Stephane Mallarme

itzulpena: JOSU LANDA

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.com/ebook

© Stephane Mallarme

© itzulpenarena: Josu Landa

© edizio honena: Susa

2016ko urria

Munduko Poesia Kaierak

bildumaren zuzendaria: Beñat Sarasola

http://kaierak.com

Susa:

        317 posta kutxa / 20800 Zarautz

        Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

        Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

                Telefonoa: 943 83 26 55

                Elektroposta: susalit@armiarma.eus

                Webgunea: http://susa-literatura.eus

[]

      Poesiaren historiako izen handienetako bat dugu Stephane Mallarme (1842-1898), askoren iritzian XIX. mendeko olerkigintzaren gailurra. Baiki, bide urratzailea izan zen zentzu askotan, modu agerikoenean Dado kolpe batek poemak erakusten duen gisara, zeina bertso librearen nahiz abangoardien aitzindaritzat jotzen den. Errima eta konbentzio espazialak bazter utziz, bere horretan kasik objektu artistikotzat jo daitekeen pieza bat konposatu zuen, gerora abangoardistek (Guillaume Apollinaire, Joan Brossa, Joxan Artze) hainbeste jorratutako poesia bisualetako estreinakoetako bat.

      Poema hori bada ere ziur aski Mallarmeren ale ikusgarri eta apurtzaileena, guztiz okerra litzateke haren obra horretara mugatzea. Areago, haren obrako poema guztiak hartzen ditu kritikak goi mailakotzat, eta ia denen gainean idatzi dira hamaika saio eta interpretazio. Izan ere, Mallarmeren obra zabala bainoago trinkoa da; esanahien multiplikatzea poema berrien idazketaren bidez bilatu beharrean poemen etengabeko idazketa, fintze, berridazketa bidez bilatzen zuen. Urregintzako langintza bailitzan, azkenerako haren poemetan hitz bakoitzeko esanahi ugari sortzen dira, oihartzun segida ia amaiezinekin. Ezagunak dira, adibidez homofonien bidez sortutako esanahi jokoak (cygne (zisne) / signe (zeinu)) edo metonimia bidez egindakoak (azur/ciel). Mallarmeren obraren erregulartasun eta trinkotasun horren kausaz, oso lan nekeza da hura antologatzea, beti geratzen baitira bazterrean aintzat hartzea ongi merezi duten poemak. Antologia bat egitea definizioz ekintza injustua bada, kasu honetan are injustuago.

      Edonola den, muga oro gure eginda ere, antologia hau aski baliagarria da Mallarmeren poesiara gerturatzeko, estreinako aldiz euskaraz gainera. Bertan topatuko ditu irakurleak, arestian aipatutako poema enblematikoaz aparte, Leihoak eta Larrimina, esaterako, poesia sinbolistako bi poema eredugarri, Herodias poema-tragedia bukatugabea eta Fauno baten arratsaldea (Paul Valeryren esanetan poesia frantseseko poema behinena eta Claude Debussyren pieza bat inspiratu zuena), edota Bere azazkal puruek goian dute onixa sonetoa, besteren artean Octavio Paz-ek itzuli eta bikainki iruzkindu zuena.

      Beste sail batekoak dira miresten zituen pertsonen omenez idatzitako poemak. Omenaldi horiek metonimietan zertzen zituen maiz: Edgar Allan Poeren eta Charles Baudelaireren hilarriei idatzi zien Poe eta Baudelaire goresteko, eta bere etxeko haizemaileei haren emazte eta alaba ondratzeko. Fikziozko pertsonaiei ere omen egin zien baina, Des Esseintes-entzako prosa poeman bezalaxe, non Joris-Karl Huysmansen A rebours (Ile kontra) nobelako Jean des Esseintes protagonistari idatzi zion. Omenaldi horietan agerian geratzen da sinbolismo frantsesaren lerroa, Baudelairek Poe irakurtzen duenean abiatzen dena nolabait, eta Mallarmeren ondorengo Valeryrekin osatzen. Esan bezala, alimalezko eragina izango zuen haren poesiak gainontzeko herrialdeetan, T.S. Eliot-engandik hasita, Ruben Dario edota, gurean, Lauaxeta eta Xabier Lizardirenganaino.

      Itzal horren eragina ere bestela uler liteke baina. Apollinairek inoiz aipatu omen zuen Mallarmeren ondoren ezin zela gehiago poesiarik egin ordura arteko moldean; halako zedarria izan zen, ezen harengandik aparte ibiltzea beste erremediorik ez baitzegoen, Apollinaireren beraren poesiagintzak erakusten duen moduan. Aldez edo moldez, bada, ezagun da Mallarmeren geriza luze-zabal izan zela oso.

BEÑAT SARASOLA

Agur

Hagun honek, bertso birjinak,

kopa baino ez du desira;

urrunean itotzen dira

petik gora itsas laminak.

Ontziz gabiltza, lagun minak,

nik jada popan dut kadira,

zuen brankan dira erdira

tximista-neguen uhinak.

Horditze ederrak obligatu,

kulunkak ez nau ikaratu,

zut diot agurra isuria

—bakardade, izar, uharri—

oihal honen kezka zuria

merezi duen guztiari.

Zoritxarra

Pertsonen azienda zozotuaren gainez

zeruen eskaleen kima salbaiak ziren

argiduraz jauzitan, gure bidean oinez.

Ibilbide bandera gisa zabaltzen diren

haize beltzek zauritzen zuten mamian hotzez,

orga hatz suminkorrak ildoz ziren ediren.

Itsasoa atzera aurkitzeko bihotzez,

ogi gabe zebiltzan, faltan kutxa, pegarra,

ideal saminaren urre limoia hortzez.

Gehientsuenek gaueko desfileetan marmarra,

odol fluxua ikusiz loriazko mozkorrak,

o, Heriotza, aho murritzen pot bakarra!

Porrota ekarri dien aingeru oldarkorra

zeruan zutik datza ezpataren ahoan:

bular eskerdunean gatzatuz gorrindola.

Mina edoski dute ametsen gisakoa,

negar atsegaleen erritmoa oinarri,

ama gora, herria belauniko badoa.

