatua dagokion bolumena har dezan. Berak ere halatsu egiten du, eskuila tentuz eta artez astinduz, baina, tamalez, ez da inoiz gauza izan ahizparen ileak ematen duen tinkotasuna erdiesteko. Bere soinekoa ere, ohi moduan, ahizparena baino soilagoa da, krema kolorekoa eta estanpaturik gabekoa, baina estimazio handia dio, bereziki molde gurutzatuagatik eta botoi beltzengatik, zeinek efektu orekatua eragiten baitute soinekoaren kolore nagusiaren kontrastean.

      Azalak agerian dituzten liburuen apaletara jo du Milak, liburuen kokapena errebisatzera, eta ahizpak, haren asmoak igarri dituelarik, egoteko lasai esan dio, ondo dagoela dena dagoeneko, prest dutela, eta ez kezkatzeko alferrik. Badakin, esan dio, Milak, ziurtatzeko besterik ez dun. Espazio osoa ikuskatu du eskaileraren erdialdetik Maria Teresak. Ederki asko geratu da Chillidaren eskultura; pieza ez oso handia, baina, halere, pisutsua denez, lanak izan dituzte idulki egokia aurkitzeko; azkenean, eskultorearen beraren laguntzaz, egurrezko altu bat eskuratu dute, eta bikain egokitu zaio, hura begiztatzeko altuera perfektuan. Sofa gaineko liburutegitik liburu bat aldatzen hasi da ahizpa, eta goitik Italiako villa zoragarri haren inguruko katalogo berria jaisteko eskatu dio Maria Teresari. Berehala ulertu dio zein katalogoz ari den, eta gorantz egin du ale bat hartzeko.

      Zapata takoidunak erantzi ditu Milak, soinekoko sakelatik traputxo bat atera, eta kontu handiz sofaren gainera igota, forma ugaritako lur-globoak eta haiek sostengatzen dituzten apalak errepasatu ditu; pixka bat gehiago luzatu behar izan du gorputza, oreka mantentzeko eginahalak eginez, goiko apalean dagoen moai baten erreplika ere trapuaz igurzteko. Horretan dabilela, norbait sumatu du eskaileretatik beherantz; urratsen hotsagatik badaki ez dela bere ahizpa, eta egokiera horretan harrapatu ez dezaten sofatik jaisten saiatu da, baina horretan ari dela entzun du Artetxeren boz serioa. Ez dio astirik eman eta, lotsaz, desenkusatzen ahalegindu da, nahiz eta ez duen askotarako balio izan, gizonak ez baitio erantzunik eman. Kasurik egin gabe joan da zuzenean eskulturarantz, eta Milak, zapatak jantzi eta soinekoa eskuaz lisatu ondoren, ondo geratu da, ezta? galdetu dio. Barkatu? erantzun Artetxek, aditu ez dion seinale. Berriz ere galdetu dio, ondo geratu den, asko kostatu zaiela idulki egokia lortzen, eta gizonak, idulkiaren gorabeherei jaramonik egin gabe, baietz, pieza eder askoa dela, zoragarria dela nola dagoen eskultura bere baitara bilduta. Isilik geratu dira lipar batez, gizonak ez dio begiratu ere egin, eskulturari beha, eta Chillida laster izango dela etortzekoa esan dio Milak, Artetxeren ordua baino lehen iristearen esperoa ere bere ardura izango balitz bezala. Goian daude erantzun dio axolagabe eta galdera guztientzako erantzuna duenaren segurantziaz, liburu batzuk komentatzen geratu dira. Hor enbarazu egiten duelako sentipenarekin eskailerarantz jo du Milak, eta igotzen hastear zenean entzun du goitik jende multzoa jaisten; atzera egin du, beraz, eta alde batera apartatu. Atsegin handiz ikusi ditu goitik jaisten Chillida, eta haren atzean Pilar, gepardo larruzko parka deigarri batekin. Bi gonbidatuak abegi onez hartzeko arduraturik zegoenez, ez da ohartu haien segidan ahizpa jaitsi dela halaber liburuarekin, eta apalategira joan dela libre den lekuan katalogoa jartzera. Irribera agurtu du Chillidak, eta talentudun gizonaren sosegua sumatu dio berehala; idazle eta intelektual ugari ezagutu ditu azken urteotan, baina berak badu berezko zera eztabaidaezin bat, haren dohainak haren plantarekin bakarrik adieraziko balira bezala. Pilar agurtu du segidan, eta aretoaren erdialderantz lagundu ditu. Ordurako Artetxe biratua da, Chillida-Belzunce senar-emazteekin solastatzeko prest. Eskulturagatik zorionak eman dizkio Chillidari eta hark Ramos ahizpen lana goraipatu du, zelako arduraz aritu diren lanean eskultura egoki paratzeko aretoan. Gonbidatuak beren hizketaldian lasai uzteko asmoz gerturatu da Mila ahizparengana. Jarri berri duen liburua apur bat mugitu du, azala zentimetro bat eskas irekiz, horrela oreka handiagoa lortuko duelakoan, eta gero, ekitaldia hasten denean, ezustekorik gerta ez dadin. Goiko solairuan dagoeneko jende dezente pilatzen hasia dagoela gaztigatu dio Maria Teresak, baina behera jaitsi aurretik pixka bat itxoin dezatela eskatu diela. Baietz egin du buruaz Milak, eta bera igoko dela esan dio, gera dadila Maria Teresa behean Chillida, Pilar eta Artetxerekin. Halaxe egin du, isilik entzun ditu Chillida eta Artetxe hizketan, eta keinu sotil batez Pilar gerturatu zaio ekitaldiaren antolamenduagatik zorionak ematera, aspaldi dela sotora jaitsi gabea zela eta zoragarri dagoela. Herabe erantzun dio Maria Teresak, espero dutela denbora luzean halakoak antolatzen jarraitzeko kuraia mantentzea. Apur bat gehiago apartatu dira Chillida eta Artetxeren solasalditik, eta Maria Teresa aretoan egindako azkeneko aldaketa txikien berri xehea ematen hasi zaio Pilarri, baina azalpenen erdian dagoela, pausa bat egin eta, esku ahurra kopetara eramanaz, hau burua nirea, esan dio, barkatu, antolaketa kontu hauekin guztiekin, zoriontzea ere ahaztu egin zait, pozik egongo zarete sariarekin. Besaurretik heldu dio Pilarrek, lasai, esan dio, eskerrik asko; bai, pozarren jaso zuen albistea Eduardok, ilusio berezia egin dio Alemaniatik datorrelako. Ondo merezita dituela sari guztiak erantzun dio Maria Teresak, eta nolako ohorea izango den ospakizun umil hau gure etxean egin ahal izatea. Kia, nazioarteko aitortzak bezain garrantzitsuak dira etxekoenak, esan dio Pilarrek, ondo dakit holako ekitaldiek izen handiko sariek bezainbesteko ilusioa egiten diotela Eduardori. Esker onez makurtu dio burua Maria Teresak, ia lotsagorrizkotzat har daitekeen keinu bat.

