MIREN AGUR MEABE

Hezurren erretura

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2019 Miren Agur Meabe

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2019ko maiatza

Edizio hau: 2019ko maiatza

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Joanesi, argiagatik.

Inoiz ez dut bizkor bidaiatu,

baina bidaiatu dut,

nire hezurren mina aldatu egiten da

ehun metrotik ehun metrora,

eta inork ez daki nik bezain ondo kilometro bat zer den.

                                                FABIO MORABITO

Gogoratzea, berrirakurtzea, oroitzapena eraldatzea:

gure iraganak berriz asmatzeko dohaina ematen digun alkimia sotila.

                                                VALERIA LUISELLI

Agian ametsak dira ene oroitzapenak ere.

                                                JOSEBA SARRIONANDIA

Miramar

Arratoiak zabal ibili dira neguan hemen. Azkura hasi zait triskantza ikustearekin batera: zeramikazko ontziak birrinduta daude lurrean eta ahozapiak konfeti eginda. Gorozkiak nonahi, garau odoltsuak.

      — Gatza jan dutelako edo —esan dit semeak—. Gatzontzia hutsik dago.

      Irratiaren kablea, poxpoloak, udako ilundietan kanpoko mahaian pizten ditugun kandela usaingozoak, aluminio-papera, harrapatu duten guztia lauskitu dute. Lastozko otzara ere behegainean dago, iraulkatuta. Ostikadatxoa jo diot piztiaren batek barrutik irtenda oinak igurtziko ote dizkidan ikaraz.

      — Orain ez daude, ama, gauez ateratzen dira. Lehengo batean zirri-zarra handia izan zen... Nondik sartu ote dira. Arratoien gorputzak kea legez malgutzen dira jatekoaren usainera.

      — Hondakinen bat utziko zenuten azken meriendan eta. Erratza pasatu ere ez duzue egiten —egin diot semeari eztenkada.

      — Katu bat ekarri behar genuke —erantzun dit berak, ezentzunarena eginez.

      Hauts umela dago, zarratu usaina. Armiarma-sareak, zapata-kordelak bezain lodi, ugari dira hagetan. Tximiniatik askatutako adreilu-brintzek kobre aireko geruza batez estali dute dena.

      — Toki hau ezin da itxita eduki. Denon artean zaintzen ez badugu, saldu egin beharko dut.

      Denon artean zaindu. Nor gara denok. Kexak txirikordatzen jarraitu dut.

      — Gastuak baino ez dizkit ematen: zergak, argia eta ura, eta urteroko konponketak erdi ganoraz edukitzeko. Ikusi hormak, berriro puztuta.

      Kresalak sortzen dizkio zartadurak, igeltseroek, antzina, hondarrarekin nahasten zutelako porlana.

      — Kontuz eskaileran. Maila bat hondoratu da eta iltzeak geratu dira agerian.

      Lehenago, bestetara izaten zen hona etortzea; orain, natorren guztian, arrasteluari eragin behar izaten diot. Orain ez dut lerrorik idazten hemen. Baratzean idaztea, lehenagoko kontua da hori.

      — Ama, ez sartu komunean.

      — Zer ba?

      Alboratu egin da komunontzia erakusteko. Arratoitzar bat dago zuloan itota.

      — Egarri izango zen —dio semeak barrezka—. Ekarri zer edo zer ateratzeko, egur bat, edo hobeto, txabolako pala.

      — Ez, kendu, neuk egingo dut.

      Gomazko eskularruak jantzi, eta buztanetik oratu diot arratoiari, baina labain egin eta jausi egin zait. Puxika koipetsu baten hotsa egin du baldosen kontra. Berriz heldu diot, oraingoan lepotik, katakumea balitz bezala. Hilabeteetan erreturaren zain dagoen metara jaurti dut. Muki jarioka nago, okadaka.

      Semeak alde egin du kalera jotzen duen bidezidorretik.

Soroa zenari begira geratu naiz, belarretan islatzen diren argiuneei. Torratxorien jan-potoa sagarrondotik jausi da orbel artera, haizeteren batek botata. Badirudi esaten ari zaidala nahia eta ekina eskutik joan ezean eguneroko bizimoduaren sasitzak edozein eder-gura itotzen duela.

      Tupustean bafada bat sentitu dut, konpainia baten bolada: ama marrubiak batzen iloba bakarrarentzat; osaba aitabitxi, bere keinu mantso eta berba urriekin, loreak landatzen; aita aizkoraz jotzen madariondo iharra, mahats-parra antzutua, kareorezko horman loditutako huntz tematia, palmondoaren adar kankailuak.

      Hiru irudiok lanbro antzekoak dira martxoko zeru zikinaren azpian. Nire buruan —tenpluetako kupuletan formak eta hotsak zurrunbiltzen diren moduan— nahaspildu egin dira etxeko zaharren ahotsak, haientzat oinarrizkoak ziren berbak: uralita, perrexila, familia, egin, botxia, ilarrak, sugandilak, lagundu, geranioak, aitzurkulu, haziak, batu, ura, denona, loretan, eman. Iraganetik erauzi nahi nituzke, baina iragana oraezina da eta oroimenak baldarki arpilatzen du, atzazal iruzurtiekin harramazka eginez.

      Haizea erara dagoenean etorri beharko dugu erretura egitera. Belarrak, sasiak eta bestelako lohiak erreko ditugu, itsatsita daukaten lur eta guzti, ondoren errautsak lore artera eta fruta-arbolen orpoetan sakabanatzeko.

      Atea itxi dut. Lursailaren izena etxetxoaren atondoan ageri da, azulejuz osatua: Miramar.

      Miramar asko dago egon: jauregia Donostian, nire lagun baten bizilekua Valentzian, jatetxe bat Artxandan eta dantzatoki bat Habanan, gaztelua Triesten, Naguib Mahfuzen nobelako ostatua Alexandrian, eta hondartzak eta hiriak. Izenkideak denak; nire bazterra, hauxe. Hemen dirau. Hala ere, sentipena daukat gero eta gutxiago naizela toki honetakoa.

Amesgaiztoa izan dut.

      Ohepean arratoi mordoa neukan txilioka, izaretatik igo nahian: buztanak sare eginda zeuzkaten substantzia itsaskor batez, eta koltxoiaren azpian kurubilkaturik, oholari hazka eta hazka ari ziren, lehian.

      Victor Hugoren Arratoien dorrea ipuinean, herri xeheak, arratoi aldra bihurtuta, Hatto artzapezpikua akabatzen du. Kasu horretan, arestian egindako krimenen ordainezko mendekua dira arratoiak; nirean, desosegua. Gorroto ditut: zabortegian ibiltzen ginen garaian, gaztetxotan, gotorlekuan hazten genituen usoak tragatzen zizkiguten.

      Arrantzaleek esaten dutenez, baporeetan nahizu-nahizu egoten ziren. Bati entzun nion txo izandako sasoian kamainan etzanda zegoela paparrean pisua sumatuta itzartu zela, eta begiak ireki orduko arratoi batek haginka egin ziola aurpegian. Total gaixotu eta txizarekin odola iraizten hasi zelako lehorreratzeko agindua eman behar izan zuen patroiak.

      Elisha Kent Kane Advance belaontziko zirujauaren memorien arabera, Artikoko izotzetan harrapatuta geratu zirelarik, mehatxu larria bihurtu zitzaizkien arratoiak. Eskifaiak sua piztu zuen sentinan, ke artean itotzekotan, baina gutxi batzuk baino ez ziren hil. Kumaldia kumaldiaren atzean, marinelak bezain goseturik zeuden. Kapitainak agindu zuen barkuko txakurrik braboena sotoan askatzeko, ezertarako ez: arratoiek di-da batean jan zizkioten hankazpiak. Belarriak tapatu behar izan omen zituzten intziriak ez entzuteko. Azkenean, tostartekoek azeri bat ehizatu, eta hark bai, garbitu zituen karraskari grinatsuak.

Burdindegian esan didate saguterekin ez dudala ezer konponduko, bazka eman behar diedala bisitariei, pozoiz apailatuta.

      — Garestiagoa da, baina ez du hutsik egiten. Pare bat egunetan jaten badute, akabo. Eta trankil, ez dituzu ikusiko hankaz gora leher eginda, ezkutatu egiten dira hiltzeko.

      Koxkor urdin batzuk dira miraria obratuko dutenak. Txerri-txintxorta frijituen ukitua daukate. Pakete bat erosi eta han-hemen ipini ditut, bai beheko solairuan, bai goiko gelan. Bizkor ibili naiz.

      Kanporatzean ataurreko zabalgunean dagoen arrakalari erreparatu diot, handiagoa urtetik urtera. Palmondoaren sustraiek apurtu egin dute zoladura.

      Palmera madarikatua, esaten zuen aitak, neure kabuz ezin dudalako, bestela oraintxe bertan jo eta txikituko nuke.

      Aititak landatu zuen berrogeita hamarraren akabuetan, jabeen enkarguz. Lursaila handiki batzuena zen. Udan inguratzen ziren hara, egurastera. Aitita-amumak gobernatzen zuten baratzea, ortuarien eta bertan hazitako oiloen arrautzen erdiaren truke. Gaur ez da itsasorik ikusten handik, etxeak egin zituztelako aurrean.

      Txikitan buruaren parera heltzen zitzaidan palmondoa. Lagunak eramaten nituen hura mirestera, herrian dozena erdi baino ez zeuden-eta, denak nabeganteek ekarritakoak.

      Ugazaben oinordekoek txantela salgai jarri zutenean, osabak erosi zuen, gure familiaren eta soroaren arteko loturari iraunarazteko. Fina zen aitabitxi. Goiko gelan apalategi bat jarri zuen Caja de Ahorros Vizcainako bildumak sailkatzeko. Hil zenean, neuri utzi zidan finka. Hala ere, nik orain ez daukat ehun eta koxka urteko etxetxoa berriztatzeko adorerik.

      Azkenean aitak arrazoi: erraldoi autista baten moduan hazi da zuhaitza, eta haizea dabilenean zakar astintzen ditu besoak. Beldur izaten naiz adartzarrek teilak apurtuko ote dituzten edota txapitula hautsi.

Nire kosmos txikiak ordenaturik egon behar du. Ez poltsak, ez berokiak, ez giltzek ezin dute edonon egon. Gauza bakoitzak bere tokia behar du, izan armairu, arasa edo kutxa. Adelari eskatu nion garbiketan laguntzeko. Beste adineko baten zaintzaile dabil aita hil zenetik, baina sarritan etortzen da tea hartzearekin kontuak esatera. Oraintsu aldatu naiz gurasoen etxea izandakora.

      — Nabari zaio aldaketa etxeari, ez dago hain beteta —esan dit—. Apaingarri asko kendu dituzu.

      — Athleticen kikara haiek, ikurrinak eta entziklopedia desfasatuak...

      — Zaharrak gordezaleak dira… Igartzen dut zure aitaren falta. Badakizu batzuetan gauean jaiki eta gelara etortzen zitzaidala? Atean geratzen zen, kantuan. Agiraka egiten nion ohetik: “Isildu zaitez, auzokoek sentituko zaituzte eta!”. Berak sorbaldei eragin eta erantzuten zidan: “Eta zer, Adelita!”. Betiko umore onean bueltatzen zen ohera.

      — Aizu, zuk ez daukazu senide bat basoak garbitzen ibiltzen dena?

      — Lehengusua, Nikolas.

      — Etorriko litzateke ortura? Kontsulta bat egin nahi diot palmerari buruz. Esan deitzeko, mesedez.

      Adelak alde egindakoan idazmahaian jarri naiz paper batzuk ordenatzeko. Inguruan ditut amaren portzelanazko baxera, osabaren seilu eta txanpon albumak, aitak Afrikatik ekarritako marfilak. Neure kezken zamapean nago. Egingo diet aurre banan-banan. Telefonoak jo du ezustean eta bestaldekoaren ahotsak zizt egin dit belarrian.

      — Ura pasatzen daukazu gurera.

      Bilboko auzokide bat da, beheko andrea. Pijama erantzi eta Solokoetxerantz abiatu naiz.

      Komunean izan da hondamena. Plastikozkoa banintz legez sentitu naiz, material zurrun eta arinez egina, zutik ozta-ozta eustekoa. Nabarturik dago dena. Noiztik egon ote dira ur lohiok jausten behekoen sabaia ere melatzeko. Eurona ez da orban handia, baina hor da. Goitik dator jario ugerra, antza. Goikoek ez dakite ezer, ez daukate ezer bistan, zuloren bat izango da hoditerian. Neure komuna garbitu eta leiho guztiak ireki ditut gauerdian. Kiratsak ez dit utzi lorik egiten.

Arratoiak isilak dira, gautarrak, sarraskijaleak, bizkarroizaleak. Trebeak salto egiten. Azkarrak, horma leunetan ere gora egiteko kapaz. Berdin karraka dezakete hala gazta nola beruna. Gai dira ehunka metro igerian egiteko eta, setiatuta egonez gero, baita askoz animalia handiagoei aurka egiteko ere.

      Oilar-borrokak egon badiren bezala, izaten omen ziren arratoienak ere. Zein ateratzen zen garaile, indartsuena ala prestatuena? Nola entrenatzen zituzten arratoiak?

      Kanibalismoa ohikoa omen da arratoien artean: gu ere bagara, gure auzietan irabaztearren, odol-loturen, arrazoi moralen, gizatasunaren eta ohorearen gainetik salto egin eta inorengana oldartzeko gauza.

Ostikoarekin sakatu diot etxetxoaren ateari. Sar dadila argia eta uxa ditzala putakume horiek. Pozoia jan arren, hemen jarraitzen dute batzuek, lurra olo-garauen antzeko kaka-troko luzexkaz beteta dago eta.

      Semea deika.

      — Zertan da izurria?

      — Jo eta ke irabazi arte… Zer moduz zu, bazatoz asteburuan?

      Hizketan gaudela, gizonezko bi ikusi ditut ortu-bueltako hormako atetik sartzen. Beti uzten dut ertirekirik ate hori.

      Nikolas eta nagusia palmondoari begira aritu dira.

      — Zer egitea komeni da?

      — Botatzea ez da izango erraza. Hona ezin da garabirik sartu, ez da lursail irekia. Hala ere, plataformadun eskailera batekin eta motozerrarekin moldatuko ginateke. Enborra xerratan ebaki behar, pazientzia. Palmeren zura oso trinkoa da, erre ere ezin izaten da. Gero, zatiak furgonetara, baimendutako tokian deskargatu… Lan-ordu asko, señora. Eta lanerako arropa bereziak beharko genituzke: palmera-adarrak pisutsuak dira eta kristoren arantzak dauzkate azpialdean…

      — Ez dut bota nahi —moztu diot berbaroa Nikolasen nagusiari—, baina teilatu gainera jaustea ere ez.

      Aiko-maiko nago.

      — Baduzu pentsatzeko astirik. Oraingoz kimatu egingo dugu, eta enborra garbituko, goroldioak-eta kentzeko. Gu dirua irabazteko gaude, baina ezin da ukatu, palmera eta etxea uztartuta lez daude, primeran geratzen dira batera.

      Hala da: etxeari palmondoa kentzea edo santu bati koroa, gauza bera.

      Nikolasek eskailera bermatu du enborrean. Ondoren antifaza eta arnesa jantzi ditu. Nagusiak hanka egin du gero arte esanda. Loreontzietan inkaturiko barraskilo hilak kentzen dihardut.

      — Bigun dagoen guztia ustelduta dago, ez du balio —esan dit Nikolasek kakoarekin arbolaren ezkatak harraskatzen hasi dela.

      Azaleko zerrautsak urrezko txingorra ematen du.

      — Aizu, zozo-habia bat hemen, baina hutsik, aurtengoa ez den seinale.

      Ez diot solasbiderik emango. Ez zait gustatzen lanean ari dela txortxorrari ematen dion jendea.

      — Eta lehen nork egiten zizkizun lan hauek ba?

      — Etxeko gizonek —erantzun diot, lehor.

      Lehen mutil-lagunak ere laguntzen zidan. Artea zeukan sega teleskopikoa maneiatzen. Behin baino gehiagotan egin zuen nigatik lan zail hori. Baina hori amaitu zen.

      — Tira, orain txarrena, adaburua. Ikusten dituzu galburu antzeko mulko laranja hauek? Kanpora denak, zuhaitzari indarra makaltzeko. Toki batzuetan eztia eta ardoa egiten dute datilekin, baina beste mota bateko palmerak dira, noski. Hurbilduko didazu motozerra?

      — Jakina.

      — Eta urrundu pixka bat. A zer astunak palma hauek! Nahi al duzu batzuk gordetzea? Lehortzen utziz gero, aterpea egin dezakezu hor daukazun burdinazko egitura hori aprobetxatuta. Zer eduki zenuten hor, mahats-parra edo?

      Bingo.

      Motozerra orroka hasi eta jausi da lehenbiziko adarra. Bigarrena. Beste bat. Hurrengoa. Bat-batean adaburutik odol-turrusta bat atera da. Haragi puskak eta tripak etxe aurrea zipriztintzen. Nikolasek salto egin du eskaileratik, zurbil.

      Arratoi andana dator palmondoan behera arrapaladan niganantz. Beste batzuek brinko egin dute adaburutik txapitulara eta alanbrearen tarteetatik sartu dira etxetxoan. Ezagun dute bidea.

      Garrasika ari naiz, nagoen lekutik mugitu ezinik, begiak itxita. Nikolas hurbildu egin zait eta, besoetatik helduta, astindu egin nau, lasaitzeko. Gero, ikusi dudanean inguruan ez daukadala ezer ez dardaraka ez bihurrika hilzorian, negar-zotin etena bihurtu dira nire oihuak.

Domeketako sagarrak

Nahi nuke umeari hitz egiten utzi, atzeraka egin tartean sartu barik,

baina horren ordez, bera esplotatzen ari naiz, poltsikoak husten…

STANISLAW LEM

Ondo gogoratzen ditut gure atariko orri biko burdin hesia, harlauzak eta zurezko balaustrada. Aitita-amumei handiki batzuek alokairuan utzitako antzinako pisu batean bizi ginen eta horrexegatik genuen bainuontziaren pribilegioa, nahiz eta laster, hirurogeita hamarreko diru-goraldiarekin, familia askok gurea baino komun dotoreagoak luzitu ahal izan zituzten.

      Amari gustatu egiten zitzaion xehetasun hori aipatzea.

      — Txikitan lagunak ekartzen nituen bainuontzia erakusteko —esaten zuen, antigoaleko etxearen kategoria nabarmentzearren.

      Hala ere, ez genuen apenas erabiltzen. Ni neu latorrizko terreina batean bainatzen ninduten ezkaratzean zapatuero, ura txapan berotuta. Osabak abiatu zuen bainuontzia baliatzeko ohitura. Hasieran, portzelanazko heldulekuek kirrinka egin zuten, eta kanilak penaz isuri zuen ur-hari oker bat, baina aliketarekin hainbat ukitu egindakoan, erabilgarri geratu zen. Terreinarako haziegia egin nintzenean neuk ere gozabidea izan nuen azuleju nakaratuz eta marrazki geometrikoz apaindutako baldosa hidraulikodun bainugela.

      — Bizkor ibili, butanoagatik —estutzen ninduen amak.

      — Bits asko egiteko xaboia erosi behar didazu, Sissiren pelikuletan lez bainatzeko.

      — Zuk ez daukazu zikinik baina.

Sasoi hartan arrasteko ontzietan zebilen aita, mekanikari, hogeitaka eguneko kanpainetan Gran Sol aldean. Lehorreratzen zen bakoitzean, otordurik gogokoena atontzen zion amak, eta ileapaindegira joaten zen astegun buruzuria izan arren. Ile mehea zeukan, segituan koipeztekoa —neuk ere halakoxea herentzian—, eta aitak zirikatu egiten zuen ile-lumatxak zirela eta. Amak ere izango zuen baleko arrazoirik aita gaitzesteko, baina oro har, nire gurasoek oso gustuko zuten batak bestea.

      Zerbait gertatu zen, ordea, aitaren mesfidantza kinatu zuena. Gertaera hartan, tamalez, izan nuen zerikusirik. Baliteke orduan ikasitakoak gerora zuhurxeagoa izateko balio izana.

      Domeka batean amak eta biok sagar salmentan ziharduen gizonezko bat begiztatu genuen plazako platanoen gerizpetan. Amak soineko berde bat zeukan jantzita, tita zuriz pikardatua, polito ematen ziona udan, beltzarandutakoan.

      — Andretxua, sagarrik nahi?

      Sagar-saltzailea zaharra begitandu zitzaidan, ileurdindurik zegoelako.

      — Etxera ere eroaten ditut, kaxa osoa enkargatuz gero.

      Amak galdetu zidan:

      — Hartuko ditugu aititarentzat? Sagarra ona da diabetikoentzat azukre gutxi daukalako.

      Baietz nik: neska txikiek ez dute zalantzarik egiten amak ba ote duen behar besteko zuztarrik martxan jartzen dituen negozioen luze-zabala neurtzeko.

      Halandaze, gizona —demagun Luzio zuela izena— sagarrak ekartzen hasi zitzaigun domekero. Arratsaldeko laurak aldean jotzen zuen aldaba. Amak tresnak harraskan utzi, amantala kendu, pasilloko ispiluan bere buruari soada azkarra egin eta atea zabaltzen zuen.

      Luziok kuarto ilunean sagarrak utzi eta segituan alde egiten zuen, amak billete batekin ordaindu eta gero.

Gurean ez zen falta izaten konpota, tarta edota konfiturarik. Estimazioa genien Luzioren sagarrei, haien azalaren koloreari, mamiaren guriari.

      Halako igandeetako batean, amak kafea eskaini zion Luziori, euri-truxua ari zuenez etxez etxeko banaketan geraldia egin zezan. Salan izan genuen gizon tantaia, kontu-kontari aitita eta amumarekin baserriko lanez eta halakoez.

      Amak atera lagundu zionean, ordea, gizonak esan zion belarri ondora:

      — Pena da, ba, zu lako andre batek senarra itsasoan izatea.

      Ama seriotu egin zen bat-batean eta agur esan barik zarratu zion atea.

      Arratsalde hartan estreinatu zuen berak bainuontzia.

      Ni zinera joana nintzen, baina pelikula amaitu baino lehen etxeratu nintzen atzeko ilarako mutiko batek txiklea inkatu zidalako koletan, eta txoria eta gantxoak eta dena txaplata eginda neuzkalako.

      Komuneko atea ireki nuenean, ama ikusi nuen bainuontzian, patioko leihotik zetorren argiak aurpegia gorrixkatzen ziola. Begiak itxita zegoen, eta sagar mordoa zeukan inguruan flotean, brontzezko ukabilen antzera. Zer edo zer esaten ari zen ahapeka, ulertu ez nuena: neska txikientzat ezina da berba batzuen zentzua antzematea, ezin hurbilago entzunda ere.

Kikarek dar-dar egin zuten aitak arasari ostikada jo zionean. Nahiago nuke ahaztu. Alabaina, orduko suminaldia ez zen izan arinkeria batengatik.

      Sagar erreak goraipatzen ari zen, ahoan urtzekoak zirela eta.

      — Sagar apartak benetan.

      Nik esan nuen orduan:

      — Bai gero, pasa den domekan amatxu sagar artean bainatu zen eta.

      Aitaren begiak karramarroak bihurtu ziren. Arasari zartakoa jo eta kalera atera zen madarikazioka. Gauean ohean nengoela sentitu nuen giltza sarrailan eta ama mainaka, barka eske, nik uste.

      Ikusirik nire komentarioaren eragina larritu egin nintzen, baina nago maleziarik gabe egin nuela salaketa hura. Edo agian ez, agian zelanbait kanporatu behar nuen gizon sagardunak nire gogamenera sartutako harra.

      Biharamunean aita betiko legean jaiki zen itsasorako. Ama goibel zegoen, baina bakeak eginda-edo zeuden, aitak, burugoi agertu arren, musu arina ematen utzi baitzion.

      Ondoren, amak bainuontzia bete zuen ur hotzez ertzeraino, belaunikatzeko agindu eta ileetatik tira egin zidan, burua osorik murgildu arte. Indarrez sakatu zidan puska eder batean.

Amour fou

Argazkian amak berrogeita hamar bat urte izango zituen. Irribarreka ageri zen, ezpainak askatu barik. Brusa urdina zeukan soinean, satinezko arraiak goitik behera, dotorezia neurritsua, bere izaerarekin bat. Argazkia kabinaz kabina ibilia zen aitaren azken urteetako itsasbideetan, Durban, Anberes eta beste hainbat portutan eskalak eginda.

      Aita ez omen zen lehorreratzen portuok jotzean, ezta taxi bat hartu eta hirian zehar osteratxo bat egiteko ere.

      — Ez zait interesatzen —esaten zuen—. Urruntzen bazara, galdu egiten zara.

      Niri atentzioa ematen zidan halako gizon jasekoa inon galtzeko beldur izateak ezen, eskolan irakatsi zigutenez, tokirik arrotzenean egonda ere, izaten baita edonora heltzeko modua, galdetuz gero. Ez nuen barrundatzen zertaz ari zen. Dirudienez, aingura botata egon bitartean, tripulaziokoak alterne klubetara joaten ziren, eta batzuetan, dirutza eralgita, ez zuten izaten beste erremediorik merkataritza-konpainiari aurrerakina eskatzea baino, etxera zerbait bialdu ahal izateko.

      — Nire jornala oso-osorik etortzen da hilero, ezta?

      Amak esker onaren erakutsia egiten zion buru soildua laztanduz.

      Aita irudikatzen dut kamainan etzanda, kaioen karrankak eta garabien zaratak iragazten dituen eskotilla baten ondoan, irratiaren aurikularrak ipinita. Haizegailua biraka. Emaztearen argazkia papar gainean. Aita ezagututa, ziur nago amaren argazkiak behar adinako zindotasuna ematen ziola fideltasun botoari eusteko. Kanpaina bakoitzetik bueltan, argazkiak bien logelako mesillan ematen zituen oporrak, kristala musu markaz lausotuta.

Aita jubilatu eta gutxira, amari ebakuntza bat egin behar izan zioten bizkarrezurrean. Hilabete oso batean ez zitzaion ospitaleko gelatik aldendu.

      — Egin kontu kanpainan nagoela. Kanpoan zer dagoen, hor konpon.

      Nezeserra eraman zuen ospitalera, bizar-makina barne. Otordu guztiak hango jantokian egiten zituen. Arrastiro, lanetik irten eta amari kuku bat egitera joaten nintzenean, mudak eta alkandorak eramaten nizkion aitari. Askotan saiatu nintzen etxera erretira zedin lotarako, garbi esan barik ama ezeroso sentitzen hasita zegoela bera uneoro alboan izateagatik.

      Esan beharrik ez, senarraren dedikazio baldingabeak goxatu egin zuen ama lehen egunetan: senar guztiak ez dira hain emanak, ez dute maitetasuna hain zintzoki erakusten, eta eduki ere ez daukate halako beso sendorik korridorean paseatzeko. Kontua zen aitaren zurrungek traumatologia saileko bakea urratzen zutela, eta ordurako, amaren gelakideak ere aurpegi txarra jartzen zidala. Erizain batek esan zidanez, beste gaixo batzuk ere kexuka zebiltzan: aitaren eztarriak arrakasta gutxirekin entretenitzen zituen langileen nahiz ingresatuen gauak.

      Haiek ez zekitena zera zen, aitarekin hobe zela ekina ez izatea: hunkibera eta maitekorra bazen, tematia eta haserrekorra ere berdin antzean. Haren asmoen kontra egiteak errebantxa izaten zuen ia beti, momentuaren arabera: edo erdeinuzko erantzuna emango zizun, edo ukabilkada joko zion mahaiari, edota ateari danba eragin eta alde egingo zuen etxetik ordu batzuetarako. Giltza sarrailan sentitu, eta erne paratzen ginen, baina bera zuzenean joaten zen lotara mokadurik jan barik. Gehienetan huskeriengatik sumintzen zen, berbetan zegoenean eteteagatik edo domeketan bazkaltzera berandu heltzeagatik. Alta, berak prestaturiko txipiroiak laudatzea nahikoa izaten zen pozik edukitzeko.

      Bere oporren amaiera hurbildu ahala, etxeko ongiroa lorrindu egiten zen gizonak aurretiaz sentitzen zituelako hurrengo enbarkeko tirandurak, makinetako errepela, egutegien geldotasuna eta familiaren nostalgia. Hutsean-putzean airean edukitzen gintuen jenio petral hori neuk hartu dut herentzian, alde handiarekin baina: eroapentsua naiz, eta asko behar da nik eztanda egiteko. Jenio mengeldua da nirea: egunetan egon ninteke tripak jaten gogoak ematen didana dra-dra botatzeko ausartziarik ez dudalako. Koldarkeria ere aitari zor diot, senideok otzan agertzen ikasi genuelako, koruan entrenatuta bezala.

      — Zoratuta dago —ematen nuen nik epaia, eta axolagabekeriaren koraza jartzen.

      Amak zuritu egiten zuen aitaren portaera:

      — Ez esan halakorik! Jarri al zara inoiz bere larruan?

      Eta gogorarazten zidan ebakuntzaren ondoren aitak fisioterapia-saio guztietara lagundu ziola eta sakrifizioa egin zuela beragatik udal igerilekuan apuntatzean. Aitagatik izan ez balitz, ama ez zatekeen igeriketara joango bitik batean. Negua, kiroldegia urrun, eta minaren imurtxia metro bakoitzean. Ez, aita hantxe zegoen, bide luzean, pausoa labur. Elkarrekin joan ziren txankletak erostera eta batera estreinatu zituzten mikrofibrazko txandal jaspeatuak.

      Bietako batek ere ez zuen inoiz ohea utzi, meritu handia hori amaren partetik, aitaren zurrungek ezartzen zizkioten gaubeilak aintzat hartuz gero. Olgetari jaikitzen ziren sarritan.

      — Zenbat eta zaharrago, maiteago —esaten zuen aitak, amak zirriei ihes egiten zien artean.

      — Egon geldi, kroketen masa erreko zait eta!

      Nire ezkontza-bezperan aholku bat eman zidan etorkizunerako:

      — Ez inoiz utzi zure postua galernan. Zuk eutsi ohean, eta pentsatu: “Ontzi hau neurea da”, ze beste tripulanteak ere horixe egiten badu, izara artean brixtan-brixtan etortzen da kalma.

Urteak geroago, ama hil eta harrezkero, ohe ertzean jesartzen zenean galtzerdiak eranzteko, aitak argazkia hartu eta gabon esaten zion berba isilekin. Aginduta utzi zidan amaren argazki eta guzti lurperatzeko.

      — Ez ahaztu: ama nirekin.

      Eskaera hark hunkitu egiten ninduen, aitarentzat amaren irudia amuleto potentea zela ikusita, itzalen artean gidatuko zuen GPS moduko bat.

      Bere kabuz konpontzeko gauza izan zen artean, ez zuen onartu interinarik. Harik eta estropezu egin eta buruan dozena bat puntu eman eta besoa euskarrian lotu behar izan zioten arte. Agintea hartzeko aukera aprobetxatu eta Adela kontratatu nuen.

      Emakumeak ez zekien geldirik egoten. Agudo ipini zituen dizdizka kopak, txorrotak nahiz kristalak, baita aitaren buru tipila ere, aloe veraz igurtzita. Depresioak gehien jotzen duen gremioa zaintzaileena zelakoan, eta kaskabela geneukan etxean, pixoihalen erregina, pedikuraren baronesa. Aitarenera joaten nintzenean, Nenuco adineko bat begitantzen zitzaidan gizona.

      — Kroketak eta sagar erreak ipini ditut, eta meriendarako flana —azaltzen zidan Adelak—. Apetitoa dauka zure aitak, bai gero! Eta lotia zer da ba! Egoten utziko banio jaiki ere ez litzateke egingo.

      Horrenbestez, ez nien kasu-zipitzik egin adiskideen gomendioei, hala nola gastuen tiketak kontrolatzekoari eta horrelakoei. Nire esku zegoena egin nuen Adela aitarenean gustura egon zedin, ez da suertatzen-eta zaintzailea ez ezik bizilaguna ere izango denik topatzea.

      Eguerdietan pintxoa jatera ateratzen ziren biak taka-takarekin. Gainerakoan, karta-jokoan ibiltzen ziren, argazkien albumak errepasatzen, barazkiak xehatzen eta telebistako lehiaketak ikusten zituzten elkarrekin.

      — Baina asteburuetan abandonatu egiten nauzu —kexatzen zitzaion aita.

      Ez zen lokartzen zaintzailea asteburu-pasatik itzuli arte. Eta atetik sartzen zenerako botatzen zidan:

      — Lixto, libre zaude.

      Pupu apur bat ematen zidan horrek, majo ahalegintzen nintzelako bakailaoa pil-pil erara edo muskuiluak tomatetan prestatzen, baina, hotzean, aitortu beharra daukat Adelak ekartzen zion poz-putzada nik ez niola eramaten.

      Nire ustetan, aitaren ilusio berrituaren arrazoietako bat Adelaren eskotea zen. Kamisoi hutsean sartzen zitzaion gelara goizetan. Palangana xaboi-ur epelez bete eta burutik oinetara freskatzen zuen, sabelpea ahaztu barik. Neure buruari galdetzen nion ea zergatik ez zen ganoraz janzten, eta artegatu egiten ninduen konfiantza anbiguo hark.

      Behin batean konkortuta geratu nintzen gelako atean, bien koketeoa sumatzean. Non zegoen aitak beti airaturiko leialtasun amorostua? Alabaina, benetan nahasi ninduena desioaren ebidentzia izan zen.

      Txistua irentsi eta sartu nintzen. Adelari eskatu nion tapatuxeago ibiltzeko, eta aitari agiraka egin nion, ea nola zitekeen beti kaballero izanikoa zahartzaroan hala birloratuta ibiltzea. Aitak sorbaldak goratu zituen eta hortz artean kantatzeari ekin zion, sabaiari begira.

      Gertatutakoa semeari kontatu nionean, eros-thanatos printzipioa aipatu zidan, saihestu ezin denaren aurrean sorturiko eromen gozoa, edo halakoren bat:

      — Lasai, ama. Aitita ezin hobeto zainduta dago, eta honezkero ezingo dizu neba-arrebatxorik ekarri.

Ez oso luzera, aita gaixotu egin zen ertz askotako patologia batek jota. Adelak eta biok egin genituen txandak ospitalean. Aurrerantzean baina, totelka hitz egiten hasi zen eta burua ere joan egiten zitzaion tarteka. Zarataka hasten zen derrepentean, begiak irten beharrean:

      — Ai ene! Ekarri balde bat! Ura sartzen dago txalupan!

      Esplikatu ziguten batzuetan bihotzeko gaitzekin batera dementzia-uneak azaltzen direla.

      — Arratoia dabil hor! Hil arratoi hori!

      Aita ezgaitu egin zen bere kabuz mugitzeko. Eguneroko martxa hankaz gora jarri zitzaigun. Ez zegoen gau-egunik bereizterik. Doloreak zabaldu zitzaizkionean, distraitzearren, bere gustuko kantak kantatzen nizkion, aireplanoarena eta papardoarena, adibidez. Aitzitik, aldizka, burubide doilorra izaten nuen, sufrimendu hura guztia zera zela, klanaren jefea zenean guri eragindako estualdiengatiko mendeku atzeratua. Ezin nuenez eldarnioen errealitatea aitaren nortasunarekin uztartu, barregura ematen zidan haren izu-aurpegiak. Amari deitzen zion, burua altxatzen zuen almohadatik edo agondu egiten zen ohean, argazkiari heltzeko.

      Adela neka-neka zegoen aitaren dei etengabeei kasu egin beharragatik, eta beti lo-erre zebilenez, aitaren ondoan etzaten zen, haren naufragio, izurrite eta mamuei aurre egiten laguntzeko.

      Nire txandan hil zen aita. Ez nuen espero orduan izango zenik, eta damu dut bezperako trakeskeria, aita makal ikusi arren ikaskide ohien afarira joan nintzelako. Dio Adelak berari eskaini ziola azken esaldia, goizean:

      — Andre ona izan zara.

      Zaintzaileak despedida imintzio bat jaso zuen sikiera. Okerrago geratu nintzen ni, agurrik ezaren mingarra sekula betiko.

      Esan gabe doa aitaren nahia betetzeaz arduratu nintzela. Ipini nion amaren argazkia altzoan, esku gurutzatuen eta txapel berriaren artean. Bekoki hotzak, azken musua eman nionean, gogorarazi zidan antzinako zerbait, aita bere harresian gotortzen zenekoa. Zorionez, belarrien atzealdean nabari zitzaion odol-isuriaren tinteak segituan uxatu zidan sentipen ezegoki hura.

Amour fou deritzona beti lotu izan dut senetik irtendako amoranteen istorioekin; zorigaitzeko bihurtzen dituen hori gutiziatzen dutenen izaerarekin; patu gaiztoak, jelosiak edo nolanahiko botere-goseak markaturiko jokabideekin; sentimendu pairaezin baten poderioz heriotza bera ere gaindituko dutela amesten duten suiziden obsesioarekin.

      Garai batean zer ez nuen nik emango halako pasio galgarri bat bizitzeagatik. Orain, ordea, jakinik ere bizitza oso bateko maitasunak —sentimendu neketsu eta aspergarri horrek— ez duela hurrik ere istorio kalkulatugabe eta kalkulaezinen xarma, zer ez nuke nik emango adorazio xingle, iraunkor eta soseguzko baten truke.

Galtzerdi zuriak

Galtzerdi motz zuriak uniformearen parte ziren. Zuriak izan behar zuten galtzerdiek eta alkandorak, baita ileko txoriak ere. Pitxi mahukabakoak eta gerrikoak, berriz, azul marino. Oihala lodi samarra zenez, garboz eskuilatzen ziguten klarion markak eta bazterretan kromotan ibilita batutako hautsak kentzeko.