Kontsolatuak dira, ziur eta goigarri;

bazter utzi dituzte ehun kide trufatu,

mentura bihurrien martiri irrigarri.

Negar gatzak mazela gozoak ditu higatu,

amodio berberaz errautsa dute jaten,

destinoak jostakin-arrunt ditu zafratu.

Atabalak bezala kitzikatzen ahal zuten

boz hitseko arrazen zurikeri gupida

kidea sai gabeko Prometeo bailuten!

Ez, purtzil eta mortu idorren zale dira,

dabiltza amorruzko jaunaren zigorpean,

Zoritxarrak dakartza irriak belaunbira.

Maitaleok, zortea duzue hanka gainean!

bi igerilari zuriz lohi blokea uzten du,

uharrez at zaituzte murgildu istilean.

Hartaz, tutu bitxia badu hatsez kemendu,

haurrek, eskuz ipurdi, txarangaren tankeran,

lehertuko gaituzte, irria ezin atzendu.

Hartaz, bular zimela apaintzen duen eran

berpizten du arrosak ezkon adinarekin,

lerdearen distira sorta kondenaberan.

Hezurdura nanoa, luma-bonetarekin,

botadun, zinezko har-ilea galtzarbean,

haientzat den laztura amaigabearekin.

Laidoturik, gaiztoa zirikatu gabean,

ilargi izpiaz jarrai aizto marrantatuak,

hezurretan elurrez, aldez alde barnean.

Tamal-sagaratzailez apal desolatuak,

triste dira mokoka hezurren mendekari,

aiherraren ordezko herra desiratuak.

Haiez jostatzen dira zenbait eskujokari,

kasta zaharrekoak, putak eta haur tzarrak,

pitxerrak hustu ondoan zarpailak dantzan ari.

Poeta onek amoina eta mendeku garraz,

jainko apalen gaitzari ezin eman arreta,

izenez unagarri eta ergel samarrak.

“Eskapatzen ahal dira balentriez aseta,

”ekaitz arrapo diren zalditxoen moduko

”lauhazka korazatuz abiatu ezin eta.

”Festan garailea guk intsentsuz mozkortuko:

”gorriminez jantzita dituzte haiek trapuak,

”bufoi-jokalariok, preso dituzte hartuko!”.

Parean dizkiete aurtiki nardaz tuak,

zozo eta ahapeka ostots dute galdatu,

heroiak, lazeria jostariz nazkatuak,

irrigarriki dira kaleargian urkatu.

Larru beltzeko andere...

Deabruak astindu larru beltzeko andere,

gozatu nahian fruitu berri-gaizkileekin

neska hitsa haien azal zulatuan badere,

betebehar maltzurrei tripontzi die ekin:

Sabelean erkatzen ditu pozik bi titi

eta, eskuek oratu ezin duten goieran,

bota motzen zartako goibela du aurtiki

plazeren berri ez duen mihiaren tankeran.

Elefante ero gisa bizkarka dardarez den

gazelaren biluzi izutien kontrara

zain da durduzaturik, kartsuki du miresten,

hortz xaloez neskari egin dio algara.

Biktimaren ohatze diren haren hanketan,

zurda azpian zabal den larru beltza du altxatu,

aho arraro horren sabaia lasterketan

itsas maskorren gisa, arrosa, desolatu.

Leihoak

Gortinen zuri arruntez goiti horma hutsean

gurutzefika handirantz abiatzen den intsentsu

kiratsez, ospitale tristeez nahigabean,

hil hurran maltzurrak du bizkar zaharra zuzendu,

herrestan, berotu nahi gabe bere ustelkinak,

baizik ekia dadin harri gainean para,

aurpegi mehatseko hezur-ile urdinak

doaz argi-izpi gosez diren leihoetara.

Ahoa, sukarretan, zeru-urdinaz gose,

—behialako altxorra, larru aratza, gaztetan

hatsean zuen!— orain zikinez ditu ase

urrezko beira epelak pot luze saminetan.

Mozkor, izu bizi da, oliadura, edabe,

erloju, ohe behartu, eztula ahantzirik,

arratsa teila artean delarik odol gabe,

bere begiak, zeruertza argiz bizirik,

zisne ederraz ditu bistan urre galerak

lotan purpura eta lurrinezko ibaian,

kulunkan haien izpi jori eta urrekerak,

oroitzaz beteriko nagitasun lasaian!

Arima krudeleko jendeak du hastio

apetituek duten lorian da iraulkatzen,

zabor hori xerkatzen tematzen da eta dio

haurrei bular ematen dien amari eskaintzen.

Ihesari lotzen naiz leiho guztietara

bedeinkatzen nautenak bizitza ezkutatuz,

betiereko ihintzek ikuzi beiretara,

Infinituaren goiz garbia urreztatuz,

Neure burua aingeru! hiltzen naiz, nahi nuke

—beira dadin mistika, dadin artea bera—

birjaio, eramanez ametsa buru truke,

Ederra lilitzen den zeru aitzinaldera!

Ondikoz! nagusi da: bere goganbeharrak

aterpe segura ere bihurtu ohi dit gazi,

eta Ergelkeriaren oka egite zakarrak

zeru aurrean sudurra ohi dit taparazi.

Bada modurik, o Ni, mindura dakidana,

mamuak laidoztatu duen beira hausteko,

—eternitateraino erori ahal izanda—

luma gabeko hegoz ihesean joateko?

Loreak

Zeru zaharretik urre jauziak lehenbizi

eta argizagien elur eternalenak

aspaldi kopa handiak zenituen bereizi

hondamendiez libre gazte zen lurrarenak,

lepo finez zisneak, gladiolo gorrikara,

erbesteko arimen jainko erramu orria

gori nola goiz-alba presatuen ikara

serafinen behatza bezain hori-gorria,

Hiazintoa, mirtoa izpi maitagarrian,

eme haragi pare arrosaren krudela,

Herodias loretan lilitegi argian,

odol basa eta arraiz ureztatzen duela!