      Goialdetik zarata geroz eta handiagoa entzuten hasi da Maria Teresa, eta ordulariari begiratu dio. Ez dabil oker, bost minutu besterik ez dira falta eta dagoeneko martxan jartzeko garaia da. Mila begiztatu du eskaileretatik jaisten, apaiza segidan duela, atzetik jende gehiago, ezagunak gehienak, eta multzoaren erdian argazkilaria, jende artetik lekua egin nahian. Bisitariak beheraino jaitsi direlarik, berehala bildu du multzo bat, aliritzira, eta aretoaren sakonune bakarrera eraman ditu erabakitasunez, apal ondo formatuak atzean dituztela, Geografía universal jartzen duen azal dotorezko liburuen aurrean. Andereñook, zuek ere bai, mesedez, esan die ahizpei, eta Maria Teresak, gu, nolatan? adierazten duen aurpegiera ipini duen arren, berehala nagusitu da argazkilariaren ekina eta multzora batu dira. Ezker-eskuin lerro bakarrean jarrita, ahizpak mutur banatan geratu dira zutik, irribera, gainontzeko emakumeak bezalaxe, eta gizonezko gehienen begitarte serioaren aldean. Eskua luzatu du argazkilariak, eta pare bat dei ondoren, klik entzun dute, klik, klik. Argazkilaria handik mugitu denean eta aretoaren beste zoko batera bizitasunez joan denean, pare hartatik mugi zitezkeela ulertu dute, eta multzoa sakabanatzen hasi da, bat edo bestek elkarri hitz bakan batzuk, apal, esaten dizkiola. Chillidak aretoaren erdialdean jarraitzen duela ohartu da Mila, Artetxez gain jende gehiagoz inguraturik. Ordulariari begiratu dio, luzesten hasia da. Ahizpari so egin, eta ondo ulertu dio adierazi nahi ziona, zeren sorbaldak jaso eta bekainak zabaldu dizkio distantziara. Eskultorea dagoen alderantz jo du, eta ingurukoei desenkusazko zenbait hitzen ondoren esan dio, Eduardo, nahi baduzu zure lekua hartzen joan zaitezke, aurrez artez prestatutako txokora seinalatzen diola besoaz. Ordea, Chillidari erantzuteko denborarik utzi gabe, dagoeneko haren lotinanta dirudien idazleak, barkatu, andereño, gauza bat esplikatzen ari gintzaizkion, oraintxe bukatuko dugu, bota dio. Bekoz beko begiratu dio Milak, eta jada amorrua ezin bridatu duela, oraingoan ametorik ez ematea deliberatu du. Gero bukatuko duzue, jauna, orain ekitaldia hasi behar dugu-eta; nahi duzuen denbora guztia izango duzue gero. Halaxe jarraitu dio atzetik Chillidak, sofa eta behe-mahaia dauden lekura. Han hasi zaio esplikatzen nahi duen lekuan eser daitekeela, sofa dagoela, baina baita bi taburete baxu ere. Makurtu, burua beheratu, eta altzari baten barlasaiaren pean erdi ezkutuan dagoen taburetea behe-mahaira gerturatu du bertan eseri aurretik. Honekin nahikoa izango dut, esan dio, ondo egongo naiz. Seguru? bota dio Milak, ez al zara hor erosoago egongo? Ezetz berriz ere Chillidak, irribarre etorkor batekin. Ados, ezer behar baduzu esadazu, jauna. Esaldia bukatu baino lehen Chillidak eskaileratarantz bota duen begiradak ohartarazi dio gero konprobatu ahal izan duena, alegia, beste gonbidatu nagusia aretora iritsi berria dela, azkenik. Jorge Oteiza begiztatu du, bada, aretoaren sakonean, azken eskailera maila jaitsi berri. Isilik egin du aurrerantz, beraiek dauden lekurantz, eta aretoa mukuru den arren eta gehienak harengana biratu diren arren, halaxe jarraitu du, pausarik gabe, harik eta metro eskasera iritsi, ingurua gora-behera, ezker-eskuin ikuskatu, eta Chillidari eskua luzatu dion arte. Ene, lagun zaharra, barkatu atzerapena, alkatearekin hitz egin behar duzu, aparkaleku gehiago jar ditzaten. Barrez estutu dio eskua Chillidak, esker on herabeti batez, eta Milak ere halaxe egin du haren alboan, lasaiago jada, ekitaldia hasteko dena prest delako. Klik, entzun dute, klik, klik.