      Eskolan hasi berritan, bost bat urte nituela, Sor Doloresek agiraka egiten zidan uniformerik gabe joateagatik. Beste neska guztiek bazerabilten arauzko soinekoa, tolesak zehatz-mehatz plisaturik, baina nik, etxean irakatsita, laster eramango nuela erantzuten nion mojari, amabitxi oraindik josten ari zela eta.

      Amabitxik esku ona zeukan joskintzarako. Hala ere, osasunez pattaldurik, azken puntada eman ezinik zebilen eta arropa arruntekin joaten nintzen kolegiora. Ardi beltzaren pareko sentitzen nintzen neska talde urdinaren erdian eta egonezinez itxaroten nion jantzi ofizialaren bidez askoren arteko bat bihurtuko nintzen egunari, inoren destaina-keinuetatik salbu geratzeko.

      Estreinakoz jantzi nuen eguna gomutagarria izan zen, izan ere: txiza egin nuen aldean. Harrituta igarri nuen txorrotada epela izterretan behera, nire borondateak gertaera hartan zerikusirik ez zuela.

      Gogoan dut arbelean zenbakiak idatzita zeudela, zerotik bederatzira, eta zenbakiok orri koadrikulatu batean kopiatzeko ahaleginean hainbeste bider apurtu zitzaidala arkatzaren punta. Gehienek amaitua zuten ataza, eta ni borragomarekin papera lardaskatzen nenbilen oraindik. Kinka hartan busti nuen, bada, pupitrea. Huraxe izaten zen deskuidurik laidogarriena. Txutxu-mutxua ahorik aho zabaltzen zen patioan:

      — Fulanitak txiza egin du… Fulanitak txiza egin du…

      Eta behin kotxina ospea irabaziz gero, iraina eta izena atxikita geratuko ziren txiklea eta zapata-zola bezala.

      Sor Doloresek lanbasa ipini zidan eskuan, eta ahal bestean ekin nion behegaina garbitzeari. Alabaina, nire zotinekin errukituta-edo, etxera bidali ninduen arropak aldatzera, espero ez nuen berba samur bat esanda.

      Ez nuen, ostera, etxerako bidea hartu, hondartzarakoa baino, hainbeste kostatako jantzia zelanbait txukunduko nuelakoan.

      Marea bizien sasoia zen, ohi baino harkaitz gehiago zegoen moilaren kontra agerian. Hego-haizea. Galtzerdiak erantzi eta haitz baten koskatik zintzilikatu nituen. Ni hondarrean etzan nintzen gero, gona gerriraino batu eta eguzkia nire asmoaren konplize eginda. Erremedio natural hartan fedea ipinita, loak hartu ninduen.

      Kili-kiliek iratzarri ninduten: txakur bat neukan usnaka eta muturrarekin bultzaka. Geldi-geldi geratu nintzen. Hankak asmatzen nituen paparrean, adurra bekokian. Bat-batean txistu egin zion norbaitek moilatik eta zantarrak alde egin zuen, ni baketan utzita.

      Kartera jaso eta etxerantz egin nuen. Amabitxik, ume besoetakoa piura eskas harekin eta ezohiko orduan etortzen ikusi zuenerako, ura ipini zuen txapan berotzen, terreina bete eta ni bainatzeko. Uniformea balkoian eseki zuen istripuari gora handirik eman barik. Galtzerdi bakarra nekarren —bestea plaian galduta— eta neba bidali zuten bila eguerdian. Ekarri ere ekarri zuen, blai eta zikin, ur ertzean topatutako arrain tripazuri baten antzeko.

Haziagoak ginela, mojek arrats-pasa eraman gintuzten itsasargitik gertu zeukaten soro batera. Kantuan joan ginen bidean. Toma, Virgen pura, nuestros corazones. No nos abandones jamás, jamás.

      Belarra dantzari zebilen eta fruta-ale banakak bereizten ziren lurrean. Oiloen gandorrek plastilina txatalak ematen zuten. Parez pare, itsasoa. Baten batek esan zuen zerumuga ez zela erabat zuzena.

      Orduan ortulaua agertu zen limoiondoen artetik. Adintsua zen, argala, narrubeltza.

      Sor Josefinak azaldu zion lore bila gentozela, maiatzak behar bezala, eta gero boluntarioa eskatu zuen ura ateratzeko, kolegioko ponterako. Zotz egin genuen eta neuri suertatu zitzaidan:

      — Ortulauak lagunduko dizu badaezpada.

      Antonek —Anton bazen behintzat— hortzak falta zituen. Putzuaren karelean ere falta zirenez harriak, elkarren antza zutela iruditu zitzaidan gorputza aurreratu nuenean barrura begiratzeko. Akordatzen naiz eltxo piloa atera zela eta surziloan sartu zitzaidala bat, doministiku egin nuela. Ortulauak txapelarekin uxatu zituen xomorroak eta baldea erakarri zuen guregana.

      — Erria txikota beheraino, eta baldea betetakoan, ekarri geldi-geldi, kontuz, soltatu barik, osterantzean arrastaka eramango zaitu barrura. Tira, hain umea ere ez zara zu…

      Putzuari eta Antoni, biei zerien zingira ilunaren sunda. Atzetik arrimatuta, esku bat ipini zuen nire eskuen gainean. Haren kailuak sentitu nituen. Beste eskuarekin uniformea altxatu zidan. Ez nuen zirkinik egin: bestela, edo putzura jausiko nintzen buruz behera, edo alferrik galduko nuen bedeinkatzekoa zen ur garbia.

      — Neskatxu poxpolina zara zu, gaurko arratsaldea lakoxea —esan zidan murmurka—. Begiak ere eztiaren kolorekoak dauzkazu.

      Zurrumurru hori oilategian zebiltzan nesken algarekin nahastu zen nire belarrian gizonak ipur-mamiak estutu zizkidanean. Gero erdirago irristatu zuen eskua, eta beherago. Eskrupulu mortala eragin zidan, azazkaletan lurra edukiko zuelakoan, baina baldeari tenk egitean nire giharrak ere gogortu egiten ziren eta Antonen atzamarra atezatzen nuen nire haragiekin. Baldea goraino ekarri nuen unean bertan, kurrinka bezalakoxe bat egin zuen eta nigandik apartatu zen, atzeraka. Arbola artera abiatu zen ondoren.

      Baldea hartuta, besteengana zuzendu nintzen, ia-ia itsuka, hainbesterainoko durduzaz non oinak sartu nituen simaur metan, orkatiletaraino. Besteak, nire galtzerdiak zipriztin nabarrez beterik ikustean, burla-plantaka hasi zitzaizkidan:

      — Kotxina… Kotxina…

      Eta horraino zerkontatua.

La recherche de l’absolu

Lauretan batu dut Nadine. Ordua baino lehentxeago iritsita, itxaroten dago Abandoko tren geltokian. Ilea lisatuta dakar. Larruzko jakak gaztetu egiten du. Zurbil topatu dut, hala ere.

      — Ondo zaude? —galdetu diot besarkatzean.

      Eguna hara eta hona daramat. Institutu batetik atera berri naiz, senperrenak eginda ikasleei frogatzeagatik irakurri berri duten liburuak baduela kasu pixka bat egiteko bezainbesteko merezimendurik. Nadineren besarkadari zurrun antzeman diot.

      — Jausi egin nintzen kalean —azaldu dit—. Zauria daukat belaunean eta hanka behartuta egin dut bidaia.

      — Ea ba. Aparkalekutik pasatu eta ordubetean itsasondoan gara. Zer moduz zure umetxoa?

      — Haserre, etxean utzi dudalako. Atzo maletan sartu zitzaidan. Atzaparka ere egin zidan. Baina ohitu egin behar du aldizka ni gabe egoten.

      Zinez eskertzen du bere katuaz interesatzea. Kontatu dit Binoche, jatekoren batek kalte eginda, beherakoak jota ibili dela, kaka-dindirria zeriola. Bainuontzian sartu zuela garbitzeko, baina hainbeste larritu zen, erpea hustubidean sartu eta katigatu egin zitzaion. Zoratu beharrean jarri zela, hanka atera ezinik zulotik. Bera ere estutu zela: ikusita zeuzkan, txikitan, zepoan harrapatutako katamotzen edo azkonarren gorputz-adar solteak, bizia salbatzearren animaliak berak zarra eraginda. Azkenean suhiltzaileei deitu omen zien, goizeko hiruretan. Lasaigarri bat ipinita lortu zuten askatzea.

      — Zorioneko suhiltzaileak. Arboletatik jaitsi ezinik geratutako katuez gain bestelako ataka gaiztoetan daudenak ere erreskatatzen dituzte orduan.

      —Ordainduta, noski. Baina nire katuari on egiten dionak neuri ere egiten dit.

      — Eta zure hura… Zertan da?

      — Pasa den astean geratu ginen. Neuk hots egin nion, negu osoan ikusi gabe egon eta gero.

      — Eta?

      — Kafe bat hartzera gonbidatu ninduen bere apartamentura.

      — Eta?

      — Neska koxkor bat bezalakoa naiz. Sofan jarrita geunden eta halako batean ez dit, ba, esaten: “Orain beldurra didazu ala?”. Eta nik: “Zergatik?”. Eta berak: “Ez duzulako poltsa kendu bularren paretik”. Ohean bukatu genuen, majo, egia esateko, beti bezala, baina berak bazeukan hitzorduren bat, edo errekaduren bat… Beti agertu behar harria zapatan.

      — Beno, zuk ez duzu arazorik izaten ordezkorik topatzeko. Zer esaten dizu alabak?

      — Sophiek? Esaten dit gutxiago ematen ikasi behar dudala.

      — Horretarako, entrenatu egin behar.

      — Nahikotuta nago gizonekin… Ez dizkiet entzun nahi betiko aitzakiak. Nire katuari bai, Binocheri axola natzaio benetan.

Aparkalekuan Nadine laztanka hasi zaio ezezagun baten txakurrari. Berezkoa du animaliekiko guraizana. Teoria funtsatua dauka horren gainean:

      — Amak txirikordak egiten zizkien nire ahizpei; niri, ordea, ezin motzago uzten zidan ilea, amorrua zien nire kizkurrei.

      Erresuminik gabe ari da hizketan.

      — Etxean zerbait apurtzen zenean, belarrondokoa neuretzat izaten zen bai ala bai, errua besteena izanda ere… Atzo amaren urtebetetzea izan zen. Hiru aldiz deitu nion, baina ez zidan hartu, nahita, apustu egingo nuke.

      — Familia guztietan egoten da inoren kontenplaziotik elikatzen den baten bat.

      — Ez da hori. Sekula ez nau onartu. Horregatik alde egin nuen hain gazte etxetik. Tira, denari bilatu behar zaio abantailaren bat. Horra urte askotako terapiaren laburpena.

      — Norberak patxadaz lo egitea da kontua… Ezpainetako hori berria da, ezta? Asko gustatzen zait. Utziko didazu.

      Begiak itxi ditu. Autoaren leihatilatik atera du besoa eguzkitara. Errepide inguruko zelaietan belar mardoa eta basaloreak, zer besterik nahi. Nirekin egonda baretu egiten dela esan zidan elkar ezagutu genuenean.

      — Animaliek salbatu ninduten. Jaiotetxearen atzealdeko landa zeharkatu eta pikondo batera igotzen nintzen. Itsasoa guretik urrun egon arren, kostako haize-orratzak ikusten nituela egiten zitzaidan. Orduak ematen nituen han apartean zer ote zegoen, txakur eta katuz inguratuta, haiekin berbetan. Irudi bukolikoa ematen du, baina bakar-bakarrik nengoen.

      — Ni ez naiz animaliazalea. Gure ortura katuak sartzen dira eta, harroputz halakoak, paretik ere ez dira kentzen pasatzen uzteko. Ez pentsa, ikaratu egiten naiz eraso egingo didatelakoan.

      — Konfiantzarik ez duzulako.

      — Baliteke.

      — Amak gorroto nau beti izan dituelako dudak noren alaba nintzen, aitarena edo osabarena. Nik uste dut aitarena naizela, antzagatik. Baina ama sasoi batean biekin ibili zen. Berak aitortu zidan, min ematearren. Zalantzak karrakatu egin dizkio barrenak, neure kalterako. Duda-mudak eta damua lixatu behar izan ditu, azken orduan aitarekin ezkondu izanagatik, eta ez osabarekin, betiko nobioarekin.

      — Anaia biren arteko lehian egon zen zure ama ala?

      — Ez ziren anaiak. Osaba nire osaba bihurtu zen amaren ahizparekin ezkondu zelako handik laster.

      — Hori komedia…

      — Gurasoak banatu egin ziren urte gutxira. Ez batak ez besteak ez naute maite izan sekula. Kostatu zait onartzea. Aita oraintsu hil da, esan nizun, egoitza batean. Ikustera joan nintzen, barkatu nion. Ama ikusi ez dudala... Ezin dugu bata bestearengandik hurbil egon.

      — Eta zure ahizpekin zer?

      — Haiekin normal konpontzen da. Orain ez daukat traturik inorekin… Behinola gaixorik egon nintzen umetan eta medikuak etorri behar izan zuen gurera. Arnasan marranta arraroa sumatzen zidala esan zuen, ron-ron moduko bat. Orduan amak manta altxatu eta katu bat azaldu zen nire oinen artean, poltsa beroarena egiten. Hain jo zion zankako amorratua, katua ez zen sekula itzuli. Ulertzen didazu?

Logela txikia prestatu diot zubi-pasarako. Nadinek liburu bat utzi du mesillan, La recherche de l’absolu.

      — Mais l’absolu n’existe pas! —zirikatu dut—. Harri filosofalaren bila oraindik? Ez dago ezer harriak diamante bihurtzen dituenik.

      — Bon, ez dut itxaropena guztiz galdu nahi.

      — Erosketak egitera jaitsiko naiz. Bitartean zu etzan apur batean.

      — Bai, hanka hau luze edukitzea komeni zait, baina aurrena auzokoari deitu behar diot. Haren kargu utzi dut Binoche. Kroketak ipini, ura aldatu eta hondarra garbitzea, hamabost euro eguneko.

      Ez da ideia ona izan: emakumeak telefonoa ipini dio belarrian Binocheri —jabe-lagunaren ahotsa entzun zezan— eta gaixoa aparatua goitik behera miazkatzen eta haginkatzen hasi da. Marrauak nik neuk entzun ditut.

Oparia omen dira egun hauek, hala dio Nadinek. Aje bakarra, ezeroso dabilela, tripetatik siku.

      Berandu arte lo egin dugu; hondartzan egurastu gara, kontuz, belauneko zarakarra ez bustitzeko; arrainak prestatu dizkiot jateko eta berak niri tarte tatin. “Neure benetako ahizpa” deitzen dit. Gogoko dut hori.

      Zirkuetatik salbatutako piztiak zaintzen dituen erakunde baten bideoak ere erakutsi dizkit. Hunkitu egiten da jaiotzatik kaioletan egon eta lehen aldiz lurra ukitzean tigre kumeek ageri duten emozioa ikustean.

      Auzokoak deitu dio ustekabean, jakinarazteko Binoche ez dela ia mugitzen, ile-mataza potoloak galtzen ari dela eta ez duela kakarik egiten.

      — Ezin du nire falta eraman —arrazoitu du Nadinek, betilun.

      — Ederra daukazu bueltan! Nola zen poema hura…? Etxe huts batean geratu da katua, ez daki jabea nora joan den ezta noiz arte ere, eta berdin eta aldi berean ezberdin igartzen du dena. Bakardade berri horri neurria hartu ezinik dabil… Kontsolatzeko, pentsatzen du ongi-etorri hotza egingo diola jabeari itzultzen denean.

      — Non zegoen jabea, ba, oporretan, neu bezala?

      — Ez, hilda.

      — Segituan itzuli behar dut etxera orduan. Ezingo nuke jasan beste inoren mendekurik.

Santu-santen ugazaba

Aititak atzamar-puntarekin ukiarazten zizkidan, banan-banan zenbatzeko, jentilen geziek San Sebastiani egindako zuloak. Santa Agedaren bularrak seinalatzen zizkidan erretilu batean. Eta San Rokeren txakurra, hanketako zauriak miazkatzen. Santa Katalina Alexandriakoak tertziopelo anilezko tunika zeukan. Santa Klarak, marinelen azal ondua. San Antolinek zerura zuzentzen zuen begirada, aiztoa lepoan sartuta. San Migelek, ezpata jasota, sandaliapean zanpatzen zuen izaki bihurdikatu bat, Gabonetan afaltzen genituen karakolen antza zeukana.

      Zurezko irudion kizkurrek, oin zurratuek, mantuetako izurrek, baina batez ere haien aurpegierek igortzen zuten duintasun zehaztugabeak halako mirespena ernetzen zidaten non portualdeko umeek arrantzontzien atalen izenak ikasten zituzten naturaltasun berarekin barneratu nituen haien egitandi miraritsuak.

      Absideko klabizenbaloan nota batzuk jotzen eta kandelak atabakan txanponik sartu gabe pizten uzten zidan aititak. Sakristiako tiradera batean edukitzen zuen gordeta zapata-kaxa bat santu-santen sudur, hatz eta belarriz, soineko txatalez eta bestelako pusketaz beterik. Altxor haiek, denboraren joanean erretaula nagusitik jausitakoak, berrogeitaka urtetan zehar erreskatatu zituen erratza pasatu zuenero, hautsak batzeko paleta setaz arakatuta, urre-bilatzaileak baheko legarra bezala. Txeraz kustodiatzen zituen ale polikromatuak, egunen batean artelan bikain hura berriztatuz gero irudi bakoitza oso-osorik geratzeko itxaropenez.

      Eliza, bere luxuzko atrezzoarekin, antzeztoki bat iruditzen zitzaidan, eta aitita, eszena-zuzendaria. Sakristaua baino ez zen, baina berari esker —hala uste nuen nik—, gure familiak sarbide zuzena izango zuen zeru barrenera heriotzako orduan. Nik, aitita antzeratu nahian, belaunikaldia egiten nuen gure kaleko denden paretik pasatzen nintzenean, aldareak balira legez.

Aititak sakristian ematen zuen eguna, liturgiaren prestakizunetan edota konponketak egiten. Etxera bazkaltzera etorri, ondoren pasieratxoa, eta elizara berriro. Denbora-pasatzat zeukan ortuei errepidetik behatzea Rössli bat erre bitartean. Behin batean motordun batek jo, lurrera bota eta hantxe utzita egin zuen ospa. Berak ez zukeen jazotakoaz tutik esango amak igarri izan ez balio herren egiten zuela. Besterik gabe, tergalezko praka grisaren zango-zuloa altxatu eta zauria erakutsi zion, ultzeraturik. Zauri hura sekula ez zitzaion sendatu eta urteak geroago, diabetesak gaiztotuta, hanka moztu beharra ekarri zion.

      Amak deitu zidan lehenbailehen joan nendin ospitalera. Erreustuta zegoen: oilotu egiten gara senideen gaixotasunekin badakigulako geuk ere pasatu beharko ditugula.

      — Aititak burua galdu du.

      Burua galtze hura, izatez, odoleko azukre mailak eragindako eromen behin-behinekoa izan zen. Larrialdietara heldu nintzelarik zaust egin zidan aitita joan-etorri handiko korridore batean ikusteak, hormaren kontra, presaka aparkaturiko auto baten moduan. Ohean agondu ezinik zebilen, artekoso, hipaka, bere izena poliki-poliki esan eta sosegatzen lagunduko zion baten baten sostenguaren bila.

      Diabetesaren ondorioetako bat zainak ihartzea da, sapa lehortzen zaien landareei gertatzen zaiena, eta odolaren zirkulazio eskasa konpongaitza denez gero, gertatu ohi da noiz edo noiz, giza gorputza trenkatuta geratzea —besoak nahiz hankak moztuta— fundamentu barik inausitako zuhaitz baten pareko. Abagune hartan hanka zauritua ebaki zioten eta aurrerago bestea, biak ala biak belaunetik gora.

      Bere mundualdiko azken urteetan, sarritan haztakatzen zituen izterrak manta eskoziarraren azpitik, eta esaten zuen inkesaka:

      — Hau da dolorea! Hauxe da dolorea hanketakoa!

      Amak masajea egiten zion sorbaldetan, hura ez zela-eta benetakoa, falta zitzaion atalak eragindako iruzurra baizik, segituan arinduko zitzaiola. Aitita isildu egiten zen neuri begira eta nik baiezkoa egiten nion buruarekin, arrazoia emanez, neuk ere ondotxo nekielako zer min klase zen hura ezker begia erauzi zidatenetik.

Istripua baino lehen, aititak zorro beltz handi bat ekartzen zuen etxera elizatik. Gela ilunean uzten zuen beti. Etxeko trastelekuari esaten genion hala, ez argirik ez zeukalako —bazen leiho bat eskailburura jotzen zuena—, ezpadaze pieza luzanga hartan denetarik edukitzen genuelako. Sartu eta batera, hiru armairu ziren nabarmenenak: arasa bat, bertan kontserbak, konfitura-poteak, fruitu lehorrak eta lekari-zorrotxoak errenkadaka antolatuta; jarraian hiru gorputzeko armairua, baztertutako arropak nahiz oinetakoak pilatzekoa, tartean aititaren ordezko sotana eta kasulla; eta gelaren sakonean, mihiseriaren apalategia, izaraz, xukaderaz, mahai-zapiz eta eskutrapuz mukuru.

      Lurrean sakabanatuta, ardoaren bonbilloia, txingar-ontzia, erreminten kaxa, gure jostailu zaharren zakua, gomazko abarkak eta gogoan ez dudan beste hainbat gauza egon ohi zen. Baziren, gainera, untzeetatik zintzilik, berakatz-kordak eta piper zimelak, itsasorako zirak, alfonbra-astingailua, salabardoak, argizariari lustrea ateratzeko eskoboi zurdadunak eta euli-hiltzekoak. Eta zutikako pertxero batetik txintxilizka, aititak ez beste inork erabiltzen zuen zorro misteriotsu bat.

      Kuarto iluna sentimenak kinatzeko jauregi baten modukoa zen niretzat. Behin baino gehiagotan lortu nuen zurrut egitea betunen kaxaren atzean egoten zen mistelari. Hala ere, zorro beltzaren sekretua artean argitzerik izan ez eta hartaz nekien bakarra zera zen, noizean behin nork edo nork gure atean dei egin eta aitita zorroa besapean hartuta ateratzen zela kalera.

      Amumari galdetu nionean ea barruan zer zegoen, erantzun zidan elizako gauza bat zela.

      — Elizako gauza bat? Orduan zergatik daukagu etxean?

      Zorrokoteak ez zeukan, inondik ere, aititak sakristian txukun-txukun jagoten zituen zamau bordatuen, alpakazko kalizen edota eguzki izpien itxuran mailu finez landutako kustodien antzik.

      — Etxean edukita aititak ez duelako bila joan behar gauean behar izanez gero.

      — Baina zer dago barruan?

      — Krisma santua.

      Azalpen hori eta hutsa, hortxe-hortxe. Lehenago, umeoi ez zitzaigun esplikazio handirik ematen.

Gau batean aitita eta biok baino ez geunden etxean, ama eta amuma klinikan zeudelako amabitxirekin. Fideo-zopa afalduta, aititak harrikoa egin zuen eta nik tarinaren kaiola estali nuen ezpain-zapi batekin, aulki gainera igota, ez nintzen-eta bestela iristen.

      Lokartu barik nengoen tinbrea aditu nuenean. Gure ateak behazulo galanta zeukan, alpakazkoa, hegal birakari eta guztikoa beste aldekoa aise ikusteko. Emakume bat zen, sakristauaz galdezka. Aitita bazetorren ate ondora.

      — Halako kalean, atzenengo atean —esan zuen alde egin baino lehen.

      Aititak ordezko sotana ipini, zorro beltza hartu eta etxetik irten zen.

      — Zu lotara. Laster naiz hemen.

      Atea itxi zuenerako kasulla parpailadunari heldu nion arropa erabiliaren armairutzarretik eta pijamaren gainetik jantzi nuen. Orkatiletaraino neukan. Bat-bateko akolito bihurtuta, ziztuan egin nuen eskaileretan behera.

      Guretik arrantzaleen auzategira bazen tarte bat, baina banekien joaten, zaintzen ninduen neskatoaren gurasoek hantxe zeukatelako taberna. Haizeak hodeiak zerabiltzan, txibia-tintatan bustitako ogi-maminen antzeko laino malatsak. Urrunetik jarraitu nion aititaren eite konkorrari kale lauzatuetan barrena. Halako batean, mozkorti batekin topo egin zuen. Aititaren ahotsa gizonari errietaka.

      Parera heldu nintzaionean, aititak besoak jaso zituen, harriduraz, eta pausoa zalutu zuen.

      — Ez ote zara etortzeaz damutuko… —esan zidan—. Eutsi, eroan zeuk.

      Eta eskuan ipini zidan zorro beltza. Egundoko beldurra sentitu nuen orduan eta leihoetan lehortzen ipinitako kolaioak saguzarrak iruditu zitzaizkidan.

Esandako tokian zegoen emakumea. Hirugarren solairuraino gidatu gintuen tarteune bakarreko eskaileratik. Etxe barruan, errezel batek egiten zuen atearena logela txatxar bat pasillotik bereizteko. Ohe bat zegoen logelan, tornuan egindako barroteduna, eta hantxe luze, andre zahar bat. Atsoaren oinak zakar mugitzen ari ziren ohazalaren azpian eta, burua alderdi batera jausita zeukan arren, gurera etorritakoa —alaba edo erraina, hurrean— tematuta zegoen tximak orraztu nahian. Beste hegalean gizonezko bat zegoen zutunik, hilzorikoari eskutik oratzen. Ez zegoen inolako apainketarik arrosario itzel bat izan ezik, garau potoloak okaranen tamainakoak, lanparatik dilindan. Aititak zokondo batean belaunikatzeko keinua egin zidan. Poltsikoan karamelu ia desegindako bat topatu eta ahora sartu nuen.

      Geroxeago, abadea etorri zenean, orduantxe ikusi ahal izan nuen, azkenean, zer zegoen zorroan. Tresna bi atera zituzten: bata zen zilindro zilarkara bat; bestea, harekin jokoa egiten zuen kutxatila bat, marrazkiak erliebean zituena. Aititak kutxatilatik gaza bat atera eta, zilindroari tapoia kenduta, olio argi batean busti zuen. Ondoren abadeari eman zion eta abadeak harekin gurutzearen seinalea egin zuen gaixoaren bekokian lehenik, eta beste gurutze bana esku bakoitzean, hitz batzuk esan ahala. Atsoaren eztarria zabu herdoilduen gurgura egiten hasi zen. Aititak gelatik irteteko agindu zidan.

      Pasilloaren muturrean, beiradun ate batean argitasuna antzemanda, hara egin nuen. Etengailuari sakatu nionean, labezomorro tropel bat arineketan ezkutatu zen egurtokiaren azpian. Sehaska handi batean eserita zegoen irudi batek so egin zidan.

      Mutiko bat zen, aurpegia zarakarrez betea. Tripek txilinbuelta egin zidaten. Bere burua kulunkatzen ari zen, irrintzi ahul batekin “amuma, amuma…” deika. Adurra zerion. Besoak luzatu zituen nigana.

      Ez nuen jakin zer egin. Eskuak erakutsi nizkion, hutsik. Negarra zakartu egin zitzaion eta malkoek dizdizka jarri zizkioten pusla gogortuak, lapa itxurakoak.

      Orduan pitxertxo bati erreparatu nion txapan eta bertako tanta batzuk isuri nituen musuzapira: abadeari ikusitako erritu bera egin nion mutilari. Jabaldu egin zen. Gero karamelua ahotik atera eta ahoan sartu nion. Isil-isilik etzan zen sehaskatzarrean.

      Neu ere isil-isilik atarira jaitsi eta hantxe geratu nintzen aititari itxaroten. Goiz-alba zen iratzarri ninduenerako. Eskutik heldu zidan altxatzeko, baina amutik beranduegi askatutako lazuna sentitu nintzen hala ere.

Euria barra-barra kanposantuan. Tente gaude dilista-purea dirudien lurtzaren ondoan. Jendetza familiaren inguru-minguru, denok zurtuta nobedadearekin: kamioi batek aurretik eraman du eskola-ume bat. Murmurioa aditzen da, erlebatza gosetia gara.

      Aititak intsentsu-ontzia eskaini dio abadeari eta abadeak hiru bider zipriztindu du katabuta. Zaparradak potxingoa sortu du zuloan. Apo bat dabil txapla-txapla. Lur palakada bat bota diote. Apoa zuloan gora dabil eginahalean, baina txirrist doa sakonera.

      Atsoaren etxean ezagututako mutikoa etorri zait gogora, eta martiriak etorri zaizkit gogora, beti hain bakarrik eta hain bakarturik, eta otu zait baten batek lagundu beharko liokeela apoari zulotik irteten, baina inork ez du zirkinik egiten, ezta neuk ere. Isiltasun betean ikusi dugu zerraldoa piztiaren gainean pausatzen, eta loreak jausi eta jausten, eta neure kolkorako pentsatu dut eskerrak aitita santu-santen ugazaba den, ezen horri esker, gu, behinik behin, salbatuko baikara.

My first thanksgiving

Santa Barbarako kai muturrean haize-arrosa bat dago. Kaia luzea da, zurezkoa, eta hondoan jositako taket sendo piloak eusten dio. Etorbidean hasten da, hondartza erdibituz, alde bakoitzaren mugetan palmondo ilarak, eta pelikano beltzak ur-bazterretan atsedentzen. Txoriok, ontziak bueltatzen direnero, harrabotsean inguratzen dira kaira.

      Ontziralekuaren erdigunean bada etxe moltso bat, leiho guztiak zuri. Urrunetik ikusita, arrantzale auzo idilikoa ematen du, baina izatez jatetxeak, izozkitegiak, bisuteria dendak eta Channel Islands naturparkera joateko txangoak saltzen dituzten agentziak dira. Argazkiek balea grisak eta xibartak ikustera joateko gogoa pizten dute.

      Kaiaren puntaren puntan dago haize-arrosa, zoruko oholetan zizelkaturik. Birritan jarri naiz ikur horren erdian, hirian egondako aldi bietan, puntu kardinalak adierazten dituzten inizialez inguraturik, zutunik eguzkipean, begiak itxita eta bekokia gora, tenplu baten gurutzaduran bezala goi-goiko argiaren zain.

      Batzuoi arrain bera behin baino gehiagotan jan beharra tokatzen zaigu bizitzan. Ez dakit hala jazotzen zaigun gosea ase nahian ur berdintsuetara botatzen dugulako sarea edo mareak ez digulako ematen guretzat propio gordeta daukana baizik.

Iris Ferrettik afaltzeko gonbita egin zidan, estilo kolonialeko txalet atxikien urbanizazio batean. Ez zitzaidakeen inporta izango hotelean geratzea nire boligrafoarekin eta jet lagarekin, baina berak ezegokia iritzi zion ni bakarrik uzteari Esker Emate Egunean.

      Bezperatik nengoen bertan, kongresu batean parte hartzeko. Hori esateak, beharbada, glamour tanta bat emango dit, baina zintzoa izanda, baditut zalantzak horrelako jardueren benetako helmenaz eta, horrenbestez, lanbide honek berarekin dauzkan elorrioen pagamendu gisa hartzen ditut.

      Zazpietan azaldu nintzen anfitrioiarentzako gazazko zapi bat eta ardo botila bi erosita, bata beltza eta bestea zuria, ez nuen jakin-eta zein aukeratu. Saloian zeuden ordurako haren hiru lankide: Margaret, kritikako irakaslea; Dave, hizkuntza gutxituetan aditua; eta Ainhoa, euskal kultura irakasten zuen neska bat, ezagun egin zitzaidana, ez nekien zertatik.

      — Ez zenuen indioilar betea prestatuko —esan nion txantxetan Irisi musu parea emanda.

      — Ezin izan dut. Medikuarenera eraman behar izan dut semea. Ondoezik dago, izozki gehiegi… Zu zer moduz?

      — Pozarren hemen.

      — Zortea izan duzu sasoi honetan etorrita. Gaur egun berezia da. Eseri nahi duzun tokian.

      — Beti ospatzen duzue hogeita bostean?

      — Ez, azaroko laugarren ostegunean —hasi zen Margaret azaltzen—. Badakizu jai honek Ingalaterrako ohitura batean duela sustraia. Tira, frantsesek ere egiten zuten Kanadan aroaren amaierako festa. Bada pintura bat, Jennie Brownscomberena, The First Thanksgiving at Plymouth, ikusgarria. Kolonoak agertzen dira mahai inguruan jan-edana indioekin partekatzen…

      Davek moztu egin zion Margareti:

      — Edo alderantziz. Ezagutzen dut pintura hori: landa-bazkari idealizatua, iruzur hutsa. Hasieran kolonoek ez zeukaten zer jan, eta natiboei esker biziraun zuten, haiek haziak emanda eta arrantzan irakatsita.

      Margaretek ezentzunarena egin zuen:

      — Indioak pinturaren eskuinaldean ageri dira, belartzan eserita, komunitateari so. Zuriak otoitzean, mahaia bedeinkatzen. Bizpahiru jefe ere badira tartean, koroa lumadun eta guzti.

      — Barkatu —sartu nintzen bat-batean—. Kanape hauek primerakoak dira. Zer da, atuna?

      — Ainhoak ekarri ditu.

      — Santa Barbara torradak: atun koxkorrak izkira, ahuakate, olagarro eta tipula nahaskiaren gainean. Eginda saltzen dituzte pasealekuko The Fish House-n.

      Davek bereari heldu zion berriro:

      — Badakigu nola bukatu zen bizikidetza. Lurra entregatzeko presioak hasi ziren, liderren buruak zikaietan josi zituzten, eta haien seme-alabak esklabo saldu.

      Margaretek bafa egin zuen.

      — Guk ere badaukagu atunarekin egiten den plater bat —segitu nuen, hitz beste eginez irakasle bien arteko tenka igarrita—. Patata, tipula, piperra eta tomatea erregosiz egiten da, marmitakoa.

      Davek ahoa okertu zuen, edo Margaretekin gaitzituta, edo berriz ere solasaren haria eten niolako.

      — Marmitakoaren izena “marmita” hitzetik dator, arrantzaleek barkuan kozinatzeko erabiltzen zuten lapikoaren izenetik. Eginerraza da, ezta, Ainhoa?

      — Ideiarik ere ez.

      — Baten batek sukaldea utziz gero prest naukazue egiteko.

      — Neure lantxan joan gintezke atunetan —esan zuen Davek bat-batean ernatuta.

      — Ezin hobeto.

      Hara: lagunarte atseginean nagoen guztian —are gehiago otordu baten giroan— konfidentziak egitera jotzen dut. Bizitza pribatua komunikatzeak badu, besteak beste, solaskideak gogaide bihurtzeko grazia.

      — Hona lehen aldiz etorri nintzenean iruditu zitzaidan hemen etxebakoak ere zoriontsuak zirela State Street-eko jarlekuetan lotan, izarren azpian.

      — Klimak laguntzen du drama arintzen, arrazoi duzu.

      — Dena topatu dut berdin, edo ia berdin. Badakizue zer egin nuen atzo, heldu eta batera? Kai-muturrera joan, haize-arrosa ikustera.

      — Haize-arrosa bat al dago han?

      — Ez da bereizten apenas. Zarpailduta dago… Denborak ez du gupidarik.

      — Ez inorekin, ez ezerekin.

      — Kontua da orduan etorri nintzenean aldi eskasa pasatzen ari nintzela, amodio biren artean…

      Irisek barre-algara bota eta kopa luzatu zidan topa egiteko:

      — Ongi etorri klubera!

      — Eta orain, urteak geroago, antzera nago.

      — Antzera baina ez atzera, ezta? Ez zara ibiliko protagonista berberekin, diot nik —esan zuen Margaretek begiak bixi-bixi.

      — Ez, mesedez…

      — Eta iruditzen zaizu Santa Barbarako haize-arrosa galdezka duzula ea zer norabide hartuko duzun.

      Ironia zerion Daveren tonuari. Hala ere, Ainhoaren ahots meharra izan zen harritu ninduena.

      — Inoiz ez duzu jakin aukeratzen.

      Afalkideen jakinmina hauteman nuen, lau dardo dianari apuntatzen.

      — Ez zenuen jakin lanpostu hartarako elkarrizketa egin zenidanean. Nobatoa nintzen, ikasketak orduantxe amaituta, baina arnasa baino beharrezkoagoa nuen lana. Belauniko jarri ez nintzenean…

      Sorpresa. Noiz edo noiz pentsatu izan dut ogibidearen kausaz nik kaltetutako guztiak zonbi aldra baten moduan esnatuko balira nire memoriaren izurretatik, grausk irentsiko nindukeela lotsariak. Alabaina, neure alde esan beharko dut ez zela pagotxa hautagaiak apartatzea, datu objektiboez gain (ortografia-akatsak, erdarakadak, edukien azalkeria) inpresioak ere sartzen zirelako jokoan (sasijakintsua, trebatugabea, kokoloa).

      — Ez dakit ba zergatik utzi zintudan albora, ez naiz gogoratzen. Kontsolagarria bazaizu-edo, bulego hura ez zen paradisua.

      Irisek ogi-birrinak batzeari ekin zion. Margaretek eztultxoa egin zuen. Davek tabakoa atera zuen alkandoraren poltsikotik.

      — Hala entzun dut. Dena den, orain ez du axola. Askoz hobeto ibili naiz beste bide batetik, bistan da.

      Dave patiora atera zen erretzera. Zigarretaren txingarra bugainbilearen ondoan. Bero-ufada batek hartu zuen saloia. Ile-orratza soltatu eta ilea astindu nuen estura disimulatzeko.

      — Pozten naiz, Ainhoa.