Zitorien klartasun hipa zenuen egin,

hunkizko intzirien itsasoan dardarka

ilargi negartira igotzea zeregin

ostertz hitsen intsentsu urdinean zeharka.

Hossana intsentsu ontzi eta musikadunak,

Gure Ama, hosanna linboon baratzeak!

gau zerutarretan gal daitezela oihartzunak,

begien zoramenak, hodei dirdiratzeak!

O Ama, zure bular zuzen-sendoez hazi

zenituen geroko kopa kulunkariak,

Herio baltsamikoz loreak handiarazi,

bizitzak zimelduta gaitz du olerkariak.

Larrimina

Ez dut nahi zure soina bentzutu gau honetan,

herri baten hobenak barne diren abere,

ezta nire musuko unadura gaitzetan

zure ile lohian ekaitz tristea urratu ere.

Zure ohean galdatuz amets gabeko loa,

urrikien erridau ezkutuetan hegaz,

dasta ditzakezunak gezur beltzen ondoan,

hilek baino gehiago baitakizu ezdeusaz.

Bizioak nau, gaitu, bere antzuaz markatu,

berezko noblezia dut orain birrindua,

zure harrizko altzoan bizi baita bihotza,

ezein krimenen hortzek ez dutena kolpatu,

nire hil-oihalak zurpail, desegin, sorgindua,

bakarrik oheratuz ote naizen hilotza.

Udako tristura

Ekia, hondar gaineko burkide lokartua,

zure ileen urrean bainu goxoaz bero,

zure matela etsaian intsentsuz ihartua

maitezko edaria malkoekin du eho.

Distira zuri horren eztialdi aldagaitzak

—nire musu lotsorrok!— dizu erranarazi:

“Desertu zahar eta palmondo urosen zaintzak

momia izatea ohi digu galarazi!”

Baina adatsa duzu epeleko ibaia,

ezin kenduzko arima beldur gabe ito da ja,

bertan izanen duzu Ezdeus ezezaguna!

Betazal negarretan tindua dut janari,

zeruaren, harrien bihozgabetasuna

emanen ote dion jo duzun bihotzari.

Poemaren eskaintza

Umea dakarkizut Edomgo gauekoa!

zurpail, lumatu, hegal odoltsu-tristekoa,

edontzia lurrinez eta urrez suturik,

beira izoztuetatik, gaurkoz ilun, damurik,

lanpa aingeruzkora aurora da aurtikia.

Palmak! aita horrentzat agertuz erlikia,

aitak irri etsaia entseatzen duela,

laztu da bakardade agor eta ubela.

Sehaska kanta, zure haurraz eta oin hotzen

inozentziaz sortze garratza du jasotzen:

biola-klabezinen oroigai zure hitza,

kolkoa hertsatuko al duzu erhi hitsaz

non andrea darion zuri ezkutuetan

zeru garbiko aireak gosetu ezpainetan?

Herodias

I. Herodiasen obertura zaharra

INUDEA

       (Inkantazioa)

Deusez da, istilean haien hego afrusak

hango malkoak miraz nola urre biluzak

gorriari zaizkion ari zafra dorpean,

gure errautsezko eta oparizko dorrea

hauta du Goiz-argiak, armarri hegalduna,

hobi pisutik ihes txori ederrek, luma

beltz hutsalen apeta bakarraz goiz-argian...

A! herri apaldu eta tristeak jauregian!

Plisti-plastarik ez da! Etsitzen da ur hitsa,

zisne ahantzezinak edo lumak bisita

egingo ote dioten: udazkeneko utziak

uretan itzali du miraileko zuzia:

mausoleo zurbilez gaindi zisnea doa

han lumak du murgildu burua, han hondoa

izar baten diamante aratzaren arrazoiz,

nahiz aurreko izar hura ez zen dirdaitu inoiz.

Krimena! sua! argi-haste lehengoa! estira!

Zeru baten purpura konplizezko aintzira!

Gorrizkoen gainean, zabal, hona bitraila.

Ganbera berezia koadro batez, bataila

askoko mendez lepo, urre-ontzi urtuak,

tindu zahartzat dauka behiala elurtua,

bere tapizeria, nakarrezko distiraz,

beren azazkal zaharra Magoentzat desiraz

sibilek ehortzirik begidun plegu alferrak.

Haietako bat, adar izanari eskerrak,

boli hetsiak zuritu duen nire janzturan,

zilar beltzaren zirtez den hegazti-zerura

itxuraz hegan doa mozorroz eta mamu,

baltsamua baitakar, o arrosak! baltsamu,

kandela ufatu peko ohe hutsetik hara,

urre hotzeko lurrina zakuan jiraka da,

lilien ahurtara ilargiari uko

(ezko iraungian lehen hostoa da galduko),

haren zurtoinak eta haren dolu luzeak

edontzi bakarrean malin dirdaiz hezeak.

Argi-haste hegatsak malkoetan herrestan!

Itzal magialaria sinbolozko xarmetan!

Ahots bat, iraganaz ebokazio luzea,

inkantaziorako prest den nirea dea?

Gogoetaren plegu horixketan nehola

herrestan, zaharra, izar intsentsuduna nola,

zaintza hoztuen meta ilunaren gainetik,

bere zulo zahar eta plegu zurrunetatik,

bere erritmoz eta dentela garbiz zila,

hil-oihalak baimena etsiz igo dadila

ehun ederretatik distira zahar kukua

gorantz: (o zein urruna deiotan ezkutua!)

Distira zaharra gorri ezohikoen babesaz,

kide gabeko ahots langitua, deuseza,

botako ahal du urrea bere azken dirdirez,

hark, oraino, antifona baitu bertset desirez,

hileta gudu eta agonien tenorez!

Ilunpe beltzen eta isilaren adorez

dena ere itzultzen da iragan zaharrera,

fatidiko, garaitu, nekez, beti-berera,

urmael zaharretako ur etsia dirudi.

Kantatu du, noiztenka funsgabeko, irudi

auhengarria!

                  ohean orriak pergaminoz,

hain alfer eta hetsia, ez da egina lihoz!

plegu ametsez ez da magiatan kario,

ezta muare mortuan sabai hobi-jario,

lokartu ilearen lurrina. Ba al zuen?

