EIDER RODRIGUEZ

Idazleen gorputzak

egiletasuna ezbaian

literaturaren joko zelaian

LISIPE

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2019 Eider Rodriguez

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

editorea: Jule Goikoetxea

Lehen edizioa paperean: 2019ko martxoa

Edizio hau: 2019ko martxoa

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

HITZAURREA

JULE GOIKOETXEA

      Seigarren ale honetan, Eider Rodriguez idazleak, literaturaren inguruko hausnarketa eta kritika ez ezik, emakumeek literaturan duten tokiaren inguruko datuak eta emakume idazleen ahotsak dakartza. Hausnarketa filosofikoarekin irekitzen du bidaia erakargarri hau, Barthesek, Foucaultek eta beste batzuek egilearen edo egiletasunaren inguruan dituzten kontzeptu eta analisi abstraktuenetatik hasi eta emakumeek literaturan duten parte hartzearen nolakotasunera eta datu zehatzetara iritsi arte. Sarrera hori, ondoren datorrena ulertzeko lehengaia da. Irakurlea kokatzeko balio du. Eta kokapen hori kritikoa da. Kokapen historikoa eta filosofikoarekin batera kokapen politikoa eta kulturala uztartzen ditu autoreak.

      Ez da harritzekoa emakumeek literaturan izan duten parte hartzeak beste eremuetan duten parte hartzearekin duen antzekotasuna. Patriarkala den gizarte orotan bezala, literaturatik ere kanporatu dituzte emakumeak. Eta bertan sartu nahi izan dutenean, posizionamendu ezberdinak hartu izan dituzte. Denetariko estrategiak erabili izan dituzte debekatutako eremuak arakatzeko eta eraldatzeko, eta estrategia horiek guztiek emakumeen genealogia osatzen dute, ez bakarrik literaturarekin erlazioan, baizik eta gorputza eta, beraz, bizitza bizitzeko, imajinatzeko, irakurtzeko eta idazteko momentuan. Rodriguezek dioen moduan, “zaila da esatea, mendeetan luzatu eta trinkotutako giro honek zein neurritan eta nola eragin dien emakumezko idazleei”, hauen autoestimuari, formari, sormenari, estiloari, gaitegiari, genero literarioari eta autoritateari, “eta idazleei ez ezik, baita hauen hartzaileei edo balizko hartzaileei ere (mereziko al du irakurria izatea?, non kokatzen da?, noren estilokoa ote da?)”.

      Gauza batzuk asko aldatu dira, beste batzuk aldiz ez. Hori da hain zuzen ere elkarrizketatuek berresten dutena eta datuek diotena. Elkarrizketatuak Arantxa Urretabizkaia, Laura Mintegi, Miren Agur Meabe, Karmele Jaio, eta Uxue Alberdi dira, autoreak aipatzen dituen irizpideak medio.

      Ez dut edukiaren aurrerapen zehatzik egin nahi baina garrantzitsua iruditu zait lehen orrialdetik irakurlea kokatzea, eta horretarako, datuak ezinbestekoak dira. Autoreak aztergai duen literatur sistema euskarazkoa denez, hauek dira gurean ematen diren zapalkuntzaren zenbait zifra:

      Kritikari dagokionez, 1975-2005 bitartean euskarazko prentsan egin ziren 2.280 kritikako corpusean 220 dira emakumeek egindakoak, hots, % 10a; eta % 90a gizonek eginak (Egaña, 2014). Sariei dagokienez, 1982-2018 artean eman diren euskarazko Euskadi Literatura Sarietatik hiru bakarrik izan dira emakumezko idazleentzat eta 1978-2018 bitartean banatutako euskarazko narratibako Espainiako Kritika Sarietatik bi baino ez.

      Bestetik, Whitek aztertu zituen euskal historiografia literarioetan agertzen ziren 261 egileetatik soilik 6 dira emakumezkoak eta hezkuntza arloan, Idurre Alonsoren lanaren arabera (2010), apenas dagoen emakumezkorik Hego Euskal Herriko batxilergoko 825 irakasle eta ikasle elkarrizketatu ondoren eratutako zerrendetan.

      Hori guztia kontuan hartuta, jarrai dezagun bidea egiten, jakinik bide ezagun, aitortu, finantzatu eta nagusitik emakumeak kanporatzen saiatuko direla, behin eta berriz, eta beraz, ezingo dugula bide androzentriko eta zaharkitu hori berritu eta eraldatu bakoitzak bere aldetik, sarritan gauez, biluzik eta armarririk gabe egindako bidexkak eta bidezidorrak elkarrekin lotzen ez baditugu.

...hartzaz gaizki erraitea bilania handia.

BERNAT ETXEPARE, 1545

Nereak ez diren ur hauek

alde batera

 utzi egin behar ditut.

AMAIA LASA, 1971

I was served lemons

But I made lemonade.

BEYONCE, 2016

SARRERA

      Idatzi nahi dugunaz idazten al dugu? Zeri buruz idatzi behar dugu idatzi nahi genukeenaz idatzi ahal izateko? Zein dira ordaindu beharreko peajeak? Zeri buruz idatz dezakegu eta zeri buruz ez? Nola eragiten diete gure gorputzek gure testuei? Nola idazten da gorputz hauetatik? Nola irakurtzen da gorputz hauetatik sortutakoa? Zein dira gure lastak eta nola egin askatzeko?

      Idazten duena ez da nahi duena idazteko aske, hasteko eta behin, lirudikeena baino hesituago baitago bere irudimena. Kultura ez ezik, literatura, tramak, pertsonaia literarioak, idazteko aukeratutako gaiak, estiloak, ahotsak..., denak dira sistema baten parte, eta hala, errealitate hori behin eta berriz birsortzen duten kultur konstruktoen parte. Belen Gopeguik (2009/2011) nabarmentzen duen moduan, egiantzekotasuna ere ezbaian dago; eta zenbat eta gehiago urrundu testu bat konstrukto horretatik, orduan eta zailtasun handiagoak izango ditu egiantzeko emateko irakurlearen begietara. “Diskurtso menperatzailearen jabeek egiantza bahitu egin dute” dio, aletu aurretik zein diren eleberri kanonikoa (kapitalista, neutroa, erdigunekoa) sinesgarri edo egiantzeko egiten duten baldintzak. Dohain teknikoez aparteko zein ezaugarrik egiten dute posible eleberri batzuk sinesgarri gertatzea eta beste batzuk ez?

      Joanna Russ-ek (1971) lehenago gogoeta egin zuen emakumezko idazle batek idatz dezakeenaz eta ezin dezakeenaz, baita emakumezko heroiek egin ditzaketen eta egin ezin ditzaketen gauzez, irakurlearentzat sinesgarriak izateko. Idazleek ez dituzte istorioak hutsetik sortzen; jarrera, uste eta igurikimenek mugatuta daude, eta batez ere “airean” dauden trametara makurtuta.

      Azken lauzpabost hamarkadetan literatur ikerketaren alorrean gertatu den aldaketarik handienetakoa izan da aldatzen joan dela ikerketa objektua. Horrek, literatur lanen zentzuaren eraikuntzaren grabitazio indarra beste nonbait bilatu beharra ekarri du. Grabitazio indar hori lekuz aldatzen joan da: lehendabizi, idazlearen gainean ezarri zen; ondoren, testuaren gainean; azkenik, irakurlearen gainean. Lan honetan hiru esparruak izango ditut kontuan, baina laugarren batean ipiniko dut fokua: idazleen gorputzetan, kontuan izanda lau esparruak komunikaturik daudela eta eragina dutela elkarren artean.

      Izan ere, lan honen ernamuina kezka bat da: ohartuta emakumezkoek idatzitako literatur lanetan zer famatzen den eta zer zigortzen, zenbat baldintza bete behar dituzten idazle izateko igotzea ezinbesteko bilakatu den eszenatik onik irten nahi badute, eta bete beharreko baldintza askotan estraliterario (txatxu, astun, demodé) horiek isla zuzena dutela testuan, hausnartu nahi izan dut zenbateraino eragin diezaiokeen eta nola idazlearen gorputzak literatura idazten duen pertsonari, egiletasunari, testuari eta irakurleari.

POSTURA LITERARIOAK
ETA GORPUTZ ETNOGRAFIA

      Opera aperta izeneko liburua plazaratu zuen Umberto Ecok 1962an. Lanen irekitasunaz mintzo zen: irakurleak testua berridatzi egiten du eta egile bilakatzen da berridaztearekin batera. Ecoren ulerkera hau ezin hobeto ezkontzen da, garaitsu hartan, 1968an Roland Barthesek “La mort de l’auteur” izenburupean plazaratu zuen artikuluarekin (1967/2005). Literatur lana den erresuman Barthesek tronurik gabe utzi zuen idazlea. Ez baita ahaztu behar, modernitatearekin batera eta literatur kritikarien laguntzaz idazlea errege (errege, ez erregina) bilakatua zela. Garaian iraultzatxoa ekarri zuen artikulu horrek, eta ez zen gutxiagorako izan, “irakurlearen jaiotza idazlearen heriotzarekin ordaindu beharra dago” zioen-eta, besteak beste. Michel Foucault ez zen hain drastikoa izan eta, egilea hiltzearen konplexutasunaz jakitun, “egile-funtzioaz” mintzatu zen (1969/1983): egilea ez da emana datorren zerbait, eraikuntza kolektibo bat da, zeinean instantzia ezberdinek parte hartzen duten.

      Barthesek idazleen buruak eskatu eta hamarkada batzuk geroago etorri ziren egiletasunaren inguruko gogoeta oparo eta artikulatuenak; hain da hau horrela, literatur kritikari askoren ustez gaur egun egile figuraren inguruko azterketak baitira, bestelako diziplinekin gurutzatuta, teoria literarioaren alor emankorrenetako bat (Perez Fontdevila eta Torras Frances, 2015). Aurrerantzean, testu bat aztertzean, ezinbestekoa izango da egilearen atzean gordetzen diren geruzak ere aintzat hartzea: egilearen biografia, argazkiak, adierazpenak, jarrera... Egile nozioa gakoa izango da testu baten funtzionamendua, zentzu zabalenean, aztertzerakoan, testua historikoki eta sozialki kokatutako esanahi baten eraikuntzan parte hartzen duten elementu guztiek osatzen duten neurrian.

      Egiletza Ikasketen barruan ugariak eta anitzak dira ikuspegi diskurtsibo eta soziologikoetatik egindako ekarpenak (Zapata, 2014), baina denak bat datoz alderdi batean: egilearen heriotza aldarrikatzea ez da hain erraza; hain zuzen ere, egile kontzeptuaren konplexutasunak hezur haragizko idazlea gainditu eta testua ezinbestean zeharkatzen baitu. Jerôme Meizoz-ek dioen moduan, “idaztea eszenara sartzea da” (Zapata, 2014). Egilea, beraz, produktu bat ere bada, produktu historikoa eta testuala, eta beronen eszenaratzeen azterketa ezinbestekoa da gertakari literarioa ulertu nahi bada. Nahita edo nahi gabe, egileak bere buruaren irudi bat eraikiko du orotariko jokabideen bitartez, eta hauen bidez erakusten du zer den beretzat idazlea izatea. Egile irudi eraginkorrena, batetik, jokabide horien eta idazlanen arteko elkarrekintzatik eratorriko da, eta bestetik, idazlanen eta publikoen erreakzioen arteko elkarrekintzatik. Hala, idazlea, instituzio literarioaren partaidea den heinean, bere egile irudiaren gaineko kontrola izaten ahaleginduko da, eta irudi hau kudeatuko du irudi honen inguruan duen pertzepzioak baldintzatuta (Maingeneau, 2015).

      Azterketa hau aurrera eramateko, Literaturaren Soziologiaren baitan sortutako “postura literarioa” nozioari (Meizoz, 2007) erreparatu diot: postura literarioak egilearen dimentsio diskurtsiboa zein ez diskurtsiboa biltzen ditu, eta bi mailatan eman daiteke. Batetik, kanpora begirako maila aintzat hartzen du: egileak bere buruaz egiten duen aurkezpena pertsona horrek egile funtzioa betetzen duen testuinguruetan (elkarrizketak, diskurtsoak, janzkera eta irudia oro har). Bestetik, barrura begirako maila: egileak testuaren bitartez eraikitzen duen bere buruaren irudia.

      Postura literarioak berebiziko garrantzia dauka esparru literarioan leku bat edo beste betetzeko; areago, estrategikoa da testu bat zabaldu eta besteekiko harremanetan jartzerakoan, eta neurri handi batean, postura literario horren baitakoa izango da egilearen legitimazioaz gain baita testuarena berarena ere. Michel Foucaultek (1969/1983) zioen moduan: “Egilearen izena ez doa, izen propioa legez, diskurtsoaren barrutik hau ekoiztu duen kanpo norbanako errealera, baizik eta, nolabait ere, testuen mugen barna dabil, hauek ebakitzen, ertzei jarraitzen, izateko bere modua aldarrikatzen edo, behintzat, bereizgarria izanik”.

      Zelai literarioan posizioa hartzeko estrategia gisa ulertzen du postura literarioa Jerôme Meizozek. Egileak beti du postura bat, horretaz kontzientea izan edo ez, eta horregatik zait bereziki interesgarria nozio hau: berariazko jokabideez gain, inkontzienteki hartutako jarrerak ere azter daitezke, egileak bere posizioa doitzeko gaitasuna baitauka, eta enpirikoki pilatutako jakintzak ez ezik, aurreiritziek eta senak gidatuko dute langintza horretan. Meizozen aburuz, “nozio honen [postura literarioa] baliokide egokiena latinetik datorren persona terminoa litzateke, antzerkiko maskara izendatzen duen terminoa [...]. Literaturaren enuntziazio eszenari dagokionez, persona-k eratzen duen bitartekaritzaz jantzita agertzen eta adierazten da idazlea, hots, posturaz edo ‘autoritate maskaraz’” (Meizoz, 2007). Edo argiago esate aldera: posturaren prismaren bidez bakarrik existi daiteke pertsona bat idazle moduan.

      Lan honetan, gorputz etnografiak eskaintzen dituen tresnekin gurutzatu nahi izan dut “postura literarioaren” nozioa, Literaturaren Soziologia Antropologiarekin alegia. Egilea bere corpusaren jabe izateaz gain bere gorputzarena ere bada, eta paralelismo hori hitz joko bat baino gehiago denez, egilea bera objektu edo artefaktu kultural gisa aintzat hartzeko modukoa bilakatzen da (Martens, 2012). Gorputzaren inguruko lan etnografikoak aukera ematen du gorputzari esparru estetiko, semantiko, diskurtsibo, sozial eta kultural gisa begiratzeko, eta agian begirada horrek gauza berriak ikustera eta pentsatzera eraman gaitzake.

      Azken urteotan munduko industria boteretsuenak gorputzaren inguruan eratu dira (farmazeutikoa, kosmetikoa, pornografikoa, prostituzioa, arma industria...). Gorputza bihurtu da bai jendea kontrolatzeko bai aldarrikapenak egiteko bitarteko nagusia, eta komunitate sozial eta zientifikoaren baitan gero eta adostasun handiagoa dago: gorputza erdigunean jartzeko garaia heldu da. Feminismoak eta feminismotik eratorritako teoriek berebiziko garrantzia izan dute zeregin honetan: historikoki metodologia kuantitatiboak positibismoari, objektibotasunari eta arrazoiari loturik egon dira, eta metodologia kualitatiboak subjektibotasunari, intuizioari eta erlatibotasunari. Jakintzaren eraikuntza deseraikitzeaz arduratu den Nicole Westmarlandek (2001) zalantzan jartzen du dikotomia hau, eta baita “objektibotasunaren” ideia bera ere. Hala, edozein azterketa, ahalik eta objektiboena izan dadin hartutako neurriak gorabehera, bere subjektibotasuna erantsiko dion norbanako baten iragazkitik pasatuko da. Giza zientzien arloan, bederen, borrokatzen jarraitu beharreko arazoa izaten segitzen du Egiak. Horrek gorputzetara garamatza. Gorputzetik hitz egiteko garaia da, gorputzei galdetzeko eta entzuteko garaia.

      Bost elkarrizketa luze egin ditut azterketa hau aurrera eramateko. Elkarrizketen bidez, esparru literarioan idazleen gorputzek jokatu paperaz gogoeta bultzatu nahi da, bai maila diskurtsiboan, eta baita maila sozial eta mediatikoan ere. Izan ere, gorputzaren gaineko ikerketek, “eraman gaitzakete ‘emakume izatea’, ‘gizon izatea’ edo ‘dena delako izatea’ esan nahi duen esperientzia askotariko, zabal eta aldakor horren inguruko irakurketa konplexuagoak eta alternatiboagoak egitera. Beste alde batetik, lagun dezake egile/ikerketa-prozesu eta teoria/politika feminista harremanaren inguruan planteamendu berriak egiten” (Esteban, 2008).