      Pixka bat apartatu da Mila, eta bien arteko zorion opatzeak eta kortesiazko solasa bukatu direnean, Oteizari zuzendu zaio, non kokatzea gustatuko litzaioken galdezka, hari ere taburete baxuaren eta sofaren aukera emanaz. Eserita? nik zutik egingo dut, bota dio seguru. Bere apunteak, halere, behe-mahaian jar ditzakeela esan dio, eta orduan paper puska txiki bat atera du sakelatik, uztai-koaderno batetik ateratako orrialde koadrodun ebakia, eta Milak bere buruari galdetu dio ea zer arraio sartuko zaion paper ñimiño horretan, hiru-lau hitz jartzeko espazioa besterik ez duelarik. Ondo lisatutako galtzetako sakelan sartu du eskuineko eskua Oteizak, beste eskuarekin paper pusketari heltzen diola, paperaren zulo zulatuak airean. Amerikanaren azpitik jertse griskara, alkandora zuria eta gorbata beltza antzematen zaizkio, eta begiradaz adierazi dio hasteko prest dagoela. Zalantzazko hitz batzuen ostean lehen esaldia artikulatu du Milak, bertaratutako guztiei eskerrak emateko lehenik, eta Chillida zoriontzeko gero, Alemanian jasotako sari entzutetsuagatik. Eta hitz-hartzea lehenbailehen bukatzeko borondatez, Oteizari esku ahurra ireki, eta hitza orain harena dela adierazi du. Oteiza, bada, paper-pusketa eskuan, hitza hartzeko prest ezarri da publikoari begira, Chillida taburete baxuan eseri da, eta Milak unea aprobetxatu du beste aldera joan eta publikoaren artean ezkutatzeko. Zigarro bat piztu du Chillidak; lehen atxikia eman dezan itxaron du Oteizak soseguz, eskuineko eskua sakelan. Klik, entzun dute, klik, klik.

      Eduardo maitea: hemen gaude, zure ondoan bilduta, zure lagun talde bat. Lotsaturik, esango nuke, duela denbora asko egin ez dugulako, zure lorpenen ibilbide agorrezina hasi zenuenean. Uste dut beldurrez ere bagarela hemen bilduta gauden zure lagunak gehiegi izateagatik. Uste dut beldurrez ere bagarela zure nortasunaren dimentsio benetakoaz ohartzeko, zure obraren benetako handitasuna, zure lorpenen esanahi nazioartekoa, gure herrian eduki beharko zuketen eta duten irismen politiko eta kulturalagatik. Izan ere, gure artean, informaturik egote hutsak engaiatzera behartzen gaitu, berehalako erantzun bat ematera derrigortzen du gure kontzientzia, gertakizunen errealitatearekiko jarrera bat edukitzera. Eta gure errealitate espiritualaren desastre guztia gure ekintzen eta gure kontzientziaren arteko bat ez etortze horretatik dator; egin behar dugula pentsatzen dugunaren eta egiten dugunaren arteko aldetik, gure buruak traizionatuz.

      Nik, beraz, zerbait esan behar dizut eta ez dakit zehazki zer esan behar dizudan, eta nola esan diezazukedan.

      Lagun maitea: Ramos andereñoek, Espeluncako gure kideek, bilkura honen antolatzaileek, Eduardo Chillidari eskainitako omenaldi honetan haren laudorio hitz batzuk esan ditzadan eskatu didate, agian guztien artean zaharrena naizelako. Pentsatzen ari zaretena hausnartzen ari naiz: nik orain esan behar dudana ari zarete pentsatzen. Bada, zer da esan behar dudana?

      Liburu bat emango dizugu, akaso omenaldi hau eskaintzerakoan gure eskuak ez daitezen hain hutsak sentitu, zeren, nahiz eta Eduardok badakien gure bihotza eskuan dagoela —ondo ezagutzen du, beste inork baino hobeto, bat egite ezinbesteko hori—, gure bihotz horixe beraxe, gure hiriaren bihotza, hutsik dago.

      Utz iezadazue, arren, hasi dudan hausnarketa labur hau osatzen. Laburra izan nadin eskatu didate. Oso laburra izatea posible da, halaber.

      Egungo kulturaren munduan, hainbat sari nazioarteko daude, modu inteligentean barreiaturik, zeinen helburua artista-zerrenda bat osatzea baita, sortzaile handien lehen plano bat eskuratzea, alegia, laburtzen eta azaltzen duena, arte garaikideari dagokionez, garai historiko bakoitzeko haren egoera, haren prozesua. Eduardoren balentria ezohikoa, haren zati bat, eskultoreei eskainitako sari guztiak —zehazki duela zazpi urtetatik— berak irabazi izana da, berak bakarrik, denak. Eta hala, mugako egoera batera iritsi gara berarekin; izan ere, nazioarteko eskultura sari handi bat sortu berri da Alemanian, eta Eduardo Chillidari eman diotela jakin dugu egunotan.

      Eduardori esaten nion, esaten nizun: zelako inbidia ematen didan sari honek! Hori esplikatu nahiko nuke bekaizkeriak galgatu eta usteldutako inguru honetan. Alemaniako sari handi honek Lehmbruck eskultore handiaren izena darama, hogeita hemezortzi urterekin hil zena, 1919an suizidatu zena; miretsi egiten nuen, nire eskultore bizitzako lehenengo etapetako batean eragin egin zidan. Ezin dut inbidiarik izan: Eduardok sari hau niretzat ere irabazi du, gure herriak irabazi du, euskal artista guztiek irabazi dugu berarekin batera. Nolako zoriona sentitzen dudan egokiera honetan, non Eduardogatiko nire miresmen osoa adierazi dezakedan, nire aitortza osoa, eta eskerrak eman.