Atuna kordoka zebilen. Portutik irtetean, Daveren lantxaren mantenuaz arduratzen zen mexikarrak irakatsi zidan amuan maluta jartzen. Bera leman zihoan. Popatik bota genituen kanaberak kostatik urrundu ahala, eta milia batzuk egin genituenerako tenkada sentitu nuen. Indar egin nuen kanabera hanken artean neukala. Davek abiadura moteldu zuen.

      — Eutsi —esan zidan Orlandok—. Eutsi, baina kontuz tiratu arrainari ezpaina apurtu barik, ihes egingo luke bestela eta.

      Atunak amore eman zuen azkenean. Gorantz altxatu nuen eta Orlandok kakoa inkatu zion zakatzetan, kareletik sartzeko. Tarte luze batez egon zen lurrean takada sorrak jo eta jo. Orlandok kolpe batez moztu zion burua aihotzarekin, eta ondoren, bihurrikatu eta harekin batera erauzi zizkion tripak, haragi-dandar potoloa. Odola euri mamia legez jausi zen ontzi-bizkarrean jarritako olanara.

      Goizaren hondarra kontu-kontari eman genuen. Ohar batzuk ere idatzi nituen koadernoan: on egiten dit aire zabalean pentsatzeak. Davek kabinako aginte-taula erakutsi eta esan zidan, keinu eginda:

      — Ea zer diotsun konpas honek…

      Gustura hartu nuen konplizitate seinale hori.

      Anacaparen ondotik pasatu ginen. Sumendia izaniko uhartea da, hiru harkaitzen multzo bipila, zuhaitzik bat ere ez duena. Labar malkartsuak zut barneratzen dira itsasoan, granitozko aiztoak. Han-hemenka distira horixkak, koreopsiak. Davek azaldu zidan irlaren izena chumash hizkuntzatik datorrela, eta “mirari uhartea edo uharte lilurazkoa” esan nahi duela.

      — Ehunka kobazulo daude hormetan. Hala ere, uharri-lekuak ezagutu ezean hobe ez hurbildu. Kosta hau traidorea da.

      — Ezin daiteke uhartea oinez ikusi?

      — Bidezidorra dago mutur batetik bestera, baina itsas txoriei ez zaie gustatzen arrotzik eurenean.

      Prismatikoak hartu nituen ea petrelen bat ikusten nuen.

      Pristi-prasta ozena aditu genuen orduan. Balea bat eta kumea azaleratu ziren gugandik hurbil. Gorputzar haien igurtzia uraren kontra, sinfonia natural euforikoena iruditu zitzaidan. Eskerrak eman nituen isilka.

      — Noiz arte geratuko zara?

      — Beste lau egun. Asmoa daukat misioen ibilbidea egiteko, parte bat.

      — Eta hori?

      — Umetan eduki nuelako liburu bat, Ezpata eta gurutzea...

      — Misiolariak, tunikadun hiltzaileak inperioaren zerbitzura.

      — Hori ez da asko esatea?

      — Misioak estrategia bat izan ziren lurraldea menderatu eta hiriak nahiz portuak fundatzeko. Kontzentrazio-eremuak bihurtu ziren indigena askorentzat, arimak salbatzeko tokiak zirelakoan. Polita engainua… Derrigor jaurti behar suzko geziak.

      — Orduan ez dizut esango Santa Barbararen fundatzailea frantziskotar euskaldun bat izan zenik. Turismo-gidan irakurri dut.

      Ilunabarrean itsasargiaren sirena entzun genuen Orlandoren aihotzak atuna trontzatan zatitzean eginiko klaskadekin nahastean.

Hoteleko wifiak audio-mezua sartu zidan telefonora. Ahots alaia zeukan igorleak:

      — Zeu zinen! Momentuan konturatu naiz. Olatuetan nenbilen eta ondora etorri zait itsas txori bat, mokogorria. Zeure ezpainen koloreko mokoa zeukan, iguala. Denbora guztian eduki dut alboz begira, eskuin begiarekin, zeuk legez, berdin-berdin. Paraje honetan ez da ibiltzen horrelakorik. Zauden tokitik etorri da. Zeuk bidali didazu zurekin ez ahazteko.

      Neure arterako egin nuen sarritan hainbat hobeto egongo ginatekeela isilik.

Daveren estudioan bildu ginen. Jolasean ziharduten umeen algarak iristen zitzaizkigun pasealekutik. Bikoteak zebiltzan bizikletan, artistak trepetak aldean eta eskaleak fardeltzarrak atoian. Bohemio bizarluze bat hareazko eskultura bat egiten ari zen hondartzan, gure terrazaren azpi-azpian.

      Margaretek eta Irisek saltsa koloretsuz beteriko katiluak ipini zituzten mahaian Ainhoak landareak ureztatu bitartean. Bazirudien ezabaturik zuela niganako herra. Orlando ere bertan zen, gitarrarekin kantatzen eskudelean bermatuta. Davek mojitoa zerbitzatu zuenean buztinezko kazolatxoetan atera nuen marmitakoa, guakamaioen marrazkiak zeuzkan zamau baten gainean.

      — Lekeitioko errezeta.

      Koilarak saldan. Dranga barrura.

      Eta Margaret arrapaladan joan zen komunera eta Irisek aurpegia hondoratu zuen lorontzi batean. Orlandok izotza sartu zuen ahoan eta Davek biraoa bota zuen. Neure koilarakada irentsi eta garretan sentitu nuen hestegorria.

      Ainhoa begira-begira neukan. Segidan, sandalien takoiekin kli-kla eginez alde egin zuen, Dave atzetik zuela, zangoka. Autoaren motorra garajetik irteten.

      Bet-betan haizea altxatu zen eta balantzaka jarri zigun eguzkitakoa. Hondar-bolada batek mahaia hartu zuen osorik. Ospa egiteko aitzakiak murduskatzen hasi ginen.

      — Astelehenean 9. gelan —agurtu ninduen Irisek.

      — Neska hori pittin bat zoratuta dago —esan zidan Margaretek belarrira—. Norabait eramatea nahi, Orlando?

      Bakarrik geratu nintzenean, komunzulotik bota nuen marmitakoa. Saltsak hozkailuan sartu eta terrazara atera nintzen poltsaren bila, alde egiteko. Giltza atean.

      Ez zen inor geratzen behean, denak galernak uxatuta. Hondartzan hareazko eskultura hura besterik ez, haizeak desitxuratua, iparrorratz moldegabetu bat. Dave atzetik hurbildu zitzaidan eta besoa jarri zidan sorbaldan, irudia zeharo desegin zen arte.

Teselak

Eta memoriaren tokiek diz-diz egiten zuten

mosaiko urrekara batetik erauzitako teselen antzera.

MARTIN LOPEZ VEGA

Etxe dotore baten alboko petrilean jesarrita gaude, Karraspioko bidean. Ama galtzorratzekin eta amabitxi liburu bati orri-pasaka. Landare bati hostoak kendu eta zabal-zabal paratu ditut harrian, oihalkiak mostradorean bezala. Zuloak egiten ari natzaie galtzorratz batekin. Kontuz, laztana. Hostoan bordatu nahi dut, grabatu, idatzi. Eguzkiaren islak platanoetan.

Kontuz bizikletan garbosoegi ibili eta emamintza urratu barik. Kontuz koadernoa galdu eta baten batek barruan pentsamenduren bat aurkitu barik. Kontuz otsoarekin eta haren forma ugariekin: marihuanarekin, txanpon-makinekin, neska-mutil askojakinekin. Kontuz legenarra harrapatu barik, Ben Hurren arrebak bezala. Kontuz hegan goregi egiteagatik hegalak urtu barik. Kontuz txoriek ogi-papurrak jan eta zu itzulerako bidea topatu ezinik geratu barik, kale gorrian.

Kalean izaten dira gure olgetak, denda aurreko iturri ondoan eta inguruko kantoietan. Neguan antzerkia egiten dugu, berokiak aurpegi-bueltan lotuta, tunikak eta mantuak irudikatzeko. Zu artzaina, hori aingerua, zuok astoa eta idia. Portala portaletan. Nik Maria izan nahi dut, baina horretarako pezeta bat ordaindu behar zaie neska handiei. Haiek, ordea, musutruk hartzen didate andrakila, Jesus umearena egiteko.

Andrakila bat agertzen zen aurpegia erreta, zinean, Bizitzaren zuhaitza. Elizabeth Taylorrek, burutik eginda, sua eman dio etxeari. Amuma eskua ezpainetan ipinita hasi da berbetan. Gure ahizpa ere erre egin zen. Besteok amarekin geunden soroan, eta txikiena utzi zuen laratzaren kargu. Gonak su hartu zion. Auzokoak ikusi, eta putzura sakatu zion. Lehenengo erre, eta gero egosi egin zen, gizaja. Neskatxo bat irudikatzen dut nire ohe ondoan gauero. Begiak irekitzen ditudanean, su hartzen du.

Andre taldeak sanjuan sua piztu du uren depositoaren gainaldean. Biribilketan gabiltza. Jausi egin naiz, eta T.k gaseosa apur batez garbitu dit belaunburua. Su gainetik salto egin ahal bagenu, nora joango zinateke? Berari soinekoa lohitu zaio eta gaseosaz garbitu diot neuk ere. Zerura. Eta zu? Lagunaren begiak ipurtargiak dira ilunsentian. Bambiren basora, zurekin. Eta ez dugu mutilik eroango.

Mutilek hankak kentzen dizkiete karramarroei. Mutilek arratoiak ehizatzen dituzte txinberekin. Mutilek sutara jaurtitzen dituzte barraskiloak. Mutilek plazako usoak akabatzen dituzte tiragomekin. Mutilek labanaz mozten diete buztana sugandilei. Karramarroak, arratoiak, barraskiloak, usoak, sugandilak gara mutilentzat. Haiengandik ihesi, amaren dendan hartzen dugu aterpe.

Amak esaten du gizabidezkoa dela oihala erosten duenari zentimetro batzuk debalde ematea. Andre adinekoek mantelina beltzak erosten dituzte, mezatarako; andre gazteek, trapu zuriak. Halako trapuak etxeko harraskan ikusten ditut noizbehinka, lixiba-uretan beratzen. Ura gorriztaturik egoten da, bertara ardoa edo odola jausi izan balira bezala.

Amuma eta tia mantelinak jantzita atera dira, baina atzera datoz ikara batean. Errezoan hasi dira ezkaratzean. Aitak kontraleihoak itxi ditu. Amak partxisa atera, eta gela batean ipini gaitu neba eta biok. Egon hemen eta ez egin zaratarik. Tiroak. Setio luzea. Arrastian odola ikusi dugu gure kaleko atari baten aurrean, zuloak hormetan.

Horma-papereko loreak elur artean dabiltza flotean. Amabitxiren berbak ere malutak dira, ia desegitear ahoskatu baino lehen. Alboan etzaten naiz kolegiotik natorrenean, irakurtzen ari dena entzuteko. Pasarte batzuk leituarazten dizkit. Ekarri bitxiontzia. Belarritako perladunak, kristalezko arrosarioa, domina bat idazkun batekin: octubre, fidelidad. Eraztun bat ipini dit, amatista gardena. Zuretzat. Morea izango da aurrerantzean nire kolorea.

Morea da Dasharen maillota, eskotea perleriaz apaindua. Kosakoen printzesa zaldiari uhaletik helduta agertu da pistara, Doctor Zhivagoren doinuan. Tarteka zaldiari zer edo zer belarrira xuxurlatu, eta tarteka irrintzi egiten du, zamalketan. Estankora bidali gaitu Piper erostera. Propina, zigarro mentolduna. Gaur presaz gabiltza, ez diogu Maritxuri utzi begiak pintatzen. Astilleroko arrapalan erre dugu zigarroa, zeru izarratuaren azpian.

Tristezia eragiten dit zirkuak. Mutilek katuak ehizatzen dituzte patata-zakuak koipez igurtzita, edo txitxin lauskituak kristal-birrinez nahastuta. Katu bat, hiru sarrera. Tigreek grauskada batean irensten dituzte, artean bizirik daudela. Kaioletako lastoa gorritu egiten da, eta hesian gordetako zaldiek begiak zuri ipini eta ostikoz jotzen dute airea. Niri osabak oparitzen dizkit sarrerak. Zirku-jabeek ematen dizkiote sarrerak, eta fitxak barrakeroek, udaletxean lan egiten duelako, Impuestos y tarifas.

Osaba paperak erretzen ari da txapan. Lehengoan aldaba jo zuen Guardia Zibilak. Okerreko tokira etorri ziren gazte baten bila. Osabak egunak eman zituen burumakur. Salako gortinen artean disimulaturik ikurrina daukagu, baita pala bat ere, ezpata-dantzariak pintatuta. Miarritzetik osabak ekarritako zilarrezko eskumuturrekoak zazpi katebegi ditu, bakoitza armarri bat. Eskutitzak ere erreko ditut, badaezpada.

Amak eskutitzak idazten ditu dendan. Beti egiten du gurutzetxo bat goiburuan, data jarri baino lehen. Idatziak idatzita geratzen dira, umea. Nik debereak egiten ditut. Idazlana baldin bada, izenburuaren gainean gurutzetxo bat marrazten dut neuk ere, amaren ohitura antzeratuz. Amak, ez dituenean benetako izenak idatzi nahi, inizialak ipintzen ditu gutunetan.

Errekorteek ere inizialak dauzkate grabatuta: J H S. Aititari eskatzen dizkiogu tripa-zorriak entretenitzeko. Paperezko kukurutxoetan ematen dizkigu. Hogeita bost ostia ateratzen ei ditu galirinezko plantxa bakoitzetik, zulagailuarekin banan-banan ebakita. Soberakinak jateko, parkeko magnoliaren azpian jartzen gara ilaran, baina mutilek kendu egiten digute merienda, ukondoa bihurrituta.

Batzuetan, merienda lortzeko, ura eramaten diogu txurreroari. Binaka joaten gara elizosteko gasolindegira, baldea mangerarekin betetzera. Kostata itzultzen diogu baldea, uretan kakalardoen antzeko milioika zomorro iletsu imajinatzen ditugula. Zorionez, txurrerian ez daukate mikroskopiorik. Lehen txurro biribila ematen ziguten, barraskilo antzekoa, azukre barik. Orain ez, Koittaduaren erruz.

Gure atzetik etortzen da toki guztietara. Mutikote kankailua da. Bebarru batean bizi dira ama eta bera. Leiho bakarra daukate kalera, tapak beti zabalik. Leihotik hara gela bat ikusten da, ezkaratza eta lotokia, dena bat. Amak kadiran ematen du eguna, kanporako josten. Ez dauka gure amen antzik: arrakada damaskinatuak erabiltzen ditu, eta peinetak. Koittaduak txiza egin zuen txurreriako baldean, mutil handiek derrigortuta; bestela, mundu guztiari esango zioten “sekretua”.

Sekretua zera da, kanpaia jotzen harrapatu zutela komentuko zerkan. Guk ez genuen ikusi, eta eskerrak. Horrexegatik egin behar izan zuen pixa baldean eta horrexegatik amaitu ziren debaldeko txurroak. Orain hospizioan dago. Mutil handiek Arropaingo ortu batera bialdu zuten oilo-lapurretan: oilo bat, sarrera bi. Ortulauak txakurra bota zion eta atezuan agertu zen plazan, berna-hezurra bistan eta txita bat kolkoan itota. Ez ei da ohetik jaikitzen.

Ohe bakarrean egiten dugu lo tiak eta biok. Ohazala loreduna da. Tiaren gorputzaren kontra estutzen naiz. Kanela arnasten dut haren ilean, Sultana untura. Goizetan sagarra ekartzen dit ohera. Ez jagi oraindik, lupua baino hotzago dago. Zaratak ezkaratzean. Sekretu bat esan behar dizut, tia. Ez dut nahi zapatua heltzerik, nebak ozpina edanarazten dit kuarto ilunean. Barre-algara egin du, ez dit ulertu.

Tia berba gutxikoa da. Ipuin bat bakarrik daki, azeriak otsoari tranpa egin zionekoa: osineko ura edanarazi zion, bertan islaturiko iletargia taloa zela-eta. Ahotsa hanpatzen du azeriak otsoari popatik kortxoa atera ziola kontatzean. Handik irten zen uraren urak gari guztiak hondatu zituen. Ez dut inoiz garirik ikusi. Alabaina, uholdea ikusten dut Lumentzan behera, hango piku-arbolak eta porruak eta ziazerbak jo eta alferrik galtzen.

Uholdeak zerbait ekarri du. Arin-aringa goaz Isuntzara. Izurde batek hondarra jo du. Euliak dabilzkio muturrean eta begietan. Azal berunkara dauka, orbanak tarteka. Nekez hartzen du arnasa. Ezetz ukitu. Atzamarrarekin ukitu dut lehenengo; ondoren, eskua pasatu diot bizkar partetik. Usaina geratu zait itsatsita. Eta izurdearen begi-ninia neurean, gero eta gero etxean hiltzen ikusiko ditudanen agonian iltzatuko zaidan nini berbera.

Gratis et amore

Paseatzera atera naiz informatika-gela Bogdanek eta Darak hartu dutelako beren nobelaren itzulpena zuzentzeko. Protagonista artista bat da, Bulgariako espresionismoaren ardatza izan zena eta larrutik ordaindu zuena gai sozialak jorratu izana. Gobernuak isunez zamatu zuen eta obra konfiskatu zion. Poliziak bahituta desagertu zen 1925ean, hogeita hamar urte zituela. Geo Mileven argazkia erakutsi didatenean, Lauaxetaren airea hartu diot antiojo biribil, alkandora almidoitu eta ile gantzutuan.

      Bogdanek ez du ia inorekin hitz egiten, baina datu bat aipatzeko bulkada sentitu du —niretzat interesgarria delakoan—, eta Darari eskatu dio azaltzeko Mileven gorpua hirurogeiko hamarkadan aurkitu zutela hobi arrunt batean Sofiatik hurbil eta bere kristalezko begiari esker identifikatu ahal izan zutela.

      Horixe da nitaz dakitena, egoitza honetan egoteko motiboa eman didan liburuaren izenburua. Berba diplomatiko bat esanez alde egin dut. Airea hartu beharra daukat geroxeago lanari erasotzeko.

      Makatzen artetik errepideraino jotzen duen hartxintxarrezko bidexkatik jaitsi eta basora sartu naiz bihurgune batean. Hosto franko dago lurrean, belarra tantokatuz. Aurrerago aintzira bat ageri da, azal berdatutik kanpora enbor maskalduak irteten zaizkiola hezur hautsien antzera. Pikorta granatedun lezken artean zerbait dabil, birigarroa azterka.

      Artega nago. Egunotan ez dut ganorazko ezer idatzi. Z.k esan dit balitekeela etxearen azpian edo bertatik hurbil ur batuak egotea eta horrek eragina izatea neure barnera biltzeko. Gainera, gauero izan ditut amesgaiztoak, sukaldariak afaria apailatzeko erabiltzen dituen ongailuen erruz. Atzo esan nion:

      — Sukaldari bikaina zara, Rita, baina gau osoa ematen dut gizonezkoekin ametsetan.

      Raulek, kazetari txiletarrak, errezetak pasatzeko eskatu zion Ritari, barre-zantzoka.

Z.k gaizki darama nire falta, hala dio. Noizean behin geratzen gara gure plan horietakoren bat egiteko: klaustro erromanikoak zein Nerbioi aldeko paisaia endekatua aztertu, edota, eskutik helduta, auto barruan munduari buruz eztabaidatzeko. Inoiz edo behin elizaren batera sartu eta jarrita egoten gara. Irudipena daukat berak otoitz egiten duela berarekin maitemindu nadin gure artekoaz nekatu orduko. Nik neure buruarekin hitz egiten dut.

      Ez dut jakin nahi zelan moldatu den arrosa sorta hori honaino helarazteko. Debekatu egin diot opariak egitea: bere berba-parrasta finola da gura dudana. Bere erretorika eta lirismoa hain dira beste garai batekoak, dibertitu egiten naute. Oasi bat omen naiz bere bizimodua orain arte izan den basamortuan. Ai, Z., neure trobadore zintzoa zara, baina ez ote duzu alferrik jo nire dorreko atea.

      Z.k dio ez naizela zaintzen, horrexegatik agertu behar izan zuela emanaldi hartan. Gutxi eskatzen dit, nire denboraren hondakinak, eta apal onartzen ditu nire umore-aldaketak nahiz aldizkako zakarkeriak bere grinari txiri egin nahi diodanean.

      Aitortu zidan aurreko bizitza batean ezagutu ninduela, eta hain luzaroan egon dela nirekin berriz elkartzeko zain, zotinka hasi eta ez nuen bera lasaitzeko modurik aurkitu. Hirurogeita hamar urte beteko ditu laster.

      Nire idazkaria izan nahi luke, txoferra, mandataria, konpontzailea, erizaina, konfesorea. Gratis et amore. Ameskeria horrek samurtu egiten nau eskandalizatu adina. Buruaren irakinak ez dio uzten ulertzen nire antsiak beste estilo batekoak direla.

      Ez zaizkit ardura bere lepoko girgiloak ezta mokorreko protesiaren orbaina ere. Ez dut ernegatzen bere ibilkera mantsoarekin ezta jatetxe guztietan zer edo zergatik kexatzeko duen maniarekin ere. Ez nau nardatzen bere hatsak, uneka garratza denak. Ez naiz lotsatzen bere janzkerarekin.

      Iloba eta neu zaintzea du gurari nagusia. Utzi egiten diot. Zilegi da inork jagoten gaituela sentitzeko eskubidea.

Zeruak franela bustia ematen du. Beherenean, lurra arnasa malbakara askatzen ari da adar biluzien artera. Ez da zaratarik, auto banakena izan ezik, urrun samar. Isiltasuna hain da trinkoa, eskuko telefonoaren klikadek, argazkiak egitean, aizto-sastadak dirudite.

      Basahate aldra bat agertu da eskuinetik. Beronen karrankak beste soinu batzuk bizitu ditu, mikaren uhuria, okilaren kras-krasa. Aitzinago gustuko nituen ahateak; orain amorrua diet.

      Parkean bazen eskudela erromantizista batekin apainduriko urmael bat. Behinola hango ahate kuadrilla ezin aztoratuago zebilen beste ahate baten inguruan buelta eta buelta, nahiz eta beste hori baldar egon flotean, burua uretan hondoratuta. Ahate bururdinak gainean paratzen zitzaizkion txandaka. Gero aldendu eta berriz arrimatzen zitzaizkion, katuak arrandegietako zaborrontzietara legez, zer jan topatu nahiz topatu ez.

      — Zer gertatzen zaio bazterrean geldi dagoen ahateari? —galdetu nion begira zegoen gizonezko bati. Lurrean sakabanatutako zigarro-mutxikinak kontuan hartuz gero, aspalditik behar zuen han.

      — Emea da —erantzun zidan—. Eman dioten pasadarekin ito egin dute. Ar piloa dago, horiek guztiak, eta emeak pare bat baino ez… Ez dakit non sartuko zen bestea, akojonatuta egongo da.

      Arrek, kopulatzeko, mokoarekin eusten diote emeari burutik edo lepotik. Setiatzaile andanak koittaduari asalto bakoitzetik suspertzeko su-etenik eman ez, eta ito egin zuten. Egundoko nazka eragin zidaten koitoa zertu ezinik geratutako ahateen adikune lerdotuak eta ekinaldi zaputzek.

Krakada bat entzun dut atzean. Jiratu eta ez dut ezer ikusi. Supituki iruditu zait baso osoa arrakalatzen hasi dela, eta asaldatu egin nau ni neu balizko ehizakia izatearen probabilitateak. Telefonoa atera dut. Estaldurarik ez.

      Txanoa belarrietaraino sartu eta itzulerako bidea hartu dut. Orbelak surmur egiten du haizearen menera. Marranta bat heldu zait. Ozen esan dut, lasai itxuran:

      — Good afternoon.

      Ikaratu egin naiz neure ahotsaren durundiarekin eta beldurra neure baitan katigatzen nabaritu dut akainak ile-larruan bezala. Badakit izua neure burmuinean dagoela, neu sortzen ari naizela, baina antzinatiko barne-ahots bat larderiaz galdetzen ari zait ea oraindik ikasi ez ote dudan geure kabuz ibiltzeak baduela preziorik. Ezer ez da debalde.

      Egoitzaren argiek, muinoan, beste mundu batekoak dirudite. Trostan hasi naiz eta segituan gelditu, zoztor eginda. Harkaitz batera igo eta gainean makurtu naiz, lauhankatan. Iluntasuna leiho itsua da, ez dit uzten barruan zer dagoen ikusten. Jaitsi eta zuhaitz baten kontra estutu naiz gero. Ez dakit norantz egin, galdu egin naiz.

      Orain bai, linternak, zaunkak, ahotsak. Besoak altxatu ditut, esku-ahurrak bistan, badaezpada.

      Hiru gizon datoz. Batek dakar txakurra, uhaletik. Altua da, eta lotuta dauka kokospeko arto-bizarra. Besteak, mendiko botak dituenak, begitxikerra bera, badu txerri kutsuko zer edo zer. Hirugarrena, zapaztoa, bekokia xukatzen ari da cowboy zapi batekin.

      Belarretan natza, ahuspez. Txakurraren marmarra sentitzen dut belarrian. Zapia sartu didate ahoan, uhalarekin amarratu dizkidate eskumuturrak, bota bat daukat lepondoa zapaltzen. Txandaka egingo dute.

      Altuak eten dit begitazioa, ea galdu ote naizen galdezka.

      — No problem, thanks —erantzun dut doi-doi.

      — Okey, lady.

      Badoaz.

      Ilgora atera da, porlan koloreko argia zabalduz.

Oinez ekin diot. Ozta-ozta luza dezaket pausoa: prakak izterretara pegatuta dauzkat txizak ihes egin didalako. Eskularru bat galdu dut eta adar batek urrakada egin dit aurpegian. Izerdi-patsetan iritsi naiz basoak eta hartxintxarrezko bidexkak bat egiten duten tokira. Zerbaiten erlantza sumatu dut altzifreen ondoan.

      Lurretik metro erdira altxatuta landaretzak jan ez ditzan, marmolezko lauza bi daude. Hilobiak. Abizen bera, emakumea eta gizonezkoa, Mary eta Samuel. Etxearen arestiko jabeak hurrean, edo egoitzaren sortzaileak. Itzal batek alderik alde zeharkatu du aurreko zabaldia eta ilunpean galdu da, orkatza.

      Beste ehun pauso. Atea ireki dut eta Gwen tximinia aurreko kulunkaulkian dago. Tira egin ahala, artile-matazak punpa egiten du alfonbra gainean.

      — Hello, Miren!

      Trikotatzea du baretzeko modua egun osoan bere saiakera-testuekin borrokan aritu eta gero. Atzo pozarren azaldu zidan iloba jaioberriarentzako manta izatekoa zen prenda hori maitale berriarentzako tapauka bihurtzen ari dela. Xede-aldaketa, horra hor sormenaren metamorfosien adibide bat.

      — See you later —esan diot, salan sartu gabe, eta neure gelan giltzapetu naiz.

      Harea hezean eginiko marrazki bat bezain garbi ikusi dut Z.ri esan beharrekoa. Eta andrakila kutuna inori ematen dion neskatxoaren tristeziarekin bidali diot mezua. Mezu laburra, hilobietan irakurritako esaldia, lauza batean hasi eta bestean osatzen zena: “The Lord gave…” “…and the Lord hath taken away”.

      Ohean etzan, telefonoa amatatu eta negar egin dut egunsentira arte.

Sabaitik zintzilikaturiko mugikariaren tintinak iratzarri nau goizean. Besoa luzatu eta kuxinak ukitu ditut. Banan-banan erretiratu nituen lotarakoan eta aldamenean paratu, almohadatik oinetaraino, amorante konformaerraz baten gisa.

      Terrazara irten naiz. Hosto iharrez beterik dago, haritzak inguruan. Egoitzako lorezaina orbela batzen dabil sardearekin. Errepidetik datorren trafikoaren zaratak harmonika desafinatua ematen du.

      Bat-batean astrapala zalua sentitu dut: urtxintxa bat dago argindarraren kablean. Nahi izatera, ukitu egingo nuke. Zerbait dauka eskuetan, ezkurra edo.

      Urtxintxak olgetariak dira. Akaso esaten ari zait ez hartzeko ezer serio.

      Eta gordezaleak ere badira, beti enborretan pilatzen altxorrak. Agian zera esan nahi dit, etorkizunean beharko dudanaz pentsatzen hasteko.

      Baina ezkurra jausi egin zaio. Ala askatu egin du? Zer ulertu orduan, zamak askatzeko? Ez metatzeko ez ideiarik, ez asmorik. Izan ere, batzuetan, urtxintxek bildutakoa beraiek ez baizik eta beste animalia batzuek aprobetxatzen dute.

      Gwen agertu da aharrausika bere leihoan. Katagorriak ospa egin du adarrez adar.

      — Ez zara hotz? —diost, eta xal bat jaurti dit terrazara. Airean harrapatu dut, besoa luzatuta.

      Behean, lorezaina erretura prestatzen ari da.

      — Begira zenbat adar ipini dituen —diotsat Gweni—. Hezurren antza daukate. Halaxe iruditzen zait niri ere nabilela, hezur mordo bat batetik bestera eramaten, eta ez gorputzekoak bakarrik.

      — Bizitza hezur mordo astuna da, darling —zirikatu nau—. Ez duzu ugatzik ikusi egunotan? Ugatzak ere hezur garraioan ibiltzen dira. Oso gora igo, eta goitik askatzen dituzte, harkaitzak jota hautsi daitezen… Baina ez dute hori egiten muina atera eta jateko, hezurrak eurak jaten dituzte, handi-handiak batzuetan.

      — Mokoa eta eztarria behar dira horretarako, ez edozelakoak.

      — Ba zuk ez irentsi, erre baino, lorezain horren moduan… Irentsi, gosaria bakarrik. Tira, goazen behera. Zer duzu nahiago papekin, saltxitxak ala hirugiharra?

Karitatearen alabatxoa

Pixontziak egoten ziren ohe guztien azpian. Gorputzen sunda hedatzen zen logeletatik korridoreetara.

      Zaharren artean, nik baneukan neure faboritoa. Atso makur bat zen, melenatxoa belarrien parean moztuta eta diademaz apainduta. Ikusten ninduenerako mihia molde barik astintzen hasten zen, jaiotzatik gorra zelako. Eskolan egiten genituen eskulanak zertzen irakasten nion, edo lorategiko jarleku bateraino eramaten nuen eguzkitara.

      Florak errafiazko zorrotxoak eta betaurrekoentzako azalak ehuntzen zituen gakorratzez, eta neure inizialak josten zizkien. Haren begiek, berarekin egoten nintzenean, pozaren bristadatik malenkoniaren gurmetara egiten zuten, neure aldartearekin bat. Uste dut adi egoteko zeukan moduagatik hautatu nuela gainerakoen artetik: Floraren isiltasuna munduaren alderdi absurdoa aparte uzten zuen gontz baten modukoa zen, errutinazko ahotsetatik salbu gordetzen ninduen parentesi bat.

      Hospizioaren atzealdean landare luzexkak hazten ziren. Umeok oso gogoko genuen zelai horretan buelta-bueltaka ibiltzea besoak zabalik eta itsumustuka, zorabiatu eta lurrera bigun jausi arte. Atso-agureek txalo egiten ziguten kristalen ostetik. Akaso gomutapen gozatsuak ekarriko zizkien belar mailatuak.

      Baziren gaixoak, elbarrituak eta taradunak, emakume burusoilak eta gizonezko orbaindunak, beste lau hormarik sekula ezagutu gabeko aspaldiko sasikumeak, gure erruki-senari arnasa eman eta higuinez bezainbateko errespetuz artatzen genuen urrijendea. Bisitan joaten hasi gintzaizkien bertako kapilauari otu zitzaiolako bere aznahi artistikoari forma ematea umeen abesbatza sortuz.

      Kapilaua organo-jotzailea zen, trumoia halako eztarria zeukan, eta gabon-kanten lehiaketa bat irabaztea zuen amets, berak sortutako piezak aurkeztuta. Gure maisu-maistrek onartu egin zioten proposamena, beharbada baietz esateko estutasunean jarri zituelako, baina baliteke pentsatu izana ekimen hark sosegatuko zuela gure pubertate abiatu berria. Halandaze, jolas-orduak kendu zizkiguten errepertorioa prestatzeko.

      Entseguak hamaiketatik hamaika eta erdietara izaten zirenez, eskolatik hospiziora antxintxiketan joan, kaperan ilaratan paratu, eta ahotsak afinatzen genituen hainbat berba ulergaitz esateko, hala nola ludi eta txadon. Rafaela Arroyok —izenarekin okertzen ez banaiz— Huelvatik etorria zenez, jozu ahoskatzen zuen Josuren ordez. Lanak izan genituen Josu hori Jesus umea zela konturatzeko. Kapilaua gerraostean erbestean egona zen abertzalea izateagatik, eta grina jeltzaleak hizkuntzaren garbitasuna galdatzen zion zenbateraino eta euskarazko hiztegi jatorra agortzeraino.

      Bigarren geratu ginen kantu-lehiaketan eta sariarekin gozoki-poltsakadak erosi genituen hospizioan banatzeko, aho haginbakoak eta ahanzturak pobreturiko bihotzak goxatu guran. Halaxe, entseguen obligazioa amaitu arren, bisitan joateko konpromisoa geureganatu genuen.

Inork maite ez duen jendea dago hemen. Horixe zen gure arteko uste zabala.

      Hospizioko logelak nasaiak ziren, bakoitzean sei-zortzi ohe burdinazko. Atsoen motots horixkek espartzuzko mostratxak ematen zuten eta esku hezurtsuak atxiki egiten zitzaizkien gure eskuei diosal egitera hurreratzen ginenean. Erakarri egiten gintuen hospizioak: hormen kontra jarritako makuluek bazuten zer edo zer heroikoa, epikoa, profetikoa.

      Bazen botikinaren gela ere, eta bertan kristalezko poteak. Noiz edo noiz Flora eta biok barrura sartzen ginen isilka-misilka, flaskoetako alkohola eta beste likido batzuk usaintzeko. Ezkutuko ostera haietan harrapatzen genituen lurrin-mozkorrek fermuago elkarganatu gintuzten.

      Beheko korridorean lau gurpileko orgatxo bat egoten zen, goitibehera antzeko bat, gidari eta guzti, Tomas, gerran hanka biak galdutakoa. Orga hura zen gure fetitxea, arriskuaren, ezbeharraren eta kemenaren sintesi perfektua. Alabaina, gudari beteranoak, bagentozela sumatzen zuenerako, txispan egiten zuen ospa gurpilei eskuekin eraginda.

      — Aingeru guardakoak, horixe besterik ez genuen behar —esaten zuen purrustaka.

      Hasieran, gure etxeetan gogo onez hartu zuten ohitura sozialgurako hura, baina geroago kezkatu egin ziren hospizioan sartuta egotea ez zela-eta gure adinerako afizioa. Hori gorabehera, astero joaten jarraitu genuen banaka batzuek.

      Behin batean gizon batek keinuak egin zizkidan hurbil nendin. Pijama berdea zeukan, eta aurpegiko azalari ere berdekara iritzi nion, bizar txarto eginagatik segurutik. Begiak arranpalo, galdetu zidan ea ezagutzen nuen Menganita.

      — Zeure urteak izango ditu.

      — Bai, batera gabiltza eskolan.

      Gizona mainaka paratu zen.

      — Neure alaba da. Ez dut hiru urtetik hona ikusi…

      Azaldu nion abila zela gimnasian eta preteknologian, hala zelako. Aitzitik, gizona mukia zeriola zegoenez, beste egoiliarrak urduritu egin ziren.

      — Hasi gara! —esan zuen erretxinduta, batoian tigreen estanpatua zeukan agure batek—. Isildu, koño, por los huevos de Buda!

      Orduan moja bat etorri zen erretilu batekin eta eskatu zidan mesedez irteteko eta gaixo bakoitzarekin denbora gutxiago emateko, jeloskortu egiten zirela bestela. Geratu nahi banuen, laguntzeko merienda ematen, ikuste hutsarekin botalarria ematen zuen ahia.

      Egia esanda, Menganita ez zen inoiz hospiziora joaten. Amak debekatua omen zion, mikrobioengatik, baina T.k azaldu zidan gurasoak banatuta zeudela. Aitak edan egiten du. Ez nion muntako motiboa iritzi gizona etxetzar hartara kondenatzeko: amak barrugogorra behar zuen, nabari zitzaion, bai, beti bekozko.

      Menganitari esatekotan egon nintzen aitarena, baina atzera egin nuen ondorioak neurtu ezinda. Handik zati batera eskela ikusi nuen okindegian. Azalaren kolore bitxian ezagutu nuen gizona. Neure buruari galdetu nion ea ama-alabak hiletara joan ote zitzaizkion eta ea hori eginda lotsaizunik urritu ote zioten gure ustetan inork maite ez zituztenak bizi ziren tokian bizi izandako gizaseme hari.

Ikasturtearen erdian neska berri bat etorri zen eskolara. Mira-mira utzi gintuen gauza guztietan gu baino gorago zegoelako. Lotsatia bazen ere haren trebetasunek orekatu egiten zuten batetik bestera dabilen jendeak garraiatu ohi duen gabezien fardelaren pisua.

      Olio-pinturekin margotzen zuen —pailazo bat egin zuen niretzat, hain delikatua non señoritak hamar bat ipini zidan plastikan—; azkar jokatzen zuen eskubaloian —ez nik legez, baloikadei eskapaka ibiltzen bainintzen—; eta notarik onenak ateratzen zituen kontroletan —neure notekin errezelorik gabe lehiatuz—. Izena zuen zer zatar bakarra, baina laburduratik deituta gainditu genuen oztopoa. Ana esango diot. Adimena eta adeitasuna isurtzen zituen, eta berehalaxe piztu zidan leialtasun sentimendu sakona.