      Esan bezala: pertsona, maskara den postura horrek egiten du idazle. Postura literario horrek dakarren performatibitatearen markak gorputzetan haragitzen dira. Gorputza, beraz, egoteko, performatzeko eta egoera historikoak birsortzeko lekua da (Butler, 1988). Leku hori gertuagotik ezagutzea da lan honen helburuetako bat: nolakoa den, nola bizi den bertan idazlea eta pertsona, zein postura hartzen duen jendaurrean dagoenean eta gorputzaren luzapena den corpusarekin zer harreman duen, besteak beste.

“EMAKUME IZATEA”
LITERATUR SISTEMAREN
JOKO ZELAIAN

      Gorputzak inporta du literatur sistemaren joko zelaian. Hamaika dira arazo honi buruz idatzi diren saiakerak, Virginia Woolf “emakumeak eta literatura” binomioaren inguruko kezka sozialei, politikoei, immobiliarioei eta ekonomikoei begira jarri zitzaionetik; hamaika diren bezala, idatzi eta argitaratu ahal izateko emakumezko idazleek asmatu behar izan dituzten estrategiak: senarraren abizenarekin sinatu, alter ego maskulino bat asmatu, fisikoki desagerrarazi editoreak eta zirkulu literarioek ikus ez zezaten testu haien atzean emakume gorputz bat zegoela... Bentrilokuismo literario horren ondorio latzenak, agian, bazterketa soziala arintzeko suizidioa hautatu zutenek pairatu zituzten. Tarteko bidean, orotariko mespretxuak, oinarrian argudio ustez biologikoak erabilita: gizonak kreaziorako jaioak dira, emakumeak ordea prokreaziorako. Ingelesez bluestocking (galtzerdi urdinak) terminoa erabili zen emakumezko intelektualak edo idazleak izendatzeko, emakumeen heziketa bultzatzeko helburuz XVIII. mendean Ingalaterran sortutako The Blue Stockings Societyri aipamen eginez. Hortik abiatuta, XIX. mendean, bas-bleu terminoa sortu zen Frantzian emakumezko idazleak izendatzeko, laster batean konnotazio ezkorra erantsi eta gaur egun arte pedante-ren ordain bilakatu dena[1].

      Emakumezkoek idatzitako lanak zigortzeko historian barrena hartu izan diren jokabide zenbait identifikatu ditu Joanna Russek (1983/2018):

—  Egiletasuna ukatu: emakumezkoak idazteko gai ez direnez, beste norbaitek, gizonezko batek, idatziko zuen; gaur egun baldarregi geldituko litzatekeen arren, baieztapen hori erruz erabilia izan zen hamarkada askotan.

—  Testuak bere burua idatzi duela esan: Mary Wollstonecraft Shelleyri buruz idatzi zen, Frankenstein-en egilea baino gehiago, ingurukoen ideia eta pentsamenduak idatziz jartzeko gorputz bitartekaria izan zela; Emily Brontëri buruz esan zen, Gailur ekaiztsuak nobela idazten bera hasi zen arren, nobelak berak bukatu zuela bere burua idazten.

—  Barruan zeraman gizonezkoak idatzi duela esan: Colette, Mary McCarthy, Ursula K. Le Guinen lanetan, adibidez, idazleon ezaugarri, grazia eta pentsamolde “maskulinoak” goraipatu izan dira.

—  Idazleak emakume kategoria gainditzen duela esan: Sylvia Plathen Ariel poema liburuari buruz idatzi zen: “Sylvia Plath... imajinarioa den zerbait bihurtzen da, kreazio berri eta basa, nekez dirudiena pertsona edo emakumea...”.

—  ...

      Ez dira bakarrak, ordea: emakumezko idazleen lanak historiografia literarioetatik kanpo uztea, literatur tradiziotik isolatzea, idazlearen biografia idazlanaren aurretik jartzea, emakumezko idazleek idatzitakoa autobiografia edo testigantza kodean ulertu nahi izatea dira, esaterako, lan hauek arbuiatu eta zokoratzeko erabili izan diren jokabideetako batzuk.

      Zaila da esatea, mendeetan luzatu eta trinkotutako giro honek zein neurritan eta nola eragin dien emakumezko idazleei, hauen autoestimuari (inoren interesekoa al da idatziko nukeen hori?), formari (nola kabiarazi nik idatzi nahi nukeena besterena den formetan?), sormenari (noraino joateko baimena daukat?), estiloari (zer eta nola egin harrika har ez nazaten?), gaitegiari (bereizten ba al dakit esperientzia interesgarriak / erdigunekoak / zuzenak versus interesik gabekoak / bazterrekoak / okerrak?), genero literarioari (zein da nire tamainako generoa?) eta autoritateari (zer, nondik eta nola idatzi aintzat hartua izan nadin?, nola agertu jendearen aurrean idazle?, zer konta dezaket eta zer ez?), eta idazleei ez ezik, baita hauen hartzaileei edo balizko hartzaileei ere (mereziko al du irakurria izatea?, non kokatzen da idazlea?, eta obra?, noren estilokoa ote da?).

      Esparru literarioan gauzek onera egin duten arren, jendartearen mintz sakonenetan txertatuta egon den eta dagoen praktika horrek arrasto sakona utzi duelakoan nago. Izan ere, interesgarria litzateke ikustea, isolamendu luze horrek zein gradutan eragiten dien emakumezko idazleei testua plazaratzeko orduan, esan nahi baita, historikoki etsaitasunezkoa izan den eta indarkeria arrastoz odoldutako plaza publiko horretara salto egiten duen andreak, armadura jakin bat jantzita edota autodefentsa mekanismo batzuk ikasita egingo du, eta metafora errazarekin jarraituta: armadurak gezietatik babesten du, baina asko dira horri esker gezien erasotik onik irten eta armaduraren zurruntasunak eraginda, zaldien hankapean, gezi zauririk gabe, hildako zaldunak.

      Aztergai dugun literatur sistema euskarazkoa denez, ikus dezagun zein leku betetzen duten emakumezko idazleek Euskal Herriko instantzia legitimatzaile batzuetan:

      —Kritika: 1975-2005 bitartean euskarazko prentsan egin ziren “2.280 kritikako corpusean 220 dira emakumeek egindakoak, hots, % 10a; eta % 90a gizonek eginak. Kopuru hori kritikatutako liburuen egileen generoarekin alderatuz gero, kopuruak ia bere horretan errepikatzen dira: 215 dira emakumeek idatzitako liburuen gaineko kritikak, eta 2.026 gizonek idatzitakoen gainekoak. Hau da, emakumeek prentsako kritikan betetzen duten lekua literatur sorkuntzan betetzen dutenaren oso antzerakoa da” (Egaña, 2014). Kontuan hartzeko moduko datua da, bertan egiten baitira neurri handi batean esplizitu esparru literarioaren baloreak zein diren eta nori dagozkion.

      —Sariak: 1997-2018 artean eman diren euskarazko Euskadi Literatura Sarietatik hiru bakarrik izan dira emakumezko idazleentzat. 1978-2018 bitartean banatutako euskarazko narratibako Espainiako Kritika Sarietatik bi baino ez dira izan emakumezko idazleentzat (1999, Lourdes Oñederra; 2010, Arantxa Urretabizkaia), eta poesia arloan sei izan dira 40 urteotan saria jaso duten emakumezkoak.

      —Historiografia: Linda Whitek erakutsi zuen moduan, kanon literarioan sartzeko irizpideak ezberdinak dira idazlea gizonezko izan edo emakumezko izan: Whitek aztertu zituen euskal historiografia literarioetan agertzen ziren 261 egileetatik soilik 6 dira emakumezkoak (Olaziregi, 1999). Kopuru txikia, inondik inora. “Euskal kultura gaur” lanean Joan Mari Torrealdaik (1997) zioen, euskal idazleen artetik % 10 zirela emakumeak. Nerea Azurmendiren (2014) arabera, “azken urteetan % 15-16ko portzentajea nagusitu da. Ez da asko. Osakidetzako medikuen artean % 50a gainditu dute emakumeek”.

      —Hezkuntza: Idurre Alonsoren (2010) erdigune literarioen inguruko ikerlanak argi uzten du, apenas dagoela emakumezkorik Hego Euskal Herriko batxilergoko 825 irakasle eta ikasle elkarrizketatu ondoren eratutako zerrendetan. Testuliburuetan gehien aipatzen diren idazleei galdetu zitzaien elkarrizketetan, baina baita ere ikasgeletan gehien irakurtzen eta gehien estimatzen diren idazleei buruz.

      Lau instantzia hauek elkar elikatzen dute. Saritutakoak historiara pasatzen dira, eta eskoletan irakasten direnak dira historiara pasatuko direnak. Eta ekuazio horretan kritikak ere badu zeresana.

      Emakumezko idazle batek literaturaren joko zelaira salto egiten duenean panorama hau aurkituko du, eta aldez edo moldez hauteman egingo du. Datuek erakusten duten moduan, erabat androzentrikoa izan den eta den esparru baten aurrean gaude, non emakumezko idazleak bazterrean egon diren. Edo beste modu batera esanda, emakumezko idazlea gorpuztutako subalternitate bat da: bere gorputza ez da gorputz neutral bat, ez da unibertsala, markatua baizik. Nola eragingo dio honek egileari? Eta testuari? Eta irakurleari? Emakumezko idazleak ezinbestean ikusiko du, zein den bere toki posiblea literaturaren joko zelaian; eta horrek, kontzienteki edo inkontzienteki, postura literario jakin bat hartzera eramango duelakoan nago, bere burua modu zehatz eta baldintzatu batean performatzera, bere gorputza hitz, jarrera eta jantzi jakin batzuekin modulatzera baldin eta testuak “funtzionatuko” badu. Izan ere, esparru literario androzentrikoaren garroek ez diete emakumezko idazleei soilik erasango, baizik eta baita, eta bereziki, gorputz horien luzapena diren testuei ere. Idazleen gorputzak hausnarketa leku bilakatu eta literaturari ertz gehiagotatik begiratzeko ahalegina egin izan nahi dut lan honetan.

BOST IDAZLE GORPUTZ

      Arantxa Urretabizkaia Bejarano (1947an jaioa), Laura Mintegi Lakarra (1955an), Miren Agur Meabe Plaza (1962an), Karmele Jaio Eiguren (1970ean) eta Uxue Alberdi Estibaritz (1984an) dira elkarrizketatu ditudan idazleak. 2018ko maiatza eta uztaila bitartean aurrez aurre egindako elkarrizketetan galdetu nien testuinguruaz, sorkuntzaz, sorkuntzaren sozializazioaz eta gorputzaz, eta elementu hauen arteko uztarduraz.

      Elkarrizketatzekoak aukeratzeko orduan honakoak izan nituen kontuan: garai ezberdinetan sortuak izateaz gain, haien lehenengo liburua garai ezberdinetan plazaratu izana; denboran banaturiko hiru liburutik gora argitaratu izana; eta ama izatea.

      Gaur egun amatasuna da gorputzak kontrolatzeko dagoen gudu zelai handienetako bat, emakumezkoak esentzializatzeko balio duena, gainera. Politikoki emakume eraikitako gorputz orok pairatuko dute interpelazio erreproduktiboa edota interpelazio antikontzeptiboa. Duela gutxi arte argi bereizita zeuden unibertso maskulinoa eta femeninoa; baina gizonezkoek, potentzialki bederen, eta emakumezkoek, teorikoki, izan esfera pribatuan zein publikoan rol berak beraien gain har ditzaketenetik, apenas dagoen funtsezko bereizketarik; areago, laguntza bidezko ernalkuntza metodoek gurasotasunaren ulerkera hankaz gora ipini duten garaiotan (Preciado, 2011).

      Batetik, gaira hurbiltzeko lehenengo urrats gisa, amatasunaren marka zuten idazleak hautatu ditut. Haurdunaldiak (eta ondoren letorkeenak) idazleen gorputz eta bizimoduetan duen inpaktua bete-betean lotzen da aztergaiarekin. Jakina, haurdunaldirik ezagutu gabeko gorputzek besteek adinako interesa dute egiletasunaren gaia hausnartzeko orduan. Gorputzek testuan izan dezaketen eraginari buruz hausnartzeko lehen hurbilketa bat besterik ez da lan hau. Bestetik, nago ez ote den femme fatale-tik mum fatale-rako bidea egiten ari. Ukaezina da literaturan behar-beharrezkoa zela amatasun eredugarria, diabeteseraino azukreztatua eta lañoa ezeztatuko zuten diskurtsoak sortzea, literatura osoa baitago amantala jantzita eta leihotik begira zaintzeko eta emateko prest dauden amez lepo, baita euskaraz idatzitakoa ere. Haatik, etxeko aingeruen kontra femme fatale-aren mitoa berreskuratzea bezain dudagarria iruditzen zait mum fatale-arena haizatzea.

      Elkarrizketatuko nituen bost idazleak hautatzeko orduan, aipatu ezaugarriez gain, bada laugarren bat: bostak ezagutzen nituen aurretik pertsonalki, eta intuitzen nuen barrena husteko prest egon zitezkeela elkarrizketa batean. Faktore hau ere erabakigarria izan da solaskideak aukeratzeko.

Bost idazleon sexu orientazioa heterosexualitatearen barruan kokatzen da. Idazleok hautatzeko orduan irizpide bat izan ez den arren, jabetuta nago idazle lesbianek beste modu batera hitz egingo luketela beren gorputzetatik, eta haien corpusaren harrerak ere ezaugarri ezberdinak izango lituzkeela, patriarkatuak haien gorputzei eragiten dizkien presioak ere ezberdinak direnez. Esan bezala, lehen hurbilketa bat da hau.

      Azken ohar bat egin nahi nuke idazteko erabili dudan lehenengo pertsonari buruz: maiestatikoaren inpostura eta hirugarren pertsonaren aseptikotasuna ez zitzaizkidan egokiak iruditzen lan honen funtsezko xederako. Hori dela eta, beste biderik aurkitu ez eta niaren aldeko apustua egin dut, nartzisista geratzeko arriskupean.

[1] Berriki berrargitaratua izan den Christine Planteren (2015) La petite sœur de Balzac. Essai sur la femme-auteur-en aurki daitezke idazle izateagatik emakumezkoek pairatu behar izandakoak, zeinek Mendebalde osoko literaturaren historia berridazteko balio beharko luketen. Joanna Russek denboran hurbilago dauden emakumezko idazleak txertatzen ditu antzinatik datorren bazterketa eta jazarpen ubera horretan.

ARANTXA URRETABIZKAIA BEJARANO[2]

      Melena zuri ondulatua darama. Bi belarritakoak ez dira berdinak, nahiz eta tentuz aukeratuta diruditen aurpegiaren alde banatan ongi emateko. Barre errazekoa eta serioa aldi berean, begi txiki ilunek jakin-mina eta bizitasuna gordetzen dute. Ohi duen bezala, kolore ilunekin jantzita doa, eta ohi duen bezala, baita ere, kolore kolpe batekin puskatzen du neutraltasuna, kasu honetan, Martens estiloko bota loredunekin. Donostian sortu zen 1947. urtean, baina bizitza kasik oso bat darama Hondarribian bizitzen. Gaztetxotatik egin du lan. Behin baino gehiagotan aipatuko du. Beti. “Hamasei urterekin hasi eta gaur egun arte”.

Laster mende erdia egingo duen arren idazten eta argitaratzen, Arantxa Urretabizkaiaren esanetan, “etxeko artista gizona da”, Xabier Elorriaga, eta ez bera. Hogeita hamazazpi urte daramatzate elkarrekin eta seme bat dute: “Nire burua gehiago daukat artisautzat, nik ez daukat tenperamentu artistikorik berak bezala”. Hiru senideko Donostiako langile familia abertzale batetik dator eta ikasketak ere lanean ari zen bitartean egin zituen: Erizaintza, Historia eta Kazetaritza. Bere amak ere etxetik kanpora lan egiten zuen, hemezortzi urte bete zituenetik jubilatu arte, Donostian, bulegorako materiala saltzen zuten Nerecan dendan. Bulegorakoez gain, liburu batzuk ere saltzen zituen, Enid Blytonenak, adibidez. Tarteka etxera eramaten zituen eta alabak kontu handiz irakurri behar izaten zituen, liburua gehiegi zabaldu gabe, irakurri ondoren atzera saldu ahal izateko. Horrela irakurtzen zituelako agian, oraindik ere, literatura “ezkutuko lan” gisa dauka, “badu klandestinotik zerbait”. Etxean ere bazituzten liburu gutxi batzuk, aitarenak. Saseta batailoiko komisarioa, Gerra Zibilean atxilotu eta heriotza zigorrera kondenatu zuten. Amak jeltzaleen mitinetan ikusi zuen lehenengo aldiz telonero aritzen zen mutil guapo hura, baina ezagutu, kartzelara idatzi zionean ezagutu zuen, eta handik irten bezain pronto ezkondu ziren.