      Eduardo dugu, ez dago zalantzarik, egun, munduko eskultorerik onena, esanguratsuena, azken hamarkada honetako lehenengoa. Munduak badaki, artearen munduak, kulturarenak, baina artistaren herrialdea da, bere gobernua, bere gobernari legitimo edo ilegitimoak, albiste hau jaso behar dutenak, bere herriari komunikatu eta hedatu behar diotenak, omenaldi publikoa eskaini eta artistaren nortasuna eta obra beste artistei eta hezkuntza-maila guztiei zabaltzeko. Bere herrialdea da, gainera, albistea, zuzenketa, eskertza, nahi duzuen bezala deitu, jaso izana adierazi behar duena, eta harremanetan jarri beste herrialdeekin, kulturaren zaintzaren eta goi-ikerketaren mundu horrekin, zeinak guretzat deskubritzen baititu gure balio propioak.

      Gerraondoko lehenengo hamarkadan, Eduardoren aurreko horretan, Henry Moore nabarmendu zenean munduko eskultore handitzat, bere herriak, Ingalaterrak, bere ohoretan hartutako ekintzen artean, itsasontzi bat pleitatu zuen bere obra erakusteko eta mundutik garraiatzeko, eskultoreari buruzko liburuak editatu zituen eta film dokumentalak egin zituen haren obraren gainean. Eskultorearen omenezko Gobernuaren ekintza horien sonak Ingalaterrako eskultorerik garrantzitsuenak sorrarazi zituen bere herrian, bere eskualdean, Yorkeko konderrian. Hain justu, eskultore horiek euskal eskultore bakarti eta nekaezin honek, Eduardo Chillida gureak, garaitu ditu urteotan (onartzen badidazue, eta kirol-termino horietan esatea komeni), beste herrialde batzuetako joera eta eskolekin batera. Arte garaikidearen eta espirituaren balio gorenen Nazioarteko Banku honetan, gure Euskal Herriaren eta gure artisten aldeko kreditu mugagabea ireki du Eduardo Chillidak. Eduardori egin diezaiokegun omenaldirik onena kreditu hori aprobetxatzea dela iruditzen zait, kreditu ukigabe hori gure herriaren sormen-energia bihurtzea, zeina gizon bakar batek ezagutarazi baitu soiltasun handienaz. Eta multiplikatu egin behar dena, eta abar.

      Publikoak zalantza egin du hasieran, baina isilunea luzatu eta Oteizak keinu ia antzemanezin bat egin duelarik, eztanda egin dute txaloek azkenik, zaparrada epel batek. Milak ahizparenganantz gorputza luzatzen ikusi du Oteiza; egia da, presekin ahaztu egin zaie oparia hartzea, eta ahizpa ikusi du okerra zuzentzen, opari-paperez bildutako pakete laukizuzena hari luzatuz. Keinu egin dio Oteizak Maria Teresari eta honek Milari, eta berehala konturatu da berari egokitu zaiola berriro eskultoreen aldamenera joatea. Halaxe egin du, eta dagokion lekuan ez dagoelako lotsa puntuaz, denik eta leuntasun handienaz heldu dio berak ere paketeari, Oteizaren heltze irmoa lagunduko balu bezala, eta bien artean eskuratu diote oparia Chillidari. Hark paketea hartu duen unea aprobetxatu du Milak atzerantz egiteko, apalen alderantz, bi eskultoreei lehen planoa uzteko. Chillidak ezkerreko eskuaz heldu dio paketeari eta bestearekin bostekoa eman dio Oteizari, eskuak ondo bilduta, satisfazio aurpegi nabariaz. Klik, entzun dute, klik, klik.

New York, 1959/11/03

441 East 9th Street: 1:12 a.m.

Biolontxeloek eta kontrabaxuek sarrera sotil bat egin dute, pianissimo, eta hirugarren konpasean metalak sartu dira indarrez, mezzoforte. Bolumena pixka bat jaistera jaiki da Vincent, eta Frankek, bizkarra oheburuan bermatua duela, kuxineko artilea betegarri, arretaz begiratu dio. Zigarro bat piztu du.

      — Ekar iezadak hautsontzia, laztana.

      Vincentek lan-mahaian begiratu du baina ez du berehalakoan aurkitu.

      — Hor, koadernoek tapatzen diate.

      Pilatik erreskatatu eta mesanotxean ezarri dio; gero, ohearen epela bilatu du eta Franken aldamenera itzuli da.

      — Batzuetan Purcell-en itxura dik sinfonia honek, beste batzuetan Wozzeck-en azkeneko ekitaldiarena.

      — Zenbatgarrena duk?

      — Bigarrena.

      Tapakiari tira egin dio Vincentek, leporaino ailega dakion.

      — Hotzez haiz, maitea?

      Baietz egin dio buruaz, zeiharka begiratuz, eta Frankek, Vincenten soan kateatua, bere barnea nola bestetzen den sentitu du. Laguntzeko asmoz, tapakiari tira egin dio bere aldetik, nahiz eta ez den hotzik.

      — Negua ailegatu duk dagoeneko.

      — O, negua.

      Parean duen Dubuffeten marrazkiari begiratu dio Frankek, leku seguruak preziatzen ditu, eta halakotzat du marrazki hori, sorpresaz Dubuffetek berak bidali berri diona postaz. Horregatik bakarrik poesia idaztea merezi izan duela sentitzen du. Vincentengana biratu da, eta hark berriz ere zeiharka begiratu dio, erdi irribarre batez. Baina, era berean, horrek, hazbete eskasera, ahur baten distantziara duenak, berak inoiz idatz dezakeen poesia guztiak eta munduko marrazki eder guztiek baino bikaintasun handiagoa duela iruditzen zaio, perfekzio errepikaezin bat; eta hori sentitzen duen aldi berean sentitzen du ikara perfekzioaren balizko iragankortasunagatiko, den oro amaitzen omen delako halabeharragatik. Horrek sorrarazten dion laborriagatik. Apur bat berotu delarik, besoak atera ditu izarapetik Vincentek, eta lepoaldera eraman, burua haiengan eroso bermatzeko. Bere burua erakargarriago sentitzen du postura horretan, besagainak markatuago, bularraldea tenkaturik eta besapeak agerian, zeinak ondo dakien Franki bereziki eszitagarriak suertatzen zaizkiola. Hasperen egin du, Frank berriro begira ari zaiola ohartu da, eta burua biratu gabe zimurtu ditu ezpainak, hasi berria den jolasean murgilduta dagoenaren moduan. Usainak piztuta, burua Vincenten bularraldean ezarri du, ezpainekin haren azalaren tenkatasuna sentitzen duela, haren azalaren leuntasun eta perfekzioa, milimetrikoki moztua dagoen ordoki bat balitz bezala. Burua mugitu du pixka bat, bere aurpegi arradatuaren eta Vincenten azalaren arteko igurtzi leuna bilatuz, nahiz eta badakien inoizko bizar-egite arrasena eginda ere inoiz ez dela ailegatuko Vincenten samurtasunera. Halaxe igo du burua masaila masailaren bila, eta Vincentek, olgetan, atzerantz apartatu du apur bat bere burua.