Ume hotz, plazer soilez, gordetzen ahal zuen

bere ibilaldia, lili goizalde izoztuz,

arrats tzarrak mingranak zituelarik moztu!

Ilargi adarra, burdin esferan den bakana,

erlojuan, Luzifer dilin pisu daukana,

beti zaurigarria, beti beste orena,

klepsidran negarrezko tanta goibelarena,

bazter, alderrai dabil, bere itzal lausoan

aingeru bat lagun du ezkutuko pausoan!

Errege ordaintzaileak horretaz deus ez daki

aspalditik eztarri zaharra idorra izaki.

Aitak ez daki hori, armetako burdina

islatzen duen glaziar basaz ere ezjakina,

enigmatikoa den, erretxinaz kinoka,

kutxa gabeko hilen mulkoan ditu opa

zilar ilun tronpetak izai zaharretarako!

Zisalpinoetatik noiz itzuli ahalko!

Aski goiz? Dena baita lokamuts eta lorratz!

Azazkalean zeina doan beiretan gorantz

tronpeten oroipenez, zeru zaharrean kalda,

atzamar bat kandela jelosa dezan alda.

Ilunabar tristeko bere gorria abian

gorputzaz sartuko da apaldu argizarian!

Ez ilunabarrezko, bai argi-haste gorrizko,

azken egunekoa non oro den guztizko,

ez zen jakina ordua, triste borrokalari,

aro profetikoa gorriz negarrez ari

haurraz, bihotz baliosa hartua du erbeste

zisne zaharrak hegatsa hartua bezainbeste,

hegatsean begiak gordeta, izandako

hegatsaren larriaz, bere peskizetako

xendra eternalean, dirdaiz etsi izarren

diamante hautatuei begi ematearren.

II. Eszena

INUDEA - HERODIAS

I.   Hemen zara! Printzesa-mamua dut ikusi?

     Zure hatz-eraztunak nire ezpainetan, utzi

     adin ez-jakinean ibiltzeari...

H.                                          Utikan.

     Nire ile aratzen uhar horiz tilikan

     soin bakartia hozten zait izu-laborriaz,

     eta nire adatsa, argizko lokarriaz,

     hilezin da. O andrea, hil nazake laztanak

     edertasuna ez balitz hiltzea...

                                                Eramana

     nau xarmak, isuria profeten goiz ahantziak,

     hilzorizko urrunetan jai pozez erantziak,

     ote dakit? hemen naiz, inude negukoa,

     harri-burdin kartzela sortaren manukoa,

     han nire lehoi zaharrak basa mendez ahala,

     sartu eta banindoan, esku onik, fatala,

     lehengo errege-erreginen lurrin bizigabean:

     nire ikarak ikusi al dituzu artean?

     Erbestea dut amets, eta babesten nauen

     urmael iturrian, nire lili hits hauen

     hostoak ditut kentzen, hondakin higatuak

     behatzearen minez, dira beheratuak

     lehoiak, isilean, nire ametserian,

     nire janzkitik dute ilki nagikeria,

     itsas sosegagarri diren nire oinei beha.

     Zure haragi zaharren dardarak beheiti behar,

     eta adatsen beldurrez zaituzten forma basak

     imitatuko ditu nire ileak demasaz,

     lagundu, ni ikustera ez zarenez ausartu,

     mirailean poliki nazazu orraztatu.

I.   Botila itxietako mirra alaia ez bada,

     arrosen zaharrari ostu lurrin bafadaz,

     herio bertutea nahi duzu, nire umea,

     probatu?

H.              Utzi usainak, badakizu, inudea,

     gorroto ditudala; zuk nahi senti dezadan

     nire buru ahulduan horditze betekada?

     Nire adatsa urrea izan dadin nuke nahi,

     ez pertsonen saminen ahanzturen hedagai

     den lorea, betiko belar onez birjina,

     metalaren hoztasun antzuei so egina,

     dirdira krudeletan eta zuhail hiletan,

     zu islatua zara, sortze murru joietan,

     haurtzaro bakartiaz geroko armak, kopak.

I.   Barka! erregina, adinak zure aldez oztopa,

     liburu zahar-beltzaren gisa arima dut uzkail...

H.  Aski! Nire aurrean eutsi miraila,

                                                  o mirail!

     Ur hotza zure koadro izoztuz unatua,

     zenbat alditan, zenbat orenez, penatua

     ametsez, zilo barnan izozpeko orriak

     bezala xerkan ditut nire oroigarriak,

     zugan agertu nintzen itzal urrunen moldez,

     baina, ondikoz! arratsez, zure iturrien oldez

     nire amets argalean biluza dut begiaz!

     Inudea, eder naiz?

I.                              Astroa zara, egiaz,

     baina ilea erori...

H.                           Geldi zure krimena

     bere iturrirantz baitut odoletan hotzena,

     keinua itoz, bekatu famatua: a! hitzera

     zein deabru ziurrak zaitu pilpira hitsera

     jaurti, musura, present lurrinera, badakit?

     O bihotza, esku hau, sakrilegioa oraindik,

     ustez ni ukitu nahiz, denak dira orena,

     dorrean malur gabe bururatuko ez dena.

     Herodiasek une izuz begiratua!

I.   Garai bitxian zara zeruak libratua!

     Noraezean zabiltza, itzal bakar, furia min,

     zure buru goiztiarra miran izuarekin;

     hilezina bezainbat maitagarri betiro,

     o nire ume, eta ederra itsuskiro,

     eta hainbat...

H.                      Ez nauzu ukituko?

I.                                                Patuak

     zure gordeak nigan balitu gauzatuak!

H.  O! Ixo!

I.             Helduko da?

H.                               Argizagi puruak,

     Ez entzun!

I.                  Nolaz, ilun lazturen inguruan,

     are bihozgabea den zerbait amets egin,

     nolaz, zure graziaz jainkoari galdegin

     espero den altxorra! Norentzat da utzia

     hersturek hurrupatu distira ez-ikusia

     eta zure izanaren ilun hutsa?