* * *

      Arantxa Urretabizkaia eta Amaia Lasa euskarazko literatura garaikidea argitaratu zuten aurreneko emakumezkoak dira. 1979. urtean argitaratu zuen lehenak estreinako bere sorkuntza lan propioa, Zergatik panpox? Aitzindaritzaz eta plazaratze garaiaz duen oroitzapenaz galdetzerakoan garrantzia kentzen dio. Lagunartean inork ez zekien idatzi egiten zuenik, etxean ere ez. Kutxak antolatutako sariketa batera poema sorta bat aurkeztu eta irabazitakoan jakin zen:

      Gauez irratiak eman zuen notizia eta ahizpak deitu zidan: “Zu al zara?”. Eta “bai, ni naiz”. Biharamunean deitu nion Iboni, Ibon Sarasolari, eta esan nion: “Hor al duzu periodikoa? Hartu!”. Eta esan zidan: “Hara, ze kasualitatea! Zure izen-abizen berak!”.

      Saria irabaziagatik ere ez zuen poemategia argitaratzeko asmorik, baina Ibon Sarasolak eta Ramon Saizarbitoriak —Lur argitaletxean berarekin batera lanean ari ziren eta euskal kulturgintzaren baitan zeresan handia izan duten pertsonak— “behartu” egin zuten: “Nik ez nuen argitaratu nahi”. Baina argitaratu zuen, eta Euskal literatura 72 izeneko antologian ikusi zuen lehenengo aldiz argia bere literatur lan batek. Emakumezko bakarra zen, jakina. Etxean ez zuten arazorik izan horrekin. Beldur gehiago ematen zien euskaraz idazteak emakume izanda idazteak baino:

      Familia abertzale batean jaioa naiz, aita hila zen ordurako, baina amari iruditzen zitzaion saltsatan sartzeko modu bat zela. Eta gure aita Gerra Zibilean ibilia zen, heriotza zigorra jaso zuen, eta amak esaten zidan: “Kontuz, begira aitari zer gertatu zitzaion”.

      Feminismoarekiko harremana oso gaztetatik datorkio. Saskibaloian aritzen zen, Real Sociedaden. Behin Bordelera joan ziren partidu bat jokatzera, eta gero, Bordelekoak Donostiara. Joan-etorri haietan bera baino sei bat urte nagusiagoa zen neska bat ezagutu zuen, eta haren eskutik iritsi zen Frantziako literaturara, klasikoetara eta ez hain klasikoetara. Arantxa liluratuta gelditu zen neska harekin: batetik, ikasten ari zen, ikasten bakarrik, lanik egin gabe, gauza pentsaezina berarentzat; bestetik, autoa zeukan:

      “Zuk ere izango duzu autoren bat, halako batean”, esaten zidan. “Nik ez dut sekula autorik izango!”. Hori nire zerumugatik kanpo zegoen, eta gero izan nuen, klaro. Eta egin genituen bidaia batzuk elkarrekin, bat Madril eta Gaztela aldera, Parisera ere elkarrekin joan ginen..., eta hortik heldu zitzaidan niri Simone de Beauvoir. Baina nik entzunda neukan, eta eskatu nion Simone de Beauvoirren zerbait bidaltzeko; eta ez zidan bidali Bigarren sexua, bidali zidan Simone de Beauvoirren autobiografia, eta horrek eragin handia izan zuen nigan. Adibidez, hori irakurtzen ari nintzelako utzi nion mezetara joateari. Bere esplikazioengatik. Ni joaten nintzen ematen zidalako ez dakit zer, iruditzen zitzaidan joango ez banintz tximista batek joko ninduela.

      Gorputza eta itxurari aparteko arretarik eskaintzen ez diola dio, nahiz eta orain, astean hirutan gimnasia egiten duen. Edonola ere, kosta egin zitzaion bere emakume gorputzarekin adiskidetzea: bularrekin eta aldakekin, batez ere. Gertatu izan zitzaion etxetik lanerako bidean, erakusleiho batean bere isla ikusi eta etxera itzultzeko autobusa hartzea, ez zuelako kalean barrena ibili nahi. Pentsatzen zuen neska izatea zela berari egokitu zitzaion tragedietako bat, familia pobre batean jaio, ezin ikasketak egin eta aita gaixorik izatearen errenkada berean: “Ez zitzaidan nire gorputza gustatzen. Hori 18 urterekin edo. Gero berehala gainditu nuen. Baina betidanik jakin izan dut nire boterea burmuina zela, ez gorputza”. Gorputza-garuna eta edertasuna-adimena dikotomia hori etxetik datorkio agian. Bere burua deskribatzeko eskatzerakoan honela egiten baitu:

      Ba nerabezaroan potoloa ez nintzen, baina tira. Eta ez nintzen altua. Ahizpa ni baino txikiagoa da, horrelako pusketa bat [eskuaz adierazten du zatia], hori gero etorri zen. Baina ez nengoen oso eroso nire gorputzarekin, egia esan. Eta gainera hor aitak lagundu zidan, ze gogoan daukat, oso argi, kalean gindoazela eta anaia ere errubioa eta ile kizkurra, eta klaro, ni nintzen morena bakarra familia hartan, eta behin baino gehiagotan gertatu izan zen jendeak esaten zuela: “¡Uy, qué guapa!” —nire ahizpari begira—; “¡Uy, qué guapo!” —nire anaiari begira—. Eta gero isildu egiten ziren, eta gure aitak esaten zuen: “¡Es muy lista! ¡Muy lista!”. Eta agian eragina izan du horrek ere idazteko hautua egiterakoan... Nik uste baietz, ahizparekin bromak egiten ditugu horrekin, ze azkenean bera ezkondu zen gazterik, eduki zuen seme bat, konplitu dugu... Ni izan naiz la lista. Etxean azkenean bete dugu jarri ziguten rol hori. Auto-profezia.

      Besteen begiradek lagundu zioten bere gorputzean eroso sentitzen. Hogeitaka urterekin. Jabetu zen besteen begiradek bere ustearen kontrako iritzia zutela, eta haien bitartez hasi zen bere burua onartzen, eder eta lasai sentitzen bere gorputzean. Geroztik ez du lotsarik izan. Ezta lehenengo aldiz gizonezko batekin oheratu zenean ere. Ezta orain ere. Baina dikotomia hori, nolabait ere, bizirik dago beragan.

      Esther Ferrer-ekin harreman handia izan zuen bolada batean, eta berarekin edertasunaren eta artearen inguruan izandako elkarrizketek asko markatu zuten:

      Gogoan daukat, Parisen. Sasoi hartan toki kutre batean bizi zen, eta ni hara joaten nintzenean bere etxean egoten nintzen. Gogoan daukat non, nola, noiz galdetu nion: “Oye, Esther, ¿qué pasa cuando cumples 40?”. Nik 7 edo 8 urte gutxiago izango nituen... Eta jo, 40 zen muga bat. Eta berak esan zidan: “Depende; a mí no me pasa nada porque nunca he apostado ahí, nunca he querido ser la más guapa de mi calle —ni, claro, tampoco podía—, mi apuesta es otra”. Eta gelditu zitzaidan oso grabatuta. Eta oraindik ere, norbaitek esaten badit zure ez dakit zer irakurri dut eta gustatu zait, edo ze ondo egin duzun hau edo bestea, hori ailegatzen zait barrurago, norbaitek esaten didanean baino: “Aizu, ez dirudi 70 urte dituzunik!”. Edo: “Ze ondo zauden duzun adinerako!”.

      Urretabizkaiak, ilea tindatzeari uztea “aurrerapauso ideologiko” ikaragarritzat dauka, koherentzia ariketatzat, ez bakarrik edertasunari dagokionez, baizik eta adina eta amatasuna ulertzeko moduei lotuta ere bai:

      Nik ez nuen ilea tindatzen haurdun gelditu nintzen arte. 43 urte nituen eta ilea urdintzen hasita neukan, baina ez nuen tindatzen. Hor hasi nintzen ilea tindatzen, inguruak bultzatu ninduen, ama gazteagoa emate aldera-edo. Baina berehala esan nion pelukerari: “Tíñeme todo menos un mechón aquí”. Oso praktikoa zen, ilea hain zuria daukazunean, tindatu eta marra segituan egiten da. Baina adats hori juxtu marraren erdian zegoen. Eta horrek uzten zidan denbora gehiago egoten tinte gabe... Uztea izan zen niretzat ideologikoki tokatzen zitzaidan gauza bat, lasaitu ninduena asko. Tranpatan nenbilela sentitzen nuen, tranpa horren aurrean amore ematea zen, niri asko axola zitzaidan kontu batean, eta halako batean esan nuen: bukatu da. Gero, egia esan, ba etxean ere, haurra txikia zen bitartean, ile zuria... Arma Plazan bizi den lagun bat badaukat, bera ere ama berandu izan zena, eta hark beti tindatzen zuen ilea, eta esaten zidan: “Jo, batzuetan haurraren bila joan eta esaten diote, ‘bai ongi, gaur amona etorri zaizu bila!’, eta hondoratu egiten naiz”; eta nik esaten nion: “Puto kasurik ez egin!”. Ez da erraza, baina halako batean esan nuen: bukatu da. Duela lau, bost, sei urte.

      Amatasunak ez zion itxuran bakarrik eragin ordea. Erabat kontziente hartutako erabakia izan zen, ama izatea zer zen jakinda, “ezjakintasuna ez zelako zilegi guretzat”; eta hala ere urteak eman zituen deus idatzi gabe, norberaren gelaren faltan:

      Eta gogoratzen naiz Mikel txikia zenean jaikitzen nintzela, ez Ana Urkiza bezala goizeko lauretan, zazpietan-edo. Eta esaten nuen: hamarrak arte, norbait hilzorian ez badago edo etxea sutan ez badago, ni ez nago. Behar dut eduki seguritate hori. Erredakzio batean ikasi dut isolatzen, inor ez zaidalako etorriko. Hori da behar dudan gauza bakarra. Eta normalean, azken liburuetan eta honezkero ohitura bilakatu dena: Madrilera joaten naiz han etxea daukagulako, joango nintzateke gustura balneario batera, baina hori ordaindu egin behar da eta Madrilgo etxea ez da ordaindu behar; eta gelditzen naiz bakarrik ziurtatuta bakarrik egongo naizela —ze gizona han baldin badago ez naiz joaten, orduan ez dit-eta balio—. Eta gelditzen naiz etxe hartan bakarrik 6, 7, 8, 10 egun, ahal dudan bezainbeste.

      Ama berantiarra izateak ekarri zion kritikarik, ez bakarrik herrian, baita literatur munduan ere. Ez du gogoratzen inongo gizonezko idazlerekin ez seme-alabez ez zaintzaz ez idazteko beharrezkoa den logistikaz hitz egin izana; bilobez bai, gaur egun bilobez hitz egiten dute aspalditik kide dituen gizonezko idazleek.

      Haien gaineko ardurarik ez dutelako agian, espekulatzen du:

      Orain bilobak aipatzen dituzte gehiago, seme-alabak aipatzen zituztena baino, hori bitxia da. Horrek utzi dit ikusten askok samurtasun hori, ternura hori, gizon askok bilobekin deskubritu dutela, ez seme-alabekin.

      Egin-en lan egiten zuen garaian, bi mahai harantzago zegoen Anjel Lertxundik, lan egindako jai egunak pilatu eta hamar eguneko oporraldia hartu zuen:

      Joan zen etxera eta itzuli zenean, ba, galdetu nion: “Zer moduz?”. Eta esan zidan: “Ondo, ondo! Goizean jaiki eta gauera arte idazten, ez dakit zer...”. Gelditu nintzen... Orduan zituen bi haur txiki, eta hor... ez nion ezer esan, e? Baina pentsatu nuen: zeinek eraman ditu eskolara?, zeinek eraman ditu anbulatoriora?, zeinek...? Tsssss, aita lanean ari da! Baina ez dut inbidiaz esaten, e? Nik ez dut hori nahi, nik ez dut hori nahi!

      Euskal Emakume Idazleen Lantaldeak[3] egin zuen lehenengo bileran hitz egin zuen aurreneko aldiz beste idazle batzuekin zaintzaz. Arizkunen izan zen, 1999. urtean:

      Bai, elkartu ginen eta lehenengo ordua edo ordu eta erdia haurrez hitz egitea izan zen. Batek esaten zuen: hau da lehenengo gaua semearengandik urrun pasatzen dudana. Orduan besteak esaten zuen: “A, ba niri....”. Eta besteak: “Eta orduan zeinekin dago? Aitona-amonekin”. “Ba gureak...”. Gogoan daukat eszenatokia; haietako bat mozkortu eta guzti egin zen, lehenengo gaua haurrarengandik aparte... [barre]. Pentsatu nuen: bueno, emakume izateak baino gehiago, daramagun bizimoduak baldintzatzen du gure bizitza. Ez emakumeak garelako, da haurren ardura daukagulako. Eta gizonek haurrak dituzte, baina ez dute haien ardura. Eta pentsatu nuen: hau ez da genero kontu bat, edo genero kontua atzean dago.

      Ez du sentitzen sorkuntza prozesu betean dagoenean gorputza bereziki inplikatuta dagoenik. Ez dio gehiegi erreparatzen, eta diskurtso aldetik ere mesfidati agertzen da harreman honen inguruan. Kanpora begira nahiago duela dio, mundua pertsona eta gertakizun interesgarriz josita dagoela eta barrura begiratzea denbora galtzea litzatekeela. Zuri-beltzeko argazkiak liburua da oroitzapen pertsonalez osaturiko bakarra, eta pudore handiarekin idatzi zuen, ni-aren eta gu-aren artean, ez baitzuen nitasunaren kontzientzia handirik haur garaian. Edonola ere, oso kontuz ibili zen zer kontatu eta zer ez, eta Laboaren inguruan Marisol Bastidak idatzitako biografia oso gustura irakurri zuen arren, berak ez du horrelakorik egin nahi, besteei buruzkoak ez ditu kontatu, ezta kontatuko ere, dio sinetsita.

      Bidean ikasia liburua argitaratzean zerbait aldatu zela dio. Gogoeta liburu honek Hondarribiko Alardearen azken 20 urteak ditu abiapuntu; bertan berdintasunean parte hartu ahal izateko hainbat lagunek, tartean berak, aurrera eramandako borrokak eta bueltan etorritako erasoak kontatzen ditu. Orokorrean gorputza idazketa prozesutik kanpora sentitzen duen arren, kasu honetan biluztasuna eta beldurra aipatzen ditu:

      Nik sentitu dut zera hori, biluztearen zera hori azken liburuarekin, Alardearen liburuarekin, batez ere gazteleraz atera denean. Euskaraz ari zaren bitartean tribuak babestu egiten zaitu, eta tribuaren barruan gelditzen da egiten duzuna. Beldurra eman dit zer ondorio izan dezakeen nik hor kontatutako zerbaitek.

      Liburuak zirkulazioan jarritakoan izan du arazo gehiago. Behin, prentsaurreko baten erdian, Katalunian, editorea belauna ukitzen hasi zitzaion. Beste behin, 35 urte zituela edo, editore bat “oso desagradable” jarri zitzaion. Editore honek liburua argitaratu eta pare bat urtera, Arantxa kontu eske joan zitzaion, ez baitzuen egile eskubideengatik legokiokeena jaso; eta editoreak erantzun, maiteminduta zegoela berarekin eta horrek problema handiak ekarri zizkiola bere emaztearekin... “Bi kasu horiek bakarrik gertatu zaizkit. Orain... zahartzeak bentaja hori du; orain libreagoa naiz, orain inor ez zait sartuko alde horretatik. Libreagoa sentitzen zara”.

      Aitortzen du argazkilariekin baduela borrokatxoa. Ez du inoiz elkarrizketak kontrolatzeko joera izan, baina egin dizkioten argazkiak kontrolatzeko tentazioa bai, handia: “Batzuetan ikusten naiz izugarri gaizki. Zahartu ondoren gertatzen zait, lehen ez zitzaidan gertatzen”. Edonola ere, okerrena adinaren inguruko lausenguak jasotzea da. Xabier Kintanarekin gertatutakoa jartzen du adibiderako:

      Ez dudana nahi da naizena baino itxura gazteagoa lortu, hori gorroto dut. Kintanarekin topo egin nuen lehengo batean. Eta hasi da: “Badira pertsona batzuk deabruarekin tratua egina dutenak”. Eta esan nion: “Kintana, zuk uste duzu? Ofenditu egiten nauzu. Ez esan niri hori. Ez”. Zaharra naiz eta ez dit lotsarik ematen, ez dut disimulatu nahi.

      Dio, adinean aurrera joan ahala geroz eta zailagoa dela señora itxura ez izatea, ez bakarrik prentsaurrekoetan, baizik eta hortik kanpora ere bai; adinez esleitu ohi den itxurarekin apurtu nahi izaten duela, bai belarritakoen bitartez, bai osagarrien bitartez, eta abar. Berak ez duela iraun nahi, bizi egin nahi duela, eta bizirik dagoela sentitzeko, proiektu baten beharra daukala, sortu egin behar duela.

      Benetako zahartzaroa da... zahartzaroan suposatzen da pasatu behar duzula denbora atzera begira, “gogoratzen gazte garaian zer egin zenuen?”, horri bueltak ematen. Eta Zuri-beltzeko argazkiak liburua idazterakoan gogoa neukan amari buruz gauza batzuk kontatzeko, eta bueno, bale, liburu hori atera zen. Baina erreparo ideologikoak nituen, zeren ari nintzen egiten zaharroi tokatzen zaiguna, eta da atzera begiratzea. Eta Alardearena ez, zeren pixka bat desberdina da, baina era berean atzera begiratzea da; eta nik ez dut bizitza atzera begira pasa nahi, balizko galdutako paradisu hartan zer gertatu zen gogoratzen. Bat, nik ez nuelako paradisurik izan iraganean. Eta uste dudalako hoberena etortzeko dagoela oraindik.