      Orduko Aste Santuetan ohiturazkoa zen arropak estreinatzea. Guk biok bikiak ematen genuen: gona eskoziarra, borladun leotardoak, mokasinak, denak berdinak. Yoyo berdina, ile-orratz berdina, karpeta berdina. Bikiak, nahiz eta bera beltzarana izan eta ni larzuria.

      — Lagunak baino gehiago gara, ahizpak ia-ia —esaten genuen, gure kidetasunaren gradua adierazteko.

      Batera egiten genituen debereak, bataren edo bestearen etxean. Batera joaten ginen estankora kromoak erostera. Bertako Maritxuk azazkalak pintatzen zizkigun dendaostean eta hori eta gero, umemokoak izanagatik, atsegin genuen moilan pantxitotan egoten ziren mutikoen paretik pasatzea. Eskutik helduta konpartitzen genituen haien txistadek eragiten zizkiguten kili-kiliak.

      Gure lotura usteltzen hasi zen Anarekiko debozioa tripetatik ahora igo eta mikaztu zitzaidanean. Neuretzat nahi nuen Mocedadesen eta Serraten kantak idazteko erabiltzen zituen folioak ez ezik, baita kaligrafia ere. Neuretzat bere pentsamenduen laburpena. Neuretzat Ana.

      — Besteekin ere ibili nahi dut —esan zidan halako batean—. Taldean ere ondo pasatzen dut.

      Amak askotan esaten zidan hobe zela lagun asko izatea, ez bat bakarra, horrek fallo egingo balu ere. Goizegi zen jakiteko ez dela milagro izaten adiskideek huts egitea, bai kondiziorik gabekotzat ditugunek, bai erdipurdikoek, bai zirtzilek. Konfiantzaren ifrentzua krudela izaten da beti.

      Anak niretzat pintaturiko pailazoa sanjuan suan erre nuen, eta uda osoa eman nuen maiseaketan haren kontra, edonori esanez bandera espainolez beteta zeukatela etxea eta Francoren argazkia telebista gainean. Berak ez zidan ihes egiten, baina arestian bezala ere ez ninduen hartzen.

      Hurrengo ikasturtean alde egin zuten, aita guardia zibila zelako, karguduna. Idatziko zidala agindu zidan. Luzaroan egon nintzen gutun baten zain, baina albiste faltak ekarritako zaputzaldia aurrekoari gehitu zitzaion, eta halaxe ikasi nuen afektuen tamaina ez dela izaten norberaren legekoa. Urteetan pentsatu nahi izan nuen haren mututasuna, beharbada, nahitaezkoa zela aitaren destinoaren berri ez zabaltzeko. Arinbidea topatu nuen hipotesi horretan, inozokeria izan arren.

Berriz ekin nien hospizioko bisitei. Tomasen orgatxoa ez zen inon ageri. Ikuskariaren gomendioz erretiratu omen zuten, tramankulu hark egoitzari irudi eskasa ematen ziolakoan. Egongelara igo nintzen Floraren bila.

      Hantxe zegoen, tximeletak egiten egunkari-paperez. Alboan jesarri nintzaionean ez zidan jaramonik egin. Aurreko hilabeteetan joan ez izanagatik mendekua hartzen ari zela pentsatu nuen, eta hoztasunari aurka egiteko Vida y color albuma eta pegamentoa atera, eta kromo eskukada bat eman nion bion artean itsasteko. Florak begiak igurtzi zituen eta zutundu egin zen salatik taka-taka irteteko, norbaitek deitu izan balio legez. Orduan erizain batek besotik heldu, jarlekura ekarri eta lotu egin zuen, gerri-bueltan uhal bat estututa. Niri begiratu gabe, Florak biribilak egiteari ekin zion hatz erakuslearekin mahai koipetsuan eta aurrerantzean ezer ere ez zen izan lehenago bezala.

Ametsen inbentarioa

Irakasleak, artistak, dendariak, etxekoandreak, kazetariak, jubilatuak. Batzuek beren itolarriak eta asaskaldiak partekatu dituzte nirekin. Haiek kontatutakoak transkribatzeari ez deritzot ahoalferreria.

      Batek esan zidan ametsetan ortozik ateratzen zela kalera negu gorrian. Beste batek, kristalezko igogailu batean sartu, eta gora eta gora eta gora egiten zuela sekula inora ez iristeko. Zer izango nuke nik nahiago: inolako baliabiderik gabe geratu ala hilkutxa ikusezin antzeko batean bizi. Akaso gauza bera dira biak.

      Gazte batek kontatu zidan lo-puskak egiten zituela bulegoan, eta bere burua ikusten zuela untxiak larrutzen boligrafoarekin. Laneko trofeoak. Gero, larru odolduak karteran sartu eta balkoian esekitzen zituen.

      Beste amets batek marrazki bizidunetakoa zirudien. Emakume hark ehunka dortoka ikusten zituen hegan, segizioan itsasorantz, poz-algaran. Laster helduko gara! Laster helduko gara! Banatu zenean hasi omen zitzaion, haurrak bere kargu hartuta senar ohiaren inongo sostengurik gabe. Eszena surrealista horrek fidantzia pizten omen zion etorkizunerako.

      Bosgarren batek azaldu zidan ez zuela begirik biltzen hilekoarekin zegoenean. Haren esanetan, nahiago esna. Traizio egiten dit gorputzak: hilekoa dudanean aspaldiko amorante bat sartzen zait ametsetan, isil-isilik, eskorpioia bezala, eta larrua jotzen dut berarekin. Betzuloak froga.

      Seigarrena neka-neka esnatzen zen, gau osoa zezenak zikiratzen eman eta gero. Abeltzaina izan omen zen aurreko bizitza batean eta hortik zetorkion abilezia artaziekin. Hor aritzen naiz kriski-kraska idiak fabrikatuz. Gizaldietan hartutako minaren mendekua da karnizeria hori. Seguru.

      Zazpigarrenak hipnosi mistikoan bezala deskribatu zidan bere liluramendua. Bakarrik egoten naiz, biluzik eta hotzez, eta etortzen dira mila txolarre, eta mantua egiten didate hostoz eta lorez, eta kontzertua jo, usain eta kolorez… Badira horrela mintzatzen diren andreak, ez dakit errimak aurrez prestatuta ala ez.

      Dena den, kasurik bereziena, inoren ametsak izaten dituenarena. Bidaietan gertatzen zaio beste hizkuntza batzuk entzun eta ulertzeko gai bihurtzea. Zer dela-eta nenbilen ni italieraz berbetan? Maleziaz erantzun nion akaso Espiritu Santuaren sugarrak ukituta zegoela. Ez zitzaion gustatu. Ohea da gakoa: almohadan burua nork jarri duen, harexen miseriek kolonizatzen dute nire garuna.

      Zerekin egiten dut nik ametsetan? Neuk ere lo sendoa izaten dut aldizka.

Bizkarreko minez esnatu nintzen, gaua kuzkurtuta emanda. Jaikitakoan, apurka-apurka malgutu zitzaizkidan giharrak. Oinazpiak ere minkortuta neuzkan, kilometroak ibilita legez.

      Beso batean ume bat daramat, neure semea, ustez. Beste eskuarekin maleta bati eusten diot jendetzan. Trenetik jaitsi gara eta noraezean gabiltza. Dena da antzinakoa, film zuri-beltza, trena bera, geltokia, nire kapela.

      Taberna batean sartu naiz, umearen eta maletaren pisutik libratzeagatik. Lokalaren barrenaldean ispilu bat dago. Parera joan eta olgetan galdetu diot umeari. Nor da hori, laztana? Umetxoek irria izaten dute erantzuna; nireak, ordea, argi eta garbi ihardetsi dit, baina ez bere izena esanez, neure aitarena baino.

      Tupustean esnatu nintzen. Izan ere, baziren hiru aste jarraian ospitalean. Kontsolazio apala nuen pentsatzea egoera tamalgarri hura ere izango zela etekintsua.

      Liburu baten bila zuzendu nintzen estudiora. Banekien azal morea zeukala. Begitik sartu zitzaidalako erosi nuen gaztetan. Irakurri nuenean ez zidan aztarren gozorik utzi: kontamoldeari hotza iritzi nion; eta narratzailea, nirekin zerikusirik ez zuen emakume arrotza. Une mort très douce. Obra horretan, gaur hain mirestekoa zaidan prosa soil eta sentimentalismoz bustigabean deskribatzen ditu Simone de Beauvoirrek amaren hil aurreko sei asteak. Pasarte batzuk azpimarratuta zeuden.

      Bat: “Korridorean esan zidan medikuak: 'Goizaldean lau bat orduko bizi-esperantza baino ez zuen. Berpiztu egin dut'. Ez nintzen ausartu galdetzera zergatik”.

      Bi: “Txundidura. Aita hil zenean ez nuen malko bakar bat isuri”.

      Hiru: “Ezaguna da gauzen boterea: gauzetan bizitza petrifikatu egiten da beste edozein unetan baino indar handiagoarekin”.

      Lau: “Maite dugun norbait desagertzen denean, mila nostalgia urragarriren bitartez ordaintzen dugu bizirik egotearen bekatua (…). Ez zen gizabanako bat baizik, beste askoren artean. Baina sekula ez denez ahal den guztia egiten —geure buruari ezarritako muga eztabaidagarrien barruan—, gaitzespen ugari geratzen zaigu geure buruari botatzeko”.

      Nahita ere ez nuen aproposagorik aukeratuko neure eskarmentua laburbiltzeko, areago azpimarrak egin nituen garaitik hogeita hamar urteko aldea egonda.

      Ospitalerako prestatu nintzen. Beste gaupasa bat plastikozko besaulkian, kuku ikusgaitza ohe inguruan itzuli-mitzulika, arnasaren eten durduzagarriak, aieneak, irudiak betazaletan preso, aitaren enkargua: Nire hileta-egunean txistulariek Anteron txamarrotia jotzea nahi dut. Eta lerro batzuk ordu txikietan, etortzear zenari itxaroteko.

Bart katu batekin amets egin dut.

      Neure logelan zebilen olgetan, erpearekin zerbaiti zeragiola, bulto bati. Ordu onean! Honexek akabatuko du ohepean daukadan arratoi-habia, egin dut neure artean.

      Eta ekarri du harrapakina ahoan eta oinetan utzi dit. Eta makurtzean ohartu naiz katuaren eskaintza ez zela pataria, ezta hauts-tatoa ere, neu baino, miniaturan, amaren beroki bat jantzita. Neu nintzen neuretzako ofrenda, katuaren ahutzetan.

      Amesgaiztoan bertan ohartu naiz ametsetan nengoela, eta eginahalak egin ditut esnatzeko. Ezin, egiantzak bete-betean harrapatuta. Halako batean neure zurrunga batek atera nau loaren ziegatik.

      Amets bakanak izan dituen horietariko edozeinek esango lidake ez dakiela zergatik eta zelan, baina bizitzak inarrosi egingo nauela laster.

Koadernoa eta euria

Euria ari du

zure bizitza orain den

antigoalekoen merkadillo gainean.

LETITIA ILEA

Andrakila bat hartu zidaten detergentearen puntuekin. Soineko bastoa zeukanez, amabitxik perlezko jertsea egin eta txoria josi zion ilean. Rosalia ipini nion, izen partikularra, baduena nobela klasikoetako heroinesen kutsua, Matilda, Angelika edo Rebekaren estilora. Gauzak zer diren, galiziar familia bati zor zion grazia.

      Familia hura Ourense aldetik etorritakoa zen, gurasoak eta hiru seme-alaba, eta taberna bat zeukaten errentan hartuta. Obretan eta arrantzan zebiltzan gailegoak zituzten bezero eguneko menurako. Zurtuta entzuten nuen haien berbeta zaratatsua, goserreak eragindako aldartea izango zen arren nerbio haren kulpantea. Egunero egoten nintzen bertan, alaba gaztea nuelako zaintzaile nik kolegiotik irten eta amak denda itxi bitartean. Laketgarria zait pentsatzea umetan hiru aita izan nituela: aita, osaba aitabitxi eta papa.

      Seme-alabek esaten zioten moduan deitzen nion neuk ere gizonari, norbaitek galdetu zion arte ea bere laugarren umea ote nintzen. Esanahiaz konturatu gabe erabiltzen nuen deitura hura: niretzat, “papa” ez zen “aita”, pernila eskuz ebakita ematen zidan eta praketan ardo-usaina zeukan gizonaren izena baino.

      Papak esku biekin gerritik oratu eta botilategian jesartzen ninduen. Pelikuletako arasen antza zeukan altzariak: barraren atzepartea hartzen zuen alderik alde, eta zahar-orbanez ganduturiko ispilua eta zenbaki erromatardun erlojua zeuzkan erdian. Nire jarlekuarena egiten zuen apala goraxeago geratzen zenez barra baino, talaia batetik legez aritzen nintzen ikusmiran. Hala ere, jakingurarik handiena pizten zidana barrapeko oholezko plataforma zen: haren azpian ez dakit zer urpekontzi edo itsas animalia ostentzen zela egiten zitzaidan. Batzuetan kurik egiten nuen gainean etzanda, zirrikituetatik zer ikusiko, baina errieta egiten zidaten, zerrautsa batzen nuela eta.

      Irratiaren kanalekin jolasten ibiltzen nintzen eta gurpiltxoa jiratzean sortzen zen hotsen katramila zentzubakoa imitatzen nuen udan etortzen ziren atzerritarren berbeta halaxe neureganatzen nuelakoan. Noiz edo noiz mahaiak lehortzen jartzen ninduten. Gauza handirik ez nuen egingo, baina hola edo hala entretenitu beharko ninduten.

      (Agian harira letorke aipatzea balitekeela hortik etorri izana ostalaritzarekiko lilura: “Misionera edo mesonera izan nahi nuen nik, titi handiak edo bihotz handia erakutsi”. Egingo nuke faszinazio horretan izan zutela zerikusirik Estudio Unoko aktoresen gerruntzeek ere, ezen hainbeste mardultzen zizkieten bularrak, kilima arraroa sentiarazten zidaten).

Ezkaratzetik usain barrenkorra zabaltzen zen, gureak ez ziren jatekoena: lakoia, arbi-salda, olagarro piperreztatua. Olagarro egosiak lapikoan uzten zuen urari tiaren ahoaren antza hartzen nion, ezpainak ubeldurik izaten zituelako bihotzeko gaixoek ohi dutenez. Andreak txapinak berotzen zizkidan labean.

      — Ez dakit zer izen ipini —esan nion andrakila erakutsi nionean.

      — Pois ponlle Rosalía, que está moi ben, como Rosalía de Castro.

      — Nor da hori, zuen pariente bat?

      Banekien senide batzuk Castro Urdialesen bizi zirela, askotan aipatzen zituztelako.

      — Non, filla —erantzun zidan karkaraka—. Rosalía era unha escritora da miña terra…

      Halaxe, txikito-baso batean ura hartu eta panpina bataiatu genuen bekokia bustita. Andreak altzoan jesarri ninduen gero, neuk ere neure Rosalia altzoan, eta morriñari barruak hartzen utzi zion gu kulunkatu bitartean.

      — Miña terra, miña terra, terra donde m’eu criei, hortiña que quero tanto, figueiriñas que prantei…

      Sarritan esaten zituen berba horiek, bere oroitzapenetara bilduta, eta halakoetan esmaltea ematen zuten haren begiek, baina pa ematen zidanerako apartatu egiten nintzen sudurpuntako umeltasunak atzera eragiten zidalako.

      (Agian harira letorke azaltzea De Castrorekin testuliburu batean urteak geroago topo egin nuenean, biziki ederretsi niela nire panpinaren “amabitxiren” kopeta abreari, orrazkerari, irribarre eratsuari, papar-hegaldun lebitari. Beti izan naiz antigoalekoen zalea, eta parpailadun jantziak eta kamafeoak neureago sentitu izan ditut partxisaren koloreko minishortak baino).

Taberna hartan gauzatu nuen orduan nintzen umeak joka zezakeen egitandirik aipagarriena, hondamendia ere izan zena, ez ezer suntsitu nuelako, baizik eta istorio bat idatzi nuelako, estreina. Gehitxo esatea da hori, baina hala izan zela adieraztea ere ez da gezurra.

      Semea barikuetan etortzen zen, astea Nautika Eskolan emanda. Jatorra zen, ez zidan kasu handirik egiten baina. Botilategiko balda batean makutoa utzi eta baso-erdiekin laguntzen zion papari. Egun batean zoroaren pare jarri zen nire kontra, zergatik ez nekiela. Haserre bizian, koaderno bat jaurti zuen airean. Tapa marroi gogorrak zituen eta hari lodiz jositako krema koloreko orriak. Auskalo zer begitanduko zitzaidan niri zenbakiz, formulaz eta diagramaz beteriko libreta hura —zeinu-konstelazio miragarri bat edo— eta ez naiz gogoratzen nire eskuak errotulagailua hartu zuen une zehatzarekin.

      Mutilaren apunteen gainetik eraikuntza oso bat asmatu nuen orriz orri, marra zuzen, makur, hautsi eta kiribilez, barru-kinada batek agindu izan balit bezala kalkuluarekin baino irudimenarekin zerikusia duten ezagutzak sortzeko. Uste dut keinu hartan bazela letrekin gerora izango nuen harremanaren ernamuina.

      Zerk gidatu ninduen txirrinbotoak egiterakoan? Zer asmo neukan, akaso ipuin bat idaztea? Eta zer ipuin? Ez daukat erantzunik. Nire “lehen idazlanaren” arrakasta, ordea, gogoan daukat.

      Mutilak bultzakada bat eman zidan eta alde egin zuen. Papa muturtu egin zitzaidan triskantzagatik. Andreak malko bat lehortu zidan amantalarekin eta suete txikerrean sartu zen. Aurpegi txarren anabasan galduta, aterki-ontziaren alboan kukutu nintzen. Euria ari zuen, zarra-zarra.

      Mutila laster bueltatu zen alabaina, eta zokoan ikusi ninduenerako arretxiko hartu ninduen:

      — Imos, parruliña.

      Mela-mela zekartzan zapatak, tabernako zerrautsik gabe. Ordudanik beti lotu izan dut irudi hori barkamenaren ideiarekin.

      Hurrengo urtebetetzean koaderno bat oparitu zidaten, giltza eta guztikoa.

      — Isto é para escribir as túas cousas e non as leas senón ti.

      Ez nuen sekula ezer idatzi eguneroko hartan —hondatzeko beldurrez—, baina bai orri solteetan, gero eta gehiago. Edozelan ere, orri huts haien gonbitak eta arriskuak indarrean diraute niretzat oraindino.

      (Agian harira letorke kontatzea aurrekoan bospasei urteko neskatxo bati begira geratu nintzela. Afixei adi zegoen. Eako Poesia Egunen egitaraua, txirrindulari-lasterketa, pisuen iragarkiak eta horrelakoak ziren. Karpetatxo bat zeukan besoan eta zerbait apuntatzeko plantak egiten ari zen, dendaz dendako banatzaileen moduan. Ama gaztearen begirada bilatu nuen. Sorbaldak goratuta, irribarre egin zidan).

Nadineri igorritako gutunak

Nadine maitea:

      Nire barruan oraindik ere bada ume lilurabera bat turditu egiten dena norbaitek esaten dionean: “Inork ez daki nire moduan nor zaren zu”. Baieztapen hori, neurriz kanpokoa izanda ere, limurgarria gertatu izan zait, inoiz botere erotikoa ere lortzeraino (gaztetan horixe esan zidan seduzitu nahi ninduen batek, eta aurrena kanposantura joan ginen paseoan eta ondoren sostena erantzi nuen).

      Ez nauzu zorotzat hartuko? Har ezazu ipuin baten gisa orain kontatu nahi dizudana.

      Hara: gizon bat ezagutu nuen hitzaldi batean. Z. deituko diot. Zain geratu zitzaidan atean. Euskaldunako kontzertu batera joateko gonbita egin zidan, zergatik eta nire ahotsak zera ekartzen ziolako akordura, “zeta-paperezko loreek zimurtzean egiten duten hotsa”. Harrapazan!

      Adiskideak izango gara. Bonboien eta perfumeen xarma onartzeko zabalik nago. Ez naiz izotzezkoa.

Aspaldiko Nadine:

      Ez dizut idatzi, arrazoi duzu. Motiboak sobera izan ditut:

      Bat. Arratoi-izurria eduki genuen baratzeko etxetxoan. Akabatu ditugu, ondo kostata.

      Bi. Aztoratuta nabil, ezertarako astirik gabe. Txostenak eta laginak prestatzen dihardut egoitza baterako beka bat eskatzeko.

      Z.k esaten du ezingo duela nigandik aparte egon, hain urrun, noiz eta orain, berriz elkartu eta gero: benetako etsimenduz dio aurreko bizitza batean ezagutu ninduela.

      Ezin dut ukatu nire lanean errentagarria gertatu ez zaidanik neure bizitza asmatzea. Alabaina, inork bere iraganaren asmakizunean neu txertatu izana bonba bat iruditzen zait. Ez al da kilikagarria? Zentzugabea bezainbeste, esan gabe doa.

      Zer moduz zu? Eta Binoche?

Nadine, ma belle:

      Z.k dio nekazari aberats baten alaba izan nintzela Eskoziako goi-lurretan, edo Irlandan, ez daki seguru. Gerruntzea erabiltzen nuela, larruzko zintekin lotzekoa. Orain baino garaiagoa nintzela, eta beltzarana. Ez nintzela berbatia, eta beti amaren begipean ibilita, esanekoa eta ikastuna nintzela. Latina, astronomia eta filosofia omen nituen gogoko.

      Noiz izan zen hori? Ez daki data zehatza. Lan eske iritsi omen zen bera gurera, eta aitak hartu zuen. Erreten-sistema bat asmatu omen zuen errekasto bateko urak bideratuz ukuiluak garbitzeko. Obra horrek onura nabarmena ekarri zigun denoi, etxaldeko abereei nahiz bizilagunoi.

      Gure izenak? Ez da gogoratzen, ez bereaz, ez nireaz. Irudi-boladak etortzen zaizkio, baina soinurik ez… Bota ni Mary nintzela, eta bera Samuel. Liburuak uzten nizkion ezkutuan, eta geometriari eta aljebrari buruzko galderak egiten nizkion atertu gabe. Hala esaten du.

      Nirekin amorostu zen “mendi-maldak ardoak bustitako ezpainen koloreko txilarrez bete ziren sasoian”. Horrelaxe hitz egiten du. Kargutzen zara?

      Altzifre multzo baten abaroan itxaroten zidan arratsero.

      Behin batean jipoitu egin zuten. Amak eta biok sendatu genizkion zauriak, fitsik esan gabe: bagenekien aita zela zafraldiaren hobenduna. Samuelek —orain Z. denak— fardela hartu eta alde egin behar izan zuen. Ez omen nintzaion bidera atera agur esatera. Alderrai ibili zen gero. Nola ez ba, judua izanda. Haatik, aldean erabili omen ninduen beti, bere hezurrak bezala. Berrehun urte eta koxka igaro dira ordutik.

      Esaten du mundu honetan beste inork ez bezala ezagutzen nauela (arimen transmigrazioaren atmosferan konprenitu beharko da baieztapen hori) eta orduko hastapenetan bezala desio nauela eta orduantxe legez onartzen duela nire sentikera uzkurra.

      Idazluma bat oparitu dit, tapoian zafiroa, sekula egin didaten erregalurik garestiena: “Tintaren isuriak zure gogamenaren jarioari lagun diezaion”. Ezerk ez lioke poz handiagorik emango esku artean dudan liburua horrekin idazteak baino. Gainezka egiten dit Z.ren igurikimenak: objektu horretan kontzentratu du niganako adorazioa.

Nadine, mon amie:

      Hori albistea! Absolutuaren bila ekin eta ekin, eta zuk topatu azkenean! Ea noiz dudan zure altxor hori ezagutzeko aukera. Hala ere, zelan dakizu hori duzula “zure-zeure egiazko eta behin betiko amodioa”? Binochek bere oinetan egiten du lo ala?

      Z. ere ziur dago bere amets eragotzia naizela lehen ikusian bertan dartada bat sentitu zuelako bizkarrezurrean: gorputzak esan omen zion neu naizela hura. Haren esanetan, nire gorputz hau beste ni batzuen enegarren bizilekua da, aurretik ni izanikoen karkasa, hezur, azal, ile eta keratinazkoa.

      Liburuari buruz ere galdetu didazu. Zer esan… Idatzi egin behar dudala, kosta ahala kosta.

      Irudi baten bidez azalduko dizut zergatik: baltsa batean zoaz ibaian behera, zer topatuko duzun jakiteke eta datorrena jasotzeko prest, dela harbiribila ibaiaren zeharrune batean, dela koartzaren luma, dela lata herdoila edota kondoi maskala. Ur ezezagunetan menturatzea da idaztea, eta arraunari —boligrafoari— eragin eta eragitea. Idazleok ekinean jarraitu behar dugu, bestela basatzan inkatuko litzaiguke bihotzean daukagun kristalezko makila, eta trabatu, eta apurtu.

Nadine, Nadine!

      Nobedade bat: katua daukat, urte hasieratik. Kutsatu egin didazu zure errukia. Colette ipini diot izena. Esplikatuko dizut hurrengo batean zergatik.

      Miauka ari zait idazmahaiaren ondoan. Oraindik ez diot bereizten mau guztien zentzua. Gaur ezinegonez dabil: animaliak eskola-umeen modukoak dira, igarri egiten dituzte gure barru-zaparradak.

      Zer gertatzen zaidan? Buru-hauste handiak ditudala idazten ari naizenarekin.

      Etxeko zaharren purrustadak imajinatzen ditut: “Gogoak eman dizun moduan erabili gaituzu zure liburu ditxoso horretan, ezta?”, “Hori abildadea harri batetik gaztelua altxatzeko…!”, “Gu ez ginen zuk diozun moduan!”… Eta ezbaian jartzen naiz. Geroxeago, ordea, betiko ideia baiesten dut: denok gara ni faltsuak, neu lehenengoa, ni faltsu balioanitzak: idazlea ez zaio inoiz egia osoari atxiki behar.

      Beste batzuetan, berriz, harro irudikatzen ditut, esanez: “Tira, umea, gu trankil. Gure aldetik erreklamaziorik ez. Zeuk dakizu zertan zabiltzan”. Ez nago oso seguru; sats eginda nagoela bai.

      Ikaslea nintzenean ikasi nuen tinkotasuna funtsezkoa dela edozein arlotan aurrera egiteko. Lanean hasi nintzenean ikasi nuen ez dela milagro zerbait ganoraz egin orduko trakets egitea. Gaur gaurkoz, esango nuke sarritan talentuak baino ahaleginak izaten duela eragin handiagoa emaitzetan. Neurera ekarrita, esan dezadan helburua jotzeko bermerik gabe dihardudala azken egitasmo honekin.

      Gainera, O. eta biok ez gaude onenean. Gure artekoa gero eta itzaliago dago.

      Idatziko dizut berri zehatzagoak emanez. Izan pazientzia.

Nadinette:

      Asteburu-pasa joan naiz Z.rekin. Zergatik ez. Berarekin mozten saiatu nintzen artista-egoitzaren inguruko basoan hilobi bi topatu nituenean, “gure izenekin” (!!!). Baina hain da errimea bera...

      Berak aukeratu zuen gure eskapadarako tokia: landa-hotel bat, udazken gau bateko ametsa. Mundu guztiari esan nion yoga ikastaro batera nindoala.

      Z.ren azalak urkienaren antza dauka, eta iruditzen zait zimur bakoitzean igartzen zaizkiola jakituria, eskarmentua, esker ona… nik gutiziatzen dudan hori guztiori. Solaskide mamitsua, neure erara baliatzen naiz beragandik ikasitakoaz.

      Ur-jauzia, inularreko txoriak eta geu. Masustaz gainezkaturiko mehelina bat topatu genuelarik, esan zidan: “Honen antzeko toki batean eman nizun musu hura, bakarra, itzalen erreinuan altzo izan dudan linboa”. Ez dakizu zer-nolako esfortzua egin nuen neu ere une hartara trasladatzeko. Baina huts. Eta zer egin. Beranduegi zen tontomontoan hasitako jolas hartatik erretiratzeko.

      Tximeletak ikusi nituen, ez da broma: tximeleta zuri aldra batek inguratu gintuen. Adur onaren ekarleak dira: seinale kontuan zeharo laxatu ditut erreparoak.

      Hala ere, afalorduan kikildu egin nintzen: egundoko gogoa sartu zitzaidan hoteleko guztiei esateko Z. nire senidea-edo zela, ez hortik gorako ezer (nahiz eta ederra izan, kanpo eta barru, neure agure laztana).

      Gelako errezelak zabalik utzi zituen goiz-alba ikusteko. Bost minuturo galdetu zidan ea zer moduz, ea zer moduz. Ez ninduen ukitu gau osoan; neuk ere ez bera.

Nadine:

      Geu izango gara munduaren luze-zabalean gaur egun oraindik ere gutunak idazteko ohitura dugun apurretakoak. Gutunak ez dira galtzen eta.

      Sekulako aberia egin zidaten etxean, itoginak, birritan, gainera. Hondamendiari aldakera eman ezinik ibili naiz. Konponketak luzatu egin dira, lanik gehien izan dudan sasoian. Nobela bat frantsesetik itzultzeko konpromisoa hartuta neukan eta ordu guztiak eta bat gehiago ere gutxiegi izan ditut amaitzeko. Gaztetan egiten nuen moduan, hitz zerrendak atera nituen eta Z.ri pasatu. Esan gabe doa zenbat eskertzen diodan niganako amodio platonikoa idazkari postuan inbertitzen izan duen pazientzia. Ximen-ximen, berba ezezagunen esanahiak bilatu zituen nire ordez.

Nadine laztana:

      O.k utzi egin nau. Aurrea hartu dit: tiropitxoiko monigotea, nire perdigoiak jo orduko eman du baja gure barrakan.

      Hegoak zabaldu beharra sentitzen omen du. Bakarrik egon nahi du. Dagoela ba.

Nadine, ahizpatxo:

      Eskerrak berandu baino lehen egin dudan atzera. Z.ren eldarnioan harrapatuta egon naiz, baina kito: nire gorputza eta ni neu hauxe besterik ez gara, neure amak mundura ekarri zuena 1962an.

      Kontua da okerreko mezua bidali zidala. Uste nuen alarguna zela, zin dagizut. Mezuan emazteari esaten zion kontsultan izana zela eta bazeukala jada melanoma kentzeko data. Konturatuta nengoen sekula ez zuela aipatzen emazte zendua, eta uste nuen neurekiko begirunez saihesten zuela platerera ekartzea. Halakoxea naiz ni, amuma baino zaharrago eta titiko umea baino inuzenteago.

      Hemendik aurrera ez naiz ordenagailutik mugituko, aingura bat behar dut lurrera josiko nauena. Baina idaztea hain da ataza astitsu eta trinkoa… Hazka eta puzka beti anekdotak aukeratu, hitz zehatzak non zein ipini, berezkotasuna itxuratu, pasarteen arteko listaria ez galdu, sakontasuna sakonkeria bilaka ez dadin saiatu, egoeren nahiz barne-egoeren intonazioa ñabartu eta abarretan.

      Hala ere, Andre Gidek esan bezala, literatura ona egiteko ez dira aski sentimendu onak eta intentzio onak.

      Orain utziko zaitut, ordu batzuk eman behar ditut baratzea garbitzen.

Nadine, ma soeur:

      Ez nago ondo, ez.

      O.rena uste baino errebeskada handiagoa izan da. Gure erre-egosiak izan arren, beti pentsatu izan dut keinu esanguratsuen bitartez bultza egingo geniola gure ixtorioari. Ez dugu izan borondate nahikorik. Pax nobiscum.

      Orain bakoitza bere bidetik. Betiko. Horixe egiten zait gogorra onartzen. Zergatik? Katuak bezala, aurrean dugun sardinari jazarrika jarduten dugu, usainak muturra kilikatu digunez, geuretzat behar duelakoan. Gerta liteke usaina bai, baina mamia sekula ez ahoratzea.

      Atzen aldian ez, baina hainbat oroitzapen paregabe utzi dizkit O.k, asko.

      Behin pinudi batera eraman ninduen itsasoa ikustera. Ilbetea, urak zilar… irudi horrek sarritan lagundu dit barrua baretzen. Beti eskertuko dizkiot halakoak. Baina une erabakigarrien errepasoa eginez gero, ez du jakin nire ondoan egoten benetan behar izan dudan aldietan. Bere izaera berresten du horrek: haren berbak kardu-lore hegazkorrak dira; zeruko danborrak, nire herriko esakeran.

      Beso sendoa behar da belaunaldi zaharren arketipo intimoak lurperatzeko.

      Zelan kudeatzen dute gaurko neskek deslilura? Zer edo zer ikasi dute gure atzekoek. Badugu eurongandik zer apunte hartu: etsipena ostendu eta segi aurrera. Utikan lantua; betor andre berriaren kantua.

Nadinetxu:

      Bizitzak, tarteka, ahi zaharmindua ematen digu jaten: batzuek ttu egiten dute; beste batzuok, irentsi.

      Z.k ez dit berriz deitu, ez. Ez da ausartzen. Berdin zait: ez nuen maite. Haren mimoak bai, hartzen ditut faltan. Onkeriaren tolesetan gezurra ezkutatzen zuen. Ni aldentzearen beldurrak eragindakoa, ados, baina zer da hori koldarraren ezkutua ez bada.

      Onartu beharra daukat enamoratu zaizkidan gizonezkoen artetik sari bikoitza mereziko lukeela berak: bata, irmotasunari (seguru nago asmatzailea izan balitz aurkikuntza mirarizkoren bat egingo zukeela, ekinaren ekinez); beste saria, irudimenari. Zorabiatu egin ninduen bere ameskeriarekin: bizitza bat baino gehiago bizi izanaren probabilitateak badauka tiradizoa. Lastima gurtzailearen eta gurtzaren objektuaren arteko desinkronizazioa.

      Nire kredoa —azken harrikadarekin hauts bihurtu dena— hainbeste aldiz esan eta gero, zera ikusten dut gaur ispiluan: emakume ahuldu, nekatu, itsustu eta zapuztua. Eta ixo: gogoak ematen didalako emango diot baimena neure buruari zati batean ezgaiturik sentitzeko.

      XX. mendeko emakumeok desamodioa ezkutatzen ikasi dugu irribarrearen katamaloa ipinita. Azkenean, zaila da norberaren aurpegia ezagutzea.

Nadinelle:

      Nahiago dut deitzen ez badidazu. Ez daukat berba egiteko kemenik.

      Nire garunak zentrifugagailua ematen du.

      Katuarekin egindako argazki bat bidaltzen dizut.

Ça va, Nadine?

      Endoskopiaren eta kolonoskopiaren diagnostikoak argitu du esofagitisa, duodenitisa, hiato etena eta gastritis kronikoa dauzkadala. Garbi jaten nabil, baina nire ordutegi irregularra ez da preseski mesedegarria.

      Baina ez da urdaila bakarrik. Beheragokoa ere bada triparrabia. Medikuak dio tute emozionalak seguruenik hesteetako narritadura eragin didala eta, beste botiketatik aparte, landare-ikatz pilulak hartzeko.

      Botalarria sentitu eta bota egiten dut. Kakalarria sentitu eta kaka egiten dut. Lorik ez dut kasik egiten, eta bestela ere lehen argi-txintarekin esnatzen naiz.

      Gaur kalera atera naiz goizeko bostetan. Ezin egon, txakurra tripetan eta katua bularrean… Zorrotzaurreraino egin dut. Jarleku batean jesarri naiz, dragari so, nola arraskatzen zituen hondoko estorbuak. Neuk lez. Beste jarleku batean emakume bat zegoen, eta ez dit, ba, esan: “Zuk ere erraietako mina daukazu, ezta?”. Urtxintxa aurpegia zeukan.

Ma chère Nadine:

      Kartuja-bizimodu hau onerako zait. Lau horma arteko katuaren paraderoa ez da inbidia ematekoa baina. Colette aspertu egiten da nirekin. Badoa, badator, salto egiten dit bizkarrera. Azazkalak sartzen dizkit… Katuaren erpea, doluaren artea. Badakit bere kaxan lokartu orduko, isilka etorri eta hozka egingo didala hankan, ziztuan alde egiteko, azken hitza berea dela erakutsi nahiko balit bezala.

      Ez omen dago katuak baino independenteagorik. Ni ere gero eta katuago.

Eskerrik asko, Nadine.

      Bai, hobeto nago. Hasi naiz ispiluari beste zurrumurru bat aditzen. La vie est belle, mademoiselle!

      Datorren astean oporretan noa hiru lagunekin, kruzero bat gure mende erdi eta koxka ospatzeko. Patxadaz ibiliko gara, ez gara umekondoak.

      Espero dut nire gorputzaren curriculuma diktatuko duen inor ez ezagutzea.

Aupa, Nadine!

      Kruzeroa? Ipuin bat idatziko dut han gertatutakoaz. Mamma mia!

      Badakizu argazki bat jaso nuela telefonoan? O.ren oina, apaingarri bat orkatilan. Sinestezina: nik hondartzan galdutako lepoko bat, nork eta berak topatu, zelan eta behatz artean endredatu zitzaiolako.

      Nahiago nuke horrelako kasualitateek abiarazten dizkiguten planteamendu anbiguoak melindrerik gabe moztu, harakinak okela zatitzeko izaten duen erabakimenarekin. Baina ezin ukatu, superstiziosoa izan gabe ere, badut pentsaera magikoaren mekanismoekiko atxikimendu amiñi bat.

      Esther Freudi eginiko erreportaje batean irakurrita daukat: “Egun batean jabetu nintzen gauzak gertatu egiten direla, besterik gabe; ez dute ezer esan gura. Askapen erabatekoa izan zen hori niretzat”. Zorionak berari, egitateen kontzeptu hierofanikotik askatzea lortu duelako.