H.                                            Neuretzat.

I.   Lore ituna, bakarrik hazi eta hunkipentzat

     nagi uretan dakusan bere itzala daukala.

H.  Zoaz, gupida gorde ironia bezala.

I.   Errazu hala ere: o! ez, gaixo umea,

     noizko arbuio harroa jaitsiko den unea.

H.  Lehoiek zaintzen naute, zeinek ukituko nau?

     Ez da giza arrastorik, eskultura naiz nerau,

     begiak badizkizut paradisuan galdu,

     inoiz zugandik hartu esnea zait ernaldu.

I.   Patuari emaniko biktima minkortua!

H.  Neu-neuretzat natzaizu loraz, basamortua!

     Badakizue, leize jakintsu itsutuan,

     ametista jardinok, amaigabe ezkutuan,

     urre ezezagunok, zuen argi zaharra

     lehen lurraren itzal-loan gorde beharra,

     zuok, bitxi hutsetan argi eztigarria

     begietan mailegu didazuen harriak,

     eta zuok metalok, nire adats gazteari

     urrats gotorra, eder fatala ematen ari.

     Zu, mende gaiztoetan jaiotako andere,

     kobazulo ilunen amarrurako ere,

     hilkorraz mintzo zara! Plazer basen lurrina,

     janzki kalizetatik biluz taupa irina

     sortuko zait hilkorrak berak dioen gisa,

     uda zeru epelean, dezazun profetiza,

     non berez emazteak duen burua agertzen,

     han nire izar dirdiren lotsan bainau aztertzen,

     hiltzen naiz!

                      Birjinaren izua maitez eta

     bizi nahi dut ileek sortutako ikaretan,

     arratsean, narrasti bortxatu gabekoa,

     ohean naiz sentituz, haragi alferrekoa,

     zure argi baxuen izarniatzeen hotza,

     zu kastitatearen garretan, zu hilotza,

     izotzez eta elur krudelez gau argia!

     Nire ahizpa eternala, zurea bakartia,

     lehenerantz da goiti nire ametsa: ni hala,

     bihotz sortzailearen gardentasun argala,

     betiko aberrian naiz ustez guztiz bereizi

     eta guztia, nire inguruan, da bizi

     diamante so garbian lasai lotien barna

     Herodias isla den mirailen idolatra..

     O xarma azkena, bai! sendi dut, naiz bakarrik.

I.   Andere, hilko zara?

H.                               Ez, atso errukarri,

     lasai, hastandu zaitez, barka bihotz gogorra,

     baina aurrez, nahi baduzu, irriz leiho sarkorraz

     zeru serafikoa, hets itzazu berinak,

     Eta hastio dut, nik, zeru ederra!

                                                  Uhinak

     kulunkan dira, urrun; herria non ote da,

     Venusen aiher begiz han da zeru okerra,

     arratsaren hostailan erreta Venus bera:

     harantz ni.

                     Zuk erranen umekeria dela

     baina piztu zuziak, sutxoz ezkoak dezan

     arrotz negarra egin urre hutsean zehar

     eta...

I.           Orain?

H.                   Aio.

                            Nire ezpainen lore puru,

     gezur diozu.

                       Gauza gordearen aiduru

     edo, zure oihu eta misteriotik lekora,

     haurtzaroko hipa goi-ubelduak albora

     itzazu, haurrak sendi baitu amets muinean

     harribitxi hotzetatik aske dela finean.

III. San Joanesen kantika

Pausa asaldagarriaz

ekia da jarria

berriz da eroria

      gori-goria

Ornoetan dut sendi

ilunen hedamendi

denak dira sukarrez

      soinu bakarrez

Burua dut jaurtia

zaindari bakartia

sega honen hegaldi

      garailez gaindi

Haustura garbiz ditu

gibelera suntsitu

gorputzaren liskarrak

      zahar-zaharrak

Barauz da hura mozkor

lotzen zaio egoskor

galduan jauzilari

      so garbiari

Pairaezin goian hura

betiereko hoztura

zaitezten goitiarrak

      zuek glaziarrak

Makurtuz salbatu nau

hauta ninduen arau

berak argiaz bete

      bataio legez

Fauno baten arratsaldea

(Egloga)

          FAUNOA:

Ninfok, nahi nituzke betikotu.

                                          Argi da,

haien gorri arinak airean du segida

amets lodietan lo.

                          Ametsa nuen plazer?

Nire dudak, gau zahar meta, egin du leher

mila aldaxka soilez, zinezko oihan beraz

iraunez, nire baita eskaintzen nuen, helas,

arrosen ments gorena nagusi dadin froga.

Hausnar dezagun...

                            zure zentzu bikainen opa

diruditenetz zure glosetako andereek!

Faunoa, lilura da begi beltz eta hozberez

ihesi, xahuenik, malko iturria nola:

bestea, hasperenez, diozu aurka zaiola

egun beroko haizea adatsean bezala?

Ezetz! joka goiz hotza beroz ito dezala

balditze geldi eta akigarrian gaindi,

xuxurlaz nire flautak urik ez du uzkaili

akordez bustitako basoan; haizea da

bi tutuez kanpotik jariatzen abiadan

euri idorrean hotsa hedatu aitzinago,

zimur mugiezinen zerumugetan dago

zerura berriz doan inspirazio hatsa,

zeina artifizial, bistan, jabal baitatza.

O, inta lasai baten hegi siziliarrak,

nire arrandiak eki minez suntsi beharrak,

pindar lili azpian, Tazito, KONTA EZAZU:

“Hemen moztu nituen jeinuaren kalamu

”barne-hutsak; berdura urrunen urre hitsean,

”iturburuei bere mahatsa eskaintzean,

”zaflaka dabil pausuz abereen zuria:

”preludio geldoan xaramela isuria,

”naiadeen, ez zisneen, hegalaldia onik

”edo murgil...”

                      Geldirik, oren gorrixkaz gori

zio gabe elkarrekin ziztuz jalgi direnak,

tonu xerkan direnek desiratu himenak:

itzarriko ahal naiz kartsutasun lehenaz,

zutik eta bakarrik, argi-tirain behinenaz,

lili! zuetakoa banu lañotasuna.