      Aurreiritziekin apurtu nahi izatea bere egunerokoan dago:

      Orain dela urte batzuk, lehenengo bidaia egin nuenean lorategiak ikustera; Radio Euskadin egiten nuen lan, Xabier Lapitzekin, eta esan nion: “Oye, tal día no estaré porque me voy una semana a Londres a ver jardines”. “¿A ver jardines? Yo que tú no diría que me voy a ver jardines; yo diría que tengo una charla en una universidad o algo así”. Eta esan nion: “A ver, ¡es botánica! ¡De qué coño me tengo yo que avergonzar! La gente va a Londres a ver musicales, ¿me meto yo con los que van a ver musicales? ¿O con los que van a comprar ropa? No entiendo”. Baina jendeari alde hori iruditzen zaio kurtsiaren mugan dagoela, edo erromantiko kurtsiaren mugan, eta pentsatzen dut batek baino gehiagok pentsatuko duela kurtsi samarra naizela.

      Hastapenetan, Lur argitaletxearen inguruan, bide-lagun Ramon Saizarbitoria, Ibon Sarasola eta Gabriel Aresti izan zituen arren, ez du zirkulu literariorik inoiz izan. Arestik jarrera oso paternalista izan zuen berarekin, nahiz eta Arantxari ez zion enbarazurik egiten. Bestetik, urteetan pasatu izan dizkio liburuak Ibon Sarasolari. Baina duela zortzi bat urte konturatu zen, aspaldi lagunak eta bikotekideak izan ziren arren, dagoeneko ez zutela elkar ezagutzen, eta berari erakutsi beharrean, Mari Jose Olaziregiri erakutsi zion Bidean ikasia liburuaren lehen bertsioa. Egun ez du harreman askorik idazleekin, aparte dabil: “Nik aspaldi onartu nuen ez nintzela sekula nire belaunaldikoak bezalakoa izango, izango nintzela bitxikeria bat”. Eta irudi bat datorkio burura:

      Gorka Aulestiak, behin epaimahai batean geundela, esan zidan: “Ba nik aspaldi idatzi nuen zutaz!”. “A, bai ondo!” nik. Eta hurrengo bileran liburua ekarri eta esan dit: “Begira”. Ingelesez zegoen eta jartzen zuen: “68ko belaunaldia... eta izen mordoxka”. Eta gero, puntu eta aparte, eta nire izena. Esan nion: “Onartuko nizuke esango bazenu ‘maila eskasago batean, edo balore gutxiagorekin, belaunaldi honetakoa da Arantxa Urretabizkaia ere’. Baina zuk ez nauzu aparte jarri horregatik. Jarri nauzu emakumea naizelako, eta hori da niretzat onartezina”. Eta hor ulertu nuen ni izango nintzela puntu eta aparte. Onartzen dut, baina ez zait gustatzen.

      Kritikarekin duen harremana distantziazkoa da, kritika ona zein txarra izan. Baina bada kritika bat, min handia sortu diona eta oraindik ere bekozkoa ateratzen diona. Pako Aristik Saturno-ren harira egindakoa da, 1987. urtean:

      Gero ikusi dut fakultateetan-eta ikasten dela, ad hominem kritika eredu bezala. Ez naiz ondo gogoratzen, ze klaro..., esaten zuen, besteak beste, gure belaunaldiak hobe zuela erretiratzea, egin behar genuena egin genuela eta ez ginela beste ezer egiteko gauza. Ez zen bakarrik nirekin sartu, sartu zen belaunaldi osoarekin. Palo bat...! Gelditu nintzen jota. Eta ez zait ahaztu.

      Besteak beste, kritika horrek dio Saturno-k inolaz ere ez dirudiela “40 urteko emakume heldu eta esperientzia literariodun baten fruitua” den nobela, zeinari “etxekoandreen aholkurik” ez zaion falta[4]. Baina hori ez du gogoan Arantxak, edo ez du aipatu, behintzat.

      Bere idazle rolaz ez du iritzi biribilik: ordu gehiago ematen dituela etxekoandre lanetan idazle lanetan baino, bera tarteka liburu bat idazten duen pertsona dela, artisau bat, inolaz ere ez artista, begirada poetiko baten jabe dena:

      Ingalaterran ikusi genituen lorategi errenazentista horietako batean, badago pasabide bat... XVI. mendeko lorategia da. Eta bertan daude... erdaraz cabello de Venus esaten zaie, euskaraz garaizka arrunta, garo arrunta, hementxe ikusi dudana, Kale Nagusitik gora nentorrela elizaren atarian, arrunta, hor kalean ikusten duzuna. Hura begiratzen ari nintzela esan nion nire ahizpari: “Begira, hau baino landare arruntagorik ez dago, baina behar den moduan antolatzen baduzu, eta erritmoa eta tarteak errespetatzen badituzu, ikusi zer lortzen den”. Eta pentsatu nuen: agian hori da nik idazterakoan bilatzen dudana. Garo arrunt batekin, hizkuntza arrunt batekin, zerbait poetikoa lortzea.

[2] Bibliografia laburra:

            Zergatik panpox (1979)

            Maitasun magalean (1982)

            Aspaldian espero zaitudalako ez nago sekula bakarrik (1983)

            Saturno (1987)

            Aurten aldatuko da nire bizitza (1992)

            Koaderno gorria (1998)

            3 Mariak (2010)

            Zuri-beltzeko argazkiak (2014)

[3] Euskal Emakume Idazleen Lantaldeak bost bilera egin zituen 1999 eta 2001 urteen artean. Bileron helburua, besteak beste, emakumezko idazleen lana publikoari helarazteko aukerak lantzea izan zen. Bilera haietan egindako lanaren emaitzetako bat 29 idazleren ipuinak biltzen zituen Gutiziak (2000) liburuaren argitalpena izan zen.

[4] “‘Saturno’: dianatik kanpo eroritako dardoa”. Pako Aristi. El Diario Vasco, 1987-05-06.

LAURA MINTEGI LAKARRA[5]

      Lizarran jaio zen 1955. urtean, baina haurra zenean Bizkaira joan zen bizitzera, Bilbora lehenengo eta Algortara ondoren. Ilea urdinduta, hatz ukaldi leunez etengabe atontzen du kopetarantz erortzen zaion adatsa. Urrezko lepoko eta belarritakoak, ponperiarik gabeak. Janzkera ere halakoa: klasikoa eta neurritsua. Ahots eztia dauka eta manera suabeak, eraman egiten zaitu, baita gai gogorrez hitz egin edo iritzi sendoak eman behar dituenean ere. Irribarre egiten du maiz, hitza hartu aurretik. Historian lizentziaduna eta Psikologian doktore, EHUko Hizkuntzaren eta Literaturaren Didaktika saileko burua, EH Bilduko lehendakarigai, EHU errektoregai eta Euskal Pen Klubeko presidente izandakoa da. Bi seme-alabaren ama, hogeita hamar urteko harremanaren ostean 2005ean banandu zen Antton Azkargortarengandik, irakasleria propioaren aldeko borrokan pankarta baten atzean hogeita bost urtetik gora daramatzan EHUko irakaslea.

      Sei senideko klase ertain-altuko familia batean sortua, “ikastetxeko lagun guztiak Opusekoak, moja kolegioa, neguan eskiatzera... Bilboko burgesiaren bizimodua” eramandakoa. Aita, jatorriz zornotzarra, frankismoan familiak ondasun guztiak eta berak hizkuntza galdutakoa, “Lope Agirre bat, enpresaria, hiru-lau aldiz goian egon eta hiru-lau aldiz porrot egindakoa”, ateoa, indar mental handikoa, “ausentea eta matxista”. Ama, Lizarrakoa, “XIX. mendeko klan intelektual batekoa”, oso katolikoa, “ama ia 84 urte bete arte izan da Biblia irakaslea”. Gogorra izan zen bien arteko talka, ezkondu eta 27 urtera dibortziatu ziren arte. “Amari mamá esaten diogu, aitari aita”, bi mundu, ongi bereizitakoak.

      Oso gazterik hasi zen poesia idazten, 10-12 urterekin, baina mugarria 15 urterekin gertatutako zerbaitean kokatzen du: lagun bati sekretu bat esan, honek gela osoari kontatu eta hamar minutura jende guztiak jakin. Papera pertsonak baino fidagarriagoa eta leialagoa zelakoan sortu zitzaion beraz idazketarekiko konplizitatea. Geroztik, babes eta ihesbide bezala erabiltzen du.

* * *

      Hasperen egiten du maiz. Hasperen txikiak dira, ez dute ez nekerik ez arindurarik adierazten, beste noizbaitera edo nonbaitera joateko erabiliko balitu bezala. Hamazazpi urterekin euskara ikasten hasi zen, eta egoki ikasi bitarteko garaia “lehorte” gisa deskribatzen du, bere buruari erdaraz idaztea debekatu baitzion:

      Orduan, euskara ikastea eta euskaraz idaztea hautu politiko bat zen; gure inguruko guztiak ari zirenean —edo ari ginenean— planteatzen nola egin borroka herriaren alde, ba batzuek bide bat hartu zuten eta beste batzuk kulturalistak izan ginen —horrela deitzen gintuzten, eta pequeñoburguesak, modu despreziatibo batean—, eta nik bide hori hartu nuen. Ondoko ikasgelan zegoen Joseba Sarrionandiak beste bat hartu zuen.

      Idaztearen aldeko hautua “bizio pribatu” gisa izan da hartua bere inguruan. Inork ez zuen serio hartu, ez idazten jarraitzera adoretu:

      Garrantzirik ez zaio eman inoiz. Inor ez da harro sentitu horregatik, edo inork ez du esan “animo” edo “ze ondo”. Ez gurasoek, ez neba-arrebek eta ez bikotekideak. Horren gainean, esanguratsua den anekdota bat badago: bi aldiz izan naiz EHUko errektoregai. Behin kazetari batek galdetu zion bikotekideari ea zer sentitzen zen errektore izan daitekeen emakume batekin bizitzen, eta erantzuna izan zen: “Alkandorak lisatzen dizkidana da”. Anekdota horrek islatzen du emakume idazle askok bizi izan duten egoera etxeko eremuan. Ordu libreetan idatzi behar nuen, noski, loari orduak kenduta. Eta etxeko inork ez du inoiz nire liburu bat irakurri.

      “Erbesteratze” sentipen hau kudeatzen psikoanalisiak lagundu zion:

      Joan Riviere-k hitz egiten du feminitateaz maskara moduan. Berak dio emakume indartsuak, proiekzio soziala daukan emakumeak, eremu publikoan aritu ostean (hitzaldia eman ondoren, esaterako) inkontzienteki bilatzen duela gizonezkoen onarpena; emakume horrek behar du gizonezkoak berrestea ondo egin duela. Eta, gainera, bere burua gutxietsi egiten du, garrantzia kentzen dio egindako lanari, lan bikaina izanagatik ere. Lortutako arrakasta egotziko dio lanean emandako ordu mordoari edo zori onari, baina ez bere gaitasunari, sakon-sakonean, uste baitu bere ahalmena agerian utziz gero galdu egingo duela gizonaren afektua. Jendaurrean arrakastatsua izan den emakumeak disimulatu egiten du bere gaitasuna, gizonezkoak manten dezan nagusitasuna eta feminitatea ez galtzeko berak. Halaxe azaltzen du Joan Rivierek. Egia da Riviere 1883an jaio zela eta gaur egun gauzak aldatu egin direla emakumeentzat, baina ikuspegi psikoanalitikotik begiratuta, nik uste dut eremu publikoan gabiltzan emakume guztiok noizbait sentitu dugula halako zerbait... Nola edo hala, gizonari esaten zaio, “ni naiz ondo egin dudana baina zu zara hori berresten duena”. Eta hori guztia gizonarekiko lehiakide ez bihurtzeko, onartua izateko.

      Teoria honen bidez ulertu zuen zergatik sentitu zen aldi berean ongi eta gaizki alkandoren aferarekin:

      Alde batetik ikusi nuen esaldi horretan matxismo ikaragarria zegoela, baina, bestetik, gizonezkoa emakumearen gainetik jartzean, emakumeak senti dezake bere feminitatea indartzen dela. Riviere psikoanalistak zioen emakume indartsuak gizon-gizona nahi duela bere alboan, ez bere feminitatea “debaluatzen” duen gizon “galtzaundia”. Gorila baten erantzuna izan daiteke, baina, nola edo hala, feminitatea “babestuta” gelditzen da.

      Uste du emakume publikoen kasuan, ama edo emaztea izateko gaitasuna kuestionatzen zaiela, ez ote diren benetan eremu hori deskuidatzen ari:

      Gure generazioa lehenetarikoa izan da lan profesionalera masan sartu dena. Baina 30-35 urte genituenean presioa jasan genuen ama izan gintezen. Ez zen nahikoa profesional ona izatea. Ama ere izan behar genuen.

      Garai batean sarri deitzen ziguten hitzaldiak emateko emakumea eta literaturaz. Hitzaldiak baino kanpainak ematen zuten, herriz herri aritzen baikinen. Lau emakume izaten ginen, eta artean gutariko bat ere ez zen ama: Arantxa Urretabizkaia, Itxaro Borda, Tere Irastortza eta laurok. Ez dut esango lauron kasua berdina zenik, baina nire kasuan, sentitzen nintzen idazle beltza bezala, zeini beti eskatzen zaion literatura eta belztasunari buruz hitz egin dezan, behin eta berriz, bere gaia denean XVIII. mendeko literatura barrokoa, esaterako. Emakume izate hutsagatik horretan adituak izan behar genuen, eta bakarrik horretan, beste ezertan ez. Injustua da. Inork ez zidan deitzen literaturaz eta psikoanalisiaz hitz egiteko. Eta hori da nik gehien landu dudan gaia.

      Urte luzez ez du bere burua feministatzat hartu, edo behintzat kosta egiten zitzaion hitz horren atzean, bestelako azalpenik gabe, ipintzea:

      Emakumeen alde borroka egitea feminista izatea baldin bada, orduan feminista naiz; baina nik ezagutu nuen feminismoa kexatia eta negartia zen, eta ez zuen proposamen eraginkorrik egiten. Hitz egin asko eta ekin gutxi.

      90eko hamarkadan Parisen bizi zen intelektual talde batekin harreman handia zuteneko garaia dakar gogora, batez ere Natacha Michel idazle frantsesak eragindako zirrara:

      Hirukote interesgarria osatzen zuten Alain Badiou filosofoak, Sylvain Lazarus ekonomialariak eta Natacha Michel nobelagileak, eta harreman handia genuen beraiekin. Gu ere hiru aritzen ginen orduan, bi gizonezko eta emakume bat: bikotekidea, tesi zuzendaria eta hirurok. Natacha Michelen ideiek eragin handia izan zuten nigan. Harreman oso txarra zeukan Frantziako feministekin. Liburu-denda feministetan baztertuta zeuden bere liburuak, ez zeuden salgai. Berak esaten zuen emakume sentitzen zela bakar-bakarrik larrutan egitean, arropa erostean eta erditzean. Puntu. Beste une guztietan pertsona zela. Garai hartan horrek dezente eragin zidan, eta pentsatu nuen agian esajeratua zela, baina ez ziola bere buruari mugarik ipintzen.

      Pertsona oso maskulinotzat du bere burua, eta alde horretatik aitarekin identifikatzen da erabat. Berarentzat maskulinoa izatea segurua eta indartsua izatea da, zalantza gutxi egitea eta erabakiak hartu behar izatea. Botereari interesgarri iriztea ere segida berean kokatzen du. Eraso fisikoak eta sexualak pairatutakoa da, “denok bezala”, baina akaso arrasto handiagoa utzi diote eraso afektiboek eta intelektualek:

      Askotan esaten nion neure buruari: zertara dator eraso hau, agresibitate hau? Arrazoi nahikoa ote da ni iraintzea emakume jaiotze hutsagatik? Orduan nire erreakzioa izaten zen, ez nuela ametituko iraindua edo baztertua izatea berez nik erabaki ez dudan zerbaitengatik. Inork ez du erabakitzen emakume edo gizon jaiotzea, eta injustua da berezkoa den izate hutsagatik tratu ezberdina jasotzea. Nire ahalegina zen, agerian jartzea emakumea izan arren beste edonor bezain ona edo txarra izan nintekeela. Eta agian jarrera horrek ez dit utzi emakumea izateaz harro egoten, baina, bestalde, jasan ditudan erasoen aurrean ez naiz kikildu, eta hori asko baloratzen dut.