      — Baina, Frank, zertan ari haiz?

      — Ados, ados.

      Eta bularraldera jaitsi du berriro ere burua. Begiak itxi ditu.

      — Hik uste noizbait gure buruen erabateko bat egitea posible litzatekeela?

      — Hori lortzeko zorian egon haiz duela segundo gutxi.

      — Bai?

      — Eskerrak ez diadan utzi.

      Algaraz hasi dira biak, eta Vincentek eskua Franken burugainera eraman du, laztankiro ilea nahasten diola. Haztatzearen plazera sentitu du Frankek, eta berriz ere bi gorputzen bat egiteaz galdetzeko zorian egon da, baina azkenean isilik geratu da, astuna izateko errezeloz. Zenbait minutuz luzatu dira horrela, musika crescendo joan da hariek bultzaturik lehenik, eta metalen indarrez gero, eta Frank melodia ahapeka kantatzen hasi da, burua pixka bat alde batera eta bestera mugitzen duela harien ekinari laguntzeko. Arretaz begiratu dio Vincentek.

      — Hor huts egin duk.

      — Nola?

      — Huts egin duala, berandu sartu haiz eta, gainera, nota okerra kantatu duk.

      — Zer jakingo duk hik!

      Vincenten soinean kilimak egiten hasi da, eta gorputza ziztuan mugitu du hark, enfatikoki, deskarga elektrikoak jasotzen ariko balitz bezala. Ondo daki Frankek kilima txikiena jasateko ezgauza dela Vincent, eta hor jarraitu du tarteka besoa luzatu eta keinu azkarrez zirikatzen, harik eta Vincent ohe ertzeraino iritsi den arte.

      — Ni amiltzea nahi duk, ala?

      Erdi algaraka erdi deiadarka, Franken erasoaldiak besoez gelditzen saiatzen da Vincent, arrakasta gutxirekin gehienetan.

      — Geldituko al haiz behingoz?

      Eta Frankek, zorion erabatekoaren asetasunez, gelditu gabe jarraitu du, Vincenten garrasi bakoitzarekin are gehiago gozatzen duela. Beste aterabiderik ez duela kalkulatuta, jauzi egin eta ohetik irten da Vincent, logelaren sarreraraino aldenduz. Matalazaren ertzean geratu da Frank, berak ere jauzi egingo duela amenazu eginez. Haren karkaila entzun du Vincentek, eta haserretuaren plantak egiteari ekin dio, edonorentzat sinesgaitza litzatekeen antzerkia dudarik gabe, berak ere ezin baitio barreari eutsi, eta ustezko arrangurazko hitz bakoitza barre ezin bridatu batek eteten diolako, halako moldez non Franki are barregarriagoa egiten zaion egoera eta bere karkaila are ozenago entzuten duen Vincentek. Urrats txiki batzuk egin ditu oherantz berriro, soina uzkurtuta; moketaren ukitu epela eskertu du. Frank ez da ohe ertzetik mugitu, aurpegi zorroztua Vincenti beha.

      — Ez didak utziko sartzen?

      — Ba al dut motiborik?

      Besoak sorbaldei helduz gurutzatu ditu Vincentek.

      — Errukia?

      Matalazaren kontra kolpekatu du burua Frankek, barrezka.

      — Ene Jainkoa, mutil honek akabatuko naik.

      Gehiago hurbildu da Vincent, Franken balizko kilimen distantziara kokaturik.

      — Tira, Frank, bazakiat sakonean ez haizela hain gaiztoa.

      Atzerantz bota du gorputza berriro Frankek, ohebururaino. Mesanotxeari erreparatu dio eta hantxe ikusi du zigarroa hautsontzian, tabakoa errauts zilindriko bilakatuta. Bere alderantz luzatu da beste bat hartzeko, eta gorputz erdia ohe barruan duela eta bestea kanpoan, buru-lepoak gorantz eramanda, bigarrena pizteko moldatu da, zeina Vincentek berriro ohean sartzeko baliatu duen.

      — Hotzak nengoan.

      — Zigarroa bukatu artean, ados? Su-etena.