Besterik da ezpainek hedatu huts leuna,

musua, ahapetik okerrak segurtatuz,

froga-birjina, nire kolkoak du bermatu

ausiki misteriosa, goi hortz batek sortua;

Aski! sekretuak du lagun mintzat hartua

zerupean ari den ihi biki-zabala:

mazelaren arrea bererantz daramala,

ametsez, solo luzez, ederra inguruetan

libertitzeko ustez, sasi nahasmenetan

harenaz eta gure ahaire sinesberaz;

berak amodioaren garaitasun berberaz

suntsitzen du bizkarrez ohiko den ametseta,

edo begi itxiez jarrai saihets hutsetan

lerro zaratatsu bat, alfer, beti-berdina.

Entsea zaitez, ihes-tresna, Sirinx gaizkina,

nire esperoan zauden lakuetan loratzen!

Ni, nire burrunbaz fier, jainkosez solastatzen

luzaz arituko naiz; jainkoeste pinturaz,

haien gerizan berriz edekiko zinturak:

Hala, mahatsetatik argia xurgatuta,

nire alegiaz kanpo den pena uxatuta,

udako zerurantz dut, irrikor, mulko hutsa

eta, hordi-egarriz, argi-larruan putza,

gaua heldu artean trabes behatzen ari.

O ninfok, pitz ditzagun OROITZAPEN ugari.

“Nire begiz jo ditut lepo hilezin guztiak,

”ihiak zilaturik, errea itoz bustian

”basoko zeruari amorru-heiagoraz;

”biloen bainu ederra ostendu da lekora

”argi eta dardarez, o harri preziatuak!

”banator; nire oinetan, bat eginik (zaurtuak

”bi izanaren gaitzak dastatu langiduraz)

”menturazko beso soil arteetan loguraz;

”osten ditut, askatu gabe, eta banoa

”hegan arrosadira, itzal funsgabekoak

”gorrotatuta, eki lurrinak idorturik,

”non gure jolasa den egunaz bat morturik.”

Gurtzen zaitut, birjinen kolera, suz egarri

den nire ezpainetik itzuriz labaingarri

zama sakratuaren plazer basa, o dardaran

tximista! haragia ezkutuki ikaran:

abere oinetatik herabe bihotzera,

ez hain lurrun triste edo malko eroetan behera

heze den inozentzia bazter uzten duena.

“Beldur traidoreen gain, horra nire krimena,

”jainkoek hain nahasi gordetako laztanen

”mulko astalkatua nukeen atzemanen:

”irri goria ezkuta bainezake doi-doia

”haien arteko baten plegu alaiak goian

”(atzamar soilaz gordez, haren lumen lañoa

”tinda dadin pizten den ahizparen zartakoan,

”ttipia eta xaloa, gorritu gabekoa):

”Nire besoetatik hiltze lausoz ehoak,

”harrapakina aske da betiko eskergabe

”oraino hordi nindukan hipaz erruki gabe.”

Hainbat gaizto! pozera besteek naramate

nire loki-adarren txirikorden bitartez:

Grina zait, badakizu, purpura, heldua jada,

mingranak oro lehertu eta erleez marmarra;

eta gure odola, hartuko duenaz min,

betiko irriken erle-mulkoan isur dadin.

Errauts-urrez basoa tindatzen den orduan

besta bat berotu da hostaila goibelduan:

Etna! zure artean Venusen ikusgarri

zure laban zituen orpo lañoak jarri,

lo tristea orroaz edo sua nekaldiz.

Erregina dut!

                   Zigor ziurra...

                                       Arima, aldiz,

hitzez hustua eta gorputz zamatua ere

eguerdi isil harroak egiten ditu bere:

Aski da lo egitea biraoa atzendurik,

hondar harroan etzan, zenbat dudan kutun nik

aho zabaltzea ardo astro ahaldunari!

Aio, bikote; zaren itzalari beha ni.

Adatsa...

Adatsa muturrean suaren garra hegan

hura guztiz hedatzen desiren sartaldean

jarri da (diadema hiltzen, nezake erran)

koroatuz egoitza zaharra kopeta aldean

Baina bizi gorri hau urre gabe iguriki

beti barnekoa den garraldiaren sutoia

jatorrizkoan dadin bakarrean atxiki

begi egiazko edo irriberaren joian

Heroi beraxka baten biluzek laidoztea

hatzean su-astroak mugitzen ez baititu

soilik sinplifikatuz loriaz emaztea

buru dirdaitsuaz du balentria konplitu

Errubiez ereinda larrutzen duen duda

zuzi babesle eta alaiaren modura.

Ehortziari topa

                           Theophile Gautier-i

O gure loriaren, zu, herio ikurra!

Eroaren xurgatze zurpailaren agurra,

ez dut korridoreko esperantza magikoz

urre munstroa pairuz den kopa eskainiko!

Zure agerpen hori ez zait izanen aski:

porfirozko tokian jarri zintudan, naski.

Eskuen errituz dut behar zuzia eraitsi

hilobiko ateen metal lodien aitzi:

Ezin saihets, izan naiz festako hautetsia

poetaren absentzia kantatzeko etsian.

Oroitarri eder honek gakotzen baitu guztiz.

Ofizioaren aintza hain goria ez balitz,

errautsaren tenore zital eta berdina,

jautsiz harro den gaua pizten duen berinak

itzultzen du heriozko eki hutsaren sura!

Giza sasi urguilua iraitziz du herstura,

hortaz dugu lorios, guztizko, bakartia.

Jendetza urduriak du jada iragarria:

geroko espektroen ilun tristea gara.

Doluen armarria murru hutsetan barna,

malkoaren laztasun argiaz naiz gogaitu,

bertso sakratu honek ikaratu ez baitu

pasaiantetako bat, fier, mutu eta itsu,

zaio ehortzi-oihal lausoari abegitsu,

heroi birjina dugu hilondoko peskizan.

Hitz isilak hirazko haizean dira arizan,

lanbro metak ekarri duen leize zabala,

hutsak Pertsona zuen abolitu behiala:

“o zu, Lurra ote zara, zerumugen gomuta?”

ametsa orroaz; bozak, argia mudatuta,

tokian jostailutzat heiagora: “Ez dakit!”