      Emakume izateagatik ez du limiterik inoiz aintzat hartu, eta emakumeen alde egin zezakeen borrokarik indartsuena hori zela sinetsita dago, biktimismorik gabe, egin, ahalik eta normalen:

      Egiteko modu horrek, jakina, problemak ekarri zizkidan. Garai hartan feminismoaren gainean bi teoria zeuden, oso muturrekoak, hirugarren bat atera zen arte: berdintasunarena eta diferentziarena ziren. Garai hartan mugimendu indartsuena eta zabalena diferentziarena zen, hau da, femeninoa ederra da, eta femeninoari lotutako baloreak eta portaerak (zalantzatia izatea, enpatikoa, babeslea, ulerkorra), gizarteak balore negatibotzat hartzen zituenak, goretsi eta defendatzen ziren, beste lelo batzuk defenditzen ziren bezala gizarteari kontra egitearren (“zimurra ederra da”, “black is beautiful”...). Gizartearen balore patriarkalei aurre egitearen filosofia ondo ikusten nuen, baina ahuleziaren eta intseguritatearen gorazarreak urduri jartzen ninduen. Celia Amorosek eta berdintasunaren feminismoak bestelakoa esaten zuten: “Garailea goraipatzeko bi modu daude. Hau da, zuk garailea goraipatu ahal duzu esanez bera dela hoberena, edo esanez hoberena bere negatiboa dela”. Eta finean mezu bera indartzen ari zara. Esaten duzunean “emakumeak ez gara indartsuak, seguruak, prepotenteak... gu ahulak, enpatikoak gara...”, benetan uste duzu emakumeen izaera horrelakoa dela, edo barneratu duzu zutaz esandakoa eta buelta eman diozu balorazioari, positiboaren negatiboa zureganatuz eta horren gorazarre egiten?

      Zaurgarritasuna ere ez zaio inoiz balore bat iruditu, bera beti identifikatu da sendotasunarekin, eta horren ernamuinaren bila haur denboran gertatutako hau kontatzen du:

      Bi urte nituela jaio zen neba, eta orduan hasi nintzen nozitzen zein diferentea zen aitarentzat alaba bat edo seme bat edukitzea. Uste dut nabaritu nuela hiru urte egin baino lehenago, gezurra ematen duen arren. Venezuelan bizi ginen, eta erreka bat zeharkatzerakoan, cayuco ziztrin batean, iraultzeko puntuan egon ginen, eta familia osoa itotzeko zorian. Aitaren ardura bakarra semea salbatzea izan zen. Ez alaba, ez emaztea. Semea. Eta hori konstante bat izan da bizitza osoan. Neba horren ostean hiru alaba jaio zitzaizkion aitari. Alabekin ez zuen interes handirik adierazi seigarren umea jaio zen arte, semea berriz ere. Artean 11 urte nituen. Gazte ikasi nuen gizonezkoa izatea zela benetan inportantea. Emakumea izatea ez zen negozio ona, inguruan nituen emakume guztiak gutxietsita baitzeuden, anulatuta. Neskatoa nintzela, pentsatzen nuen inoiz ez nuela emakumea izan nahi. Nerabezaroan saiatzen nintzen bularra disimulatzen arropa zabala erosten, gehienetan gizonezkoen dendetan, eta feminitate zantzu guztiak ezabatzen nituen.

      Emakume markak ezabatu zituen, kasik gorputza ezabatzeraino. Beretzat gorputza “burua eramateko euskarria” izan baita. Ez zaio inoiz bere gorputza gustatu, enbarazu egiten zion. Bere bertuteak ez ditu gorputzean kokatzen: duintasuna, tema eta koherentzia, kasurako.

      Tumore batek lehendabizi eta amatasunak gero, sustraitik aldatu zuten ordea gorputzarekiko harremana:

      Gure belaunaldiari esaten zitzaion, hogeita hamar urtetik aurrera nagusiegiak ginela ama izateko. Izatekotan, 30 urte bete baino lehenago izan behar genuen. Orduan amatasunari loturiko krisia izan nuen. Hogeita hamabi urte neuzkala, ordea, obulutegi bat eta tronpa bat kendu zizkidaten, eta pentsatu nuen agian jada ezin izango nuela ama izan. Erabakitzeko unea heldu zen, orain edo inoiz ez. Erabaki genuen guraso izatea, baina dezente kostatu zen. Harrezkero ezinezkoa zela uste genuenean, haurdun gelditu eta hogeita hamasei urte nituela izan nintzen ama, alaba batez erditu nintzenean. Bi urte geroago, hogeita hamazortzi urte nituela, jaio zen semea. Amatasunarekin lehenengoz sentitu nintzen gustura nire gorputzarekin. Aurkikuntza handia izan zen, eta behingoz gustua hartu nion emakumea izateari. Haurdunaldiak eder-ederrak izan ziren. Aje guztiekin, egia da: gorputza astun, hankak handituta, bihotzerrea..., ohiko sintoma guztiak izan nituen, baina lehenengoz sentitu nuen nire gorputza. Egunez egun sentitzen nituen umeak hazten nire barnean, garatzen. Eta pentsatu nuen, hara!, emakume izateak badu alde ona! Eta orain alaba ikusten dut, hain naturala. Gure seme-alabek bestelako heziketa jaso dute etxean, ez guk jaso genuen heziketa frankista, kastrantea, erlijiosoa... Alabarengandik izugarri ikasi dut, ikustean zer nolako naturaltasunez tratatzen duen bere gorputza, bere biluztasuna. Niri deserosoa izan zait beti gorputza. Eta alabarentzat hain naturala da! Eta gustatzen zaio emakumea izatea! Oso femeninoa da, eta hari begira sumatzen dut feminitatea modu naturalean bizi izateak gozamena izan behar duela —nik ezagutu ez dudana—.

      Ama profesionaltzat du bere burua, gainerako guztia bigarren mailakotzat jotzen du; eta idazteko orduan ama izateak eragin handia izan duela dio, norberaren gela eduki bai, bazeukala, baina haurrek okupatuta zegoela beti.

      Idazten duenean gauez idazten du, ahal dela etxean eta isilik. Baina garai luze batean baldintza horiek betetzea erraza ez zenez, edonon idatzitakoa da: parkean eta ikastolako patioan, esaterako. Edonola ere, presio horrek mesede egiten diola uste du, tentsioak eta presioak sortzen laguntzen diote eta, bere esanetan, bi horien eraginpean idatzi ditu lanik onenak. Bestetik, kontziente da, haurdunaldiak eta ondorengo amatasunak eragina izan dutela bere lanen sozializazioan eta harreran:

      Hitzaldietara joaten nintzenean izugarrizko sabelaz, nabaritzen nuen ez zutela aintzat hartzen nire gaitasun intelektuala, haurdun egoteagatik.

      Ez du gustuko amatasunaz edo bizitza pribatuaz galdetzen zaionean:

      Hori txarto hartu dut beti, emakume gehienok bezalaxe. Gizonezkoei ez bazaie galdetzen, guri zergatik galdetu behar digute horren gainean, ezta? Gai horrekin oso sentibera naiz, moztu egin izan dut. Bereizi ditut nire alde pribatua eta publikoa.

      Sinesgarritasun eta autoritatearekin batera, ama izatean plaza publikoan estatusa galdu zuela sentitzen du, edo, galdu ez bazuen, galtzearen arriskua gertu ikusi zuen:

      Emakume gutxi dira idazle segitzen dutenak ama izan eta gero. Egundoko kristalezko sabaia dago hor. Ama izandakoan nabaritu nuen gizarteak soka bat ipintzen zidala orkatilan eta tiraka hasten zela. Ama ez zaren bitartean askeagoa zara, profesionala izaten uzten dizute; baina behin ama izanda, geldi, erantzukizunak dituzu, orain arteko askatasuna espejismoa izan da, “zer uste zenuen, bada?; hau da orain dagokizuna, horrelakoa da gizartea, zureak egin du, hemendik aurrerako zure mundua ama izatea da”.

      Fisikoki ere nabaritzen zuen presioari aurre egiteko inoiz baino lan gehiago egiten hasi zen:

      Gehiago produzitzen hasi nintzen. Hitzaldi gehiagotara joaten nintzen. Hiru lanaldi nituen gutxienez: jarduera profesionala, etxeko lanaldia eta lan literarioa. Estres handiko garaia izan zen, baina nik apurtu behar nuen ama izateagatik nozitzen nuen hesia, ezin nuen permititu amatasunak literaturagintzatik baztertzea.

      Haurdunaldiaz aparte, gutxitan izan du harreman bizia gorputzarekin, Erdialdeko Amerikan egindako egonaldietan eta Afrikan emandako urtean izan ezik. Herrialde haietan, natura eta tropikoaren oparotasuna lagun, gorputza komunikagailu bihurtu zen, espresabide, konbentzionalismo europarretatik urrun. Baina Europara itzuli bezain pronto amildu zen gorputzaren hizkera, eta berbazko komunikazioa nagusitu zen berriz, arrazionala eta kontrolpekoa. Egun, harreman oso eskasa du bere gorputzarekin: “Ukatu egiten dut. Urteak dira ez diodala uzten ezta ortutsik ibiltzen ere. Ez dut sentitu nahi gorputzaren bidez ezer. Konturatzen naiz ez dela naturala. Badakit”.

      Idazterakoan ez du gorputza idazketa prozesuan presente dagoenik sentitzen. Nerea eta biok nobela idazteari ekin zionean ez zuen haurrik, eta amaitutakoan bi seme-alabaren ama zen. Tarte horretan izandako aldaketa fisikoak, psikologikoak eta afektiboak gorabehera, bere ustea da idazle batek diziplina handiz idatzi behar duela, eta irakurleak ez duela nabaritu behar katarroa eduki duen, ama izan den edo bikotekidearekin eten duen. Aldiz, liburu guztiek aldatu dute bera, eta indartuta atera izan da “jarduera mingarri” gisa deskribatzen duen prozesutik:

      Oso zintzoa naiz neure buruarekin, gupidagabea. Eta liburu batek ezin zaitu utzi osorik, zauririk gabe. Ezin duzu atera nobela batetik sartu zinen moduan. Beste pertsona bat zara nobela amaitutakoan. Nobela guztiekin gertatu zait hori.

      “Ezinegona” aipatzen du idazketarako motor, eta egun, inoiz baino denbora gehiago duenean, trauma gisa definitzen du ezin idazteak sortzen diona:

      Nire nobela guztiak sortu dira arrakala batetik, sortu dira ezinegonetik, eta orain ere badut ezinegona, baina azken urteotan ukatu nahi izan diot nire buruari honen jatorria. Horrek blokeatu nau. Beste zerbaiti buruz idazten saiatu naiz, alferrik. Saio hutsak izan dira, baliorik gabekoak. Sakoneko arazoari heldu artean, ez dut askatuko korapiloa eta ez dut idaztea lortuko alderik alde zeharkatzen nauen nobela. Arazoak hartuta nauka, eta horretaz idatzi arte ez dut askatuko korapiloa.

      Eta ezin idazteak, gainera, frustrazioa sortzen dio, ezinegonari gehitzen zaion arazoa. Bestea, kilo batzuk gainetik ezin kentzeak eragiten dion ondoeza da. 2006tik hamabi urte joan dira deus argitaratu gabe, eta nobela berriak hainbat aldiz hasi baditu ere, saio guztiak hutsaltzat jo eta zakarrontzira bota ditu:

      Dena den, arazoak erlatibizatu behar dira. Gaur egungo munduan ezin da problematzat jo nobela idazteko korapilatuta egotea eta nahi baino pisu handiagoa edukitzea. Hori baldin bada problema nagusia, problema gutxi duzun seinale. Hala ere, idazle batentzat, idatzi ezin izatea arazo bihur daiteke, bai. Idazteko beharra dut. Esan nahi dut, niretzat idaztea ez dela denbora-pasa, bizitzeko arnasa da, eta idatzi ezean hilda bainengoen sentitzen naiz.

      Irudiari dagokionez, jendaurrean dagoenean neutraltasuna bilatzen du, eta orrazkera eta janzkera ere horretara plegatzen ditu. Asko zaintzen duen zerbait da: diskretu agertu, itxurak ez dezala estali “intelektua eta mezua”. Hainbeste da hori horrela, lehendakari izateko EH Bilduko hautagaia izan zen garaian ohartu zirela ez zegoela bere irudi ezegokirik sarean, bakar bat ere ez, nahiz eta kanpaina prestatu zuten komunikazio taldekoek bilatu eta bilatu. “Azken finean, konturatzen naiz asko landu dudala autoprotekzioa, ez dut flanko bakar bat utzi erasotua izateko”.

      Aipatu erasoek eragina izango zuten segur aski. Literaturarekin zerikusia izan zuen bere lehenengo agerraldi publikoa dakar gogora, Donostia Hiria ipuin lehiaketa irabazi zuenekoa:

      Saria jasotzera joan nintzenean, han zeuden kazetari eta idazle ezagunak. Inoiz ez zait ahaztuko. Oholtzara igo nintzen domina hartzera eta oholtzan gelditu nintzen, pentsatuta gero beste saridun guztiak igoko zirela eta bertan gelditu behar nuela ekitaldiaren amaiera arte. Baina, antza, ohitura zen saria hartu eta publiko artera itzultzea. Kazetari eta idazle haiek interpretatu zuten protagonismoagatik gelditu nintzela oholtza gainean! Trufatu egin ziren nitaz, harrokeriaz jokatu nuelakoan. Min handia egin zidan.

      Trauma gisa definitzen du Donostian gertatutako hura. Ordutik beti dabilkio itzulinguruka erridikuluaren mamua, eta badaezpada, hura gogoan, beti apal-apal jokatzen ahalegintzen dela dio.

      Idazteak on egiten dio. Baina ondorengo prozesuak ez gehiegi. Liburua editoreari pasatu aurretik bi-hiru pertsonari pasatu ohi die testua: batak ikuspuntu gramatikala ematen dio, besteak ideologikoa, azkenak literarioa. Eta gero garai nekoso bat hasiko da. Testua editoreari pasa bezain pronto segurtasun falta sentituko du. Garai desagradabletzat dauka: “Koma bat jarri, bestea kendu, hau aldatu... Ez da sorkuntza lana baina, editorea ona denean, liburua hobetzeko balio du”, eta hori eskertzen du. Magia, ordea, liburuaren sortze prozesuan dago, “fase histeriko horretan, ezerezetik zerbait egiten duzunean, zerotik pertsonaia bat sortzen duzunean paperarekin eta boligrafo batekin, jainkoa sentitzea da”. Ordutik aurrerakoa, ordea, tramitetzat dauka. Jendaurreko aurkezpenak promoziorako baliagarriak direlako egiten ditu, baina ordurako urrunduta dago testutik, “alienaturik”. Problema handienak argazkilarien aurrean jartzean izaten ditu, oso ezdeus sentitzen baita:

      Gorputzarekin ez naiz eroso sentitzen. Zorionez fotogenikoa naiz eta argazki politak egin dizkidate karreran zehar. Orduan, ondo. Baina ez ditut gustuko ezustean hartutako argazkiak, gero edozeinek Twitterren edo edonon jar ditzakeenak.

      Kritikarien aurrean ere bulnerable sentitu ohi da. Behin egin zioten kritika “misoginoa” dakar gogora:

      Joan Mari Torrealdaik idatzi zuen Euskal kultura gaur liburuan ere jasotzen da: nola Arantxa Urretabizkaiari Pako Aristik eta niri Joxerra Garziak egin zizkiguten kritika batzuk ez literarioak, baizik eta... gizonezkoak bagina ad hominem esango genieke, baina gure kasuan ad mulierem izan zen, hau da, gupidagabeak, tonuz kanpo, eta literaturan bilatzen genuen espazioa ukatzera zetozenak.

      Ez da sekula zirkulu literario bateko parte izan. Ttu-ttuá aldizkaria ateratzen zuten Joanes Urkixok eta berak, baina “ez zen Susa, ez zen Kandela edo Pott Banda”. Alde horretatik bakarrik ibili dela dio, nahiz eta jakitun izan “sisteman egoteko parrokia edo zalditeria —Xabier Mendigurenek esaten zuen moduan— batekoa izatea komeni dela, hotz handia egiten baitu taldeetatik kanpo”.

      Ilusioaren ordaina izenburua duen bere lehen liburua argitara eman zuenetik, 1983tik, euskal literaturak izandako bilakaera begi onez ikusten du: “Nik zuen, emakume idazle gazteen, gauzak irakurtzen ditut oso gustura, iruditzen zait gainera lehenengoz askeago idazten dela. Gure belaunaldia erreaktiboagoa izan da, zerbait demostratu behar genuen”, nahiz eta orain idazteko libre sentitzen den; ez dio inori ezer zor, “eta hori asko da”.

[5] Bibliografia laburra:

            Ilusioaren ordaina (1983)

            Bai... baina ez (1986)

            Legez kanpo (1991)

            Nerea eta biok (1994)

            Sisifo maite minez (2001)

            Ecce homo (2006)

            Korrespondentziak, Birgit Vanderbeke eta Laura Mintegi (2006)

MIREN AGUR MEABE PLAZA[6]

      Kobre koloreko ilea, ezpainak eta azkazalak gorri. Beltzez jantzita dago eta beltza da, baita ere, ezkerreko begiaren gainean daraman partxea. Kontu handiz mintzatzen da, delikatuki, hitzen hauskortasunaren jakitun agian. Arranbera doinua du bere ahotsak, eta barre egiten duenean zabaldu egiten da, suelto egiten du, bere buruaz batez ere. Lekeition jaio zen 1962an. Irakasle Ikasketak egin eta gero Euskal Filologia ikasi zuen. Bilboko Kirikiño ikastolako irakaslea izan ondoren, Giltza-Edebe argitaletxearentzat lan egin zuen kasik 20 urtez, idazletzara dedikatzeko utzi zuen arte. Egun ez da damutzen hartutako erabakiaz.