      Kea bota, eta burua harenganantz erabat biratu gabe begiratu dio, irribarrez, Vincenti. Maite-jolasen jardun inozoa, pentsatu du Frankek, baina, era berean, heldutasun-zera guztiak abandonatu eta betirako xalotasun horretan geratzeko gogoa ematen diona. Museoko eginbeharrak, familia zerak, fakturen kitatzea, eguneroko biziraupen ekintzak, poesiaren goi-artea… denak abandonatu, geratzen zaion bizitzaren zati horretan maite-jolas inozoei errenditzeko. Intimitateak, neguan hotzegia den gela batek, eta ohazal eta izara erabiliek ematen duten etxekotasunarekin, ematen duten lotsa-gabeziarekin geratzea aurrerantzean. Itzelezko aukera jarri berri diote lanean, lehenbizikoz erakusketa baten komisario-buru izatekoa, hura prestatzeko Europara berriro bidaiatzekoa, Madrilera itzuli, Bartzelona ezagutu; baina Vincent alboan duela, hori guztia eta baita hor zehar pilatuak dituen poema guztiak ere alboratzeko prest ikusten du bere burua, sakrifizio kalkulagarri eta kalkulaezin guztiak egiteko prest istant hori betikotzearen ordainetan, eta beraz, sakrifizio horiek emari huts bihurtzekoak. Ameskeria hutsak direla ondo jakinagatik ezin du bere gogoa bridatu eta ezinezko guztietan pentsatzeari utzi, eta gogoa gehiegi itzali baino lehen berriro ere Vincenten gorputzera joateko tenorea iritsi dela erabaki du. Zigarro erdi piztua zanpatu du hautsontziaren kontra, aurreko errauts zilindrikoa ere xehatu du iragazkiaz dena zerrauts beltz uniforme bilakatzeko; Vincentengana bihurtuz, haren sorbaldaren ondoan, pixka bat beherago, jarri du bere burua, eta eskua, izarapetik, haren bularraldean jarri dio laztankiro. Hozkirriz, pixka bat dardararazi dio gorputza Vincenti, baina segundo gutxitan epeldu zaizkio ahurrak eta soseguz geratu dira biak geldirik. Tabako kiratsa iritsi zaio azpialdetik Vincenti, baina besterengan ernegagarri lekiokeena plazerezkoa zaio Frankengandik etortzen zaionean.

      — Berriz ere hemen?

      — Beldur haiz, ala?

      — Hire? Nola ez ba!

      Lasai-une baten ondotik hariak bizkorrarazten entzun dituzte, metalak atzetik lagun dituztela, eta goraldietan protagonismoa kentzen dietela. Isilpean aditu dituzte konpas oldarkorrak. Tinbal-hots lehor batez etorri da isilunea. Biolinak hasi aurreko tarte horretan argiro entzun du Vincentek Franken hats-hartze bizkor samarra, berea baino aski bizkor eta ardailatsuagoa. Emeki laztantzen dio bularraldea, tarteka urriak dituen biloak hatz artean irristatuz, halako moldez non Vincenten soinaren barrunbeak bilatzen dituen: lepauztai eta lepo artea, saihets pea, dortsal azpia. Eta sabelalde eta genitalen arteko eremu irmo hori, batez ere gorputz atal zehatz hori, Frankek ez dakiena izenik duen, baina beretzat denik eta atal eszitagarriena baita; plazerez haztatzen du, hatz-mamiez presio txikia eginez azal azpiko egitura fermua antzemateko. Eta eremu horretara egiten duen pasaldian Vincenten zakilean mugimendua sumatzea iruditu zaio; ez da ziur, baina mugimendu sotil bat, ziur aski; oraindik arinegi ez ibiltzea deliberaturik, ordea, berriro goratu du eskua eta haren sorbaldaraino eraman, belarri aldean muin egiteko aprobetxatuz.

      — O, Vincent.

      — Frank.

      Orain Frank da, ezpainak Vincenten aurpegiaren eskuinaldean jarrita, ezkerreko eskuaz ile sarria laztantzen diona, tarteka indar handiagoz buru-azala ere haztatuz. Eskuineko eskua emeki beheratzen hasi da, hain gozagarri zaion gorputz-atal horren bila berriro. Erraz aurkitu du, ukimen hutsez, izarapea topografo bikainenaren doitasunez mapaturik duelarik, baina oraingoan, Vincenten zakilaren imintzioak konprobatu aldera-edo, are gehiago beheratu du eskua, hura atxiki arte. Epel eta gogor sumatu du, zeinen bero jartzen duen bestea hala sumatzeak, eta ispilu-joko bat abiarazten. Atxikitzearekin jostatu da, zakilaren tinkotasunarekin atsegin hartuz, eta, konpasaturik, ezpainak ezpainetan bildu dira, mingainak mingainetan. Gora-behera leun, motel baina irmoan entseatu da Frank, badaki hala nahiago duela Vincentek, eta bat-batean berak ere hatz haragitsuen samurra sentitu du bere zakil ispilatu gogortuan.

      Munduak gordeak dizkien oin karratu eskas horiek zeinen zabal bilakatzen diren sentitzen du, gorputzen batzearen kontakizun zaharra zentzuzko begitantzen zaio bat-batean, nahiz eta sentimendu eta inpresio horiek kontraesankorrak irudituko litzaizkiokeen beste egokiera batean. Metal kementsuek lagundu diete lehenik, hari labainkorrek gero, baina Frankek Vincenten hats-intziriak entzuten ditu soilik, edo haiei arreta ipintzen. Asetasuna ez da hitz egokia bere sentimena zein den adierazko, kontua ez baita gabezia baten betetzea, ezpada elkar-hartze berezko batean murgiltzea, elkar-hartze zinezko eta makur gabeko batean. Hasperenak hedatu eta geldotu direnean, Vincent izan da bere burua Franken lepauztaiaren barrunbean kokatu duena, tentuz, aurpegia likistu ez dakion. Presarik gabe, hasperenak arnaste bihurtu direnean, egoteko esan dio Frankek, segituan etorriko dela, eta poliki agondu da lehenik, eta ohetik atera. Azkarrago egin du komunerako bidea, ezer ez zikintzeko zainduz, hori bai. Komunetik galdetu dio Vincenti, ate ia itxiak bere deiadarraren hotsa erdi gortzen duela.

      — Jogurt bat nahi al duk, Vincent?

      Zalantza egin du, egokiera horretan denbora luzez egoteko gogorik ez duelako, eta jogurtarenak kontua atzeratuko lukeelakoan, baina berehala ohartu da hori galdetu dionerako Frankek argi duela sukaldetik pasadatxo bat egitekotan dela, eta baietz erantzun dio. Ordea, Vincenten usteen kontra, sukalderantz egin baino lehen, logelaren sarreraraino jo du eta paper-biribilki bat bota dio.