Nagusiak, urratsaz, begiaren barnatik,

Edenaren mirari inkieta du jabaldu,

azken dartak, boz soilez, iratzartzen ahal du

Arrosa-Lilientzat izen misterioa.

Halabehar honetan zerbait joanki doa?

O zuek, ezazue ahantz uste goibela.

Itzal gabeko jeinu amaigabe itzela.

Nik, ikusi nahi nuke, zure desiren grinaz,

atzo alditxartua, astro horren jardinaz

emana izan zaigun eginbide idealean,

hondamen trankilaren ondraz iraun ahalean

hitzezko airean den hotsandiko asaldura,

kaliza handi argia, mozkorrezko purpura,

euri eta diamante, begirada gardena

han da, zimelgaitz diren loreetan barrena,

ordu eta egunaren errainuan bakartuz!

Zinezko oihanttoetan egonaldia hartuz,

poeta han da keinu zabal eta apalaz,

bere kargaren etsai, loa dezan galaraz:

bere pausa burgoian ez ahal ditzan goiz-albak

heriotza zaharrez, Gautierrek bezala,

begi sainduak hetsi eta isilik jarri,

jalgi dadin, mendeko bidexka apaingarri,

mingarri oro datzan hobi sendoarena,

gau indartsua eta isiltasun zekena.

Des Esseintes-entzako prosa

Nire oroimenean erori

ezin duzu, hiperbolea!

burdinaz jantzitako hori

sorgin liburua ote da:

Ipintzen dut, zientziapean,

bihotz erneen eresia

nire pairuaren lanean,

atlas, erritu, belardia.

Gure bisaia promenatuz

(biga izan ginen, degit zin)

bazterrak oro liluratuz,

arreba, zure xarmen adin.

Uher da larderia aroa,

zio gabeko zergatia,

inkontzientzia oparoak

sakontzen duen eguerdia.

Ehun ortzadarren guneak,

haiek behar dute baieztu,

uda tronpetaren urrea

aipu duen izenik ez du.

Irla horri aireak dio

bista kargatzen, mira gabe,

loreak zabalik jario,

guretzat guztiz oharkabe.

Hain baitziren neurrigabeak,

nor bedera zen panpinatu,

inguru argiko hutsarteak

loreez zituen banatu.

Irrits luzeko aintza, Ideiak

hagitz ari nintzen bizkortuz,

irisatu denen ezteiak

eginbide berrira sortuz.

Arreba zentzudun samurrak

ez zuen irriaz harago

behatu, hura entzun makurraz

antzinako arduraz nago.

Liskar Gogoa ohar hadi,

orain isiltzen garenean,

hazkuntza dela lasterregi

lili anitzen kirtenean.

Hegiaren negarraz beste,

gezurrezko jolas artean,

hedadurak dezan berreste

nire estonamendu gaztean.

Amaigabeko zeru-mapak,

oinak ditut haien peskizan,

urrun dio uhin apartak

lurralde hau ez zela izan.

Haurrak estasiari uko;

jakintsu baita bidaietan

Anastase! hitzaz da sortuko

pergamino eternaletan.

Hobiak irri egin gabe,

girorik kanpo, aitasoa,

Pulcherie! izenaren jabe,

gladiolo erraldoian lausoa.

Haizemailea

Mallarme anderearena

Mintzaira baten modura

hegal ukaldian ausaz

bertsogaia libratu da

bizitegi baliosaz.

Usoa hegan behera

haizemailea den haina

zure gibeletik bera

dirdiratu den miraila.

Zein garden (nora jaitsirik

da bihien jazarpena

hauts ikusezin poxirik

horrek soilik niri pena)

Hala ager bedi betan

azkarki zure eskuetan.

Beste haizemailea

Mallarme andereñoarena

Ameslari, nadin urpez

biderik gabe atsegin,

gorde ezazu gexurrez

nire hegala eskuekin.

Ilunsentiko freskura

hegal ukaldiz daukazu

goxoki du zerumuga

kolpe presoz aienatu.

Zorabio! aireak egin

musu handi gisa zirgit,

inori jaioarekin,

ezin jabal edo ilki.

Ba ote paradisu basa

irri estali modura

zure aho ertzetik pasa

betezko plegu zorura!

Urrezko arratsetan geldi

hegi arrosen zetroa,

airaldi hetsia bedi

uhalaren su zentroan.

Ahaire ttipia

          I

Nornahi bakar estiran

zisne eta kai ezean

zaharkituaren miran

nire so ezerezean

Hemen da banaloria

ukitu ezin denez altu

sartalde urreen zoriaz

zeru anitz dira ñabartu

Hegiz dabil ahulduta

txori iheskorrak murgil

jantzi zuria kenduta

bozkariotan da hurbil

Zure poz biluz hartara

uhinez bihurtu zara.

               II

Hezigaitz bide gertatu

harantz da nire esperantza

goian galdurik zartatu

isilez eta bengantzaz,

Boz arrotza zuhaiztian

oihartzun gaberik doa,

behin bakarrik bizian

entzuten den txoriñoa.

Musikariak ez du onik,

hantxe da duda iraungi

kolko bietatik nondik

hipa txarrena den jalgi

Urratuko da betean

bertan bidexka batean!

[bere azazkal puruek
goian dute onixa]

Bere azazkal puruek goian dute onixa,

Larrimina, gauerdiz, zuziez argitua,

arrats-amets ugari errea da Fenixa,

hil-hautsezko anforaz ez dago hornitua.

Saloi hutseko holtzetan ez da ageri ptyxa,

hustasun ozeneko apaintza abolitua,

(objektu soil horretan Hutsak du ondra aixa,

Nagusia Estigian da negarrez blaitua).

Ipar libroz, urre bat, leiho-sare irian,

agian dekoratu horretan hilzorian,

adarbakar putarka ninfaren kontra sua,

hura, aldiz, mirailez hilik biluzgorrian,

lotzen da koadroaren ahanztura itsuan

tanpez zazpikoaren dirdiraren gorian.