      Bilbo eta Lekeitio artean bizi da, dibortziatuta dago eta seme bat dauka, zaintza partekatuan hazia izan dena. Umetatik idazten du, baina ez zen haur bakartia edo arraroa, gaztigatzen du. Familia “normal eta tradizional” batean sortua, amaren partetik kaletarrak, eta aitaren partetik itsastarrak. Amak arropa eta oihal denda zeukan, eta Meaberen sozializazioaren parte handi bat denda hartan gertatu zen. Bera baino lau urte nagusiagoa den anaia dauka, baina etxean, guraso eta neba-arrebez gain, jende gehiago ere bizi zen: aitona-amonak, amonaren bi ahizpa eta amaren neba, hiru belaunaldi batera. Etxeko zaharrengandik gaur egun ere berarentzat oso inportanteak diren balio batzuk jasotakoa dela dio: lan-zaletasuna, behar duenari eskua luzatzeko ohitura, errespetua, apaltasuna eta norberaren sinesmenekiko leialtasuna. “Apaltasunak badu bere alde ona eta baita txarra ere: zure buruarekiko konfiantza lapurtu ahal dizu”. Zaharrak fededunak ziren, “santu-jaleak izan gabe”. Aitona sakristaua zen, eta Meabek elizaren inguruan egin zuen bere sozializazioaren beste parte bat, han antolatzen zirelako umeentzako ekintzak: “Sei urte eta erdirekin mezako irakurgaiak aldareko mikrofonotik irakurtzen nituen...! Nork esango luke, orain oholtzan lotsatia naiz. Ume espabilatua nintzen”. Testu erlijioso horietatik datorkio halaber euskara idatziarekiko lehen harremana: “Gure etxean bazeuden euskarazko paperak, baina oroitzen dut sarekada batean, Franco artean bizi zela, denak erre zituztela”.

      Ama andre handia zela esatea gustuko du. Maitasun itzela jaso zuen harengandik, baina joera ez hain mesedegarriak ere bai: besteren iritziekiko ardura handiegia. Amak pozez hartzen zuen Meaberen idazteko grina:

      Ama nire managerra zen. Gaztetan, asteburuetan Lekeitiora itzultzen nintzenean, prest izaten zizkidan prentsatik hartutakoak, orduko Deia edo El Correo-tik: “Bernardo Atxaga ha publicado...”, edo “Concurso de cuentos de...”. Gazte hil zen eta ez zuen ikusi nire lehenengo Euskadi Saria, adibidez. Izugarri poztuko zen, aitormenarengatik.

* * *

      Hamazazpi urterekin argitaratu zituen bere lehenengo poemak herriko gazte talde batek sortutako aldizkarian. Irakasle Ikasketak egiten ari zenean, irakasle zituen Jon Kortazarrek eta Adolfo Arejitak klaserako egindako idazlan bat eskatu zioten, sortu berria zen Idatz & Mintz aldizkarian argitaratzeko. Plaza txiki hartara atera zeneko oroitzapen ona dauka: “Zirraragarria izan zen, gozatsua, irakasleek nire idazlana hautatu izana”. Hala, sariketetara aurkezten hasi zen, eta haietariko batzuk irabazten. Sari apalak ziren, “baina gogoa berotzen zutenak. Gainera, ikasle batek poltsikoa hutsik dauka 19-20 urterekin... eta orduko 20.000-25.000 pezeta, pentsa... partikularrak ematen nituen alokairuko etxea ordaintzeko... hala nahi nuelako, autonomoago sentiarazten zidan”. Sariketetan irabazle izandako ipuinekin Uneka... gaba liburua argitaratu zion Labayruk. Horrekin fase bat itxitzat jotzen du.

      Hurrengo fasea plaza handira atera zenekoa izan zen, tartean urte askotako hutsunea egonik. Isiltasunezko urte haietan idatzi egiten zuen. Ordurako ezkonduta zegoen, eta diziplina bezala zeukan egunero-egunero idaztea eta irakurtzea, 17:30etik 20:30era. “Idatzi egin nahi nuen, baina ez neukan baliabide propiorik, edo gutxi” dio, eta akordatzen da orduan irakurri eta azpimarratutako euskarazko liburuez: “liburu bakoitza hiztegi bat zen, behar nuena neurea osatzeko, alfabetatzen 16 urterekin hasi bainintzen”. Itxuraz antzu izandako garai hark asko aberastu zuen Meabe euskararen eta literaturaren aldetik.

      Gero, argitaletxean lanean hasita zegoela, poema liburuxka bat argitaratu zuen, Oi, hondarrezko emakaitz! Testu-liburugintzan murgildu zenean ameskeriatzat jo zuen aurretik idazle izan nahi izana.

      Sentsazioa dauka asko kostatu zitzaiola plaza handira irtetea:

      Plaza handirako saltoa Azalaren kodea izan zen. Bertan hamar urte lehenago argitaratutako liburuxkako poema batzuk ere bazeuden. Argi dago poesia argitaratzeko nire zikloak 10 urtekoak direla!

      Susan argitaratzeak arnasa eman ziola uste du, “oxigeno bonbona bat”. Liburu hori argitaletxez argitaletxe ibilia zen: batean, berregituraketan zebiltzala-eta itxaroteko esan zioten; bestean ez zuela ezer aportatzen, ez zela bereizten beste emakume batzuek idatzitako poesiatik; beste batetik ez zuen erantzunik jaso:

      Pentsatzen nuen erantzun faltaren arrazoia liburuaren kalitate eskasa zela. Gogoan daukat Gorka Arresek noiz deitu zidan, Giltzan lanean nenbilen eguerdi batean, eta nola esan zidan: “Liburua irakurri dugu eta baditu balioak, baina baditu baita akatsak ere. Prest egongo zinateke liburua aztertu eta zertan hobetu daitekeen ikusteko?”. Eta erantzun nion: “Prest egongo nintzateke, baita ordaintzeko ere”. Argitaratzeko irrikaz nengoen. Gorkak hitz bakoitzaren kontzientzia izaten irakatsi zidan.

      Bigarren plazaratze horren oroitzapen oso gozoa dauka: “Horrek bihurtu ninduen idazle. Izan banintzen, uste dut nik, txikitatik. Baina ez da nahikoa norberak esatea, besteek aitortu behar dute, ikusi egin behar dute idazlea zugan... Zirkuitu estandarrera sartzea Susari esker izan zen, eta hori beti eskertuko diot”.

      Azalaren kodea-ri Espainiako Kritikaren Saria eman izanak berretsi egin zion jendaurrean idazle gisa agertu ahal izatea.

      Feminismoarekiko lotura “ez da izan ez oso goiztiarra ezta oso sakona ere. Ez naiz feminista militante esplizitua inoiz izan, nahiz eta feminismoaren idearioarekin bat etorri”. Feminismoarekiko harremanaren estutzean hiru mugarri ipintzen ditu: batetik, argitaletxean lanean ari zenean, hezkuntza erreformaren garaian, zehar-lerroetako bat Parekidetasuna eta Hezkidetza zenez, sarritan prestatu behar izan zituen arraza, ideologia, sineskera edota sexuari loturiko ariketak, ikasleen liburuetan bazterkeriaren kontrako jarrerak lantzeko; bestetik, Azalaren kodea-ren argitalpenak ekarri zion feedbacka, “idatzi nuenean kontziente izan ez arren, emakume subjektuaren gorputzaren kontzientziaz ari nintzelako”; azkenik, Literatur Kritika Feminista. Azken hori Skolastika-ri zor dio, parte handi batean, Josune Muñozi eta beronek garatutako metodologiari zehazki.

      Skolastikako tailerretara joateak lagundu zidan mundu zaharra kuestionatzen eta emakumeek idatzitako literatura beste angelu batetik interpretatzen. Bertan deskubritu nituen Munro, Rich, Lorde, Atwood... Eta han jarraitzen dut mundu zabaleko emakumeen lanen berri izaten. Baina ez hori bakarrik: sistema patriarkalak kanona zelan eraiki izan duen eta panorama horretan emakume sortzaileek topatu dituzten estrategiez ere konturatu naiz.

      Feminismoak ekarri dizkion gauzen artean “ahizpatasuna” aipatzen du:

      Feminismoa bat da, baina feminismoa egiteko erak ugari. Horretaz jabetzea askatzailea izan da niretzat! Emakumeok badakigu gure harremanetan oinarrizkoak direla errespetua, konfiantza eta elkar baloratzea. Eta badugu borondatea patriarkatuak edo botereak edo sistemak gure artean zabaldu izan duen eszisioa edo troka gainditzeko, betiere mundu zuzenago baten alde lan egiteko... Ahizpatasunaren ideiaz aparte, begirada feministak lagundu dit ahalduntzearen premia ez ahazten eta maitasunaren eredu erromantikoari aurre egiten.

      Berrogeita hamasei urteko emakume arrunt gisa deskribatzen du bere burua, etekin literarioa eta sinbolikoa atera dion identitate marka berezi baten jabe, kristalezko begi bat. Meabe izango da agian gorputzaz gehien idatzi duen euskal idazlea:

      Nire literaturan hainbeste autoerretratu daude, denboraren joanari ere erantzuten diotenak. Lehenengo poemetan agertzen den emakume ideala kristalezko emakumea da, “kristalezko emakume izan nahi dut”. Hori idatzi nuenean, 30 urte ingururekin... zer esan nahi nuen? Uste dut bi gauza adierazi nahi nituela: izan nahi dut gardena, izan nahi dut naizen modukoa. Eta aldi berean, kristalezkoa izanda, badakit hauskorra naizela, baina hauskortasun hori defentsa modura erabiliko dut. Poemaren amaieran esaten da: “Kristalezko emakume izan nahi dut, odolezko ordaina eman diezadan nire emea zapaldu dezanak”. Poema feminista da, intuizioz idatzia. Eta liburuaren izenburuan, “emakaitza”, menperatu ezin den emakumea. Bitsa eskuetan-en askoz erretratu solidoagoak daude: “Kaierdun emakumea naiz...”. Aldea dago: esaten ari naiz idazlea naizela. Horrek izango du zerikusia gazte denboran literatur sisteman neukan ikusezintasunarekin... Kaieraren irudiarekin egiletasunaren aldarria egiten dut. Eta gainera, “kapeladun emakumea naiz”. Kapela sormenaren sinboloa da niretzat, eta buruan eramaten da, hau da, memoriari lotuta dago.

      Gorputza modu askotara agertzen da Meaberen testuetan:

      Identitatearen bilaketari lotuta, desira esplizitatzeko, heriotzari buruz hausnartzeko, eta kode alternatibo bat aldarrikatzeko erreminta modura. Emakumeak bere gorputzari buruz idaztea atal espezifikoak aipatuz —klitoria, bagina, titiak...— transgresioa egitea da.

      Gil de Biedmaren olerkia datorkio gogora: “Los misterios del amor son del alma, pero un cuerpo es el libro en que se leen”.

      Gorputza ezagutza tresna bat da. Ametsak ere gorputzaren bitartez dauzkagu eta zertan gauden jakiten laguntzen digute. Onirismoa potentzial inportantea dut idazteko orduan, prosan zein poesian. Askotan desprestigiatu izan da gorputzak eta intuizioak erakusten digutena... baina indize ona dira zer kezka edo zama dugun konturatzeko, baita pistak hartzeko ere. Beharrezkoa da horiei ere kasu egitea, eta ez bakarrik arrazoiari eta logikari. Gorputzak bere memoria dauka.

      Pertsona baretzat du bere burua, dinamikoa, lanerako grinatsua, lagunkoia, hunkibera, suszeptiblea, fidakorra eta fidagarria, zalantzatia, jeloskorra eta kikila batzuetan, dezepzionatzen dutenengandik urruntzekoa, gero eta sendoagoa.

      Gorputzari loturiko aldaketei buruz galdetuta hiru aipatu ditu: hamahiru urterekin begia galtzea, zeinak nerabezarotik aurrera eragin zion bere buruaren gaineko beste pertzepzio bat; hasi dituen bost haurdunaldietako bik, umetokiz kanpokoak izanda, sabelean utzi dizkioten orbainak eta aurrera ateratako bakarrak erantsitako kiloak; eta, azkenik, menopausiak ekarritako debaklea, hormonal, emozional eta fisikoa: “Energia gutxitu zait, lehen egiten nuen gauza piloa egitera ez naiz iristen... eta lehenagoko eder dohainak ere apaldu egin dira”.

      Idazten duenean gorputza erabat inplikatuta dagoela dio, helduentzat idazten duenean batez ere:

      Helduentzat idazten ari naizenean nire gorputza tentsio hutsean dago. Ez zenuke sinetsiko zenbat izerdi botatzen dudan! Bat igual tailerrean ibiliko da bere mono urdinarekin, lan eta lan, izerditan, lan fisikoa egiten ari delako... bada ni berdin, baina ordenagailu aurrean. Neure artean esaten dut: “Gero esango dute hau ez dela lana! Lan intelektuala eta lan fisikoa! Eta behar izaten dut zapi bat, edo leihora irten pixka batean... Asko kostatzen zait-eta lehenengotatik hitzen bidez adieraztea adierazi nahi dudana.

      Idazten duenean beteta sentitzen da:

      Nahiz eta une batzuetan ito-puntuak topatu, sentsazioa hauxe da: “Egiten ari naiz egin behar dudana”. Parte batean horregatik utzi nuen argitaletxeko lana... Bazen garaia neure buruari hori permititzeko.

      Eta kontrakoa ere gertatzen zaio: idazten ari ez denean denbora galtzen ari dela sentitzen du maiz, nahiz eta Meaberen aisialdia lana bilakatu zaion, eta horrekin disfrutatzen duen, “beti paper artean”. Haurra txikia zenean, goizago jaikita idazten zuen, baita asteburuak eta oporraldiak aprobetxatuta ere. Ez du egunero idazten, ardura asko batera kudeatu behar dituenean erritmoa galtzen duelako. Bere “kanpo-lanen sasoi gogorra” urtarriletik ekainera bitartekoa izaten da, ikastetxeetan gaztetxoekin egiten dituen saioek, enkarguek, itzulpenek eta Esperientzia Geletan ematen dituen eskolek ez diotelako idazteko behar duen patxada uzten:

      Idazten dudanean biziago sentitzen naiz, nik uste dut hori dela gakoa, nahiz eta batzuetan mina sentitu. Beti ez dugu idazten kontu atseginei buruz, batzuetan gure mamuei aurka egiteko idazten dugu, eta hori ez da gustosoa, baina hala ere beteago igartzen naiz.

      Idazten duenean alboan izatea maite duen gauzei buruz galdetuta, katua aipatzen du, Colette, “katu-nobio-sekretarioa, konplizea, baina pasa den urtean hil zen”. Batzuetan, idazlan zail baten aurrean dagoenean, kandela usaindunak pizten ditu, “labanda edo mendazkoak, adibidez”. Beste batzuetan ardo gozo bat, mistela-edo, edo infusio bat edukitzea gustatzen zaio mahai gainean, edo norbaitek oparitutako luma, edo... orain gutxi Machu Picchutik ekarritako harritxo bat. Musika klasikoa ere lagungarri.

      Ez luke esango itxura aldetik aldaketa nabarmenik egon denik liburutik liburura, bere estiloari leial izan zaio:

      Kilo batzuk gora edo behera, betaurreko batzuk edo beste... orain adibidez hurrengo libururako ez dakit begia konponduta izango dudan... Aldaketa? Hartzen badituzu liburuen hegalak, Azalaren kodea-n gazte-gazte nago, begian ez zait ia ezer igartzen, hamar urte geroagokoan gehiago, eta orain, beste hainbat urte igaro direnean, agian partxe eta guzti azaldu beharko dut!

      Jendaurrean gustura aritu ohi da, berdin irakurle taldeetan edo prentsaurrekoetan edo kazetarien aurrean, urteen joanarekin gero eta lasaiago sentitzen da. Atezuan ipintzen duen bakarra oholtzara igotzea da: “Ez naiz beti seguru sentitzen nire gorputzarekin. Zergatik? Patosoa naizelako eta kableren batekin estropezu egingo dudala pentsatu ohi dudalako, edo taburetetik jausiko naizela”. Ez zaio inprobisatzea gustatzen, esan beharrekoa egituratuta eraman ohi du, “nire ahotik ez baitira loreak berez ateratzen”. Hala, kazetariekin eroso sentitzen da, baldin eta galderak bere lanari buruzkoak baldin badira. Galderak beste gairen bati buruzkoak izanez gero, ordea, estutu egiten da, “efektu atzeratukoa naiz, ez zait etortzen nahiko nukeen bezain erantzun zehatza askoz beranduagora arte”. Argazkilarien aurrean jartzea da gutxien gustatzen zaion partea. Aldiz, bere testuak jendaurrean irakurtzea gustatzen zaio, elikatu egiten du.