      Orain O.k nirekin itzuli nahi du. Moztu egin diot saiakera.

      Nola arriskatu berriro? Berak ere badu bere mozorroa: hegoak dituelakoan dago, bai, baina hego horiek ez dira arranoarenak, odola xurgatzen duen beste piztia hegalari mota batenak baino.

      Besarkada bat zuri eta laztan bat Binocheri.

Lezioak

Txalupa batean sartzearen antzekoa zen, sudurzuloak bat-batean alga xehatuen lurrinez beteko balira bezala: harategian itsas usaina egoten zen.

      Goizero esaten nion egun on harakinari eskolaratzean. Berak nire diosalari erantzuten zion xerrak zatitzeko aiztotzarra altxatuta. Ez zen egunik espaloian geldiunerik egingo ez nuenik. Inoiz agurra bueltatzen ez bazidan adigaldurik zegoelako edo lanpeturik, muxindu egiten nintzen. Agurraren ordainetan begikotasuna jasotzen nuen. Truke-joko naturala zen.

      Euri-egunetan ugazabandreak atzealdera sartzen eta txorizoginean laguntzen uzten zidan. Gorri izaten zituen eskuak, xehaturiko okelarekin nahastekoa zen piper-hautsak tindatuta. Azpil batetik trokoak hartu eta metalezko inbutuan ipintzen zituen gutxi-gutxika, hodiaren muturrean heste garbi lehorra ahokatu eta gero. Niri, biraderari eragin ahala lehengai gordina janari bilakatzen ikustea atsegina zitzaidan, oso.

      — Garbitu eskuak… Zatitu kordela honenbeste… Neuk egingo dut morapiloa… Morapilo bikotxa… Ez sobatu hainbeste…

      Ondoren, bodegan esekitzen genituen kordak, freskotan, eta euliak uxatzen, hestebeteetan arrautzarik errun ez zezaten. Nirekin gogaitzen zenean, andreak irratia pizten zuen nobela entzuteko eta senarrarengana bidaltzen ninduen.

      Mostradore atzeko zizeiluan jesartzen nintzen, harakinaren oinetan. Aurpegi morexka zeukan berak, urdai gaziaren zainen kolorekoa.

      — Ikasi duzu zure izena eskribitzen?

      — Bai.

      — Ona da zure maistra?

      — Beti ez.

      — Zelan dabil zure neba fraideetan?

      — Ez dakit.

      — Noiz dator aita?

      — Amak daki hori.

      Horman kartel bat egoten zen, ganadu baten argazkia, atal bakoitza geziz eta idazkunez seinalatua. Arbela ere bazen, okelaren prezioak ortografia dorpez idatzita. Berba haiei begira egoten nintzen, letraz letra leitzen, umeek egiten dutenez irudi bati eduki bat dagokiola konturatzen direnean.

      Behin klariona hartu eta letra bat gehitu nuen arbelean, hitz batean falta zena. Bezero bi zeuden dendan. Batak txalotu egin zuen nire behatzeko gaitasuna; besteak korrejidora deitu zidan, sornaz.

      Dohainean akatsa.

      Zuzendu eta zuzendu ibili naiz beti, irakasle, argitaldari edo idazle. Berezko irrika izan dut: zuzentzea zerbait osatzea zen. Orain ere badut afan hori: zuzentzea neure burua osatzea da.

Praktikantea txitean-pitean izaten zen gurean, amabitxigatik. Kutxatila zapal batean ekartzen zituen xiringak, eta amumak ur irakinetan egosten. Hura etortzen zenean berba gutxi egiten zuten etxekoek. Neuri ere isilik egoteko agintzen zidaten. Pitxiekin mahaipean sartu eta kozinaketan ibiltzen nintzen nire fantasiaren arabera teilatupea zen txoko hartan.

      Praktikanteak han sumatu ninduelarik galdetu zidan ea zertan nenbilen:

      — Arroza egiten.

      — Arroza? Nik ez dut, ba, hor ezer ikusten.

      Hori esan eta batera jatekoa desagertu egin zen nire lapikotxotik.

      Errealitatearen ziztakoa.

      Imajinatu eta imajinatu ibili naiz beti, neure ongizatea mamitu nahian. Betidaniko jaidura izan dut: imajinatzea zerbaitez jabetzea zen. Orain ere badut deiera hori: imajinatzea neure buruaz jabetzea da.

Salako beira-arasan kuxkuxean ibili eta kafe-ontzia jausi zitzaidanean bezala neukan ama begira. Kafe-ontzian, gizon lebitadun batek, kilimusi eginda, pot ematen zion eskuan dama bati. Damaren tirabuzoiei herriko jaietan kioskeroek saltzen zituzten errosken itxura hartzen nien. Ez dakit nora eramaten ninduen eszena rokoko hark, paisaia malbabiskoren batera, askotan hartzen nuen eskuetan eta.

      — Jantzi berokia.

      Amak denda itxi zuen eta haren atzetik joan nintzen espaloian, ez eskutik helduta, ohi genuenaren kontrara.

      Porteriako txirrina jo eta segituan, superiorak ireki, egongela bateraino gidatu eta itxaroteko eskatu zigun. Zumezko mahai batean, estanpak eta itsulapikoa. Amak ogerleko bat utzi zuen.

      Geroxeago ogi-partitzailea eta alaba etorri ziren, ni baino gaztexeagoa. Andreak aterki gorrixka bat atera zuen, mokordo eginda zegoena, kirtena hautsita eta hagak okertuta.

      — Barka eskatu —agindu zidan tokadun malapartatuak.

      Mojetan irakatsita ohartu barik ere okerrak egiten ditugula, burua makurtu nuen. Neskatoak aho-zabalik begiratu zidan betaurrekoen atzetik. Begiak busti zitzaizkidan. Eta orduantxe argitu zuen:

      — Hau ez da izan guardasola apurtu didana.

      Huts egitea eta huts ematea.

      Amak —ni animatu nahian— magurioak erosi zituen afaritarako. Hala ere, ikusirik mesfidantzaren harrak zer erraz topatzen duen lur biguna batzuengan, eta beste batzuongan, ordea, ziurgabetasunarenak, pitzadura bat zabaldu zen neure buruarekiko estimuan.

      Dudatu eta dudatu ibili naiz beti, azertuaren eta okerraren arteko apustuan. Neure-neure joera izan dut: dudatzea sufritzea zen. Eta sufritzean geure burua bihurtzen dugu protagonista.

Tenebrae factae sunt

Azaroa Wroclawn pasatzea erabaki nuen, baina nahi baino lehenago eman behar izan nion amaiera egonaldiari. Hiria ezagun nuen, aspaldian bertan bizi izan nintzelako zati batean: mutil-lagunak hornigai elektronikoen enpresa batean egiten zuen behar, eta txandaka bidaltzen zituzten hemengo langileak hangoen hasierako urratsak gidatzera. Urteak geroago, Odraren bazterrez eta bihotzean hartutako tokiez berriz gozatzeko apetak bultzatu ninduen. Oraingoan, baina, Colette izango nuen konpainia bakarra, neure katua.

      Apartamentu bera alokatu nuen Czysta II bizitegian, Gatzaren Plazatik hur. Polonian lauretarako gautzen du udazkenean, eta banekien nostalgia mota askok erasotuko nindutela. Hala ere, banuen proba egiteko kemenik.

      Desilusioa hartu nuen taxiak sarreran utzi ninduenean. Arkupeetako ile-apaindegia eta inmobiliaria itxita zeuden. Mikak bazebiltzan berdegunean, baina zabor artean aztarrika. Aurrekoan baten batek esan zidan hainbeste erroi eta antzeko zegoela lur hori beti izan delako gerra-lurra. Lozakuak, mantak eta plastikoak ageri ziren han-hemen. Urbanizazioan ez zegoen guardarik jada.

      Atarian sartzerakoan neska batekin gurutzatu nintzen. Ez zion ateari eutsi ni pasatzeko, maleta neraman arren eta, nahi gabe, katuaren kaiolarekin jo nuen. Berba zantar bat bota zuen. Ederpuska zen, ilea arrasean moztuta eta kalabera baten tatuajea lepoan. Igogailurantz egin nuen. Gernu-usaina zegoen.

      Gora heldutakoan Colette kaiolatik atera eta, hirurak pasatxo zirenez, merkataritza-zentrora joan nintzen zer beharrezkoak erostera. Gero Martini deitu nion. Zorte ona, zenbaki bera zeukan oraindik. Betiko pizzerian batzen jarraitzen zuten asteazkenero. Apaindu nintzen, eta kalera.

Martinek eta besteek —zerbitzu eta informatika enpresetan lan egiten zuen gazte-jendeak— azaldu zidaten beste auzategi batzuetara aldatuak zirela. Rosa eta Fermin, Gasteizko bikote bat, Czystan bizi ziren oraindik, baina urrunago.

      — Zeharo aldatu da giroa. Palazetea okupatu zutenetik iskanbilak egoten dira sarri.

      Aurrekoan maiz geratu izan nintzen beirate modernista apartak zeuzkan jauregiari beha.

      — Ostiralean Independentzia Eguna da. Iaz odola izan zen kaleetan.

      — Ni aurten etxean, badaezpada. Hauteskundeak gainean daude eta eskumak irabaziko du, alde handiarekin.

      Kaleak hautagaien argazkiz papereztatuta zeuden, egia. Afalondoan, Martin apartamenturaino laguntzeko prest agertu zen.

      — Zer asmo duzu biharko?

      — Eguerdira arte lan egin, eta gero hiria berriz korritu. Ezaguna ezagunago egin.

      — Garagardo bat hartzeko gogorik bazenu, deitu.

      — Ederto… Zer dago operan? Ez duzu jakingo.

      — Abesbatza ziklo bat, hogeigarren mendeko musika. Mereziko du.

      Fio nintzen Martinen gustuaz. Nekienagatik, iaioa zen abentura-bidaiak eta kultur planak parekatzen.

      — Eta garagardoa baino lehen joaten bagara? —proposatu nion.

Colette altzariz altzari zebilen, toki arrotzean arteak hartu ezinik.

      — Ezin zintudan etxean utzi hilabete osoan, txo. Ez duzu nahi nirekin egon ala? Laster ohituko zara hemen ere.

      Terrazako atea zabaldu nion: ezin dut jasan ezerk nire lanaldia eteterik. Usnaka ibili zitzaien loreontzi hutsei eta gero poliesterrezko mahaian etzan zen, eguzkitan. Behin baino gehiagotan erre zait lapikoa neure paperetan buru-belarri sartzeagatik. Hori horrela, ez nintzen konturatu falta zenik bazkalordura arte.

      Terrazatik deitu nion. Ezer ez. Urdaiazpiko xerra bat jaurti nuen lorategira, baina agure bat ez beste inor ez zen agertu. Urdaiazpikoari lurra kendu eta mausta-mausta irentsi zuen gustuaren gustuz begiek ñika egiten ziotela. Hondar-kaxa atera nuen eskailburura, ea katuak bere lurrinen deiari erantzuten zion. Ezta ere. Belargunera jaitsi nintzen, bada. Kakazaharra, kontserba-lata bat zapaldu eta prakak koipe-zipriztinez bete zitzaizkidan. Estu nengoen. Otu zitzaidanean agian katua betiko galdua zela eta azken irudia neu izan nintekeela berari kanpora sakaka, larridura egin zitzaidan. Deika jarraitu nuen. Azkenean aiuma bat aditu nuen bizikletak gordetzeko etxolan.

      Pneumatiko batean jarrita, bezperako neska kaskamotza zegoen, Coletterekin norgehiagokan, biak kable bati tiraka. Besoetan hartu nuen katua, ni neu ere harritzeko moduko amorruarekin, normalean nire aldartea lagunkoia izaten baita. Neskak irri-mirri egin eta txistua bota zuen lurrera.

Abesbatzak Poulencen gai bat interpretatu zuen lehenik, Paul Eluarden Liberté poeman oinarritua, hitz hori idazteko moduko tokien zerrenda oparoa. Irakurritako orri guztietan, orri zuri guztietan, harri odol paper edo errauts idazten dut zure izena. Inpresioa egin zidan, halaber, MacMillanen Tenebrae factae sunt piezak. Ipuin baterako izenburua izan zitekeela pentsatu nuen.

      Elaren liburu-dendara joan ginen gero. Krakovian zegoen hura. Errekadua utzi nuen azalduko nintzela hurrengo batean eta edari bana atera genuen erakusleihoen aldeko plazatxora. Ikasle andana ari zen desfilatzen unibertsitate zaharretik hirigunerantz. Pareko sahatsaren hostoek fara-fara ukitzen zituzten gazteen buruak pasoan. Colette berriro bakarrik uzteak sortzen zidan damua gorabehera, Martinen etxean eman nuen gaua.

      Biharamunean txokolatea gosaldu genuen, eta Santa Isabelen egin nuen sartu-irtena. Poloniako elizak gure kutxazain automatikoen antzekoak dira: jendea edozein ordutan ibiltzen da. Xista batean barne-gestioak egin, eta kanpora.

      Hiria bezala sentitzen nintzen, bare eta dotore, Angelus Silesiusen jaioterrian, bere enigmarekin bat eginda: “Arrosak ez du zergatirik: loratzen da loratzen delako”.

      Colettek ongi-etorri amultsua egin zidan eta ez zen ia egun osoan neure ondotxotik mugitu.

Ostiral arratsaldean telefonoak jo zuen.

      — Podwaleko estatuan ordu erdi barru?

      Ezagutu nuenean, Elak kontatu zidan gaztetan Europan zehar ibilia zela eta ez zeukala ahazteko antzarak lepotik dindilizka ipintzen zituzten kostako herri batean botatako parranda. Horregatik neramakion arrantzale-zapi koadroduna.

      Trafikoa moztuta zegoen. Ernegua eragin zidan jauretxearen beirateetan svastikak ikusteak, pintatu berri. Jendaldea zetorren aldarrika etorbidean, kokoteko zainak lehertzear, ukabila gora.

      — Zer esaten ari dira?

      — Jainkoa, ohorea, askatasuna.

      — Goazen hemendik.

      — Afaldu nahi? Zuri asko gustatzen zitzaizun txerri-besaburua, ezta?

      Gure gloriak eta penak batak besteari kontatu ahala, diagnostikoa ere egin zidan Elak:

      — Sastada baten premian zaude zu, idazteko.

      Gutxi izan ditudalakoan.

      Handik gero, etxera bidean, txist egin zidan norbaitek atzetik. Neska burusoila eta eskuan bandera bat zekarren morroi totolo bat. Neure parera heldu ziren. Zer intentzio ote zuten. Tenk egingo zidaten poltsatik, agian. Semaforo batean poliziaren auto bat ikusi nuelarik, helbide bat galdetu nien, non dabilen ez dakienarena eginez. Beste biek aurrera segitu zuten.

Astuna egin zitzaidan bidea base militarreraino. Lainoagatik-edo, herrixkek pobre ematen zuten. Paisaia beti bera zen, aldaki gutxi. Atzeko jarlekuan, Rosa eta Fermin erdi lotan zetozen. Damutzen hasita nengoen txangorako baiezkoa eman izanagatik.

      Geldialdia egin genuen enborrak pilatuta zeuden bazterbide batean, termoan eramandako kafea hartzeko. Ikaragarria zen hezetasuna. Land Rover bat pasatu zen orduan, bozina jo eta jo. Martini galdetu nion ea asko falta zen iristeko. Ez geunden base militarretik urrun.

      Eremu bi bereizten ziren. Alde batean, eraikin militarrak, hesitzar baten barruan, debeku-kartel anakronikoz josita. Buelta bat eman genuen autotik jaitsi barik, eta gero beste zonara jo genuen, herria izandakora. Baso neurrigabeak inguratzen zuen multzo osoa, porlan, aluminio eta adreiluzko mausoleo hura inongo lekutan. Poliki-poliki, lanbroa aienatu egin zen eta eguzkiak bristadak atera zizkien lizarrei.

      — Nahitaez edan behar vodka hemen —esan zuen Rosak.

      Lau solairuko blokeak ziren denak, denak berdinak, balkoi bana eta horma horiak. Balkoi batean, eslaviar loreak pintatuta. Neure artean pentsatu nuen emakumeren batek egingo zituela pintura haiek inoizko batean, bizileku homogeneo eta egoteko txar hura bere sorterriko apaindurekin berotu nahiko zuen emazteren batek, seme-alabak exiliozko planeta moduko hartan hazten ikusi zituen ama batek.

      Argazki bat egin nion espaloian zegoen ohe bati. Ugerra zerion eta zuhaixka bat hazita zeukan koltxoian, axolagabekeriaren irudirik bortitzena.

      Etxebizitzek ez zeukaten aterik eta txintxorrez beterik zeuden. Zartatuak eta lizun-orbanak hormetan. Azkura hasi zitzaidan gorputzean. Korronteak paper batzuk zerabiltzan hara-hona, egunkari bat, zirilikoz, berrogeita hamar urte atzeragokoa.

      Goitik behera ibili genuen herria: kantina, erizaindegia, tailerrak. Eskolako patioan basurde bat zegoen hilda, larruazalak kontrastea egiten zuela kantxarekin. Eta gimnasioaren fatxadan grafiti bat, fetu bat, alienigena kukutua lakoxea. Sabai ezin altuagoak zeuzkan pabilioiak. Land Roverra hantxe aparkatuta zegoen.

      — Ez gaude bakarrik.

      Isilka sartu eta zelatan jarri ginen zutabe baten atzetik. Zortzi ziren, sei mutil eta neska bi. Istantean ezagutu nuen betikoa. Lurrean edari-latak eta litxarrerien bildukiak zeuden. Punteria probatzen ari ziren ehiza-aiztoak maniki bati jaurtiz. Noizean behin tantoak apuntatzen zituzten horman.

      Martinek keinu bat egin zigun hanka egiteko. Baina autoan sartu ginenerako, zarata fofoa egin eta ez zen mugitu. Lau gurpilak zeuden arrailduta. Kuadrilla ikusi genuen gimnasiotik irteten. Lasterka hasi ginen zuhaiztirantz.

      Rosa eta Fermin goroldioz estalitako bunker batean sartzen ikusi nituen. Ni, zaharrena, arnasestuka nindoan. Martinek eskutik oratu zidan eta korrika segitu genuen zubi baten gainetik pasatzen zen trenbide zahar bateraino. Ibaiak, behean, kortxo grisa ematen zuen.

      — Bertigoa daukat.

      — Ez gelditu! Begiratu aurrera!

      Sastropo artean ezkutatu ginen lagunen ahotsak entzun arte. Errepideraino oinez joatea erabaki zuten, pasatuko zen autobusen bat noiz edo noiz.

      Martin eta biok basean geratu ginen, aseguruak bidalitako garabi-autoari itxaroten. Kontatu nion neska hura ezagutzen nuela, heldu nintzenean tupust egin genuela berarekin, ostegunean Colette bahitu zuela, ostiral gauean kalean jarraika izan nuela. Errudun sentitzen nintzen.

      — Neuk ordainduko dizkizut gurpil berriak —esan nion.

      Ez zidan ezer erantzun. Aurikularrak ipini zituen, aditzera emanez zerbait ihes egiten ari zela gure artetik. Berandu itzuli ginen Wroclawera. Nirekin geratzeko eskatu nion Martini. Ezetz.

Ez nintzen berehalakoan ohartu tinbrea zenik. Bezperakoa eta gero, turdiduta nengoen. Ortozik atera nintzen logelatik. Tinbrea berriz. Zalantza egin nuen atea ireki ala ez. Beharbada agentziako arduraduna izango zen, astelehenean pasatzekotan baitzen. Inor ez.

      Jantzi egin nintzen mediatekara joateko. On egingo zidan eguzki pixka batek, tenperaturak zakarki behera egin bazuen ere. Bideoren bat hartu eta segituan itzuliko nintzen. Hala ere, oina atera bezain pronto, labain egin eta eskaileretan behera jausi nintzen. Tenebrae factae sunt.

      Coletteren mingainak iratzarri ninduen geroago, aurpegian miazkaka, lixa leiala. Eskailera-tarte guztian olioa edo ez dakit zer mierda zegoen zabalduta. Odoletan nengoen burutik.

      Telebista eta musika-aparatua, nire parka eta botak, telefonoa, dena falta zen. Ordenagailua ere bai. Nola azaldu zer den hori.

      Buruko zauriari txanoarekin ondo xamar eutsita, Martinen bulegora joan nintzen, arrabetera, merkataritza-zentroaren azken solairuan. Jendeak begiratu egin zidan kalean, katu-kaiola garraiatzeko egiten ari nintzen esfortzuagatik.

      Martinek larrialdi-zerbitzura eraman ninduen eta hegaldiaren erreserba egin zidan. Gero apartamentura joan ginen nire puskak batzera.

      — Apuntatu zure zenbakia —eskatu nion—. Deituko dizut heltzen naizenean.

      — Ez, utzi —erantzun zidan.

      Burmuina luzaz eduki nuen urtu beharrean, ezin uztartuz episodio haren ondorioak. Beste behin ere hutsetik hasi behar. Nik, neure arrosaren zergatiaren bila orrialde berriak zirriborratzera urrutira joandako honek, bidaia antzua egin nuen. Tira, ez, hori ez dago zuzen esanda: ezein bidaia ez da izaten antzua, nahiz eta aurreraka egin ez.

Paradisuaren errautsak

Zabortegiko gune batzuetatik lurrun-pildak altxatzen ziren. Eguzkiak jotzen zionean, metal pusketen eta plastikoen distirak buke baten itxura ematen zion zarama-tontorrari. Ilunkeran inguratzen ginen hara.

      Mutilak orubeko belar xarean etzan eta zain geratzen ziren; gu urruntxoago, sastraka artean. Zikinen maldan higikeraren bat sumatu orduko, erne egoteko keinua egiten zioten elkarri, guztiek batera disparatzeko. Noiz edo noiz ez zuten ados jartzeko zeinurik ere egiten. Tiroka hasten ziren, deman, punteriarik onena nork izan.

      Arratoiak ikotia egiten zuen perdigoia sentitzean eta hondakinen arteko zirrizturen batean ezkutatzen zen, laster batean berriz atera, joan-etorri ganorabako batzuk egin eta seko geratzeko, hankaz gora. Inoiz edo behin metro batzuk aurrera egiten zuen, gureganantz, hortzak bistan, baina jefeak —Mikelek, izen bat emateagatik— kieto egoten derrigortzen gintuen.

      — Gure kuadrillan neska ausartak bakarrik ibil daitezke —esaten zuen, halako aginpidea agertuz non tautik esan barik eusten genion piztia haiek bihorka ikusteak eragiten zigun enpaguari. Arratoiek, hilaurren, zinkurin zolia egiten zuten, hospizioko zaharren lantua ekartzen zidana akordura.

      Zenbaketa egiteko, kartoi baten gainean ipintzen genituen, bata bestearen ondoan, gerrako pelikuletan jausitako soldaduen antzera, eta gero su ematen lau, bost, zazpi arratoiri. Ez ziren, baina kiskaltzen eta haragi errearen sunda zabortegiko kiratsarekin batzen zitzaigun arropetan. Behinola, Mikelek gasolio apur bat ekarri zuen eta, handik aurrera harekin garaztatuta arratoiak askoz bizkorrago errausten zirenez, denbora gehiago atera ahal izan genuen gotorlekuaz gozatzeko.

Derrigorrez akabatu behar genituen arratoiak, mehatxu larria ziren-eta gure usoentzat. Usategian sartu eta sarraskia egiten zuten, usakumeak nahiz arrautzak janez. Herritik ordu laurdenerako bidean eginda geneukan usategia, Eluntzeta aldean. Gurbitzek eta intxaurrondo zaharrek hesituriko bazter hartan hazten genituen uso mezulariak. Ar nagusiari Furia esaten genion. Emeei jazarrika ibiltzen zen.

      — Lixto! Egin dio dzast! —esaten zuten mutilek, usokoteak emeren bat azpiratzen zuenean.

      Barregura ematen zigun horrek, disimulatuta ere. Tamalez, usoek nekez egiten zituzten kumeak, batetik ikara-ikaran zeudelako karraskarien erruz, eta bestetik, baketan uzten ez genituelako.

      Mikel zen Furiaren jabea, eta berak ere nobia bat baino gehiago zeukan, nahiz eta neu nintzen printzipala: nirekin sartzen zen sarrien autoan. Simca baten karrozeria herdoildua geneukan gure erresuman, traperoak asto-gurdiarekin eroandakoa, uso trukean. Mikelek kartel bat ipini zuen kotxean: PRIVATE. Binaka edo launaka sartzen ginen habia moduko hartara zirrika aritzeko, bainujantzia erantzi gabe baina. Niri euria zenean gustatzen zitzaidan gehien, udako beroan azalak gandua askatzen zuelako. Kalapitak izaten genituen, gure urrumak amaitu arte besteei baimenik eman ez eta debekatuta izaten zutelako fuertean sartzea.

      Lantzean behin uso berriak iristen ziren gurera, noragabetuta. Izan zen halako bat, eme galanta, hasieran txarakan ozta-ozta hegaldatu baina behar adina suspertutakoan beste guztiei gaina hartu ziena. Greta esaten zioten mutilek; Gretel guk. Gero eta gorago egiten zuen hegan, gero eta seguruago, harria habailan lotuta bezala buelta eta buelta, gugandik gero eta urrunago.

      — Gretel badoa, ez da itzuliko —iragarri nion arratsalde batean kuadrillari, eta hala izan zen.

Untxia ere bageneukan, solte ibiltzen zena harri artetik, 007. Hondartzara eraman genuen jakin barik hezedurak kalte egiten diela untxiei, eta gaixotu egin zitzaigun. Eukalipto baten oinetan eman genion lurra, adarrez eginiko gurutze batez tokia seinalatuta.

      Gurutze handiago bat ere egin genuen taket bi josita, miru batentzako pausalekua. Ehiztariren batek hegoan jo, eta nora eta gurera jausi zen, zeruak guretzat gauzatutako miraria. Untxia ez bezala, mirua berez sendatu zen, horretan zerikusia izanagatik zabortegiko arratoi-okela freskoak baita neskok sos batzuk ipinita harategian erositako pikadilloak ere. Beldurra ematen zidan almandrogila gordinak mokora arrimatzeak, baina zelan egin atzera. Polita etsenplua, Mikelen neska izanda.

      Gure aterpea koldarrak eta desleialak epaitzeko ere erabiltzen genuen: atxilotuta eduki genuen Koittadua txutxu-mutxuka joan zitzaiolako aguazilari sare bat hartu genuela-eta portuko bodega batean. Gure zoorako behar genuen, eta eskuratu guk. Ez zen zigorrik izan guretzat, baina guk bera Itun Zaharreko itsukeriarekin hartu genuen: eman-eman egin genion, asun sortak zartailu, ereinotz batean lotu eta gero.

      Zoriontsuak ginen gure zokondoan. Eta zoriona bermatzen genien gure animaliei, igeltsero ere jardunda. Eskola ondoan egiten ari ziren etxeetan ostu genuen materiala. Mikelek zabaldu zuen obretako giltzarrapoa, aliketekin, porlan zaku erdi jaso zuen lepora eta besteok hiruzpalau adreilu hartu eta gure gazteluraino garraiatu genituen linternen argitan. Haiekin ugerlekua egin genuen basahate bikote batentzat, haitz biren arteko tartea aprobetxatuz. Neskok barraskiloak batzen genituen ahateei jaten emateko, baina noizetik noizera lumaren bat ere kentzen genien burua indioen gisara apaintzeko edo liburuetako orriak markatzeko.

Zigarreta eskuz esku pasatzean, keak begiak itxiarazten zizkigun, bakeroek Colorado Arroila Handia zeharkatzean ipintzen zuten adikune berarekin. Tabako mentoldunak zirrara espezialak sentiarazten zizkigun, titiak koxkorrago genituela, edo zamalketan ibil gintezkeela; niri, zehazki, frantsesez txor-txor hitz egin nezakeela, adibidez.

      Nire ondoan jarrita, Mikelek esaten zidan sorpresa bat zeukala nire egunerako. Ez nuen lortzen txintik aitortzerik.

      Eguna heldu zenean, Gernikara joan zen autobusez, Furia zapata-kaxa batean hartuta. Ez zidan argibiderik esan, fuertean itxaroteko eta kitto. Hantxe egon nintzen egon, pinuarte belztuan. Udazkeneko haizeak kiribilka zerabilen orbela eta urmaela ere sastarrez beterik ageri zen. Ezer ez zen han geratzen, gure paradisuaren errautsak besterik ez, irailean izan baitzen erasoa, ikasturtea hasi eta laster.

      Urtero etortzen zen kanpoko familiaren bat herrira, gizonak obretan lan egitera normalean. Behargin finen ospea zeukaten. Andre batzuk ezagutzen nituen amaren dendan galtzerdi beltzak erosten zituztelako, belaunetarainokoak. Haien seme-alabak eta gu nahas-mahas laxoan ibiltzen ginen eskolan. Hala ere, urte hartakoak liskarzaleak suertatu ziren.

      Gure tokia topatu zuten. Harrika egin ziguten. Usoak lumatu zituzten. Lardaskatu egin zuten 007ren hilobia. Labankadaz josi zituzten Privateko jarlekuak. Miruaren gurutzea urkamendi bihurtu zuten, Mikelen galtzontziloak bertan zintzilikatuta. Gerra irabazi zuten.

      Horrexegatik hartu behar izan genuen hain erabaki latza. Hala ere, burua jiratu, eta sugarrak eta ke lodia zabaltzen ikustean, irribarre egin genuen, harro.

      Zain nengoen, bada. Eta halako batean basartean agertu zen Furia. Txunditurik geratu nintzen sorbaldan pausatu zitzaidalako. Papertxo bat zekarren hankan lotuta, neuretzako gutun bat, Mikelena. Eta hara non, ez dakit zergatik, promesa hartan letra txarra eta akats ugari uztartuta zetozelako-edo, edo agian papera kedarrez zikindu zelako, antojua eragin zidan. Autobus geltokira joan eta Mikel heldu zenerako braustakoan bota nion hurrengo urtean institutuan hasteko asmoa neukala eta ahazteko nirekin.

      Handik gutxira hilekoa etorri zitzaidan, sagar ustel, simaur kirasdun, apo lohi, ahi geza, zerrauts busti, guardasol triskatuen koloreko odola.

Daily program

Itsasontzia martxan jarri denean, lau lagunek nork bere kapelari oratu dio. Zergatik ez pelikula batean bizi astebetez. Badaezpada ere, ez dakigu datorren urtean zer izango den eta. Horixe esan zuten agentziako txartelekin elkar abanikatuz.

      Soinekoek pal-pal egiten diete brisaran. Bidaiariak eskudeletara hurreratu dira atzean geratzen ari den hiriari begiratzeko. Andrea Bocelliren ahotsa birika betean bozgorailuetatik. Con te partiro. Kaioak piloka transatlantikoak askatu berri dituen gorozki eta zaborretara. Pajaritadun zerbitzariak, astrapala, erretilu bat airean, soldata murrizketa.

      Laugarren laguna isilik dago. Jainko maitea, zer dela eta etorri naiz ni hona, etxean bezain gustura inon ez banago, neure kontuekin. Semea, katua, baratzea, sekula amaituko ez dudan liburu hori. Beheraka tira egiten didan ingude bat sentitzen dut barruan.

      Botaka egitera joan da kamarotera. Koadernoa atera du. Nereidak kutsadurak hil ditu, idazten ari da. Jada ez dira lehiatzen itsasoan galdutakoak salbatzearren. Higatu egin zaizkie tunikak, galdu egin dituzte koralezko koroak. Itxaropenaren tridenteak noraezean dabiltza. Nahastu egin dira itotakoen hezurrekin. Eta itsasoak hartu du Halloween parke akuatiko erraldoi baten antza. Ez dago eztirik ez oliorik hondartzetan zain. Nereidak hilda daude, izar multzoak kraskatuta, uharteak urtuta. Denboraren malkoak bor-bor egingo du gupidarik gabe, gure sofamundiaren aldareetan, sekulorun sekulotan.

      Ezpainak margotu ditu ispilu aurrean. Eguzkitako betaurrekoekin ez zaio ezer igartzen. Maskara afrikarrez eta banbuz apainduriko saloi batean batu da besteekin. Besaulkien hankak leopardo-buruak dira, pikarta urrekaraz pintarratuak. Alkandora parpailadun gizonak eta lentejuelak. Boleroak. Koktelek erluzak sortzen dizkiete eskuetan, koloretako txitxinak. Topa guri. Ujiak. Berrogeita hamabost urte eta sekula baino hobeto, ez ala?

Laugarren laguna goiz esnatu da. Pausoak karrajuko moketan, urrumak aldameneko kabinan. Balkoira atera da prismatikoekin. Ekialdean gotorleku bat, eraikin neoklasikoak, kanpandorreak, palmondoak.

      Mazedonia, arrautzak, kafea, fruta-tarta. Ez daukazu aurpegi onik. Ez, tripako mina daukat. Zukua eta jogurta besterik ez duzu jango? Pasatuko zait. Bai, mesedez, animo.

      Itsasontzitik jaisteko abisuaren zain geratu dira. Debekatuta ontzitik jaistea tokian tokiko agintaritzak legezko baimena eman arte. Badoa turista oldea Napoleonen estatua gailentzen den etorbide arbolaturantz. Azoka-eguna, hau poza.

      Laugarren lagunak peluxezko kalatxori bat erosi du. Tripan sakatuz gero, grau egiten du. Jostailuak zapia dauka lepoan, berba bat bordatuta, Ajaccio.

      Kaperako zoruak xake-taula dirudi. Gangak, igeltsuzko entokadura horiekin, tarta barrokoa. Marmolean grabaturik, familia gorenaren genealogia. Luis Luziano aipatu dute, euskalkien mapa.

      Mihise batean, Paulina Venus bihurtua. Biluzik ibilizalea zen, sasoi bertsuan hiru gizonekin batera ere endredatzekoa. Sendagile bati ez zitzaion, ba, otu aluan izainak jartzea molestiak ematzeko? Uteroko karramarroak hil zuen, bai. Argazkiak, abanikoak, izerdia, izotz-koskorrak. Birekin batera bale, baina hirurekin… Jainko maitea.

      Badakizue altoa eman zidatela aireportuko kontrolean? Desbideratu egin zuten nire maleta X izpien aparatuak zerbait sumatu zuelako. Polizia bat nire nezeserra miatzen hasi zen. Drogaren baten edo metal arriskutsuren baten bila, seguru. Eskularru sobatu haiek nire zerak erregistratzen: hortzetako eskuila, makillajea kentzeko zapiak, salvaslipak, bideteko toallatxoa. Neuk ere beti eramaten dut toalla bat kanpora, neure mania bat, gaztetan hotel kutre batean kandidiasia harrapatu nuenetik. Barkatu, segi. Medikamentuen zorroa ere ireki zuen: bihotzerrearen kontrako jarabea, zistitisaren kontrako hautsak, melatonina pilulak, Madonna. Pomadari eta plastikozko kanulari begira geratu zen. Zigarreta elektronikoa zela pentsatuko zuen. Dena bota behar izan nuen zaborrontzira. Ez zidan nazka txikia eman saskil hura nire trasteak manoseatzen ikusteak. Halako batean egin zidan keinua aurrera segitzeko, eta beste baten poltsa ireki zuen nik nezeserra malamaneran gordetzen nuen bitartean. Ni ere hasi naiz Madonna erabiltzen. Azken kontsultan ginekologoak esan zidan deformazio arina nabari zitzaidala baginaren kanpoaldean. Erizaina adi-adi neukan bere husky begiekin. Erabili krema hau astean hirutan, igarriko diozu. Gure adinean zaintzen hasi beharra daukagu. Halakoetan ez gara ibiliko merkezurrean. Gazte gaudelakoan, eta gutxien espero duzunean tutua atrofiatzen hasi zaizula esaten dizute. Eta horregatik al da minantza? Uste nuen ez nintzela behar beste berotzen. Ez dut izan orgasmo dezenterik ez dakit noiztik, kontzentrazio demasa eskatzen dit. Nik estasi plantak egiten ditut batzuetan. Baita nik ere; bestela, akabo. Zuek ez zarete oherako alfertu? Estrogenoen falta. Baina atrofiarena? Ez neukan ideiarik ere.

Civitavecchiako portuan egin du maniobra itsasontziak. Hor doaz, Forte Michelangeloren lau dorreak baino tenteago. Taxistak. Ez, ez dugu Erromara joan nahi, prego.

      Laugarren lagunak Trastevereko hotel batean dauka gogoa. Gizon hura lepoan hozkaka, burua zintzilik ohearen ertzetik, bularrak muselinazko kamisoitik kanpora, Jainko maitea. Erroma urrun dago; gizona urrunago; orain kexuka hasteko asti gutxi dago. Boticellik ere ez zuen sekula ahaztu Simonetta Cattaneo, che paura.

      Plaza batean geratu dira, planoa eskuan. Asfaltoa, erregaliz urtua. Kiosko baten erlaizpean gizon bat adi. Zuzen dator. Mun eman dio eskuan, antigoaleko erara. Bellissima donna, atzo gauean dantzan ikusi zintudan. Nor, ni? Musikaria naiz barkuan, eta dantzan ikusi zintudan. Mateo di Lucca, hamabietan bukatzen dut, a dopo.

      Denda batera sartu dira gerizpetara. Hori berbaroa pianistarena, guapa, prosecco jarioa. Baduzu abentura bat libururako. Bai zera. Ez esan ezetzik. Ebanjelista izena dauka gainera, espeziala zuretzat. Barreak. Laga baketan. Italiano hauek… Zorroztu atzazalak, horrek gerra emango dizu eta. Ez diozue hartzen minotauro itxurarik?