Edgar Poeren hilarria

Eternitatez Bere kautan baita aldatua,

Poetak arrapizten du ezpata lañoez

boz arrotzeko hiltze garailea baino ez

seinale izandako mende ikaratua.

Aingerua entzunda hidra jauzi tzartua,

tribu eleei zentzu puruagoa eraginez,

ore beltzen bateko desohore uhinez

edana zuten puies goraki kridatua.

Kontrako lurra eta hodeia, o lazgarri!

Poeren hilarrian itsutzeko apaingarri,

baxuerliebea ez balitz gure ideien gisako,

hondamen ilunetik jausi bloke trankila,

geroko Blasfemoen hegaldi beltzendako

granitoa zedarri erakusle dadila.

Charles Baudelaireren hilarria

Heriozko ahotik du tenplu ehortziak

estoldatik jario errubi eta lohia

Anubis idolo bat gaiztoki eraikia

garreztatuz muturra, basazko ihausiak,

metxa iluna okertzen du gasaren ontziak

jasaniko laidoen xurgatzaile joria

hil ezin den pubisa bazterrez du goria

hegaldia at igorri izan du argiontziak.

Gau gabeko hirian zein hostotza idorra

hark bezala ahalko du benedikatu zorra

Baudelaireren marmolez berreseri alferretan

beloak hotzikarez absentziaz du bere,

haren Itzal beraren zainpeko pozoietan

betiere hats hartuz hiltzen bagaitu ere.

Dado Kolpe batek
sekula ez du abolituko Zoria

SAR-HITZA

     Nahiago nuke Ohar hau irakurriko ez balitz, edota, bertan gaindi ibili eta gero, ahantziko balitz; Irakurle trebeari deus gutxi jakinarazten dio bere barneratzeaz kanpora denik: inozentea, aldiz, durduzarazi egin dezake Poemaren lehen hitzetan begirada pausatu baino lehen ere, ondoko hitzek, paratuta diren bezala, azkenetaraino eramango baitute, eta testuan ez da beste berritasunik irakurketari utzitako tarteak besterik. “Hutsuneek”, bistan denez, garrantzia hartzen dute, hastapenetik harritu egiten dute; bertso-moldeak galdatu ohi zituen, isiltasuna bezalakoa inguruan, harik eta puska batek, lirikoa edo oin gutxikoa, erdi-erdian, orrialdearen herena betetzerainokoan: nik ez dut neurri hori urratzen, barreiatu baizik ez. Irudi batek, beste irudi batzuen segida onartuz, bere oldez hasi eta buka egiten duen aldiro, paperak esku hartzen du eta, oraingoan ez dira, beti bezala, soinuzko marra erregularrak edo bertsoa izango —hobeki erran, Ideiaren azpizatitze prismatikoak, agerpenak eta bere partaidetzak dirauen liparra, eszenaratze espiritual zehatz modukoan, leku kanbiakorretan nagusitzen da testua, hari nagusi gordetik hurbil edo urrun, egiantzaren arabera. Buruan hitz multzoen edo hitzen artean diren bereizgarriak kopiatzen dituzten zuriune horien probetxu literarioa da, horrela erratea zilegi bazait, badirudiela mugimendua batean zalutu bestean baraxtu egiten dela, silabaka arituz, are hartara behartuz, Orrialdearen ikuspen aldiberekoaren arabera: hura unitatetzat hartuz, bestaldetik Bertsoa edo lerro perfektua ere hala diren bezala. Fikzioa azaleratuko da eta desagertu, laster, idazkiaren mugikortasunaren arabera, tituluak sarrarazten eta segiarazten duen funtsezko esaldi baten geldialdi osatugabeen inguruan. Dena hipotesian pasatzen da, lasterbidez, kontakizuna saihestuz. Gaineratu behar da erabilera hau, pentsamendutik biluzia gibelatzeez, luzatzeez, ihes egiteez, edo bere marrazkiaz, partitura bat bilakatzen dela, nahi duenak ozenki irakur dezan. Zergati nagusiaren, bigarren mailakoen eta albokoen artean den inprimategiko karaktereen diferentzia ahozko emanaldirako garrantzitsua da eta kokapena, orrialdearen erdian, goian, behean, ohartarazten du intonazioak goiti edo beheiti egiten duen. Soilik zenbait norabide oso ausart, usurpaketak, e.a., prosodia honen kontrapuntua direnak, oinarrizko egoeran gelditzen dira aurrekaririk ez duen lan honetan: ez da saio ahalketietarako parada dela uste dudalako, baina ez dagokit niri, orrialde antolaketa bereziaz edo bolumenezkoaz kanpo, Aldizkari batean usadioaren kontra gehiegi jardutea, nahiz eta argitalpen hau libertate ederretarako adoretsua, grazios eta gonbidatzailea izan. Honekin batera doan Poemaz adierazi behar nukeen, halarik ere, tradizioa guztiz hausten ez duen “egoera” bat; haren aurkezpena anitz zentzutan bultzatu, ez dadin inor asalda: aski litzateke begiak zabalarazteko. Gaur, hemendik sortuko den geroa zer izango den asmatu gabe, deus ez edo artea kasik, aise aitortzen dugu entsegu honen parte direla, ustekabean, gure garaian maiteak diren segida berezi batzuk, bertso librea eta prosazko poema. Badakit haien biltzea eragin arrotz baten azpian burutzen dela, hots, kontzertuan entzuten den Musikarenean; hor aurkitzen diren bitarteko ugari Letrenak ere badirela iruditu zaidanez, gibelera hartzen ditut. Genero honek, kantu pertsonalaren ondoan sinfonia modukoa emeki-emeki bilakatzen dena, ez dio kalterik egiten bertso-molde zaharrari, zeina gurtzen dudan eta pasioen eta ametsen inperiotzat dudan; aldiz, irudimen puru eta konplexu edo adimenekoak diren gai horiek ahalaz (jarraian den bezala) erabiltzeko unea delarik: ez baita arrazoirik haiek iturburu bakarra den Poesiatik baztertzeko.

Dado Kolpearen poema bera irakurtzeko, ikus PDFa.