      Kritika negatibo batek hamar kritika positibok baino eragin handiagoa izan ohi du, kritika txarra zein laudorioa neurritasunez hartzen ikasi beharra aipatzen du: “Lagungarria da liburuari azken puntua jartzean norberak argi izatea horixe dela bere topea une horretan”.

      Koleka Putumaren Amnesia kolektiboa liburuko poema zati bat parafraseatu du boteprontoan:

      “Zu goratzeko pedestala egin duten berberek egingo dute gurutzea zu bertan josteko”. Kritikak bizirik egon behar du, baina jarrera hori izan behar dugula, erlatibizatzekoa; orain goian zaude eta orain behean, eta hori kiroltasunez hartu behar da, oso zaila izan arren. Niretzat inportantea da, dena den, kritikak ez izatea burlatiak edo mespretxuzkoak. Eta neure buruari gogoraraztea ezinezkoa dela mundu guztiaren gustukoa izatea.

      Bere burua euskal literaturaren barruan kokatzeko eskatuta, dio “oraingoz idazle ikusgarrien multzoan” dagoela. Euskal literaturan preziatzen diren dohainak bere ustez dira: egiantzekotasuna, joera enfatikoak saihestea, apaingarri gabezia eta, hizkuntzaren trataerari dagokionez, zorroztasuna eta ñabardura. Horrez gain publikoaren sektore batek kezka sozialak eta politikoak jorratzen dituzten liburuak baloratzen dituela uste du, “baina hori ez da nire arloa”:

      Esparru guztietan emakumezkoek beren dohainak demostratu behar dituzte gizonezkoek baino neurri handiagoan. Premisa horretatik abiatuta... Literaturan ere gauza diferenteak eskatzen zaizkie... Pentsatzen dut emakumeoi eskatzen zaigula, eta hori onerako da, emakume pertsonaiak jartzea istorioen erdigunean. Eskatzen zaigu baita ere geure barne mundua zintzotasunez konpartitzea... Horrek ez du esan nahi kontatzen duguna egia autobiografikoa denik... Bestalde, ni pertsonaletik ni kolektibora zubia egitea, hori ere baloratzen dela uste dut. Eta estereotipoen kontra doazen ahotsak sortzea. Gizonezkoen kasuan, esango nuke ez zaiola hainbeste garrantzi ematen ni biografikoa eta ni narratiboa berdina izateari. Izan ere, emakumezkoek idatzitako literaturaren kasuan “bera da” pentsatzen du irakurleak; gizonezkoen kasuan ez da automatikoki egiten.

      Horrez gain, gaur egun gure testuinguruan maskulinitate berriak onetsiz doazela dio, kultura arloan behintzat. Horregatik idatz edo kanta dezakete gizonezkoek “sentimentalak” diren kontuak. Aldiz, emakumezko batek sentiberatasuna erakustea ez da femeninotasun berri baten parte, alderantziz baizik, eredu zaharrei jarraitzea da:

      Hor dago beti gure desabantaila, azken batean, molde gehiago apurtu behar ditugu: gure gain mende luzez egon diren kargak guk geuk astindu behar ditugu, eta asko eboluzionatzen ari gara oso denbora gutxian.

      Meabek bere buruari buruz idazten duela dio, “ni” hori baliatzen du beste “ni” batekin konektatzeko:

      Baina nire testuetan hain patentea eta astuna izan daitekeen ni hori, ni balioaniztuna izan daiteke. Lehenengo pertsonan erredaktatua dagoen ni bat izan arren eta askotan nire niarekin bat datorren arren, beste batzuetan beste ni batzuen isla ere bada. Helduentzat idazten dudanean. Haurrentzat idazten dudanean umeen arazo errealez idazten dut: eskola arazoak, edo guraso banatuak, harremanak, langabeziaren ondorioak familian...

      Helduentzako literatura idazten duenean ordea, ez du esparru sozial hori urratzen, nahiz eta horrek ez duen esan nahi axola ez zaionik:

      Behin Anariri entzun nion, literatur eskola batean, bera Abiadura Handiko Trenaren kontra egon daitekeela, bai, baina ez zaiola horren kontrako kantarik ateratzen... Ba antzeko zerbait. Ez daukat horretarako pultsurik, ez nuke jakingo nola egin. Eta demagogikoa gerta daiteke... Koherentea izan beharra dago predikatzen duzunaren eta zure bizi tankeraren artean.

      Edonola ere, niaz idazteaz akituta dagoela eta urruntzeko gogoz dagoela aitortzen du. Bere testuen bidez benetan dena baino interesgarriagoa eta ausartagoa den andre baten irudia transmititzen dela uste du. Maiz autozuzentzen dela dio:

      Nire joera dena idaztea da, niretzat idazketa ispilu bat bezalakoa denez. Horregatik, gehiago naiz kentzekoa gehitzekoa baino. Etengabe aritzen naiz zuzentzen... Metamorfosi erogarria da testuena. Eta autozentsuratu ere egiten naiz... Norbaiti kalte egin diezaiokedala sumatzen badut edo nire burua toki txarrean utziko dudala iruditzen bazait.

      Senide zaharren azken urteetan zaintza lanak egin behar izan zitueneko garai nekosoak ekarri zizkion idazteko zailtasunak, kontzentratzeko oztopoak: “Oso zoriontsua izan naizenean ere airean ibili eta gutxiago idatzi dut”. Edota semea artean txikia zela, argitaletxean lan egiten zuen garaian. Adrienne Rich aipatzen du amatasunaz jardutean: “Zoriontsuen eta aldi berean zorigaiztokoen sentiaraz gaitzakeen bizipena”:

      Bizipen hori oso erreala izan daiteke, amatasunaren inguruan mito edulkoratuak daudelako, baina nik zoriontasunez bizi izan dut nire amatasuna. 33 urterekin izan nuen Joanes, itxarondako umea zen, eta bete-beteta sentitu nintzen etorri zenean. Erditze gelan sentsazio berezia izan nuen: paisaia bat ikusi nuen, ibai luze-luze bat, eta ibai hori nire semearen bizitza zen, nire bista iristen ez zen toki batean galtzen zena... Transzendentziaren sentipena izan nuen. Gerora ere esperientzia asegarria izan da amatasuna. Ume erraza izan da hazten.

      Haur literatura idaztera semearen jaiotzak eraman zuen, berari besteren ipuinak kontatzeak eta ipuin propioak sortu nahi izateak, besteak beste. Senarrak bizpahiru arratsalde libre zituen eta bera egoten zen semearekin, Meabe bere lanetan ibiltzen zelako. “Zortea” izan zuela dio:

      Senar ohiak sostengu handia eman zidan nire proiektuetan, lanekoetan nahiz literarioetan, nahiz eta geroago harremanak okerrera egin, besteak beste, lanari emanegi bizi nintzelako.

      Semeak “inspirazioa” ekarri zion:

      Haurdunaldiak sugar moduko bat eman zidan idazteko. Baina semeari buruzko poemetatik Azalaren kodea-n bi baino ez daude, eta horrek ere badauka azalpena: orain ez da berdin, orain ama izatea eta ama eta idazle izatea eta hori erakustea ondo ikusten da, eta harrotzekoa da umeari arreta emateko norberak denbora hartzea. Gure sasoian ez, guztiz kontrakoa zen: amatasuna aldarrikatzea edo amatasunari sorkuntza prozesuan tokia egitea ildo zaharkitu bati jarraitzea zen, tradizionalistari... eta orduan, bi poematxo sartu eta ez dadila gehiegi nabaritu, hau antzinakoa izatea da-eta!

[6] Bibliografia laburra:

            Uneka... gaba (1996)

            Oi, hondarrezko emakaitz! (1999)

            Azalaren kodea (2000)

            Bitsa eskuetan (2010)

            Kristalezko begi bat (2013)

KARMELE JAIO EIGUREN[7]

      Melena gaztainkara, aurpegi osoarekin egiten du irribarre. Begiek diz-diz egiten diote hitz egiten duenean, lotsatia da, eskuetan igartzen zaio. Hitzak tentuz aukeratzen ditu eta esaldiak egin ahala desegiten ditu, esaten ari denari jarritako pisua jarraian kendu egin nahi balio bezala, sarritan etenpuntu horien gainean ipiniz esan gabekoa.

      Guraso lekeitiarrak, bi neba, langile familia bat. Aitari Gasteizen eskaini zioten lana, eta bertan jaio zen eta bizi da Karmele Jaio. Langile auzune batean hazi zen, beti ezberdin izatearen susmopean, eta etxe ondoan eskola publiko bat zegoen arren, ikastolara bidali zuten euskaraz ikas zezan. Aitak maiz gogoratzen zion, ahalegin handia egin behar izan zutela haiek euskaraz izan zezaten, ekonomikoki batez ere. Seme-alaben antzera, gurasoek ere sentitzen zuten haien habitatetik kanpo zeudela. Garai hartan Gasteizen apenas entzuten zen euskara, eta haiek “euskaldunak” ziren. Ikastolan ere, jaio-eigurendarrak “besteak” ziren, gehiengo euskaldun berriaren artean arraro. Gasteizen lekeitiarrak eta Lekeition gasteiztarrak, beti izan du apur bat ez-lekuan egotearen sentsazioa.

      90eko hamarkadan egokitu zitzaion Karmele Jaiori gazte izatea, eta kaleari lotua bizi izan zuen garai hura. Urte intentsuak ditu akorduan: rocka eta punka, drogak eta polizia, protestak eta atxiloketak... Zaila zen handik aparte ibiltzea, zirrikitu guztietatik lerratzen zen politika. Poliki-poliki, gero eta indar handiagoz, maskulinotzat jotzen duen mundu hartan protagonistak gizonezkoak zirela konturatzen hasi zen, eta ordu batetik aurrera, ezeroso sentitzen. Abestien letrak ere karranka egiten hasi zitzaizkion, eta horrela, kontzeptualizazio feminista teorikorik gabe, bere haragitan bizi izan zuen han ere “bestea” zela. Gertatzen ari zitzaiona izendatzea, bolada hartan irakurri zituen Kate Millett eta Simone de Beauvoirri esker egin zuen. Arazoaren dimentsio mundial eta transbertsalaz jabetu zen, Berdintasun arloan kazetari lanean hasi zenean. Emakundeko komunikazio arduraduna da 2006tik.

* * *

      Hamazazpi urterekin idazten hasi zen arren, bere lehenengo liburua, Hamabost zauri ipuin liburua, hamar urte geroago kaleratu zuen, 2004an. Tarte horretan idatzitakoa ez du inoiz argitaratu, “entrenamendutzat” dauka. Bere lanak argitaletxe batera bidaltzera bultzatu zuena Edorta Jimenez izan zen, Jaio aurkeztu zen ipuin lehiaketa bateko epaimahaikide artean.

      Bi seme-alaba ditu, bere bikotekide den Triku Villabella musikariarekin.

      Haur denboran eta hamabi urtera arte gimnasia deportiboa egin zuen, eta bi orduko entrenamendu saioak izaten zituen egunero. Gogorra zela oroitzen du, baina era berean hainbat gauza ikasteko balio izan ziola argi dauka:

      Txikitatik bizi izan dut gorputzaren diziplina oso gogor bat. Baina ikasi nuen ustez egin ezin dituzun gauza batzuk, saiatuz gero, egitea lortzen duzula. Gogoratzen dut negar egiten genuela entrenamenduetan, ez ginelako atzeraka salto egiten ausartzen, adibidez. Gorputzaren plastikotasuna... Garai hartan ikasi nuen ez daukagula gorputz bat, gorputz bat egin egiten dela.

      Ondoren beste kirol batzuk ere egin zituen, baina gimnasia egin ondotik denak iruditu zitzaizkion errazak. Beti izan du konfiantza bere gorputzarekin, beti sentitu izan du edozertarako kapaz, eta entrenamendu haietan ikasitakoarekin lotzen du sentimendu hau. Aldiz, oso lotsatitzat dauka bere burua:

      Txikitako argazki guztietan agertzen naiz horrela [burua makurtu du], eta nire emozio horiek uste dut nire gorputzaren keinuetan daudela oraindik... Nire joera naturala oraindik hau da... [burua makurtu du eta sorbaldak gorantz bildu]. Ni barrura, gorputzarekin beti barrura.

      Bere gorputzak jasandako aldaketei buruz galdetutakoan, bi aipatzen ditu nagusiki.

      Lehena, haur gorputza atzean uzten hasi zenekoa:

      Oso mutila izan naiz txikitan. Gainera bi neba ditut, eta ez zidaten arroparik erosten; beste guztiak gonekin zihoazen, eta ni nebengandik heredatutako prakekin. Oso mutila izan naiz, eta gainera kirolaria..., eta gero bat-batean emakumea zara eta titiak hazten zaizkizu. Ez dut oso ongi oroitzen, baina agian interpretazioa egiten... arrotz sentitu nintzen eta urrunago nebengandik, eta beste mutilengandik; beste talde batean zaude, ez zaude hain nahastuta lehen bezala. Ni futbolean ibiltzen nintzen mutilekin, beste neska batzuekin ere bai; eta kolpetik ez... Eta muga bat da.

      Beste aldaketa handia amatasunari loturikoa da, ez bakarrik haurdunaldi garaiari lotua, baizik eta ondotik etorritako bizimodu aldaketari ere bai:

      Uste dut nire gorputza ahaztu egin dudala urte horietan, ausentzia bat dago. Ez neukan hainbeste leku buruan, nahiko kontzentratuta nago haurren gorputzetan... haurren gauzetan; nire gorputzak berdin zuela, ez nuen gehiegi pentsatzen.

      Bere ustez, poesia edo prosa idatzi, modu diferentean inplikatuta dago gorputza. Ipuinak eta nobelak ez bezala, poesia eskuz idazten du, eta ondoren ordenagailura pasatu:

      Nik uste gorputza presenteago dagoela poesian, edo gorputzetik idazten dudala gehiago. Nobela batean, adibidez, idazten ari zaren bitartean hainbeste aspektu izan behar dituzu kontuan... Hau da, ni idazten ari naiz kapitulu hau, baina ari naiz pentsatzen kapitulu honek lotura daukala ez dakit zerekin, edota ez dakit zein kapitulutan oihartzun egiten duela, edo... nobelaren mekanismoaren elementuak ikusten ari naiz. Mentalagoa da. Arrazionalagoa.

      Ez dakit poesian gorputza gehiago agertzen den, baina metaforikoki bai pentsatzen dela gorputzarekin gehiago, bai, hala uste dut. Eta igual irteten dira gauza batzuk ez direnak irteten nobelan. Zentzu horretan askeago... askeago?... biluziago zaude.

      Ipuina erdibidean legoke: mekanismoa presente izan behar duzu, baina ez duzu kontuan izan behar hainbeste elementu.

      Orain hilak ditugu (2015) poema liburua ez zion amari erakutsi. Uste du, agian, biluziegi ageri delako izan daitekeela, itxura ahulagoa eman dezakeelako, eta ez duelako ama kezka dadin nahi. Amaren eskuak irakurri eta gero, gustatu zitzaiola esanez deitu zion, baina tristeegia zela, eta bolada txarren bat pasatzen ari ote zen galdetu zion.

      Idazten, bere alde ezkutuena agertzen dela uste du, idatziko ez balu sekula ezagutuko ez lukeen aldea, segur aski. Hori dela eta agian, zenbait irakurlek, aurrez aurreko enkontru baten ostean, harridura agertu izan diote irriz ikusi izan dutenean, hezur haragizko idazlearen eta idazle horrek idatzitakoa irakurrita irudikatzen zuten idazlearen arteko kontrastea handiegia zelakoan, lehena argitsua eta bigarrena iluna.

      Harremanei buruz eta hauen ezinei buruz idazten duela dio, egunerokotasunari eta bizi duen garaiari lotuta. Bere eremua “esan gabeko hitzena da, esan gabe geratutako hitzena”:

      Ezingo nuke idatzi, nik uste, beste garai batean kokatutako nobela bat. Ez dakit, “XIX. mendean familia bat...”. Lehenengo, ez zait ateratzen (eta ez dut nahi ere!), ez dut idazten hain urruneko iragan edo beste garai batzuei buruz. Nik bizi izan ez ditudan inguruei buruz eta oso fantastikoak diren munduei buruz ere ez.

      Idazten ari denean sentimendu kontrajarriak izan ohi ditu: batetik ongi sentitzen da egin behar duena egiten ari den segurantzia duelako eta ez delako “saltzen ari bere denbora erakunde bati”; bestetik gaizki, bere mugekin egiten duelako talka behin eta berriz.

      Era berean, idaztera esertze hutsak ere kontrako sentimenduak pizten dizkio: idazten ari denarekin pozik egon edo ez, idazten ari da, eta hori bada zerbait, asegarria zaio; bestetik, sentipen mingotsago bat, larridurarena: “Bi ordu ditut”. Eta hala ere beti dabil idazteko denbora bila, borroka horretan, oso ongi jakin gabe zergatik: “Zenbat ordu! Zenbat ordu kentzen dizkiozun bizitzari! Baina behar bat da, ze bestela ez genuke egingo”.