      Franken gorputz argala ikusi du jogurt poto banarekin iristen, eta bere aldamenean eseri da, izara-tapakien gainean.

      — Zein nahiago duk?

      Axola ez diolako keinua egin dio Vincentek. Aliritzira pasatu dio bietako bat, koilaratxo bat haren estalkiaren gainean duela.

      — Ez duk hotzik hor kanpoan?

      Vincent potoaren estalkia erdizka irekia duela hasi da koilarakadaka. Ezetz esan dio Frankek; jogurtaren estalkia osorik kendu du berak, eta mingainarekin estalkipeko jogurt geruza miazkatu. Bigarren pausa iritsi da, isiltasun bete bat barreiatu da gelan, koilaratxoek plastikozko potoen kontra egiten dituzten hots txikiek soilik eteten dutena, eta hariak melodia sentimen osozko bat jotzen hasi dira. Frank, hatzak lastairaren gainean jarrita, musikari jarraitzen hasi da, teklak zanpatzen ari bailitzan. Kurios begiratu dio Vincentek, eta berehala identifikatu du berak ere doinua.

      — A, bai, zati hau gustatzen zaidak gehien.

      — Adagioa duk.

      Poto hutsa eta koilaratxoa mesanotxean utzirik, disko-jogailura gerturatu da Vincent, izarapetik ez ateratzeko moldatuz, eta bolumena goratu du.

      — O, ez al da ederra?

      Arretaz jarraitu ditu Franken hatzen mugimenduak, eta hark, Vincenten arretaz oharturik, oraindik kemen handiagoaz jarraitu du.

      — Zer, orain ere ekibokatu egin naizela esango didak?

      Barrezka hasi da Vincent, eta Frank ere bai, hark kutsatuta-edo. Balizko tekla-jotzea eragozteko kolpetxoak ematen hasi zaio Vincent distantziatik, besoa azkar luzatuz eta jasoz. Frankek berean jarraitu du, ezer gertatuko ez balitz bezala.

      — Seguru hago berriro hasi nahi duala?

      Borborka ateratzen zaio barrea seriotasun plantetatik Vincenti.

      — Seguru hago, maitea?

      Oharpenei kasu zipitzik egin gabe jarraitu du zirika, eta, halako batean, musikaren baretze bat aprobetxatuz, Vincenten kontra oldartu da, eskuak tenk. Azkar erreakzionatu du Vincentek, eta ziztuan atera da ohetik eta korrika abiatu etxearen beste alderantz. Logelaren atean geratu da Frank, hura ezin harrapatuta, markoan bermaturik. Hatz erakuslea ezpainetara eraman du.

      — Sep esnatuko duk!

      — Egon hadi geldirik, bada.

      — Bi aldiz abisatu diat.

      Gerturatzera ausartzen ez, eta sukaldeko zola hotzak sumatzen ditu Vincentek hankazpian.

      — Ez didak utziko sartzen berriro?

      — Ez niake utzi beharko, ondo dakik hik ere.

      Urrikaldu egin da Vincent hor ikusi duenean, oin gutxira, uzkurtuta, aurpegiera onbera horrekin, izate hauskor bat gordetzen duen gorputz lirain horrekin. Mutil honek akabatuko naik, pentsatu du bere artean.

      — Begira, ekarridak hortik zerbait eta barkatuko diat. Egarriak nagok.

      Atetik aldendu eta ohean sartu da berriro, erdi-erdian jarri da, zabalera guztia beretzat hartuz. Musikaren barealdi batean hozkailua irekitzen entzun du Vincent, eta zigarro bat pizteko aprobetxatu du. Ez da berehalakoan itzuli, Frank zigarroa bukatzen ari zela agertu da atean jelaz eta limoi-xerra batez beteriko edalontzi bat esku batean eta lata gorria bestean. Bekaina beltzuritu du Frankek.

      — Baina, maitea, jogurt bat jan ondoren?

      Xalotasunez erantzun dio Vincentek.

      — Egarri hintzela esan didak.

      Azkeneko atxiki luzea eman eta segurantzaz bota du kea ahotik.

      — Ez hadi geratu hor, etor hadi nigana.

      Onespenez gerturatu da, musikaren melodia ahapetik kantatzen duela, eta nekez topatu du lekua mesanotxe gaineko gauzaki eta hondakin artean lata eta edalontzia uzteko. Frankek ere lagundu dio melodiarekin, isilean, eta lata irekitzearen txista entzun du. Vincentek edalontzia nola betetzen duen behatu du, atsegin onez. Dantzari mugitu dira izotzak likidoarekin kontaktuan jarri direnean. Bere burua irudikatzen du, izotz horiek bezala ezarian desegiten; desegiten istant hori luzatzeko eta Vincenten begirada horri betirako lotzeko. Horma-arte horretako airea atxiki, hor barnean dena eta ez dena atxiki. Vincenten gorputzari heldu, haren izate osoari heltzeko modu baten moduan, eta halaxe geratu bukaera arte, bukaera edozer delarik ere. Betetasun hori beste inon beste inoiz eduki ez duelako segurantziaz geratu da zain. Jada ez duela ezer gehiago egin beharrik sentitzen du. Ez dela jada ezer mugituko.

      Vincentek edalontzi betea luzatu dio. Ez du edateko gogorik, baina nola egingo dio uko? Egiazki, ez zaio momentu honetan beste ezer gozagarriagorik bururatzen, ezta ezer dibertigarriagorik ere.