      Laugarren lagunak kolonia bat erosi du. T.k zaplada jo dio eskuan. Norentzat da? Semearentzat. Ez dakit ba, ez dakit ba. Atzean utzi behar duzu iragana. Itzuliko al gara itsasontzira?

      Gauean dantzaldia. Gaurko gomendioa, jantzi zuriak, Daily Program. Ehunka mozolo koreografia erridikulu bat praktikatzen. Ukitua egin diote gerrian. Nola topatu nauzu jendetzan? Ilearen koloreagatik, cara.

Harrizko mailetatik jaitsi dira uretara, umeen zalapartatik urrun. Eguzkitarako kremek koipezturiko istilak. Ziztada bat. Laugarren lagunak zerbait zapaldu du. Bikiniak ganoraz tapatzen dizkio sabeleko izurrak, eskerrak. Porto Veneren igeri, besokada zabalak orkestra-zuzendari baten keinuak.

      Mateo murgildu egiten da aldizka eta zer edo zer altxatzen du, kristal bat edo nakar zati bat, diz-diz egiten duten txatalak. Nora begiratu seinalatzen dio, quella grotta, Lord Byron.

      Laugarren lagunak bere nekadura ikusten du hondoko landareen kulunkan. Zerbait gertatuko balitzait hemen? Hemendik hurbil ito zen Percy Shelley. A zer putada Mary gaixoarentzat, Jainko maitea. Zer dakar orain? Olagarroa, garroak besoetan inkatuta. Piztiaren burua leuna da, zakil-azala bezalakoa, toccami. Aurpegia laztandu dio, paparreko biloa, sorbaldak, sabela. Mateoren eskuak izterrak banatzen. Hemen gertatzen ari denak ez dauka zerikusirik nire bakardadearekin, karramarroak izkira jatea bezain logikoa da. Hazia bien artean geratu da flotean, zapatilla-kordela, tinta zuria, hortzore zirpila, bexamel dindirria.

Genovak anfiteatro forma dauka.

      Hamarretan geratu gara hilerria ikusteko, badakizue zalea naizela. Guk hiria ikusiko dugu, piano-piano. Algarak. Ez al diguzu ezer kontatu behar atzokoaz? Burbuila baten barruan ibili nintzela. Berrogeita hiru urte. Ez, ez omen dauka neskarik.

      Laugarren lagunak ika-mikak ditu pentsamenduekin, ihes egiten diote. Lanak izaten ditu gogoetak txirikordatzen. Hain da irristakorra horiek josten dituen arteria, esteka, nerbioa, zuntza. Horregatik maite ditu hilerriak. Hildakoei ez zaizkie inporta bizidunen bururakizunak.

      Betiko atsedenaren ideia jardin ordenatuen bidez. Aingeruak, arkupeak, iturriak, kapitelak. Kode bati jarraika bezala, eguzkiak enborrak piztu ditu. Zerbait jausi da zuhaitz batetik bien aurrera. Karta bat. Nola baina? Ez da izango Izarra. Ez, Jokerra. Seinale ona. Gorde ezazu hemen. Mateok kartari musu eman eta eskotean sartu dio laugarren lagunari.

      Bulto bat tuiaz hesituriko pasabidearen erdian. Katua da, lupezturik, dardaraka sargorian. Makurtu egin dira, zerbait esan diote. Ez dago ezer egiterik. Jainko maitea, zain ezazu Colette luzaroan. Hari-laukote bat musika jotzen, Paganini. Aspettami anche oggi. Ados, itxarongo dizut.

      Zain dago taburete batean. Garbitzaileak, pegarrak, mangerak, trapuak. Itsasoa, merkatari baten belus urdin iluna. Yourcenarren ipuina, zazpi merkatari terra incognita-ra zafiro bila eta harribitxiak ur bilakatu. Absolutuaren bila dabilena esku hutsik ibiltzen ohitu behar.

      Sono qui, eman eskua. Ezta pentsatu ere, hau ez da Titanic. Ilbetea, orratzik gabeko erlojua, ostia bedeinkatua, Ttarttaloren begia, Sekula Ez Betiko Lurraldera sartzeko zuloa. Eta Meliesen film hura? Ilargiak galleta aurpegia zeukan. Kanoi batek kohetea jaurti eta kohetea begian iltzatu zitzaion ilargiari. Io non ti fero mai del male. Hitz hutsak, bambino, parole, parole. Ontziaren uhara, petrolio eta urrezko hostopila. Salba-batel batera arrimatu eta soinekoa altxatu du laugarren lagunak. Ilargia berbera izango al da Genovaren ondoren?

Amaitu da gure sogno di una notte di mezza estate, ragazze, hau pena. Bizitzak udako gau bateko ametsaren antza izaten du batzuetan, ezta? Adur onaren koordenatuetan nabigatuz gero. Ontzitik jaisten ari dira, oilanden moduan kakaraka.

      Laugarren lagunak jokerraren karta atera eta uretara jaurti du. Ikasita dago begitristeen engainuari txiri egiten. Non più giocare alla roulette russa. Sanoa da katigatu barik amuekin olgetan ibiltzea.

      Etxera heldutakoan, katua adi geratu zaie, lehenengo berari, gero peluxezko kalatxoriari. Semeak besarkatu egin du. Eskerrik asko koloniagatik, usaina sendoegia da, baina ez zait inporta, amatxu.

      Laugarren lagunak maleta desegin, garbigailua ipini, dutxa bat hartu eta koadernoa utzi du idazmahaian, Jainko maitea.

Atzoko neska

Memoria toki antzeko bat da, behinola bizi izan ginena. Iraganaren ausazko laburpenak beti kokatzen dira gertaleku jakinetan, gertaleku horiek lausoak izan arren.

      “Oroitzapenak bere antzinako erretorika gordetzen du, zuhaitz baten edo zutabe doriko baten moduan jaikitzen da, normalean gure ametsen barruan egoten da lo eta haren jabe bakarrak gara” idatzi zuen Silvina Ocampok.

      Ez dago lekukorik hau edo beste honetara edo horretara izan zen egiaztatu edo gezurtatzeko.

Hamazazpi urte genituela, D., institutuko lagun mina nuena, umedun geratu zen. Autobusez joan nintzen ezkontzara apirileko zapatu batean. Une solteak gogoratzen ditut. Brusa hippya daukat jantzita, kobre-harizko joskuraduna, praka bakeroak eta melena laburra. Begia itsusi daukat, oraindik ebakuntzarik egin gabe. Argazki batean, eskua begi gainean ipinita agertzen naiz, nahita edo kasualitatez ez dakit. Neska gehienek janzki urdin elektrikoak estreinatu dituzte, udaberriko moda. Orrazkera, bisuteria eta boutiqueko osagarri horiekin ez dute nerabeak ematen, exekutiboak baizik. Neska horietako bat Barakaldo inguruetako orube batean agertu zen hilda institutua amaitu eta ez oso luzera, gasolinaz erreta. Sekula ez zen heriotzaren zioa argitu. Ez naiz haren izen-abizenez gogoratzen.

      Ahaztu egiten zaizkigu xehetasunak. Hala ere, aldian-aldian —kointzidentzia batean, estatistika batean, elkarretaratze batean— esnatu egiten dira gure barne-hilobian lotan egondako hondarrak, txanbelinak nahiz karkailak.

      D. makillatuegi zegoen eta irribarreka aritu zen denbora guztian. Alarguna zuen ama. Kafetegiak garbitzetik ateratzen zuen bizimodua.

      — Institutuan jarraituko dut umea jaio arte —esan zidan belarrira tarta zatitu eta gero, ezkontza-egunaren data grabaturik zeukan poxpolo-kaxa ematerakoan.

      Nobioa ez nuen ia ezagutzen; D.k ere ez asko.

      Fabrika batean lan egiten zuenez, bazeukaten bizibiderik. Dena den, umea jaio eta laster kartzelan sartu zuten mutila. Gogoan dut bisitan joan nintzaiola D.ri bere herrira eta emakume bat hurbildu zitzaigula errekadua ematera, presoen senideak halako egunetan biltzen zirela. D.k ikasketak utzi eta arrandegi batean topatu zuen lana.

      — Kargurik gabe atera da —jakinarazi zidan telefonoz aurrerago—. Urte bi lapurtu dizkigute kabroiek, baina bizitza osoa daukagu aurretik.

Astelehenetan, neskok asteburua kontatzen genion elkarri patioan. Urliak kontatzen zuen kuleroak gardingaz zikindu zitzaizkiola halako diskotekaren zelaian. Sandiak, dantzan pega-pega egin zuela halakorekin eta azken orduan atzamarrak zuloan sartzen utzi ziola.

      Guk bestetara irudikatzen genuen agerkundea: Berarekin topo egin eta batera —Victor Jararen Amandak kale bustian bezala— gure arimak bat eginda aireratuko zirela gu hara eta haratago eramateko, beti-betiko, epifania konparaezin batean. Halaxe, itxaropenak iradokitzen zigun pazientzia izateko, akaso litxarreria-dendan, akaso udako berbenaren batean, edozein egunetan edozein lekutan aurkituko genuela-eta benetako amodioa.

      Horrek ez du esan nahi zainetan odolik ez genuenik. Pelikuletako eszenak errepasatzen nituen ohean. Lehenbizikoa oso goiztiarra da, Topaz filmekoa. Protagonistak argilunetan, zutunik. Mutilak azpikogonaren tirantea jaitsi dio neskari. Besterik ez dut gogoratzen, ez bada militarrek basaki hiltzen zituztela nekazari batzuk. Harrezkero, tirantearen kontuak orratz imanduaren funtzioa izan zuen nire sexu-esperientzietan.

      Beste eszena aztoragarri bat —azala piper-hautsez mazkildu eta espartzuz igurtzi izan balidate bezala— erdi-merdiko pelikula batekoa zen: Victor Frankenstein doktoreak zerbitzari bat limurtzen zuen, batere begiramendurik gabe, gerruntzeko lokarriak askatuz.

      Horra hor pantaila handitik norberaren fantasietara ekarritako fikzioetako batzuk.

      Guk egiazko uztatik kontatzekorik ez bagenuen ere, espabilatuagoen konfidentzien klubeko partaide ginen, honako edo halako merezimendua tartean. Nik baneukan D.ren lagunen oniritzia: ia inork ez zituen latina eta greziera aukeratzen, eta beste asignaturetarako egiten nituen eskemak eskurik esku ibiltzen ziren. Rousseau, bere peluka irineztatu eta guzti, jarraibide intelektualen sorburutzat neukan. Gizonen arteko desberdintasunen jatorriari buruzko arrazoibidea. Hain misoginoa eta hain zitala Jean-Jacques anpolaia, eta ni hamarreko sinopsiak egiten koloretako errotulagailuekin.

      — Akelarrek joko du Deban. Etorriko zarete? —kinatzen gintuzten bizitza laranja baten gisa hartzen zuten neskek—. Eta datorren hilean, Egan Markinan.

Nerabezaroan dena zen arrotza bezain erreala, ikasturtean zehar Ondarroa setiatzen zuen gurmaren antzekoa. Institutura heltzen ginenez giltzazainak ateak zabaldu orduko, pasiera egiten genuen Alamedaraino gure zamarrote arruntetan batuta. Ez geneukan bufanda txuririk, ezta Levis etiketa gorririk edota kanperarik ere, armadoreen alabek legez, panazko prakak eta Gorila botak baino. Tabernan ikusten genituen zigarroak erretzen. Martin Vigilen nobelak irakurritakook vade retro egiten genion tentazio orori.

      Portuko muturtzarrak eragotzi egiten zigun itsasoa ikustea. Gran Sol askoz harantzago zegoen. Orduan ez zitzaidan axola: aita merkantzia-ontzietara aldatuta zegoen, Durban-Rotterdam bidea egiten, arrastean urteetan ibilia. Haserrea izan zuten armadoreak eta biak ontzia matxuratu egiten zelako eta aitak ez zuelako asmatzen nola konpondu. Arrantzaldia bi edo hiru bider eten behar izan zuten portura itzultzeko. Drogan egin zuten. Aitak, arazo teknikoaren kausa topatu ezinagatik ernegatuta, konpainia utzi zuen finikitoa kobratu ere egin gabe. Ezagun batek lekua egin zion nabigazio-enpresa batean, eta amak eta biok gutunak idatzi eta argazkiak bidaltzeko ohitura hartu genuen.

      Aurreko urteko grebak krak eginda utzia zuen kostaldea. Gabonostean hasi zen, flotako behargin guztien sostenguarekin, lan-uzte luze eta gogorra. Hiru hilabetez, aita berandu etxeratu zen, negoziazio-batzordekidea zelako. Amak deskontentuz hartu zuen hura, balizko errepresalien beldur. Barkuak amarratuta egoteak eskasia ekarri zien kontserba-fabrikei, garraiobideei eta portu-bueltatik bizi ziren lantegiei. Erresistentzia-kutxa bat sortu zen. Itsulapikoak errondan ibili ziren dirua batzeko. Jendea lehorrean hasi zen lan bila. Familia bat baino gehiago ikusi genuen —Rafaela Arroyorena, esaterako— etxea aldean hartuta jaioterrietara itzultzen. Iruditzen zitzaidan jende hark sustrai zatiak uzten zituela herriko bazterretan, solte, inork bilduko ez zituen arrasto ikusgaitzak.

      Hormona asaldatuen eta protesta sozialen giro horretan pegatinen bilduma egiten genuen guk. Alta, burua arrautza-oskoletik ateratzen hasita bageunden ere, gure aldarrikapenek ez zeukaten zerikusirik ez arrantzaleen, ez irakasle interinoen grebekin; bestelakoa zen gure eskea: autobusa jartzea zapatu arrastietan Veneziara joan ahal izateko.

      Autostop egiten genuen, muturrak Margaret Astor lipglossez koipeztuta, Saturraran gaineko antroan zirrararen bat konkistatzeagatik, zerkontatua, geure buruarentzat sikiera. Alabaina, horrek alhadura ere eragiten zigun, obedientzia zelako gure heziketaren bitamina. Gure amek arduraz finkarazi zizkiguten beren belaunaldiko hornigai moralak: zuhurtzia eta damua.

      Behin batean gu baino zaharragoak ziren mutil bik hartu gintuzten autoan T. eta biok. Ezustean, geldialdia egin zuten Milloin. Haiek kanpoan, pixa egiten. Hankak zabal, astindutxoak, kremailera igotzeko keinua. Autoratzean bietako bat atzeko jarlekura lerratu zen. Gerria estutu zion T.ri eta musuka hasi zitzaion lepoan. Txilioka hasi ginen. Mutilak atzeraka egin zuen, harri eta ma.

      — Arrankatu —agindu zion besteari—. Berdeegi daude.

Literaturako irakasleak Mundua Garpen arabera irakurtzen zigun ozen. Begi-bistan daukat oraindik, bibotea, alkandora bi bata bestearen gainetik eta John Smith zikinak, pupitre baten gainean eserita. Koktelera eklektikoa zen klase hura. Programazioa alde batera utzi eta bere liburuak ekartzen zizkigun kartoizko kaxetan, bakoitzak bere gustukoa lantzeko, kasuan kasuko irizpideak gidari. Nolakoa zen mundua, gure arabera? Ikusteko zegoen. D.ren umea izango zenarentzat ipuinak asmatu eta orri koadrikulatuetan idazten nituen.

      Gimnasiako irakasleak korrikaldia eragiten zigun Zaldupetik zubi zaharreraino, kronometropean. Titietara begiratzen zigun, bularmuturrak hotzak markatuago kamisetaren azpian. Gure arnasaren lurrunak beste bidezidor zurixka bat ematen zuen toffee koloreko ibaiaz bestaldean. Huraxe zen gure atletismo pista, xenda bat Artibairen ertzetan. Ni atzenen artean iristen nintzen, apatxak gastatu beharrean. D. salbuetsita zegoen, eta liburutegian itxaroten zidan inork emandako soineko premama beixa soinean.

      Latineko irakasleak, bere Pantocrator aurpegiarekin, mazatu egin gintuen itzulpenaren itzulpenaz. Ipintzen zizkigun aipuak gu bete-betean jotzeko eztenkadak ziren. Ut sementem feceris, ite metes. Zer erein, huraxe batu. Vitam regit fortuna, non sapientia. Zoriak zuzentzen du bizitza, ez adimenak. D.k irribarre egiten zuen uneoro, bere umearen aurpegia irudikatuz. Ez zegoen ekografiarik. Susmo tristea neukan, erditzearen ostean urrundu egingo ginela, ezinbestean.

      — Amor omnia vincit —kontsolatzen ninduen berak.

Ezkontzan ezagututako mutil batekin irteten hasi nintzen karrera hasi eta batera. S. ni baino bost urte zaharragoa zen eta domekero eramaten ninduen Bilbo aldeko pisu alokatura bere Citroën urdin sideralean.

      Ez nuen odolik bota. Ez nuen odolik bota ez lehenengo aldian ez beste inoiz. Ez dakit noiz urratu zen nire emamintza. Nire oroimenak ezabaturik duen uneren batean izan ote zen. Formikazko mahai baten eta skay marroizko besaulki baten artean egin genuen lehen aldiz osorik, lurrean. Maite ninduen; nik nire gorputza nola erabiltzen zuen maite nuen.

      Orduak ematen nituen pisu hartan psikopedagogiako gaiak eta euskal liburuak —Elsa Scheelen, Zergatik panpox, Gauzetan— intxaur-oskol nituela. Mantso baina urrunera eramaten ninduten. Baina berak planak zituen: ikasketak amaitu bezain pronto Dijonera alde egingo genuen. Solte-solte egiten nuen frantsesez, topatuko nuen lana, irakasle, edo haurtzaindegietan. Hotel bateko mantentze-lanetan sartuko zuen bera anaiak. Anaia eta koinatarekin biziko ginen hasieran. Ileak laztu egiten zitzaizkidan gaia ateratzen zuenerako: nik ez neukan emigrante bokaziorik. S.k, gainera, purutxoak erretzen zituen, eta kafea eta kopa eskatzen zituen postrerako, kamioneroen estilora. Ezin nuen multzo hura orotara onartu.

      Ilundietan, gabardinaren iduna jaso eta narrazio amultsu baten partaide sentitzera jolasten nintzen: ni ere banintzen Maggie eta, bat-batean, Uribitarteko garabiak eta edukiontziak New Yorkeko kaietakoak bihurtzen ziren, edota Hanburgokoak mikrobusak, tren estazioak eta zubi zaharrenetatik harako etxadia. Sentsazio urbanoen pack estetikoak eta gizajende gabetuaren unibertsoak kilika egiten zidaten.

      Behin S.rekin joan nintzen lonjara —amaren denda izandako lokalera— lozakua hartu behar nuela-eta Izabara ikaskideekin joateko. Amorratu egiten zen nire patxadarekin: suharrago nahi ninduen, berarentzat baina. Lepotik heldu eta ni itotzekoa egin zuen, benetan-txantxetan. Ez nintzen kubildu, belaunak dardakadan neuzkan arren. Mutirituta alde egin zuen. Atximurkadak, ordea, beltzunea atera zidan lepoan, ezpainekin hurrupaka ibilita bezalakoa. Ez nintzen ausartu inori kontatzen gertatutakoa.

      Zer berba erabiliko nuen S. uzteko?

      — Orain ez duzu autorik behar, ezta? Puta bat zara.

      Baina nire etxepera etortzen jarraitu zuen. Autoan egoten zen goizaldera arte. Amak ez zidan uzten ezta kontraleihoen atzetik kuxkuxeatzen ere. Valium erdi batzuek mesede egin zidaten.

      Esamesak aditu nituen berari buruz hurrengo hilabeteetan. Bizitza erdibitu niola, gillotinaren ahoa ni, barrengaiztoa. Bere zoritxar kateatuen errudun egin ninduen, eta izan zituen batzuk, kontatu zidatenez.

      Aspaldi ez dela ikusi dut, Alderdi Ederreko tiobiboaren parean. Beti bezain lerden, ia berrogei urte igaro badira ere. Emakume batekin zegoen, ume batzuk zaintzen, ilobak edo. Neurez atera zitzaidan diosal egitea, birritan pentsatu gabe.

      — Azkenean lortu zenuen nahi zenuena —bota zidan.

      Korromio zaharra sumatu nion, estimu gauzaezaren hatsa.

      — Zer nahi nuen ba?

      — Zeure bizitza bizi.

Ahaztu egiten zaizkigu argumentuak. Hala ere, aldian-aldian, inoren oroitzapen batek berpiztu egiten du, konplexutasunez eta xumetasunez, inoiz izandako hura.

      Lehengo batean bikote bat eta seme-alabak hurreratu zitzaizkidan errezitaldi baten ondoren.

      — Hainbeste aldatu naiz ala? —itaundu zidan emakumeak.

      Zuhaitz zaharrak ez ditu aurreko azalak galtzen: irribarrean ezagutu nuen D.

      Ardo bana hartuz, gure bizitzen sintesia egin genion batak besteari, frisu kronologikoan aipagarri diren mugarrien errepasoa.

      — Gogoratzen zara institutuko gure kanta faboritoaz? Frantseseko irakasleak ipintzen zigun irrati-kasetean. Postari gazte bati buruzkoa…

      — Le facteur. Nola ez naiz ba gogoratuko? Moustakirena. Kursi samarra zen, baina milingakeriaren debotoak ginen… Postaria hil egiten zen eta maiteminduen gutunak banatu barik geratzen ziren...

      — Zentzu orokorra harrapatzen genuenean, konforme... Behin maisuak hitz baten esanahia galdetu zigun, hitz berria, rossignol. Eta zeuk esan zenuen, isilka, baina denok aditu genizun: “Urretxindorra, ruiseñor”.

      — Benetan?

      — Mutu geratu ginen denok. Zoragarria izan zen.

      Zoragarria izan zen.

      Bihar D.ren herriko eskola batera joan behar dut. Arrandegitik pasatzeko asmoa daukat. Ezkataz beteriko eskularru bustiak kenduko ditu ni besarkatzeko.

      — Bazkaltzera gonbidatzen zaitut —esango diot.

      — Ordubete itxarotea inporta ez bazaizu....

      Ez daukagu presarik.

      Geratuko ez bagina, biok urrituko genioke etorkizuna laguna izandakoari: balizkoa ez da guregana inoiz bueltatuko aukera bat eman ezean. Ez nuke nahi egunen batean bion ezagun baten bitartez jakin, adibidez, D. minbiziak jota hil dela, edota berari inork esatea istripu batean hil naizela ni. Oraindik ez da beranduegi bizi izan gabekoaren muga-lerroa zeharkatzeko.

      Memoria bizitoki pribatua da, baina ez txikia. Eta zorionez, ahanztura baino handiagoa.

Journal intermittent

Istorio orotan bere literatura propioa bilatu, tonua pentsatu,

tonua sentitu. Egoera bat, ohar bat, pasarte bat.

ESMERALDA BERBEL

Miramar, 2013ko martxoa. Zuhaitzak idazten. Txikitan zuhaitzak marrazten nituen. Zuhaitz guztietan habia bat ipintzen nuen, barruan txori bi, mokoa zabalik. Oso marrazki eskematikoak izan arren, ongizatea eragiten zidaten. Sentipen hori areagotu egin zen adarretan fruta gehitzea otu zitzaidanean.

      Adarretan madaria, sagarra, platanoa, gerezi parea, pikua, laranja, limoia, anana, eta baita marrubi ñimiño bat ere paratzen nituen, ezagun nuen frutaren lagineria.

      Uste dut zuhaitz absurdo haien dirdaia oparotasunean zetzala —segurtasuna eta atsegina iradokitzen zizkidatelako—, nik orduan era horretan arrazionalizatzen ez banuen ere. Nolanahi ere, laster izan nuen zeraren kontzientzia, nire eskuak, trazuaren bitartez, bazuela gaitasunik nire nahikariak partez metaforizatzeko: marrazkien bidez islatzen nituen nire burutazio zehaztugabeak. Umea, heldua bezala, gai da zirriborro batean abstrakzio baten sintesia egiteko.

      Topatzen ote nuen inoiz marrazki haietan itopunturik eta gune hutsik, gaur egun idaztean azaltzen zaizkidan kale itsuen antzekoak? Pentsatzekoa da baietz.

      Bizitza aztertzeko joranak iragana eta oraina ardatz berera ekartzera bultzatzen nau paralelismoen bila, parekotasunak logikan ez ezik, intuizioan eta esperientzietan oinarritzen badira ere.

Krakovia, 2014ko azaroa. Paperak harri-koxkorren azpian. Auzategi juduaren mugan, bada sinagoga bat saihetsean kanposantua daukana. Bertan behera utzitako larrea ematen du. Gaurko langarra ekina izan da, bisitarion aldartea ere umeltzerainokoa.

      Hilarri gehienetan harri pilatxoak daude. Hildakoari eginiko bisita kopurua adierazten ote dute? Edo hari agindu eta betetako promesen batura? Ximenki aukeratutako harriak dira, toki esanguratsuren batetik ekarriak?

      Harriak, memoriaren iraunkortasuna.

      Paperak ere baziren harripeetan. Oharrak edo gutunak, ez dakit. Errespetuak eskua geldiarazo dit kuxkuxean hasteko. Han-hemen egunkari-orri tolestuak. Defuntuak luzaz itxarondako albisteak, akaso.

      Lorerik ez dago batere. Harriak harrien gainean, eta paperak.

Bera, 2018ko abuztua. Lagunen lorategia. Berako etxean hartu nau bikote lagun batek, Xantelenean. Harlanduzko atari zabala, atalburuan 7 zenbakia. Bebarruan zutikako erlojua, kutxa eta basahuntz burua. Parte honetan aita-amatxien okindegia izan omen zen lehenago. Goian, besteak beste, sala bat marmolezko tximinia eta guzti, eta idazmahaia bazterrean.

      Atzealdeak lorategira jotzen du. Hortentsia more mardoak dira nagusi. Erdigunean, Albizia julibrissin naro-naroa. Espezie horrek Albizzi naturalistari zor dio izena, berak ekarri baitzuen Konstantinoplatik XVIII. mendean. Zetaren akazia ere baderitzo. Izan ere, tul malutak ematen dute loreek. Lorategian izeiak ere badira, horietako bat gizonak landatua txikitan. Zuhaitzen tamainak denboraren eragin ongilea gogorarazi dit.

      Xantel errekaren hotsa aditzen da. Gliziniaz eraturiko aterpe baten azpian, jarleku bat. Izeba Carmenek hortxe idazten zuen. Otu zait autoerrukizko poemak idaztera ostentzen zen neskatxa bat izan ote zen Carmen hori. Trilogia bat idatzi zuen, Maldan gora eta maldan behera. Nobeletako bat, Ezinegona. Ez datorkio gaizki nire egoerari.

Gauean amets nahasiak izan ditut.

      Kasinoan. Sartzeko, prenda bat utzi behar izan dut arropazaindegian; irteeran ez zidaten itzuli nahi. Sekula ez naiz izan ezein kasinotan. Hala ere, burmuinak garbi planteatu dit nire azken jokaldiaren emaitza.

      Goizaldean lorategira jaitsi naiz, edalontzi bete ur, kuxin bat ipurdiperako eta koadernoa. Zozoak dabiltza hibiskoen artean.

Asteburua joan da. Alde egin baino lehen, hortentsien aldaxkak eman dizkidate, Miramarren sartzeko. Loreak eskuz esku pasatzea zera da, norberaren nahitasuna beste nonbait zabal dadila opatzea.

Paris, Orsay museoa, 2015eko abendua. Hutsa biltzen. Milleten Galburu-biltzaileak pinturari begira nago. Hiru emakume makurtuta, uzta jaso eta gero ahaztuta geratutako galburuak batzen. Amantaletan daukaten apurrak kontrastea egiten du soroaren atzealdean ikusten den ugaritasunarekin.

      Behinola lagun batek kontatu zidan kinka larrian topatzen zenean irudi horrek erasotzen zuela: soro batean ikusten zuen bere burua. Uzta eraman dute. Alabaina, zerbait batu guran dabil, garau solteen bila. Haizeak lasto-brintzak sakabanatzen ditu, eskuetatik kentzen dio bildutakoa. Badaki otzara hutsik geratuko dela.

      Ni, kostaldekoa naizelako-edo, uretan izterretaraino sartuta ikusten naiz. Galarrena dator eta oinazpietan maskor-kixkirri zorrotzak sentitzen ditut. Hondar-boladek aurpegian jotzen naute. Ezin dut begirik zabaldu, ezin naiz mugitu.

      Ikasi dugu dagoeneko, bai berak, bai neuk, zer egin munduak dar-dar egiten digunean? Eutsi eta itxaron. Eutsi eta itxaron. Eta itxaropena izan. Ala hori beste ariketa mota bat da?

Chicago, 2016ko urtarrila. Piztiarioa. Bainuontziaren ertzean inurriak dabiltza, gorputzerako ukenduaren usainak asaldatuta. Leihoari atxikitako galdara koloreko huntzorriak dantzan egiten du trena pasatzen den bakoitzean. Ateostean, bordatu japoniarrak dituen zetazko txabusina. Hori janzten ote du Gwenek ligeren bat ekartzen duenean.

      Elastanoak sandia-xerra meheen antzeko egosturak atera dizkit bularren azpian. Horixe du bidaiatzeak: orkatilak puztea, behin-behineko idorreria, loaren endredoak, aldaketaren ordainezko kalte fisiko barkakorrak.

      Bazkalorduan apartamentuaren xehetasunetan fijatu naiz. Argazki alaiak, mingostasunari mihia ateratzeko gogoa, unean unekoa bizitzeko egarmina.

      Hutsarte bat dago horman, eta bertan apal bat, animalia basatien figuratxoekin: otsoa, balea, dromedarioa, elefantea, aharia, arranoa, matxinsaltoa. Neure totemak. Totemak? Hazitxoak gaude halakoetan sinisteko.

      Rachel etorri da kafea hartzera. Garbitzaile dabil, eta horri esker ordaintzen du dantza-eskolak emateko alokatuta daukan garajea. Herrialdea goitik behera motoan zeharkatzeko plana egin digula kontatu digu. Errusiar ikonoetako aingeruen hazpegiak dauzka, baita berbakera ere esango nuke, ezen mirari bat balitz legez kontatu digu bere erabakiaren kausa: Bart izurde baten gainean nenbilela egin dut ametsetan.

      Alphonse eta Carlo ere azaldu dira. Bata gidaria da, pinturak ematen ez dion dirua amari bidaltzeko Tours inguruko osasun mentaleko egoitza batera. Hona etorri omen zen bele batek bere gelako leihoa jo eta kristala hautsi zuelako. Zirt edo zart egin behar nuen, edo ama edo ni.

      Besteak pianoan pieza bat jotzeari ekin dio. Spinning monitore dihardu astean zehar, familiaren farmaziak baino nahiago ditu jazz klubak. Ferraran, pianoaren tapa irekitzen nuen bakoitzean xomorro bat topatzen nuen tekletan. Bertan ustelduko nintzen mugitu ezean.

Giroa dago auzoan. Zabalik daude estetika aretoak, pubak, arte galeriak. Gwen eta biok parke batean jesarri gara. Orduan, zerbait jausi da ezki batetik eta bekokian pausatu zaio. Marigorringoa! Hirugarren begia atera zaizu, esan diot txantxetan.

      Gogotsu zutundu eta bazar batera joan da salto batean. Zain geratu natzaio neoizko iragarki bati begira, sexu-zerbitzuak. Laster etorri da, animalien aldarean gehituko duen zeramikazko irudi tantobeltz bat dakarrela. Neure moduko norbait nahi dut ondoan.

      Geure esaldiekin eratzen dugu geure kredoa. Geure kredo birziklatua dugu aurrera egiteko propultsio-motorra.

Miramar, Valentzia, 2018ko maiatza. Arrano eta loro lumatuez. Laranjondoen arteko pistatik joan gara paseoan. Mesede egiten dit hemengo argiak. Astebeterako etorri naiz M.J.E.renera.

      Neure buruari lumak kentzen nabil, esan diot. Eta ezagun bati entzundako istorio bat aipatu diot. Hark gogoz kontatzen zuen, bere nortasuna hauspotzeko balio zion.

      Ba omen da arrano mota bat oso bizitza luzea izaten duena bizitzaren erdialdean egindako balentria baten ondorioz. Igartzen duelarik atzaparrek malgutasuna galdu dutela, luma zaharren pisuak hegoak dorpetu dizkiola, mokoa ere paparra zauritzeko moduan bihurritu zaiola, irtenbide bi izaten ditu: edo bere buruari hiltzen utzi, edo berriztu. Bigarrenari helduz gero, mendiren bateko arrailaren batean babestuta, hormari kolpeka jardungo du mokoa jausi arte. Itxaron, eta moko berria hazitakoan, horrexekin erauziko ditu atzaparretako atzoskolak. Eta atzoskol berriak atera bezain pronto, luma zaharrak kenduko. Finean, bost hilabeteko sufrikarioaren ondoren, arranoak garaipenaren hegaldia egingo du eta beste hogeita hamar bat urtez biziko da.

      Mitoa da, ez biologia: ezinezkoa da ezein hegazti hainbeste denboran jan barik egotea.

      Halaxe nabil, on egiten ez didana neure bizitzatik errotik ateratzen, aitortu diot lagunari. Besotik heldu nau. Ba kontuz ibili, lumak kentzeagatik Kamilarena gertatu barik. Gure loroa zen Kamila. Ezinegon hutsez zoratu zen. Bere buruari pikadaka hasi zen, lumak atera eta atera, halako amorruz goiz batean odolustuta topatu genuen salan.

Idazten ari naizen liburuaren izenburua aipatu diodanean, Montaleren Ossi di seppia hartu du M.J.E.k apaletik. Garbia da, ez dauka bazterkinik, dena da bizitza. Orri-pasan, printzipio birekin geratu naiz: bata, esentziala dena eta igarokorra dena ez nahastea; bestea, esaldi hau: “Ez kilkerrak, baizik eta etxeko katuak gidatzen zaitu orain”.

Miramar, 2017ko ekaina. Sekula ez naiz egon hain bakarrik. Zapatak erantzi ditut. Belarra, bustirik ere, ez da guria eta zizt egiten dit oinetan, baztertu nahi arren askatzen ez gaituzten gogamenduek bezala. Botikaren batek kalte eginda-edo, galdu egin dira osaba aitabitxik antzina landaturiko sanjuan loreak.

      Paper bat erretzera etorri naiz. Paper honetan nire gora-nahiak idatzita daude: goragalea eta gorantz egiteko desira. Esan zuen Artaudek: “Erre paperak!”. Irrigarria konparazioa.

      Gaurkoan ez dago surik. Lehen mutil-laguna arduratzen zen sua pizteaz, besteok mokadua prestatzen genuen bitartean. Pixka bat txispilduz gero, txurrun-txurrunka ere egiten genuen suaren bueltan, musika barik, gangarrok. Besteek alde egindakoan larrua jotzen genuen etxetxoan bertan, tente, zurezko kutxaren kontra.

      San Juan bagilean, denpora ederrean, arto eta garixek gorde, gorde; subeak eta zapoak erre, erre. San Juan dabil oin-puntetan, solo guztixek bedeinketan. Suak benetako suge, apo eta erbinudeak ez ezik, harrapari metaforikoak ere uxatuko balitu. Tira, noiz ez naiz ni egon, noiz ez naiz egongo arazketa erritualen premian.

      Zain dago erretura.

      Noiz edo behin egin beharra gertatzen zaigu, haizea zainduta, onuragarria behar lukeena kalterako izan ez dadin. Alferrik galdutako frutak, asunek, hosto iharrek eta abarrek elikatzen dute errakina, desegite geldoan. Batzuetan, atentziorik ere ez du ematen, piztuta egon arren garra ez delako antzematen. Alabaina, kea —lodi edo mehe— su-metatik altxatu eta aienatu egingo da, hatsa utzita. Eta kearen patua betiko galtzea bada ere —zenbat elipsi, zenbat episodio apropos ezabatuak, zenbat arrazoi memoriak hau edo hura baztertzeko—, lurrean errondoa geratuko da, noiz erabiliko.

      Erretura, errakina, erraloa. Urloa geldirik dagoen ur masa den moduan, lokartu antzean dagoen gai erregarrien multzoa da erraloa.

      Ekarritako papera erre dut. Su txikiak ez dit gogoa jabaldu. Leopolisko hilerrian egindako argazkia ipini dut telefonoaren profilean.

Bilbo, 2013ko iraila. L’étoile. Emakume bat biluzik, iturri baten ertzean belauniko, esku banatan treska bat. Ez dihardu ura batzen, tresketatik iturrira ura isurtzen baino. Ur bata argia da eta bestea iluna.

      Demagun ur bata iragana dela eta bestea oraina. Ur biak nahasten ari dira iturrian.

      Demagun iturria idazkuntza dela, emakumeak aho bi dituelako: bata aurpegian, ohi den legez; bestea sabelean, zilborraren azpian.

      Iturriari ura ematen dagoen emakume biluzi ahobikoaren atzealdean, zuhaitz bat.

      Demagun Bizitzaren Zuhaitza dela, biribilkara delako eta sustraiak dituelako bistan. Sarraila guztiak itxi eta zauri guztiak ixten dituen zuhaitza. Montgomery Clift dixit film homonimoan.

      Zuhaitzaren adaburuan txorikote bat dago pausaturik.

      Demagun txorikote hori heriotza dela.

      Zerua izarrez josita dago, batzuk argiak, besteak ilunak.

      Irudi hori ez da neure kautan asmatutakoa, marseillar taroteko XVII. karta baizik, L’étoile, Izarra. Iturriaren ondoan topatu nuen atzo Doña Kasilda parkean. Haizeak ekarriko zuen, auskalo nondik.

      Gorde egin dut, zertan nabilen ez ahazteko.

Ezkaba-Urepel mendibidea, 2018ko uztaila. Pentagrama bat basoan. Errotaribordara heldu garenean zuhaitzak besarkatu ditugu.

      Pagoaren azala latza da masailaren kontra. Eskuekin hitz egin nahi diot enborrari. Enbor hau gizon batena balitz. Sabeleko minez nago, ohi bezala.

      Martxan jarri gara berriro. Bost andre gara, pentagrama bat, zertxobait dislokatua. Noizean behin, notak: berbak, eztula, arnas estua, kanta bat, kexuak. Pentagramaren klabea, bidea bera.

      Bide-ertzean luma bat ikusi dut. Nahikoa zait gorrizta dela jakinda.

Paris, Père Lachaise, 2015eko abendua. Ici repose Colette. Hau parkea da hilerria bainoago. Zenbat hezur hirurogeita hamar mila hilobitan?

      Apollinaire. Modigliani. Camille Corot. Gerda Taro. Miguel Angel Asturias. Edith Piaf. Max Ernst. Chopin. Gertrude Stein. Consuelo Suncin. Sophie Germain. Balzac. Rossini… esadazue: egiten dute zuon fantasmek bakanalik gauerdiko kanpaiak jo eta gero?

Hemen dago. Sinplea da, granito arrosa. Idazkuna ere artifiziorik gabea: Ici repose Colette. 1873-1954. Kito.

      Journal intermittent liburuko aipu bat errepasatu dut: “Nik esaten nion neure buruari materialki geratzen dena gauza ezereza dela eta hildakoek ez daukatela zerikusirik bizidunokin. Oroitzapen batean, irudi batean, ahots baten soinu ahaztezinean, idazketa zorrotzean… hortxe baino ez dira berpizten, gurtza samurraren eta etsipenaren orduetan”.

      Gero eta sarriago berpizten ditut nire hildakoak.

      Txikitan, Borgoina aldean bizi zenean, Gabrielle Sidonie Colette egunero jaikitzen zen alban, basoa zeharkatu eta iturri batera ura edatera joateagatik. Bizitzari buruzko ikuspegi tragiko oro arbuiatu zuen. Amodioaren erruletan dena ez jokatzen ikasi zuen. Konpromisoa hartu zuen bere barne-indarrekin.

      Andre zahar bat gerturatu da. Hilobi gainean latak zabaldu eta kale-katu aldra bati banatzen hasi da koilaratxo batekin. Madame, ezagutu egin al zenuen Colette? Erantzutean, andreak tximak sartu ditu buruko zapiaren azpira: Ez, ez, baina zein toki hau baino egokiago arima herratu hauei jaten emateko!

Wroclaw, 2014ko otsaila. Bufoiak eta gnomoak. Szymborska berraurkitu dut. Zein osasungarria den eszeptizismoa eta paradoxak uztartzeko duen abilezia. Eta harrigarria beste errealitate batzuen tokian jartzeko duen gaitasuna, izan hondar-alea, izarra edo kakalardoa. Miretsi egiten dut friboloa eman gabe intentsitate lirikoari iskin egiteko duen dohaina.

      Wislaren poemetan ez dago ez odolik, ez gorputzaren deskalabrurik, ez gorabehera historikoengatiko lanturik, ez patuak eraginiko etsipenik. Ia igarri barik bezala jotzen du kezken muinera. Esaten omen zuen hitz arranditsuetatik ihesi ibiltzen zela ezen, idaztera jartzen zenean, iruditzen zitzaion baten bat zeukala atzean, imintzioka. Apaltasunak eta lotsak elikatzen zioten ironia.

Atzo estropezu egin nuen kalean gnomo batekin. Brontzezko gnomoak daude toki batzuetan, garai batean gobernu komunistaren aurkako salaketa egiteko erabilitako sinboloa. Muturrak apurtu nituen ia-ia.

“Idaztearen poza. Iraunaraztearen posibilitatea. Esku hilkor baten mendekua”. Horra Szymborskaren ziria.

      Arrazoi du: denok daukagu bufoi bat bizkar aldean plantaka, ezikusiarena egin ala ez.

San Simon uhartea, 2018ko urria. Non morrerei fremosa no mar maior. Sekulako haizea izan dugu egunotan. Eukaliptoen azalak zarrastatu eta zatika bota ditu. Toki honen edertasunak emendatu egiten du bere historiaren dentsitate tragikoa. Lazareto eta umezurztegi gisa erabili izan dituzte hemengo eraikinak. Frankismoan kontzentrazio-eremua izan zen. Upo Mendi ontzia, presoz beterik, berton fondeatuta egon zen.

      Irla hau tradizio galaikoaren ikurra da Mendinho trobadorearen pieza bati esker: “Non hei i barqueiro, nen remador: morrerei eu fremosa no mar maior. Eu atendendo o meu amigo. E verrá?”.

      Neuk emango dizut erantzuna, amiga: ez baduzu nahi ito itsaso handietan, ez zaitez endredatu inoren praketan.

      Ezpelen adaburuek, elkarrengana arrimatuta, arkua eratu dute. Estrata soilduan, urtxintxa bat.

      Bizitzea jarraitzea da, ados.

Leopolis, 2016ko abuztua. Goroldioa erromantikoa da. Etorbidearen muturreraino jo dugu, antzokia ikustera. Arriagaren oso antzekoa da. Ibaia itota eraiki zuten. Korrontea azpisuge baten moduan zimenduak jaten hasi zenean —azken garaipenera arte eroapenez jarduten dutenen erara— arkitektoak bere buruaz beste egin zuen. Teilatu-hegalean hiru estatua ageri dira, bata emakume haurduna, askatasunaren alegoria. Hori azertua.

      Merkadilloan Putinen aurpegia estanpaturik daukan komuneko papera saltzen dute. Lore iharrez eginiko ile-orratz bat erosi dut. Panpinak erosi ditu E.M.k, oihalezkoak, artisau-lanak. Berton ezagutu dugu elkar. Eroso gaude elkarrekin. Gizon erakargarria da, zentzu askotan. Beronen konpainia oparitu dit hiriak.

      Krystyna Rodowskari buruz hitz egin dugu garagardoa edan ahala. Historiaren abusu handienetakoa da gauza batzuk memoria hutsa izatera kondenatzea… Maiuskuladun historiarena eta minuskuladun historiena, esan diot E.M.ri. Buruari eragin dio, baiezkoan, eta Rodowskaren lerro batzuk ekarri ditu gogora: “Lehoi mitikoek ez dute jada / herri eta hizkuntza askoren memoria zaintzen. /…/ Egotzia izan nintzen etxeak / bizirik dirau, esan didatenez, bertako hildakoek leialtasunez bisitatua”. Poesiak ez du mundua aldatzen, baina etxeak, bederik, eraikitzen ditu. Guk ere badakigu horretaz, pentsatu dut.

      Exilioak. Zer ote da norberaren burua barne-exiliora kondenatzea?

Gaztelura igo gara. Han halakorik izan bazen, ez dago arrastorik. Telefonia-antenak bai, Stanislaw Lemek Gaztelu garaia autobiografian deskribatzen duen jolasleku idealizatuaren antitesia.

      Ondoren, sinagoga armeniarra ikusi eta bero-saparen kontrako tokirik onena aukeratu dugu: hilerria. Mendi-malda batean dago. Bidezidorrak eta sasiak, lorategi gotikoetan bezala. Goroldioaren atenporalitatea pergoletan, monolitoetan, estatuetan. Hauxe bat: mindurak mendean hartutako emakume bat, mantelina luzea buruan, hilkutxa gainera oldartuta, eskutik arrosa-girlanda dindilizka. Ez dut egundo ikusi doluaren adierazkera sublimeagorik.

Amsterdam, 2017ko apirila. Hezur ibiltariak. Musika talde bat dago Oude Kerken kanpoaldean. Semea haiei entzuten geratu da. Pozik nago: ez da ama askorik oporretan ibiliko hogeita bat urteko semearen konpainia noblean. Nahiz eta edozein unetan indarrek huts egin eta eroriko naizela pentsatu.

      Nadine gonbidatu dugu etxera, gu kanpoan egon bitartean Colettez arduratzeko. Horretara, opor txikiak hartuko ditu berak ere. Binocherekin etorri zen, noski. Itzuleran kintal bat ile garbitu beharko dut.

      Organoak, beirateak, kaperak eta bataiarriak, itsasontzi itxurako gangaren azpian. Eta harrizko zoruan zenbakiz eta letraz markaturiko harlauzak.

      Korutik hurbil, 31. zenbakiarekin seinalaturik, Hester Hooft, Casanovak bere memorietan aipatzen duen neskatxoa. “Zergatik nire eskua?” galdetu omen zion zantarrari. Hamaika urte baino ez zituen, bestearen urteen erdia baino gutxiago, musu eman nahi izan zionean.

      Gidaliburuaren arabera, XVIII. mendean hezur guztiak atera eta dorrepeko hezurtegian pilatu zituzten, handik laster berriz lurperatzeko, metro batzuk sakonago. Zergatia esplikatu ezean, ulertezina gerta daiteke hezurdurak toki batetik bestera aldatze hori. Antza denez, dirua ematen zuen, mudantzek bezala.

      Lekeitioko elizpea ere hustuta dago. Aititak garezur bat lortu zion nebari, medikuntza ikasten zebilelako. Seminaristek eta medikugaiek edukitzen zituzten halakoak mesilletan. Gogoetarik sorrarazten zieten, hor konpon. Hamletek esku artean zerabilena bere adiskide Yorick bufoiarena zen; gurea, anonimoa. Nebak izen teknikoen bidez seinalatu zidan garezurraren geografia: parietala, okzipitala, palatinoa, tenporala, frontala. Bat-batean, pieza hura beste munduan emakume fantasma burugabe batena izan zitekeela otuta, sentipen eskas batek hartu ninduen, profanazioan konplize izatearenak.

Miramar, 2018ko azaroaren 1a. Bisita. Marierrotara joan naiz goizean. Zubieta jauregi aurreko paduran lertxun bat zebilen lokatz artean. Jakiteke eman dit errekadua: Lux, Pax, Vis.

      Loreak kanposantura eraman eta hona etorri naiz. Aihen-belar kanpanilladuna lursail osoa hartu nahian dago. Frenorik jartzen ez bazaio, ito egingo du beste guztia, burubide galgarriek logikaren eremua zapaltzen duten legez.

      T.k deitu dit. Zinerako geratu gara. Zenbat pelikula elkarrekin txikitatik. Interesgarriena gure bizitzetakoa, esango luke berak, eskuak estututa.

      Ez daukagunaren hutsunea lagun benetakoek betetzen dute. Umetan, kaligrafia-atazetan marra etenak birpasatu ahala ikurrek zentzua hartzen zutenean bezala, hautematen ari naiz bakardadearen eitea: zehatza eta garbia da, egiaren ordu ankerraren oskola eta askatasunaren plazenta.

      Aurreko etxetik baten batek jaurtitako ahuakate-hezurra zuhaitz bihurtzen ari da. Adelfa ere mardul dago, baina mahats-parra gangartuta eta fruta-arbolak aztoratuta, inausteko premia gorrian. Lurrak, oraindik, goxabera du azala. Gure Colette harantzaxeago. Ortu santua, ortusantua.

Txori txuri

Zure amaren denda erdialdera aldatu zenean, etxekoentzako garaje eta tailer bihurtu zen lokal hura. Berrogeiko hamarkadan aititak eginiko erakusleihoak kendu eta atelada tolesgarria ipini zenuten, Seat 127a gordetzeko. Nahi hainbat oihal-lagin egondako apalategietara torloju kaxak, gasolio bidoiak, soka sortak eta alanbre bobinak, entxufeak eta hodiak, eskuleku lokak, arrantzarako aparailuak eta amuak, pita txirrikak eta mekanika nahiz arotzeriako lanabesak heldu ziren: zerrak, kurrikak, birabarkiak, giltza ingelesak, mailuak. Lonjan, gutxinaka, arropa maiztuak, bizikleta mailatuak, Miramarreko barazkientzako izozkailua eta orotariko tramankuluak pilatu ziren.

      Zuenean legea zen ezer ez botatzea, eta gasturik alferrik ez egitea balio errotua gerrako ezunea ezagututakoentzat: denak izan zezakeen beste aukera bat. Zuri ere geratu zaizu gauzaki zaharrekiko atxikimendua, baita edozeri bigarren bizialdia eskaintzeko joera ere. Horrexegatik zabiltza, esaterako, gaztetan zeure logelakoak izaniko ohe, mesilla eta enparauak zaharberritzeko grinari emanda, modak atzean utzitako altzariak kutsu garaikidez jantzi nahirik.

      Lokal horrek, oraintsu hustu duzuna salgai jartzeko, distira dauka zure oroimenean, basoarena udazkenean. Baserritarrei zorko zaio hori, zuenera etortzen baitziren generoa erostera: amantalak, mudak, galtzerdiak, mantelinak, mahoia metroka. Gogara onartzen zituzten amaren gomendioak eta moldea, fio ziren hark gauzaturiko salmentaz. Amaren izeko batek eta amabitxik, jostunak biak, gerra aurrean baserritik kalera etorri eta haiexek ireki zuten denda. Halandaze, amak txeraz hartzen zituen beti baserritarrak. Adeitsu lagundu zien akrilikoen abantailak —nylona eta antelina, modernotasunaren zantzuak— beren usadiozko bizimoduetan uztartzen. Kontrara, udaro herriko hotelean ostatu hartzen zuten turista frantsesak antzinako zamauteri eta ohe-joko bordatuen bila etortzen ziren, eskuz egindako piezen nostalgiaz. Zeu zinen interpretea, umegorria, esaten zutena erdizka baino ulertu ez arren.

      Denbora franko kendu dizu lonjan metatutako guztiari errebista pasatzeak. Madarikazioa deritzozu dena gordetze horri, zertarako, inork ezin du-eta aldean ezer eraman beste mundura, eta azkenean zeuri tokatzen zaizu beti garbiketa egitea. Hiru multzo egin dituzu: batean, zabor-zaborra; bigarrenean, edukiontzirako gaiak; eta hirugarrenean —nahiko zenukeena baino pila handiagoa, sentimental hutsa baitzara eta, esanak esan, souvenir horiek likatu egiten baitzaizkizu eskuetan—, zuretzat holako edo halako esanahia duten zerak.

Sitsak pikaturiko beroki batzuen artean maleta bat agertu da. Barrukoak aspaldian galdutako toki batera eraman zaitu, gertaerek, geruza geruzaren azpian, ezkutuan utzitako aldi batera, elipsi batera. Koadernoak dira, Sam markakoak, milimetratuak, animalien grabatuak azal laranjetan: zamoa, kriskitin-sugea, azeria, mariorratza, paradisuko hegaztia. Amak gordeko zituen ezer esateke —aititak santu-santen pusketak anparatzen zituen legez—, egunen batean bistara ekartzeak emaitzaren bat izan zezakeelakoan. Ia koaderno guztien goiburuan ageri da data. Antzinakoena 1973ko irailekoa; azkena 1978koa. Horietako batean Mon premier de français idatzita dago zeure letraz. Atsegin duzu pentsatzea, nahiz eta aleak hamahiru izan, bakar baten gisa hartu nahi izan zenituela guztiak, bizitzako ikaskuntzekin gertatzen den moduan: txatalak asko, oihala bakarra.

      Erraz sartzen zitzaizkizun hitz zerrenda luzeak, esanahiak idatzi eta lerroan-lerroan zenbakitu eta gero: noms, adjectifs, verbs, adverbs, locutions. Zuzenketak, bakoitza hamar aldiz kopiatuta. Orduan ez zenuen usteko errepikaren sistema klasiko hari gerora probetxua aterako zenionik haurrentzako ipuinen eta ezagutza-liburuen itzulpenak eginez. Familia, bere uste ona zure heziketan inbertitu zuena, gora-goraka paratuko litzateke ikusirik umeak ez daukala soldata finkorik, ezta hemengo hainbat kultur sortzailek bezala, txarrenean babestuko duen sindikaturik ere. Horra hor arriskuaren prezioa, ez zaitez harritu: ilargia ere ez da beti bere betean egoten. Goizero errepasatzen duzu zure pentalogoa ohetik jaiki orduko: eutsi zure hautuari, zeure erara egin, ez murriztu konfiantza, jarraitu hazten, aurrera.

      Aurrera. Horixe zen osaba aitabitxiren leloa. Ikasleentzako egonaldiei buruzko eskuorriak ekartzen zizkizun agentzietatik: Grenoble, Reims, Arles, Lille, Toulouse. Prest agertzen zen ikastaroren bat oparitzeko, bidaiaren batetik itzultzen zen bakoitzean pitxiren bat oparitzen zizun bezala, ezkon-soinekoa oparitu zizun bezala, Miramar oparitu zizun bezala, bere azken begirada oparitu zizun bezala zure besoetan hil zen goizaldean. Baina etxeko emakumeei —amari, amumari, tiari, amabitxiri— errezeloa eragiten zien umea atzerrira bidaltzeak, ea okerreko tokian galdu eta tuntux eta guzti bueltatuko ez ote zinen. Gainera, uztail-abuztuetan dendan lagundu beharra izaten zen. Gauzak horrela, frantsesarena egitea bilakatu zen zure jolas gogokoenetako bat. Udan zeure burua birbataiatu eta aktore bilakatzen zinen. Izenak, nahi eran: Linette, Florence, Jacqueline, Regine, Noelle. Hamazazpi urte zenituenean, frantseseko koaderno bat zen zure bihotza, gogo antzemanezinen irakintoki bat.

Ekaineko arratsalde batean moilara jaitsi zinen ikastera. Betikoa izan duzu hori, paperekin aire zabalean egotea. Uretan barrentzen diren harrizko mailetan jesarri zinen, apunteak belaunetan.

      Belaontzi bat sartu zen portura, Txori Txuri. Biak zekartzan, Frantziako bandera eta ikurrina. Edonon agertzen zen orduan ikurrina: boligrafoetan, giltzatakoetan, egutegietan, txanoetan, xukaderetan. Dendan ere arrakasta zeukaten kamisetetan serigrafiaz inprimaturiko ikur abertzaleek: lauburua, Gernikako arbola, ezpata-dantza, zazpien mapa, Nik euskaraz. Zure parean amarratu zutenean, berbetan aditu eta zer edo zer esan zenien, ea itsasontzia barrutik ikusten utziko zizuten, hurrean. Afaltzen gonbidatu zintuzten. Burutik pasatu ere ez zitzaizun egin ontzikoek bahitu, bortxatu eta itsasora jaurti zintzaketenik, baladako andre gazte xarmanta legez. Azertua izan zenuen esatea ikasturtean zehar Le comte de Monte-Cristo irakurri zenuela, bertsio egokitu batean, jakina. Zertzelada horrek tanto bat gehitu zion zure xarmari, areago belaontziko txakurraren izena Dumas izanda. Gaueko hamar eta erdietan galapan etxeratu zinen eta mistik esan barik eutsi zenion errietaren zaparradari: Ezezagunen barkuan sartzea ere! Ez daukazu bururik ala! Arduratan eduki gaituzu! Abisatu bazenu sikiera! Eskerrak osorik zatozen!

      Ez zegoen zertan larritu, jende jatorra zen. Biharamunean dendara etorri zitzaizkizuen. Gogoan dituzu izenak? Egin kontu gurasoak Chantal eta Jean zirela, ospitale bateko langileak biak; semea Patrick, zeure adinekoa; Mariek zortzi urte zituen. Mariek askotan egin dizu bisita ametsetan, hainbat itxuratan: uso zuria, lertxun txikia, elur-antzara basatia, zisne sekretua, espiritu santua.

      Neskatoak belarrira hitz egiten zion amari. Ile luzea zeukan, ia gerrirainokoa, gaztaina argia. Zurztasuna iradokitzen zizun, ez zenekien arren ia ez zuela lorik egiten, baten bat behar zuela beti alboan, fobiak zituela, nerbioek erabiltzen zutela, iparrorratz faltsua zuela irudimena. Bezperan, belaontzian afaritan, burua arrimatu zuen zure besora, keinu horrekin zuganako atxikimendua agertuz.

      Ama-alabek bikini bana erosi zuten. Aita-semeek bainujantzi nautikoak nahi zituzten, baina halakorik ez zeneukaten. Modelo falta justifikatzeko, azaldu zenien hemengo gizonezkoek ez zutela estilo hori gustuko, kirol-galtzak erabiltzen zituztela hondartzan ere.

      Astebetean geratzeko asmoa zuten. Galdetu zizuten ea libre zeundekeen Gernikara laguntzeko. Baietz zuk, denda itxi orduko bueltatzekotan, ordenatzea eta erratza pasatzea zeure ardura ziren eta. Osabak Temas Vascos bildumako ale bat pasatu zizun, Juntetxearen balio artistikoari buruzkoa, turismo-gidariarena egin zenezan. Uda horretan ere ez zinen Frantziara joango, baina Capbretoneko ontziralekutik heldu zitzaizun marinel-jertse marradun eta guztiko familia bat, frantsesa praktikatzeko prest.

Herritik kilometro gutxira bazen itsaslabar bat. Aldats batetik egiten zen behera, itsas mihilu eta Armeria euscadiensis banaken artetik. Harri-plantxa handia zegoen almendra txigortuen koloreko harribilez zolaturiko kala baten aldamenean. Patricki erakutsi nahi zenion, baita hormetan habia eginda zeukan belatz bikotea ere. Jeanek bazuen erreparoren bat zuok bakarrik joateko; Chantalek, ordea, Marie ere animatu zuen, komeni zitzaion gurasoen abaroan beti ez egotea.

      Eukalipto saila zeharkatzean, Mariek txirrist egin zuen eta lur hezearen marka geratu zitzaion bikini arrosan. Esku banatatik helduta eraman zenuten, sandalietan lur-birrinak. Itsas izarra topatu zuen putzuka batean geroxeago. Hanka bat falta zitzaion, ahaidetasun xumea umearekin, pentsatu zenuen. Lapatza batu zenuten, erraz apailatuko zenuen saltsa berdetan. Dumas kalatxoriei uxaka ibili zen, gerakaitz.

      — Zer pasatu zaizu begian? Jo egin zaituztela ematen du, edo lixiba jausi zaizula —galdetu zizun Patrickek, haitzean etzan zinetenean.

      Azaldu zenion bazirela lau urte galdu zenuela, gutxigatik ez zinela itsu geratu, aurreko apirilean egin zizutela ebakuntza, ikasbidaiara ezin izan zenuela joan, orain ez zizula minik ematen gutxienez.

      Ez zenuen ikusi, ez zenuten ikusi. Lehenbizikoz sentitzen ari zinen listu arrotza zure ahoan. Orduantxe zaunkak. Braust jaiki zineten, durduzaturik. Arineketan inguratu zineten plantxaren ertzera. Mantxa arrosa bi ageri ziren olatu artean, eta itsas belar horailak halako ile-adatsak. Itsaskirriak zerabilen gorpua, ahuspez, zerua eta itsasoa nahastu eta okerreko tokian hegoak zabaldutako txori zuri trauskil baten antzera.

      Garrasika hasi zineten. Besoak astindu zenituzten etsi-etsian, iluntzeko ordu horretan aiztoa zirudien ortzimugan txipiroitan ziharduten potinek erreparatuko zizuetelakoan.

Osabaren lankide batek eraman zintuzten furgonetan hiletara. Hilkutxak, jende artean lorez zamaturik, itsas jai baterako apaindutako trainerua zirudien. Doluminak emateko hurbildu zinetelarik, bareen antza hartu zenien Patricken betazal puztuei. Bizkarra eman zizun. Albo-alboka egin zizun gorputzak. Chantalek eskua jaso zuen, geldi hor.

      Itzuleran, osabak irratia piztu zuen isiltasuna aienatzearren. Aurrean zihoan; ama eta zu atzeko jarlekuan. Egunak zeneramatzan esaldi zentzubakoak zezeltzen, hala nola Je vous salue, Marie edo tai gabe kantatzen Uso zuria zara zu… Odoletan zenituen atzamar-puntak. Amak besoa pasatu zizun sorbalda gainetik, baina nahigabearen pisu hain benetakoa igorri zenioten elkarri, hotzikarak inarrosi zintuzten.

      Geldiunea egin zenuten errepidean. Osabak erosketak egin nahi zituen zapatuan txokora eramateko: bloc de foie, brique de chèvre, crème fraiche, vin de Bordeaux, escargots à la Bourgignonne. Ateraldi sibaritak izaten zituen noizbehinka, gertatuak gertatu, bizitza dastatzen jarraitzeko tinkotasuna. Laster etorri zen bueltan, plastikozko poltsak bilin-balaun zirimiripean. Martxan jarri zineten berriro. Osabak gazta-kaxa bat atera zuen, tapan aingeru bi zituena, camembert.

      — Caprice des Dieux, zuretzat —esan zizun, eskua luzatuta—. Jan.

      Orduantxe eman zenion negarrari, estreinako lantualdia itsaslabarreko arratsaldetik.

      Zailena eginda zegoen ordurako alabaina, eta mugatik zenbat eta urrunago, arindura handiagoa eragin zizuten mamiaren bigunak, zaporearen sendoak, usainaren sarkorrak, azalaren leunak, izenaren aproposak.

      Ulertu zenuen aurrerantzean zeure erantzukizuna eta erronka izango zenituela —jainko-jainkosen kapritxoa tartean— ordura arte ikasitakoaren xedea: akaso frantseseko irakasle izango zinen urte batzuen buruan; akaso, itzultzailea, unean pentsaezina izan arren; eta akaso, zelan jakin, akaso idazlea, hau guzti hau kontatzeko.

La vita è bella

1 — ITOGIN ARTEAN

Idatzi nahi baduzu, eduki ezazu katu bat.

ALDOUS HUXLEY

Urte amaieran Colette heldu zen gurera, udaberrira arte geratzekotan. Halaxe egin genuen tratua. Ekarri, lehenago ekarri zuen semeak, baten batek urtebetetzean oparituta. Ukabilaren tamainakoa zen, ile-larru kanela eta zuria, muturraren alde batean orban iluna. Horixe gustatu zitzaidan gehien, aurpegiaren asimetria eta betokerra izatea.

      Sekula ez naiz animalia zalea izan, higuina edo beldurra eragiten didate. Alabaina, hunkitu egin nintzen semeak piztia txikiari maitte-maitte nola egiten zion ikustean: neure amaren berbakeraren antza hartu nion, iloba jaioberria zenean besoetan hartzen zuenekoa.

      — Gaur bai, geratu dadila —esan nion—, baina bihar eroan ekarritako bidetik.

      Batetik bestera maleta eta ordenagailu eta liburu eta enparauekin ibiltzen banaiz, ez nintzen aurrerantzean hasiko katu-kaiolarekin ere. Ezen, goiz ala berandu, neuri ere hedatuko zitzaidan katua artatzeko ardura.

      — Miramarren utziko dugu, ama. Kito arratoiak betiko.

      Abenduko hotzekin baina, errukitu egin nintzen katakumeak orduak ematen zituelako ortuko etxetxoan giltzapeturik, eta baimena eman nion semeari etxera aldi baterako ekartzeko.

      — Colette ipiniko diogu izena.

      — Arra da baina.

      — Berdin da. Ea izen horrekin inspirazioa ematen didan.

      Horrenbestez, jostailu batzuk eta ur-katilua bistara ipini, eta miradoreko gabon-argiak ere piztu nituen ongi-etorri zeremonia egiteko. Atea irekitzearekin batera, katuak salara egin zuen. Bertan daukat idazmahaia, aititak antzina eginiko apalategi baten kontra, eta azpian kaxa bat, xal pare batekin, lanean hozkirritzen naizenerako. Colette bertan kurubilkatu zen.

      Halaxe irabazi ninduen, bere tokia aukeratzean. Kontua da espabilatua iruditu zitzaidala, mahaipeko kaxa horrek, Poloniako adiskide batek eskuz apainduak, idazkune hau daukalako pintatuta: La vita è bella.

Ederra da bizitza.

      Ohetik jaiki eta nire aurpegia ispiluan ikusi nuenean, ezker begia biratuta neukan, gauean igarotako larriminaren froga.

      Amesgaizto bat zen kausa.

      Herriko uhartean. Ekaitza, tximisten argi-unadak suspentsezko filmetan legez. O. eta biok aurrez aurre, txilioka, olatuen zaratak ez digulako uzten elkarri entzuten. Bat-batean haize-bolada batek bultzatu egin gaitu eta lurrera jausi gara, ni ahuspez belartzara; bera ertzera, labartza aldera. Zintzilik geratu da amildegian. Besoak luzatu ditut berari eusteko. Heldu, heldu, diotsat. Alferrik. Jausi egin da ilunpean. Izuak hartu nau, ez dut haren gorputza uharrian txikituta ikusi nahi. Hebain eginda nago, besoetako hezurrak lokatuta. Baina so egitera ausartu naizenean, ohartu naiz ondo erori dela: zangalatraba geratu da harkaitz baten gainean, apar artean. Orduan harkaitza mugitzen hasi da, txalupa baten antzera, eta eraman egin du astiro, berak besoekin arraun egiten duela. Ez du gora begiratu, ez du ezta eskua jaso ere niri agur egiteko.

      Ametsa berari kontatu ahal izan baino lehen esan zidan:

      — Bakarrik egon nahi dut.

      Mediokritatearen hesian planto eginda geunden, noiz gozotan, noiz mingots, batak bestearen gustua egiteko saiorik ez egiteaz gogaituta. Alabaina, zeharo erasan ninduen bat-batekotasunak.

      Adioaren ordua iluna izaten da, niretzat sikiera. Ez dut hemen zertzeladarik emango, patetikoa bailitzateke minaren aldakiez beste behin ere jardutea.

      Minari ezin zaio utzi aginteaz jabetzen.

      Hortaz, Bilboko etxera alde egin nuen. Lanean aterpetuko nintzen eta hiriarekiko lokarriak indarberrituko nituen. Ez nengoen neure onenean, ezta hurrik ere, baina kapaz izan banintzen Korrikaren lipdubean parte hartzeko, noiz eta despedidaren biharamunean, lorra lepora eta segi aurrera. “Inporta duena ez da zenbateko indarrarekin zanpatu gaituzten; axola duena da zenbat indar geratzen zaigun zanpatuak izan eta gero”. Hala dio Gonçalo M. Tavaresek Bidaia bat Indiara liburuan.

      Usatuta nago hor egoten, hausturen galerian. Horma labainegiak ditu gora egin eta beste aldera atoan pasatzeko. Labainak dira hormak oroitzen dugun zorionak eraiki dituelako. Zoriona —zorionaz dugun oroitzapena— likatsua da eta itsatsi egiten zaigu azalean. Ahal izanez gero, eraikin iruzurrezko hori jo eta eraitsiko genuke, baina hori ezin da mailuz egin: pentsamoldea da aldatu beharrekoa, esfortzu iraunkorra eginda.

      Banekien esku biekin hartu beharko nituela bai mina, bai erresumina, eta usaindu, ukitu eta oretu, bola bat egin eta irentsi, neure metabolismoaren parte bihurtu eta pixkanaka iraitzi arte. Banekien O. eta bion historiaren hezurrak neuk batu beharko nituela, neuk erre.

Atea ireki orduko orban zurixka bat ikusi nuen sarreran. Azukrea zela begitandu zitzaidan, edo esne-hautsa. Fardelak sartu arte ez nintzen konturatu mantxatzarra itogin batek eragindakoa zenik. Ur-turrusta uherrez umelduta zeuden koadroak, kristaletan sugandilak ibili izan balira legez. Behegaineko oholak buxatuta, batzuk hozberoagatik kraskatuta. Karamelu likidoa zirudien potxingo likits bat zapaldu nuen sukaldean. Dindilizka zegoen horma-papera, tarteka banderola zimur bihurtuta. Bitrozeramikan igeltsua, gortinak blai, erlojua geldi.

      Polita ironia, norbera habitat psikikoa berratontzeko premian egon eta habia fisikoa desastre eginda topatzea.

      — Berriz jausi da ura —abisatu nion goiko auzokoari.

      Aurrekoa baino —gorozki-urak nire dutxara iragazi zirenekoa baino— hondamendi larriagoa zen.

      Lanbas, trapu eta baietak dantzatu eta gero, besaulkian jesarri nintzen itoginei adi.

      Ilun nengoen uragatik. Ilun hausturagatik. Ilun, halaber, ez nuelako lortu Colette kaiolan sartzerik nirekin ekartzeko. Molde eskasekoa ni, heltzen nion bakoitzean erpeka egiten zidan eta amore eman behar izan nuen. Horrek ere deslai sentiarazten ninduen.

      Biharamunean ordenagailuari lotu nintzaion, aspaldian hasi baina behin eta berriz alboratutako liburuari segida emateko asmo sendoa hartuta. Oraindik ez neukan izenbururik, baina intuizioak hezurrak iradokitzen zizkidan: sinbolo horrek batasuna eman ziezaiokeen nire lanari, azalean hasi, eskuetatik jarraitu, begian geldiunea egin eta gorputzaren barrenengoetara jo gurako lukeen miaketan.

      Semeak ekarri zuen Colette pare bat egunetara. Katua zuzen joan zen estudiora, salto egin zuen nire jarlekura eta bertan kukutu zen, pantaila ezagunaren auran edo neure usainarenean ez dakit. Etxeko animalien eta gure artean sortu ohi den lotura ezin da ulertu norberaren larruan bizi arte.

      Gero txinatarrera joan ginen afaltzera. Atsekabe sorta gorabehera, altxagarria gertatu zitzaidan semearen bisita. Bizitza ederra zen, nola ez ba. Alabaina, aldameneko mahaian isil-isilik afaltzen zeuden hiru emakumeei erreparaturik, Chejoven Hiru ahizpak antzezlaneko itaun urdurigarri hartaz oroitu nintzen: “Bizitza ederra da, bai. Baina hori itxura besterik ez bada?”.

Konponketak hasita, igeltseroa ez zenean, pintorea neukan etxean; pintorea ez zenean, zurgina; zurgina ez zenean, peritua; peritua ez zenean, iturgina. Lanez gainezka eta lanerako paradarik ez, tirriki-tarraka egiten nuen aurrera, lur elkorrean ortozik bezala. Bizitza zapata-lapur maltzurra izaten da batzuetan.

      Colette seietarako hasten zen miauka. Ohe gainera egiten zidan brinko, ohetik komodara, komodatik armairura, armairutik berriz ohera. Ileak lazteko moduko lanturua zerabilen, eta nazka puntua ematen zidan bere parteei etengabe miazkaka ikusteak. Sofa lauskituta zeukan pixa-txirrio amorratuekin.

      Txanda eskatu nion albaitariari eta esandako orduan eraman nuen, semea pediatrarenera eramaten nueneko sentiera antzekoarekin. Xiringa sartu zionean, madarikatu egin nuen gizona, katua pittin bat lasaitzen ez saiatzeagatik.

      — Laurak aldera deituko dizut bila etortzeko. Anestesia pasatutakoan, betiko martxan ibiliko da. Di-da egingo dugu dena, ez du ezer igarriko.

      Bila joan nintzenean, ordea, larru zarpail bustia zirudien. Egon nintzen albaitariari esatekotan ea ba ote zekien ganaduetatik aparte bestelako animaliarik tratatzen, baina mihiari haginka egin eta mater dolorosa baten pareko etxeratu nintzen.

      Kaiola irekita, ozta-ozta atera eta plaust jausi zen Colette. Zutitu arren, albokera erortzen zen behin eta berriro. Odol-jarioa uzten ari zen baldosetan. Altzoan hartu eta siestako mantan batu nuen. Ez zuen zirkinik egiten, buztana ere zurrun. Egiazki estutu nintzen, akaso gazteegia zen ebakuntza gainditzeko.

      Neure burua ikusi nuen beragan: desanparoa, oinaze orokor kokatzen zaila, baten baten besoa sorbaldan igartzeko premia: norberaren buruarekiko errukia erreakzio ia ekidinezina pentsamenduaren distortsioak arteztu ezean.

      Euriak legarra zirudien kristalen kontra.

      — Suspertu egin behar dugu biok ala biok, txiki —egin nion laztan.

      Lurrin-kandela bat isiotu eta atoan zabaldu zen menda-usaina salan. Gustura erreko nukeen zigarro mentoldun bat, egun hartako kontsolazio-saria.

      Alias Grace nobelan esaten du Margaret Atwoodek: “Istorio baten barruan zaudenean, bizi duzunean, ez da istorio bat izaten, nahasmena baizik: orro ilun bat, itsumena, beira hautsi eta egur ezpalduen sakaila; etxe bat haizetearen erdian bezala edo izozmendiek zanpaturiko edo ur lasterretara bultzaturiko ontzi bat bezala, barruan daudenak hori eragozteko ezer egin ezinik daudela. Gero, soilik gero bihurtzen da narrazio antzeko zerbait. Kontatzen ari zarenean, zeure buruari edo beste norbaiti”.

      Horretan ari naizela uste dut.

Udaberri osoan Miramarri kasurik egin ez eta oihanduta zegoen.

      — Nire kuadrillakoak prest daude belarra mozteko —iragarri zidan semeak.

      — Eskerrak… Zuek arduratu lurraz; etxetxoa garbitzea neure kontura.

      Adela eta bion artean garbitu genituen hautsak eta parasma-metxak. Lan eskerga izaten da hangoa. Ez naizenez inori mesederik eskatzekoa, gero eta trabesago egiten zait lursaila gobernatzea: hola-hala sasitzari kontra eginda, konforme. Palmondoa behintzat sanoturik zegoen. Halandaze, mezua bidali nien lagun batzuei San Juan egunean zain izango nindutela ortuan, palmondo-hosto moztu berriekin eraturiko aterpean kopaua egiteko.

      Bizitzak adarrak ederrak ditu: inork ez zuen izan etortzerik. Ea ba. Ez naiz munduaren zilbor-botoia.

      Aitzitik, edonor bezala, neure bizialdian gauza franko galdutakoa izan arren sekula lagunik galdu ez izanaz harro nengoen hau, iluntze hartan hasi nintzen adiskidetasuna zer den zalantzan jartzen.