Zerrenda onomastikoa
(ordena alfabetikoan)

Vicente Aguilera Cerni (1920-2005): arte kritikaria

Donald Allen (1912-2004): editorea

John Ashbery (1927-2017): idazlea

Amiri Baraka (LeRoi Jones) (1934-2014): idazlea

Alfred H. Barr (1902-1981): MoMAko bilduma zuzendaria

Nestor Basterretxea (1924-2014): eskultorea

Robert Lynn Batts Tobin (1934-2000): arte bildumagilea

Bill Berkson (1939-2016): idazlea

John Canaday (1907-1985): arte kritikaria

Rafael Canogar (1935): margolaria

Eduardo Chillida (1924-2002): eskultorea

Martin Chirino (1925-2019): eskultorea

Juan Eduardo Cirlot (1916-1973): poeta eta arte kritikaria

Modest Cuixart (1925-2007): margolaria

Willem de Kooning (1904-1997): margolaria

Rene d'Harnoncourt (1901-1968): MoMAko zuzendaria

Diane di Prima (1934-2020): idazlea

Arthur Drexler (1921-1987): MoMAko Arkitektura eta Diseinu Saileko zuzendaria

Natalie Edgar (1932): arte kritikaria eta margolaria

Francisco Farreras (1927-2021): margolaria

Luis Feito (1929-2021): margolaria

Angel Ferrant (1890-1961): eskultorea

Helen Frankenthaler (1928-2011): margolaria

Luis Gonzalez Robles (1916-2003): Espainiako Kultur Harremanetarako Zuzendaritzako arte komisarioa

Josep Guinovart (1927-2007): margolaria

Grace Hartigan (1922-2008): margolaria

Kenneth Koch (1925-2002): idazlea

Joe LeSueur, Sep (1924-2001): idazlea eta O’Hararen pisukidea

Porter McCray (1908-2000): MoMAko Erakusketa Ibiltarien Saileko zuzendaria

Alfonso Mier (1912-1985): margolaria

Manolo Millares (1926-1972): margolaria

Lucio Muñoz (1929-1998): margolaria

Frank O’Hara (1926-1966): poeta eta MoMAko arte komisarioa

Jorge Oteiza (1908-2003): eskultorea

Carles Planell (1927): margolaria

Roberto Puig: arkitektoa

Waldo Rasmussen (1928-2013): MoMAko arte komisarioa eta MoMAko Erakusketa Ibiltarien Saileko zuzendaria

Manuel Rivera (1927-1995): margolaria

Larry Rivers (1923-2002): margolaria

Oscar Salvador: O’Hararen interpretea Espainian

Antonio Saura (1930-1998): margolaria

Peter Selz (1919-2019): MoMAko arte komisarioa

Pablo Serrano (1908-1985): eskultorea

Patsy Southgate (1928-1998): idazlea

Antonio Suarez (1923-2013): margolaria

Antoni Tapies (1923-2012): margolaria

Joan-Josep Tharrats (1918-2001): margolaria eta arte kritikaria

Vicente Vela (1931-2015): margolaria

Manuel Viola (1916-1987): margolaria

Vincent Warren (1938-2017): dantzaria

Raul Zaffaroni (1917-2011): idazlea eta arte bildumagilea

Eskertzak

      Liburu hau ezinezkoa zitzaidakeen idaztea, materialki zein gogoz, hainbat lagunen sostengurik gabe. Guzti-guztiei eskerrak eman nahi dizkiet bihotzez.

      Liburua idazteko ikerkuntza-fasean abegi onez hartu nauten artxibo, museo eta liburutegiei, eta haiek egiten dituzten langileei: Oteiza Museoari eta, bereziki, bertako langile adeitsu eta nekaezina den Borja Gonzalezi. MoMAko artxibozain ezin profesionalagoei: Christina Eliopoulos, Elisabeth Thomas, Michelle Harvey. University of Connecticuteko Liburutegiari eta Melica Stinnetti. Antonio Saura Fundazioko Marina Saurari. New York Public Library, Archivo General de la Administración eta Chillida Leku museoko langileei.

      Era berean, bi ikerketa egonaldi ezinbestekoak izan dira liburua osatzeko, eta eskerrak eman nahi dizkiet egonaldi horiek posible egin dituzten Euskal Herriko Unibertsitateari, The City University of New Yorki, eta New York Universityri eta Jordana Mendelsoni.

      Liburua idazteko bi idazketa egonaldi baliatu ditut, eta bertan jasotako txera eta ezagututako kideak gogoratu nahiko nituzke: La Casa de Belmonte eta Art Omi Writers Residency. Mila esker, bereziki, azken honetako D.W.ren lanari, Ritaren sukaldari-eskuari, eta nire idazketa-kide maitagarriei: Aria, Catherine, Domi, Ilki, Kata, Nomi, Saraid, Shubnum, Sung eta Tyree.

      Mila esker liburu honen aurreko bertsio bat irakurri eta beren iritzia eman didaten adiskide estimatuei: Gorka Arrese, Maialen Berasategi, Ibon Egaña, Nerea Ibarzabal eta Mikel Onandia. Haiei esker testua hobea da, eta nire adorea handiagoa.

      Eskerrak, halaber, Arantza Santesteban, Rosa Parma, Sergio Prego eta Gabriel Pericasi.

Frank O'Hararen Miarritzeko argazkia John Ashbery-rena da.

© John Ashbery. Georges Borchardt, Inc.-en bitartez eskuratua,

Estate of John Ashbery-ren baimenaz.

Oteiza Museoaren artxiboan eskuratu dira Oteiza, Chillida eta

Ramosen argazkia (FD-2746), Fotos Marin-ek egindakoa,

eta erakusketaren pase bereziaren irudia (22306 erreg.).

Beraien baimenez argitaratzen dira hemen.

Erakusketaren argazkiak (George Barrowsek egindakoak)

eta gainerako dokumentuak (CE, II. 2. 127. 3. 2 eta FOH, 17 karpetak)

MoMA museoko artxiboan eskuratu dira eta haien baimenez argitaratzen dira,

Scala Archives etxearen bitartekaritzarekin.