      Sinistu gura izaten dugu gauza batzuk ez genituzkeela inoiz jasango, ez genituzkeela inola ere onartuko eta, hala ere, jasan eta onartu egiten ditugu, uneoro. Aitzakiak topatzen ditugu besteek gurekin dituzten akatsak zuritzeko, gure premiak bistan ez uztearren.

      Etxeratu nintzenean, Colette ez zen ageri. Beti egoten zen atondoan, kalera ihes egiteko lixto. Sukaldean ere huts. Atzeko balkoia zabalik utzia nuela konturatzean, ikaratu egin nintzen: ez zatekeen ospa egiten zuen lehen aldia. Deika hasi nintzaion, lotsa pixka bat emateko moduan, egia esanda: katuaren izenak oihartzun egiten zuen kantoian.

      Burutaldi txar andana hasi zitzaidan erpeka. Neure errua izan da. Ez dut behar bezala jagon. Ez nuke jasango berriz ez ikustea. Kale-katuekin alde egingo du betiko... Abandonatuaren letania, katuarentzat bezainbeste hanka biko patariei ere aplikatzeko modukoa. Eztarria gorgoritotan urratu zitzaidanean atera zen sofaren azpitik. Erran-merran dultzeak xuxurlatu nizkion, hemen errepikatuko ez ditudanak neure buruarekiko errespetuz. Orduantxe sinatu genuen gure leialtasun ituna.

      Hurrengo egunak erretiratuta eman nituen. Oi, Sormenaren Zauria! Oi, Isiltasunaren Habia! Ni, beti jarlekura estekatuta, bizikide bikaina nintzen katuarentzat; katua niretzat, presentzia perfektua, bon-bon ez zenean, ron-ron.

      Colette ez zen William S. Burroughsek deskribaturiko mixina bezain praktikoa: “Bakarrik dabilen katua naiz. / Eta niretzat berdinak dira supermerkatu guztiak. / Katuak ez du zerbitzurik eskaintzen. / Katuak bere burua eskaintzen du”.

      Neu ere ez nintzen supermerkatu arrunta.

2 — IGNIS FATUS

Bakarrik ote nagoen galdetzen diozu

zeure buruari: ba bai, bakarrik nago (…).

Bakarrik baldin banago,

kostan izoztutako txalupa baten tinkotasunez nago,

zer den badakiena urteko azken argi gorrian,

badaki ez dela ez izotz, ez lokatz, ez neguko argi,

ezpadaze egur hutsa, erretzeko dohainarekin.

ADRIENNE RICH

Pozoia jan eta gero arratoiak ezkutatu egiten dira hiltzeko. Hilzorian ez, baina pozoia irentsi duenaren atakan bai, banengoen. Gaixotu egin nintzen.

      Arrazoimena norabide zuzenean jarri arren, matxinatu egin zitzaidan gorputza. Urdaileko minsorrak, edo hesteetakoak, edo umetokikoak —ez nekien zehazki nongoak, baina bai sabela alderik alde minberaturik neukala— ez zidan tregoarik ematen. Gorputzean azaleratu zitzaizkidan A egoeratik B egoerara igaro bitartean kudeatu beharreko trantsizio-sintomak (desamodioaren zaputza, teoriaren eta praxiaren arteko erroitza zeharkatzeko estura, nahieza onartzeko tenple falta, arimaren farrastak eta beste).

      — Ezin dut gehiago —kexatu nintzaion J.ri—. Eraman ni norabait, ospitalera edo zoroetxera.

      — Ez batera, ez bestera. Baztanera asteburu-pasa.

      Ostatura heldu ginenerako J.ren adiskide bi azaldu ziren, berak deituta. Ohean etzanarazi ninduten. Emakume adintsuenak zapitxo batekin igurtzi zidan bekokia; besteak sabeleko orbainak haztatu zizkidan, ebakuntzen marka zaharrak.

      — Sumatzen ditut korapiloak —esan zuen ahapeka.

      Gero zer edo zer esplikatu zidan erlojuaren orratzei buruz, eta galdetu zidan ea ezagutzen nuen San Inazioren baba deritzon landarea, huraxe hartzea komeni zitzaidala. Ezetz nik: santu-santetan aditua naiz, baina botanikan ez.

      — Bihar etxeko sagarrak ekarriko dizkizugu. Urdailean igarriko diozu batik bat, zukuak erraiak babesten ditu eta.

      Sabai-leihotik zuhaitzen firfira sartzen zelarik lo-susta barea egin nuen aspaldiko partez, Donamariako dorretxearen ohol onduetatik hurbil.

Eta gaitz batek tokia utzi zion beste bati. Txandakatuko ez balira, akabo gu.

      Okularistak ez zidan ezer berririk esan, kirurgia behar nuela, osterantzean erremediorik gabe itxiko zitzaidala ezkerreko zuloa.

      Madame Staëli turbanteak nola niri egunen batean partxeak ukitu exotikoa emango zidala airatzen nuen honi, pupu egin zidan atzeraezintasunaren segurtasunak. Medikuak harriduraz hartu zuen nire galdera:

      — Gomendio bera emango zenidake zure ama, emaztea edo alaba banintz?

      — Nire tartekoa bazina, begi hori antzina konpondurik izango zenuke.

      — Ados. Dena den, esku artean dudan liburua amaitu nahi nuke lehenago.

      Nola. Institutuko sasoian aurreikuspen barik zirriborratzen nituen orritzar koadrikulatuak, idazteari ekite hutsak ekartzen zuelako zer idatzia; oraingoan, ordea, itopuntuan aurkitzen nintzen.

      Iruditzen zitzaidan Coletteren antza neukala, ikusi ezin denarekin olgetan. Batzuetan mesilla aurrean makurtu eta zelatan geratzen zen, azpian zer edo zer balego legez; beste batzuetan oldartu egiten zen, argiaren baitan formaren bat bereizi eta hura ehizatu nahian bezala.

      Nire egunerokoa badaezpadako pasarte soltez betetzen hasi zen, aliritzira.

Virginia Woolf: “Ezinezkoa da bizitza aurkitzea bizitza saihestuta”.

Homeopatak esango lizuke: “Aska ezazu lasta behingoz”. Oftalmologoak: “Kontzentra zaitez gainean duzun ebakuntzan”. Lanbideko edozein langilek: “Ez zara lotsatzen, kakatzan dagoen jendetza ikusita, mainaka ibiltzeaz?”. Gurutzetako zuzendariak: “Erdu errondatxo bat egiten gurera”. Kaleko edonork: “Zuk ez duzu telebista ikusten ala?”.

B.k eguzki-lore baten argazkia bidali dit Urbionetik. “Argi ona emango dizu”. Horrelakoetan sinistu beharra al daukat.

Bukowskik goretsi egiten zuen katuek hogei ordu lotan emateko duten gaitasuna: “Izaki hauek nire irakasleak dira”. Colette, zu ere dolce vita-ren maisua... markes bizimodu horrekin ez nintzateke urrunera helduko.

      Arraro dago baina. Deprimitu egiten al da euriarekin? Ala berau ere ondoezik dabil?

Semeak deitu dit Bilboko etxetik:

      — Ez hartu disgusturik…

      — Zer gertatu da? Ondo zaude?

      — Bai, ni bai, baina uriola daukagu berriro. Etorri lehenbailehen.

      Etxea erreka eginda dago, Jainko maitea. Aurrekoan, behin konponketetan sartuta, nire logela zuriz pintatzeko aprobetxatu nuen. Nire intimitatea ezagutu dutenek txoko horretan utzitako tindu emozionalak ezabatzeko modua iruditu zitzaidan. Alabaina, urak, sabaitik tantaka, lizunezko loreak ernearazi ditu ohazalean. Barreari eman diot Emily Dickinsonen imitazio apala izan nahia karikatura bilakaturik ikustean.

G.k, nire kexen errepertorioa entzunda, ezaugarri duen baikortasuna erakutsi dit:

      — Apurtuko da zirkulua.

      — Oinak lokatzetan sartuta bezala sentitzen naiz, beti arazo berberak, zauri berberak…

      — Zuk pentsatu arren, denbora ez dago geldi. Taroteko ermitaua ere han doa, makila eta kriseilua eskuan… Zeu lez. Ez zaizkio oinak ikusten tunikapean eta ematen du geldi dagoela, baina joan doa.

      — Seguru, martxa honetan neuri ere ile-bizar zuriak irtengo.

Pilak ipini dizkiet etxean geldi zeuden erloju guztiei.

Metamorfosia abian da hamsterra akabatzeko. Jira eta jira aritu zara luzaroegi, norakorik gabe, alerta, gurpil itsu batean atzituta, noriaren inertziatik jaitsi ezinik. Dena (izan) da errepika absurdoa.

      Intsektuek, anfibioek, moluskuek, krustazeoek, knidarioek eta ekinodermo askok burutzen dute metamorfosia. Zuk, ordea, ez marmoka, ez igel, ez tximeletarik ez duzu bisualizatzen sofan part botata ematen dituzun kikil-orduetan. Sugea ikusten duzu zuk, isatsa ahoan sartuta, biribila osatuz. Uroborosa, biribila biribilean biraka: borroka alferrikakoa, gertaeren izaera ziklikoa eta eginahalak egin arren zerbait berria has dadin oztopatzeko ezintasuna adierazten duen sinboloa.

Tximeleta zuri bat igogailuan. Iragarpen ona. Ez, sitsa da. Logikoago da hori. Burlaka ari zitzaidala begitandu zait: “Sitsa naiz, gaueko tximeleta, sutatik ihesi su-argiz aseta”.

Barruan su txikia duena bera ere hotz? Ez, nahitaez.

Amandak arrastaka eramaten nau Karola gruaraino, euri-garotan nahiz zaparradatzan. Bera da neure garabia. Amanda deitzen diot, bere benetako izena beste bat izan arren, dena errazteko duen dohainagatik. Itsuneska, beti zurkaitza jartzen.

Zirkuluak hipnotikoak dira. Hipnosiari eskapan, irudi linealetan kontzentratzen naiz: errepideetako erdibitzaileak, zinta koloredunak, zerumuga, hari-txirrikak, serpentinak, halako gauzak.

      Zerrendak ere egiten ditut. Enumerazioek zirkulua eteten laguntzen didate. Adibidez, alboratu beharreko depresio-itemak: arropa-leungarria hozkailuan gordetzea; giltzak egunean hirutan galtzea; botoiari sakatu gabe igogailuari itxarotea; O. lau aldiz une eta toki berean klonatuta ikustea...

Jenny Holzer: “Lagun zaharrak hobeto daude iraganean”.

      Zer da, ba, lagun izatea? Egotea. Eta egoten jarraitzea.

Igeri egiten dut. Ehun besakada, ehun eta berrogeita hamar, berrehun besakada, berrehun eta berrogeita hamar. Palada bakoitzean, arao bera: “Independentzia, independentzia…”. Aldarrikapen politikoa ematen du nire leloak. Ikusi nahi ez dudan jende aldratxoa ere ikusten dut batzuetan. Bihotz-zimiko bakoitzeko, kontsigna bera esaten dut isilka: “Begiratu argirantz!!!”.

Erre handiak dituenak ur hotzari ere ihesi.

Asko ibiltzen naiz hondar hezean, oinatzekin ahalik eta lerro zuzenenak grabatuz (zirkulua apurtzeko). Kapela eta betaurreko ilunak ditut aliatuak inor arrima ez dadin nire barne-bakarrizketa errepikakorra etetera.

      Ezagun batzuekin egin dut topo. Doluminak eman dizkiet aita oraintsu hil zaielako.

      — Ama zertan da?

      — Erresidentzian sartu dugu, ez dugu izan beste erremediorik. Burua galduta dauka, eta bueltaka eta bueltaka ibiltzen da, aurrera eta atzera… Zoratu beharrean eduki gaitu.

      Buelta eta buelta, aurrera eta atzera, jostailu mekaniko baten moduan. Errukarria, esan dut neure artean. Florak ere biribilak marrazten zituen orduan hospizioa zenera joan nintzaion azkenetan.

Antzar Eguna Urbian pasatu dut (laino zarratua zegoen, ez dut Jaungoikoa ikusi). Bakarrik nago. Ba-ka-rrik. Ba-kar-ba-ka-rrik.

Borondatezko bakartzearen uhartearen barrenean bada beste uharte bat, berezko bakardade asegaitzarena. Sarritan ezikusiarena egiten diozu islote horri. Tranpa egitea da hori ez aitortzea.

L. etorri da.

      — Joango gara kontzertura?

      Hara eta hona nabil, geratu gabe, eta hona eta hara eta harantzago joanda ere, barrenak urre margulduaren koloreko tristurak hartuta itzultzen naiz beti etxera.

      — Ez dakit…

      — Nola ezetz! Saiatu zara zeure burua goitik ikusten? Ikusten dugunaren ikuspegia aldatzea geure burua aldatzea da.

      Zaurian piko.

      — Hain samurra delakoan… Ematen du ez zaizula inporta nire pairamena.

      — Zauria ondo garbitu behar da, eta gero ondo josi, ondo itxi dadin —erantzun dit, jostun maratzaren keinuak eginez.

      Nabari zaio medikua dela.

      Ez dut abastorik ematen mukizapiekin. Negartia eta feminista, la artista de la pista.

Noiz bihurtuko da hau guztia irudirik gabeko filma. Noiz etorriko dira egun berriak, lor-kate zaharrik bakoak.

“Atsekabe guztiak dira eramangarriak istorio bihurtuz gero” dio Karen Blixenek Afrikako gutunetan.

      Baina ni azazkalik gabe geratzen ari naiz barne-muinen labirintoan atzaparka.

      Idazteak ere badu jito zirkularrean ibiltzetik: neure buruaren ardatzaren inguruan biraka ari naiz; eta halatsu, neure istorioen inguruan ere biraka. Errotazioa eta traslazioa, zorabioaren higidurak.

Terapeutikoa izan liteke amesgaiztoak gogoratzea? Herrixkara heldu orduko ate-leihoak oholez tapatu eta iltzez josten zituzten Erdi Aroko nekazarien zuhurtziarekin ari naiz.

      Kirofanoan. O. eta biok, ahuspez, bakoitza bere angarilan, izara banarekin estalita. Hotz izugarria. Premia larrian gaude biok ala biok. Zirujaua hurbildu zaigunean, O.k besoa jaso, eta esan dio: “Neu naiz lehenago”.

      Lehena lehen.

Non erneko da orekaren landarea? Enbarazuek —izurriak, hausturek, itoginek, gorputzaldi eskasak— ereindako desertuan? Ala munarriek —semeak, idazkuntzak, katuak, lagun horiek— babestutako lugorrian?

—Batzuetan erradikala izan beharra dago —esan diot E.ri.

      — Helburua norberaren ongizatea bada bai —erantzun dit.

      Horrexegatik, berak ekarritako sushi bandeja biak likidatu ditugu, erradikalki.

Ignis fatus, sasisua. Magia dirudien arren, fenomeno kimiko sinplea da. Antzinakoentzat, ilunetan ikusten zituzten gar horixka edo urdin haiek hildakoen arimak ziren, purgatorioan sartu artean alderrai zebiltzanak munduan.

      Kanposantuak ziren halakoak hautemateko toki onak, giza hezurretako fosforoak airearekin kontaktuan gasa askatzen duelako lurretik ez oso gora, sugarra sortuz. Hilerrietan ez ezik, zingiretan eta urloetan ere atzeman daitezke halako su-lamak, materia organiko ustelkorretan aberatsak diren parajeetan.

      Balio ote du azalpen horrek adierazteko gu ere su engainagarriak garela? Kapaz gara babak eltzetik ateratzeko; falta direnen ausentzia geure egiteko; amodioaren balio absolutuan ez sinesteko; patuaren seinaleak interpretatzera jolasteko; maite-jolasei azken aukeraren bat emateko; bizitzari zer eskatu eta zer ez bereizteko; eta denboraren joanak emandako gal-irabaziak onartzeko.

      Bularrean grabaturik ditugu, domina batek idazkuna lez, geure gida-lerroak. Eta tupustean, badator bizitza, eta putzada batekin, su-distira itzaltzen du.

Amak denda itxi zuenean gordetako oihaletatik egokiena apartatu duzu: kotoi zuria, lauki mehe marroi eta grisaxkekin, Coletteren ile-larru hiru kolorekoari polito emango diona.

      Gauean arnasa aztoratuta eta ahoa lehor esnatu zara, lotarakoan ohera eroandako ardurak iratzarrita. Ordu biak eta hogei. Txabusina jantzi eta logelatik sarrerara joan zara argia pizteke. Semearen zurrunga arinak aditu dituzu pasilloan.

      Esna zegoen Colette ere, begiak txilotuta baina niniak handi. Ezagun duzu begirada hori: hondartzara hilaurren heldutako izurde bati ikusi zenion lehen aldiz, umetan.

      Sabelak dun-dun egiten zion. Antibiotikoa jogurtean urtuta ematen saiatu zara. Ez du irentsi. Eskua muturrera arrimatu eta atzamarrak milikatu dizkizu. Alabaina, bizkarra ukitzekoa egin orduko, fu egin du. Apo-apoan zutitu eta pauso batzuk saiatu ditu alfonbran jarritako eskuzapian etzateko. Mau zaurgarria. Berba batzuk esan dizkiozu, inoren isilean esaten direnetakoak.

      Ohera bueltatu zarenean, zaratek inguratu zaituzte: behegainaren krakadak, ahots ulergaitzak, intziriak, astrapala difuso bat zeure buru barrukoa: ama, osaba eta aitaren herio-gauetako hotsen testura, soilik lo-beila garratzetan aditzen den zurrumurru formabakoa, etxean karrusel fantasma bat martxan jarri izan balitz bezalakoa. Iluntasunak eta hezurretarainoko hotzak iragartzen dute agonia, berdin da urtaroa.

Negar ala barre? I love you, Nina Simone.

      Beste zerrenda bat: Ain't got no air. Ain't got no faith. Ain't got no man. Ain't got no love. Ain't got no mother. Ain't got no father. Ain't got no brother. Ain't got no aunts. Ain't got no uncles. Ain't got no some friends. Ain't got no veil…

      I've got my mouth. I've got my teeth. I've got myself. I've got life. I've got my lives.

Txistarra begietan, eta gorpu.

      Oihalean batuta eraman dugu Miramarrera. Inkonte-belarrak hartu ditut beheko hormaren kontra, neguko lore goiztiarrenak. Zuloa, berriz, alde eguzkitsuan egin dugu, kanpotik sartzen diren katuek gustuko duten tokian. Peluxezko kalatxoria ere lurpera, soinu-kaxa kenduta. Zuloa estali ondoren, txabolatik baldosa bi ekarri eta gainean jarri ditu semeak.

      — Menditik azeriren bat jaitsi eta lur bigunean aztarrika has ez dadin, jan egingo luke bestela.

      Colette. 2017-2018. Requiescat in pace.

      Etxean, La vita è bella idatzita duen kaxa garbitu, eta betiko tokian utzi dut, mahaipean, folioz beteta.

Ain’t got no cat.

3 — DISTANTZIAZ

Ezer ez, hustasun hotz eta eder bat besterik ez.

ANDRZEJ STASIUK

Airatuko dugu hau edo bestea, baina askoz errazago konpontzen ditugu orotariko mila arazo bihotz apurtu bat baino. Baina hori aho txikiarekin esatea dagokigu.

      Bihozminaren troka lakarra zeharkatu bitartean, eta batzuetan baita gero ere, alde egitea izaten da harrapatuta egondakoaren irrikarik sinesgarriena. Zauden tokitik urruntzeko senari ekintzarekin erantzuteak duintasuna elikatzen du, edo bederen, bai horren antzeko sentipena.

      Rachel Cusken Kudos nobelako pertsonaia baten esanetan: “Nekien bakarra zen sufrimenduak berari loturik zeramala halako ohore moduko bat, bizirauteko kapaz izanez gero, eta posible egiten zidala egiarekin harreman intimoagoa eratzea, itxuraz behintzat, nahiz eta, izatez, agian, hori beti eta betiko tokian geratzearen leialtasunaren berdin-berdina izan”.

      Nobela horren izenburua Prestigio da gaztelaniaz, jatorrizkoarena baino mendreagoa, grekerazko hitzak ospea edo aintza esan nahi baitu (Homerok, esaterako, heroien botere magikoa izendatzeko erabiltzen du). Paradoxa zoragarria da izaki arruntok —antiheroiok— geure burua garaile paratzea zergatik eta geure gatazketan geure printzipioekin engaiatzeagatik.

Distantzia da nire lekua

Distantzia da nire lekua.

Nagoen tokian airezko zutabeen gainean

para ditzaket nire barrukiak eta tu egin sasijainkoei.

Haien ahotsek harramazka egiten didate atzetik

loreak landatzera jartzen naizenean

edo aurpegia haize alde duen karrabasoari so egitean.

Hemen askatasunaren baliokide dira hesteetako mina,

zapatu iluntzea leihotik begira,

Lachesis Mutus zaporeko arnasa geldoa,

hezurren krakada konpainia-piztiarik gabe,

asfaltoan zapaldutako tximeleta zuri-beltza.

Euriak ezabatu egin du nire argazkia bazterretan

(horrek esan nahi du lagunek ez nautela aipatzen

eta azkenerako denok sinistu dugula inoiz ez naizela izan).

Hor kanpoan, esferen balsak tiobiboen soinua dauka,

baina norentzat da melodia hori?

Infernua bakarka sekula zeharkatu ez

edota itzulerako bidea abiatu orduko prestatzen dutenentzat.

Nik neure buruarekin egiten ditut biltzarrak

hitzek pagamendua eskatzen duten gela hutsetan:

wanted, wanted, wanted.

Bihotzean zepoa eta garunetan izarrak,

ausikika hausten ari naiz kateak nahiz hariak,

oroit dudan zorionarekin zer egin ebatzi bitartean.

Distantzia da nire lekua orain.

Denik eta beldurrik kabroiena menderatu dut, isolatuta geratzeko beldurra. Begirakune batzuetan abisuak igartzen ditut. Badakizu zer gertatzen zaion kometari kordela apurtzen zaionean? Bere kabuz jarraitzen du pixka batean, baina azkenerako lurra jotzen du danbatekoa hartuta.

      Metakognizioaren dohaina ote daukat? Inori esleitzen dizkiot nire autu-mautuak.

      Neure baitarako esaten dut agian haize-bolada demas bat etorri eta espazioan urrun ere urrun eramango duela ni naizen kometa hori.

      Ez, ni ez naiz kometa bat: meteorito bat naiz.

      Lehen satelite bat nintzen, baina nire kosmosa zaharkituta geratu da.

Geldialdi asko egin dugu talaiatik aurrera, aldats pikoan. M.J.k denari egiten dizkio argazkiak: belarrei, harriei, artaditik hara atzematen den labarrari. Otoio gainera heldu gara, lehenengo aldiz ni. Tximeleta laranja bat dabil tontorra seinalatzen duen porlanezko zilindroari birundaka.

      — Hau da dena?

      — Zer espero zenuen ba?

      Sentsazio bera izango ote dut txarra txarrari pilatu zaion aldikada hau atzean utzitakoan… Nire irudikazioetan ereinotzezko koroaz apainduta ikusten naiz, garaipenaren ikurraz beztitua.

      M.J.k dio berak mendira egiten duela distantzia hartzeko.

      — Erre-erreta egon naizenean hirutan ere igo naiz egun berean.

      — Ez zara makala.

      — Hurrengo batean iluntzean etorriko gara. Beste soinu batzuk entzuten dira.

      — Zurekin segurtatuta daukat entrenamendua.

      — Eta nik zurekin entretenimendua.

      Bai, eskua eman behar izan dit haitzartetik jaisteko. Gainera, hiru bider egin dut oka. Tripala itzelak dauzkat gaur.

      — Horrela zabiltza oraindik? Bat-batean gonbitoka hastea ez da normala.

      — Usatuta nago minarekin.

      — Hori ere ez da normala.

      Hilekoaren gaitzminaren antzekoa da, baina dena eskuinaldean batuta. Etxera heldutakoan ohean etzan naiz.

Hilekorik gabeko emakumea naiz aspalditik. Hala ere, grabitatearen legearen eraginak ageri dituen gorputz honetan betiko grina bizi da: bakardadeak ez dit oraindik odola gatzatu.

      Aldizka faltan hartzen dut elkarlagun bat; besteetan, ordea, higienikoagoa deritzot bakarrik egoteari. Garraztasun barik diot.

      Eta deitura propio bat akuñatuz gero? “Andre usatua”, esaterako. Ez da etiketa gutxieslea, zabala eta begirunetsua baino.

      Andre usatua naiz. Andre usatuak gara.

      Gauza ugari egiten usaturik —ohiturik— gaude: ez gara hasi berriak.

      Denboraren joanak usaturik —higaturik— gaude: ez dauzkagu gaztetako dohainak, baina hori ez da kezkabidea belauneko artrosiaren edo kolesterolaren aldean.

      Eta bat baino gehiago malamaneran usaturik —erabilirik— gaude: inoren komenientzian aritu izan gara, trebatugabeen akatsa eginez.

      Stop. Flagelazioaren zartailuak azeleratu egiten du gurpil antzuaren abiadura. Zatoz, loa, atsedenaren urloa!

      Aurrizkien aroan nago. Konfiantza dut des- aurrizkiak noranzko egokian eramango nauela.

      Zerrenda bat buruz eginez lokartu naiz: desokupatu, desatxiki, desaktibatu, desartikulatu, desmaitatu, desarmatu, desasmatu, deskonektatu, desintoxikatu…

Lo txikia egin dut. Gustura zabalduko nituzke izterrak gizon bat hartzeko eguerdiko argi betean.

      Erdi lo erdi esna egoten naizen tarte lausoetan irudiak etortzen zaizkit, edo esaldi gogoangarriak, mataza iradokiorrak. Afrikako kanta batekin oroitu naiz. Neskatxek kantatzen dute, eskuekin lurra joz lehenik, izter biak gero, bularrak eta masailak azkenik: “Bakea eta zoriona bitez nire izter artean. / Lilura sortu eta zora dezatela nire izter hauek. / Ez dadila sekula esna / nire bularren gainean etzango den gizona”.

      Lokartu dadila gizon bat nire bularren gainean… Ez asperduraz, arraioa.

      Picassoren akuarela bat daukat horman, Biluzi bi eta katu bat. Gizonaren burua andrearen sabelpean sartuta, eta katua erne, plazerari begira. Ai, Colettetxu.

      Colettek —kalean batutakoa izateko manera egokiak ikasiak— ez zion harramazkarik egiten nire logelako ateari bera kanpoan utzi eta O.ri abegi egiten nionean. Ezin dut esan azken aldietan nire gorputza xanpain-kopa bat zenik pasioz gainezka, baina bazuen askitxo burbuila fresko eskaintzeko.

      Azken Gabon zaharretan ez nuen mahatsik erosi, nahita. Maitasuna mahats mordo batekin konpara daiteke: bikaina da beteta dagoenean, baina lastimagarria garauak han-hemen falta zaizkionean. Guk garau nahitaezko bat falta genuen, fedea. Badakit garau hori ez dela nahikoa bi amorante betierean lotzeko; bai, ordea, ezinbestekoa, elkarrengandik ez bakantzeko.

      Beste Coletteren katuekin akordatu naiz. Asko eduki zituen: Franchette, Pinichette, Kiki-la-Doucette, Mini-mini… Bereziena, One and Only. O ber O. Neure O. ere halakoxea.

      O.: zirkulua, zuloa, ostia, zauria…

      O.: zero zenbakia.

Ametsetan egin dut loaldi laburrean.

      Taxi batean. Ama eta biok. Berak, ilea laztandu ahala, esaten zidan: “Trankil, pasa da dena, pasa da dena…”. Pentsatu nahi nuke taxi eder hori bizitza dela.

4 — KATUAREN TESTAMENTUA

Hala ere, ederra zen bizitza eta bizi izatea

azkenean galeraren zerrenda ankerretan

idatzia utzi bagenuen ere,

gurutza ditzagun elkarrekin, maite,

azken belazea, azken loredia.

XABIER LETE

Miradoreko sabaian ateratako arrakalatzarra konpontzera etorri dira. Aberia horretan, gaitz erdi, goikoek ez dute izan zerikusirik.

      — Badakizu eraikinak mugitu egiten direla, bestela erditik apurtuko lirateke —esan dit eskaiolistak—. Miresgarria da eraikinen adimen naturala.

      Esaldi hori buruan nerabilela egin dut topo metroan semearen ikastolatik ezagun dudan aita batekin. Lanbrotua zuen keinua.

      — Dena ondo?

      Erantzutean ukitua egin dio gorbatari:

      — Ez ba. Lan bila nabil. Elkarrizketa batetik nator. Gure adinean, eta hara…

      Emazteak ez du lanik egiten etxetik kanpo, eta alabak ez ditu ikasketak amaitu oraindik. Dardarizoa eragin dit beste arrakala mota horren mehatxuak. Baikortasuna behartuta opatu diot zorte ona.

A.ren baserrira joatea erabaki dut, abisatu gabe. Denboratxoa da haren berririk ez dudala. Doia daukat makaldurak hartuta dagoela. Hori ere bere “ganberara” —bere irla laiotzera— erretiratzekoa da. Ez da leihora agertu autoa aditzean eta ez dit atea berehalakoan ireki. Aurrez aurre izan dudanean, argalduta topatu dut.

      — Ez dut baimenik beharko zugana etortzeko, ezta?

      Begiak umeldu zaizkio.

      — Badakizu ezetz.

      Barrura sartzean, pintura-ontziak ikusi ditut sarreran, baten bat tapa kenduta, lehortzear.

      — Etxea margotzen hasi nintzen, baina ezin izan dut jarraitu.

      — Eta ez dakizu deitzen ala?

      — Neure kabuz egin behar dut.

      — Batzuetan ezin izaten da dena egin norberaren kabuz.

      — Egin nahi.

      — Zu beti temati… Baina normala da porru eginda egotea, hainbeste urte zeure indar hutsez laiaketan.

      Bere kikara eskaini dit, niretzakorik ipini gabe. Zurrut egin diot. Sofan jesarrita dago, mantan batuta. Aurpegian irakurri dit galdera.

      — Poza galdu dut… Eta denbora aurrera doa.

      Isilik geratu gara.

      — Kemenak tarrat egiten digu batzuetan. Zer deritzozu berton geratzen banaiz domekara arte? Goizetik jaikiko gara etxea pintatzeko. Bion artean.

      — Bai zera.

      — Gogoratzen zara ordenagailua lapurtu zidatenean zelan egon nintzen? Zazpitan zazpi aldiz bada ere, hortzak erakutsi behar zaizkio bizitzari.

      — Eskerrak gutxi falta zaidan jubilatzeko.

      — Ez legoke txarto bidaiatxo bat egitea elkarrekin, ezta?

      — Bai, baina kruzerorik ez, pretendiente guztiak akaparatzen dituzu eta.

      Afaria prestatu dut biontzat. Bihar ere argituko du egunak.

Musika klasikoa ipintzen dut gidatzen dudanean. Entzule baten txakurra Beethovenen Pastorala-rekin lasaitzen da. Beste baten kardantxiloari Boccheriniren minue batek ekartzen dio kanturako gogoa. Gizon batek Verdiren esklaboen aria dedikatu dio hil berri zaion katuari.

      Zenbat plastada jotzen nizkion Coletteri. Ordenagailu gainetik pasatu eta ipuin oso bat borratu zidan behin. Gizajoa, aspertu ere egingo zen nirekin. Tiraderan dauzkat haren lepoko urdina eta peluxearen soinu-kaxa. Batzuetan sakatu egiten diot, kalatxori faltsuaren grauak entzuteko.

      Gogoko nuen, bada, katuduna izatea. Apalategiaren gorengo baldatik edukitzen nuen atento, harik eta salto egin eta hiztegiaren gainean etzaten zitzaidan arte, kasu egiteko. Neure eginda neukan Ray Bradburyren xelebrekeria: “Hauxe da sormenaren sekretu handia. Katuak bezala tratatzen dituzu ideiak: zeuri jarraika ipintzen dituzu”. Alderantziz bazen ere.

      Faltan hartzen ditut haren igurtziak etxera sartzean. Harekin ematen zuen argia beti zegoela piztuta. Ideia bila nenbilenean, buruan hazka egiten nion. Galderak topatzen nituen sarriago erantzunak baino: Eroapentsua zara? Beteko duzu dema, arauak zainduta? Zer lehenetsiko duzu: egia ala edertasuna? Hausnartu duzu zer kontatu nahi duzun, zer ez? Badakizu absolutuaren bilaketa —dena delako hori—, batzuetan ito egiten dela bere obsesioak iraungita?

      Coletteren argazkiak, mahai gainean, akuilatu egin nau. Bizi zelarik, lagunartea egin zidan; heriotzarekin, iragarri zidan niretzat ere aldi bat amaitzen ari zela, beste bat hasi eta auskalo nora iristeko, baina ezinbestean pasatu beharrekoa.

      Bizitzaren ederra galgunetik aldentzeko jartzen digun ariketa da.

Beltza da, mertxika baten tamainakoa. Muturra zimurtuta dauka, titiari heldu guran legez. Legar artean dago, eguzkitan. T.k erreparatu dio Abaroa parkea zeharkatzean.

      — Amak bertan behera utzi du, antza.

      Kontuz hartu eta belartzan ipini du. Baina katakumea harri-kixkirrietara lerratu da berriro. Eta berriro. Neure antza hartu diot, neure izatea eramaten ez toki gurira, zoruaren gogorrera baino.

      — Zer egingo dugu?

      Ez zait galdera bat egiten ari.

      Antzinako pasadizo bat ekarri dugu hizpidera. Horixe dute ona txikitako lagunek, norberaren memoriaren osagarri izatea.

      Neska koxkorrak ginela, katakumeak topatu genituen behin eskailerape batean. Bakoitzak bat hartu eta zapatetan sartu genituen, musuzapiak izaratzat ipinita. Errubioa neurea, pinttanoa zeuk, beltza norentzat… Soba-soba egin genituen. Biharamunean itzuli ginenean, batak esne apur bat, besteak ura edo bestelako mizkeriaren bat generamatzala, atetara sartu eta zer edo zer biguna zapaldu nuen, oinpean piku heldu baten moduan plast egin eta galtzerdi zuriak odolez pikardatuta utzi zizkidana. Bonbilla mengelak erakutsi zigun amea azken kumea jaten.

      — Zer egingo dugu honekin? —ekin dit—. Hauxe izan dezakezu ordezkoa.

      Ez. Abandonuaren iruntzia amarrak dira.

      — Ez dago ezer egiterik —erantzun diot, eta oinez egin dugu itsasargirantz.

      Bueltan Miramarren sartu gara. Limoiak eta kalak hartu, eta alde egin du T.k. Ni bertan geratu naiz: egun ona da gaur erretura egiteko.

Fruta-arboletan, loreontzietan, lanabesetan sumatzen ditut etxeko zaharrak. Haien elkarrizketa imajinatu eta irribarre egin dut: hezurrek ez daukate ahorik.

      Urtarrileko arrats behera hau hain da argitsua, ia min ematen du begietan.

      Ebakuntza atzean geratu da jada: aldamio bat josi didate begi-barrunbean, betazalak ebaki dizkidate hezurrean josteko, eta silikona endekatuak kauterizatu.

      Partxearekin ibili behar orbainak sendatu arte. Berbabiderik ez honetaz, ordea: eman nion behinola nire begi galduari berebiziko munta literarioa. Urteak geroago, ez diot trantze honi aparteko esanahirik atzeman nahi.

Askatasuna poxpolo batekin has daiteke. Ahanztura ere bai.

      Irazeki dut erretura. Nahi nuke, baina agur, edo kito, edo the end esateko modu honek ez nau sentiarazten jainkosa baten pare.

      Badago hemen zer kiskali, denboraren poderioz ez dagokien lekua hartu duten lohiak eta sasiak, harriak eta zuztarrak. Errautsetatik ez da ezer jalgiko, Fenix hegaztirik ez; ongarrituko dute alorren bat, hala ere.

      Beste erraloa —zor-hartzekoena, azertu-akatsena, pauso legitimo nahiz ilegitimoena—, hezurren erretura, paperean egin dut arian-arian, bizitzak eta sasibizitzak janaritua.

      Dena da errekuntza, dena idazkuntza.

      Liburu hau burutzea gurpil hits eta sorgorgarri batetik askatzeko ekintza bat izan da niretzat.

      Semea agertu da ezustean.

      — Egin dituzu zure errekaduak ala?

      — Bai. Orain zeuri laguntzera nator.

      Ederra da semea.

      Neure zimurrak sentitzen ditut, uko egiteak, inkognitak, ikarak, zauskadak.

      — Negarrez?

      — Ez, keagatik da.

      — Benetan, ama, zer moduz zaude?

      — Aurrera beti —erantzun diot, gure pasa-hitza.

      — Badakizu ni zure trintxeran nagoela. Edonork ez du egiten zuk egin duzuna.

      — Zer egin dut nik…

      — Zepoan atrapatuta egon eta hanka erauzten duen animaliarena.

      Estu besarkatu dut.

      Ai, txotxolatxu hori, diot neure kolkorako, larri-txandek ez dizute ehun urte iraungo. Tira, zarena ez bazina, atzoko neska, gaurko andrea, bihozkaden soinuan dantzan… Orain odola, orain erraiak, orain birikak edota burmuina sartzen dituzu jokora, txandaka, kirol-partida batean bezala, ordezkoen aulkian zain bat edo bestea eduki eta gero.

      Iluntzen ari du. The sunshine fills my hair and dreams hang in the air… Pareko etxean baten batek musika ozen jarrita dauka. It’s a wonderful, wonderful life… Horra ba, testamentua.

      Eta hala esanda uzten dut oraintxe, azken puntua jarriz, Coletteren hezurrak fuksien azpian daudela, Miramarren, 2019ko urtarrilaren 29an.