      Idazteko lehentasunik ez duela dio, ezin duela, edozein tarte zaio ongi etorria, edozein leku, nahiz eta laburra izan edo haurren ahotsak entzun. Aitortzen du, gero eta gehiago kostatzen zaiola kontzentrazioa lortzea, ez bakarrik idazten ari denean, baizik eta bestela ere.

      Idazten duena jendaurrean agertzeko orduan, ordea, ez du arazorik; “idazle rola” hartu ohi du. Eta idazle hori nolakoa den galdetuta, honela deskribatzen du:

      Nire antzekoa baina nire nortasunaren gauza batzuk agertu gabe, edo itxuraz agertu gabe. Segurtasun gehiago erakusten du. Ez dut esango serioagoa, baina igual bai. Nik badaukat joera barre egiteko, eta agian pixkatxo bat gehiago neurtzen duzu, pixka bat interesanteagoaren plantak egiten dituzu... Esajeratzen ari naiz, baina beste rol bat hartzen dugu.

      Bere gorputzak ere, rol horretan, beste jarrera bat hartzen duela dio, beste modu batera kokatzen dela espazioan eta munduan:

      Irekiagoa, agian. Nire joera oso barrurakoa da, eta hor esaten dut: orain ez zara zu, orain beste norbait zara, irekiagoa eta itxuraz behintzat seguruagoa. Pixka bat defentsibara beharbada bai, baina beldurragatik “ea galdetzen didaten erantzuten ez dakidan zerbait, edo erantzunarekin pozik geratuko ez naizen zerbait”. Eta hori igual denborarekin areagotuz joan da, zeren alde batetik esperientzia gehiago duzu, badakizu nola hitz egin oso ziur zaudela itxura emanda eta abar; baina, aldi berean, ni lehen jendaurrean askoz beldur gutxiagorekin agertzen nintzen, hala iruditzen zait. Orain kontzienteagoa naiz. Nire intseguritatea da, denok duguna, uste dut. Baina igual urte batzuk ere joan dira hitzaldirik-eta eman ez dudala, eta nabaritzen dut. Ohitzen zarenean berriz plazan egotera, tira; baina nire joera da, publikoaren aurrean agertu gabe luzaz egonez gero, horra noa, hori da nire joera naturala.

      Edonola, jendaurreko idazle rolak ongi sentiarazten du:

      Emozionalki, agian, autoestimu gehiago dudala sentitzen dut, azken batean leku batetik hitz egiten ari zara zerbait egin duzulako, lan bat-edo, eta aurrean dituzunek, normalean, interesa dute esaten duzun horretan: edo irakurleak dira edo irakurri dute zure liburua... Beraz badago zerbait jartzen zaituena beste autoestimu maila batean, beste edozein egoeratan bazeunde baino altuxeago.

      Irudiari dagokionez, gero eta kontzienteagoa da ematen duen, eman dezakeen eta eman nahi duen irudiaz, baina zenbat eta kontzienteago izan orduan eta zalantza gehiago ditu:

      Lehen ez nuen hainbeste pentsatzen. Orain agian gehiago pentsatzen dut zer jarri aurkezpen batera joan beharrez gero. Ez duzu jarri nahi ezer oso deigarria dena, edo ez nituzke jarriko halako belarritako... ez dakit. Aldi berean badago oreka bat; nik nahi dudana da beraiek idazlea ikustea, orduan ez zara femeninoegi joango ere, ez duzu minigona bat ipiniko, baizik eta joango zara, pixka bat, idazle bat bezala gehiago, pixka bat serioago baina serio-serioa ere izan gabe. Ez dakit esaten. Hitza ez da neutroa, baina hortik gertu dagoen zerbait da, alegia: norbait baldin badaukat aurrean esaten ari naizena entzuten, ez nuke nahi pertsona horrek “alkandora hori ez dakit zer” pentsatzerik nahi. Nahi nuke pertsona horrek idazlea ikustea. Eta orduan normalean beltzez joaten naiz, normalean nahiko... estalita.

      Janzkera, jarrera eta itxurari dagokionez, bilakaera bat ikusten du lehenengo liburutik gaur egunera:

      Hasieran esaten duzu: “Guapa egon nahi dut”. Eta orain esaten duzu: “Helburua ez da guapa egotea —hori ere bai, noski, argazkietan ondo atera nahi dut, guapa atera nahi dut!— baina ez da lehentasuna. Nahiago dut argazkian idazle itxura edukitzea, guapa egotea baino.

      Argazkilariek maiz eskatu izan diote irribarre egiteko. Eta eskaera horren aurrean sortzen zaion tentsioaren berri ematen du:

      Ez dut irribarre egin nahi! Nahi dut irribarre egin, baina ez “zeinen ongi ari garen pasatzen!” adieraziz bezala. Pixka bat serioago agertu nahi dut. Adin bat ere badaukat! Besteek ere serioago har zaitzaten, ez dut haserre agertu nahi, inondik ere, baina ez dut barre algaraka ere agertu nahi.

      Argazkilari batekin gertatutakoa kontatzen du:

      Bilbon geunden, beste idazle bat eta biok, argazkilariekin. Bestea nik ez nuen ikusten, baina irribarrez ari zen. Eta ni, dirudienez, interesgarri plantak egiten, pixka bat normal. Eta argazkilariak: “Oye, que te han dado un premio, ¿eh? ¡Alégrate un poco!”. Seko utzi ninduen. Tira, ez dakit zer esan nion, eta egin nuen irribarre pixka bat, baina argi daukat emakumea izanda gehiagotan eskatzen dizutela irribarre egiteko. Gizon bati ez diote eskatzen irribarre egiteko, sari bat eman arren. Guri eskatzen digute irribarre egiteko eta burua pixka bat makurtzeko.

      Idazkuntza prozesuari dagokionez, liburua amaitu arte ez dio inori erakusten, nahiz eta urteak eman ditzakeen lan bat idazten. Bukatutzat ematen duenean, editoreari bidali ohi dio, Xabier Mendigureni. Berak irakurri arte, zain egon beharreko garaia gogorra zaio, beldurra ematen dio idatzi duenak balio ez duela entzuteko aukerak. Aintzat hartu ohi ditu editorearen iruzkinak, “konfiantza handia daukat bere eskuetan”.

      Ez da inoiz talde literario bateko partaidea izan, eta irakurle taldeetara joan zalea izan ez arren, mordoxka batean egondakoa da:

      Irakurle gehienak beti izaten dira emakumeak, leku guztietan. Eta kasualitatea, pare batean gertatu zait, igual gizon bakarra edo bi egon, eta aurpegiratzea zergatik tratatzen ditudan hain gaizki gizonak, edo zergatik ez diren agertzen, edo zergatik ez dakit zer... Defentsiban bezala, “zure pertsonaia femeninoak...”. Betikoa. Guri galdetzen dizkiguten horiek, beti. Horiek beti-beti.

      Bere burua euskal literaturaren historian kokatzeko eskatuta, genealogia aipatzen du:

      Nik kokatzen dut nire burua 70eko hamarkadan jaiotakoen artean; hor agertu ginen batzuk, pixka bat mantendu garenak denboran, ikasketak euskaraz egin genituen lehenak, emakumeen presentzia pixka bat areagotzen hasi zen garai horretan... Kate baten barruan ikusten badut nire burua, izango litzateke, emakume idazleei dagokienez, aurretik batzuek ateak ireki zituztelako gizon askoren artean, gero beste batzuek pixka bat gehiago, nik uste, eta horrek eman du aukera orain emakume gehiago egoteko. Bide horretan kokatzen dut nire burua. Igual jaio izan banintz beranduago, ez nintzatekeen hain ezaguna izango, emakume gehiago daudelako. Gu ere hor ginen..., ez dut esango bidea irekitzen, baina bueno, pixka bat... inbutua zabaltzen.

      Idazten hasi zenetik kritika asko eta denetarikoak egin dizkiotela dio, eta kritika konkretu batzuk orokortu ezin diren arren, behin baino gehiagotan izan du sentsazioa kritika batzuetan kritikariak une oro izan duela presente emakumea zela (inoiz zuzenean aipatuz ere bai), eta horrek eragin duela bera eta bere lana leku eta modu zehatz batetik begiratzea. Halaber, gizona edo emakumea izan, literaturan dohain ezberdinak baloratzen direla uste du. Gizonezkoen kasuan, adibidez, samurtasuna baloretzat har daitekeen bezala, emakumezkoen kasuan sentiberatasuna infrabalorea dela uste du, eta emakumezko idazle bati eskatzen zaiola “gai potoloak jorratzen ausartzea”:

      Bestetik, inoiz sentitu dut zenbait gai jorratzeak baduela eragina balorazio literarioan. Hau da, badaudela prestigio handiagoko gaiak eta prestigio gutxiagokoak, historikoki gizonen eta emakumeen eremuak zeintzuk izan diren, horren arabera.

      Edonola ere, uste du aldatzen ari den zerbait dela: “Uste dut garrantzia gehiago ematen hasi zaiela itxura batean hutsalak edo txikiak edo transzendentziarik gabeak diruditen gaiei”, eta horien atzean egon daitezkeen gai sakonak ikusarazteko saiakera egiten ari dela poliki-poliki.

      Idazte kontuetan, amatasunak idazteko kontzentrazio galera, denbora eskasia eta zarata ekarri dizkio. Lan egiteko gela baduela dio, baina eskean ari den jendez beteta dagoela beti.

      Bere lanaren sozializazioari dagokionez, ez zaio gustatzen amatasunaz galdetzen diotenean edo berari haurren inguruko aipamenen batek eskapu egiten dionean: femeninoa den guztia gutxietsia dagoela dakienez, ekidin egiten du ama rolean jartzea, “merienda usaina” har ez diezaioten, idazle gisa hitz egiten egotetik haurraren ogitartekoa aterako den ama izatera pasatzearen arriskuaz jakitun:

      “Zergatik esan duzu hori? Zu idazlea zara, ez ama!”. Aldatu egiten da hartzen duzun rola; idazle bezala modu batean zaude, eta ama bezala beste modu batean, eta ahotsa ere aldatu egiten da. Uste dut ahotsa aldatu egiten zaidala, ez umeei hitz egiten diedanean bakarrik, umeak presente daudenean ere bai! Eta adibidez, gogoratzen dut, ez dakit zein libururekin zen, oso txikia zen Julen..., tira, Durangoko Azokara joan sinatzera eta Triku etorri zen nirekin karrotxoarekin. Eta umea egotea bertan, nahiz eta nire besoetan ez egon... Bazkaltzera joan ginen, baina umearekin, eta “titia eman behar diot”... Gehiago kostatzen zitzaidan idazlearen rolean jartzea. Bat-batean infiltratua zegoen ama hori, eta orduan ez nengoen bestela egon zaitezkeen..., ez dakit, ez nengoen hain estupenda.

      Zaila zaio, batzuetan, rolak aparte bereiztea, maiz egin izan dioten galdera baita “nola moldatzen zara dena egiteko?”. Ezeroso sentiarazten duen galdera da, nahiz eta logika baten barruan kokatzen duen galdera izan: “Normala da guri galdetzea, zeren badakite haiek ez daukatela guk bezainbesteko arazorik”.

      Bere literatur lanetako amen pertsonaiei dagokienez, bi mota bereizten ditu. Batetik, aurreko belaunaldiko amen pertsonaiak ditu: babesleak, topikoak eta estereotipatuak. Bestetik, garaikideak zaizkion amen pertsonaiak:

      Eta idazten dudanean neure adineko amei buruz, agertzen da, borroka hori daukaguna, zeren bai, bizitzan egin dugun gauza inportanteenetariko bat da, hori argi dago; baina aldi berean ez dugu nahi hori izatea, ez dakit..., gure bizitzaren beste guztia ezabatzea, ez dugu nahi. Orduan... borroka hori... nik uste dut agertzen dela.

      Ama izan denetik, amen pertsonaien eraikuntzan aldaketak egin dituela iruditzen zaio:

      Bai, lehen ez nekien zer zen. Amaren eskuak idatzi nuenean ez nintzen ama. Ateratzen ziren gauza batzuk: errua, protagonistaren errua ez zegoelako nahikoa denbora umearekin. Igual zetorrenari aurre hartzen ari nintzaion, pentsatzen “ume bat izaten badut nik, ez dut umearekin egoteko astirik izango!”. Igual hori pentsatzen ari nintzen, ez dakit, idazten ari nintzen bitartean. Eta erru hori atera zitzaidan lehenago! Hori ateratzen da asko hor, “ai, ezin du umearekin asko egon”. Baina gero atera da gehiago haserre hori; bueno, haserrea, ez dakit haserrea den; ezinegon hori: nik behar dut espazio bat, ez daukat, ez dut aurkitzen!

      Aipatu dituen gorputzari loturiko aldaketez gain, duela zortzi urte Sjögrenen sindromea diagnostikatu zioten Karmele Jaiori. Gaixotasun autoimmunea da: defentsek eraso egiten diete organoei, batez ere begiei eta ahoari, hauek lehortuz. Uste du ezin idaztearekin harremana izan dezakeela:

      Nik sinisten dut buruan gertatzen dena somatizatu egiten dugula eta gorputzean agertzen dela, eta bueno, egia parte bat igual izango du, ze ni azken urteotan oso lanpetuta ibili bainaiz, pentsatzeko denborarik gabe. Oso nahasiak zentzu horretan. Eta nire gorputzarekin beti kontrara. “Ez zara egiten ari egin behar zenukeena”... “Gustatzen zaizuna, ez zara gustatzen zaizuna egiten ari”... “Egiten ari zara...”. Bizi beharra dago eta soldata bat izan behar duzu eta... betiko tranpa.

[7] Bibliografia laburra:

            Hamabost zauri (2004)

            Amaren eskuak (2006)

            Zu bezain ahul (2007)

            Musika airean (2010)

            Ez naiz ni (2012)

            Orain hilak ditugu (2015)

UXUE ALBERDI ESTIBARITZ[8]

      Oliba koloreko azala, ile iluna, begi urdinak etengabeko mugimenduan, dena ikusi nahi balute bezala. Argala eta gihartsua, mahukarik gabeko elastikoa eta minigona jantzita dator. Ahotsa barrunbe sakon batetik irteten zaio eta, ahora bitarteko bide luzean hitzik egokienak hautatuko balitu bezala, esan nahi duen hori esan egiten du.

      Bi seme-alabaren ama, Getarian bizi da bere bikotekidea den Eñaut Elorrieta musikariarekin. Ama elgoibartarra eta aita getariarra, Elgoibarren jaio zen Uxue Alberdi 1984. urtean, bi senidetan zaharrena da. Amak eta izebak denda txiki bat daukate, jantziak konpontzeko tailerra izateaz gain, liburu-denda ere badena; aita irakaslea, euskaltzain urgazlea eta liburugintzan aritutakoa da.

* * *

      Etxean euskaltzaleak izateaz gain, kulturazaleak ere baziren, baina “elitismorik gabe”. Oso aitari begira hazitakoa, hark bultzatu zuen 8-9 urterekin bertso-eskolan izen ematera eta literatur lehiaketetan parte hartzera: “Aitak jartzen zizkidan periodikoetako literatur lehiaketa guztiak errekortatuta eskritorioan. Eta nik oso gaztetatik banekien, aurkezten baldin banintzen aita oso pozik jarriko zela, eta aitarekiko zor bat ere bazen, baina aldi berean asko gustatzen zitzaidana”. Aita zorrotza zen neurrian zen ama alaia. Azken hau, kirolari eta mendizale porrokatua, bakarrik bidaiatzera edota mendira emakumeekin bakarrik joaten ohitua; feminismoa txiki-txikitatik egon da presente Uxue Alberdiren bizitzan, nahiz eta helduaroan ulertu zuen hitz hori gorputz osoarekin:

      Niretzat feminista hitzak ez du inoiz konnotazio txarrik izan, baina aldi berean lotzen nuen askatasun horrekin, aukera berdinak izan behar ditugu... Baina gu hezi gintuzten berdintasunean bageunde bezala, eta ez nuen gorputzean kokatzen... Gradualki joan da, baina batez ere kokatu nuen plazara irten nintzen garaian..., orduan konturatu nintzen biolentziaz, zenbateraino eragiten zidan.

      Institutura joan bitarteko urteak Elgoibarko ikastolan eman zituen. Giro itxi eta garbizalea du gogoan, EAJk indar handia zuen eta irakasleek leziatu egiten zituzten ikasleak, beldurraren bidez, alkoholaren, tabakoaren eta bestelako drogen kontra. Aita irakasle izana zen ikastolan, baina handik institutura joan zen. Ikastola publifikatzearen alde zeuden aita eta ama, eta kontra zeudenek irabazi zutenean garai konbultsoa izan zen familia osoarentzat, ikastetxetik haragoko eragina izan zuena, hainbeste ezen eta zenbaitek amaren dendan erosteari utzi baitzioten.

      Institutuan kolpetik aldatu zen giroa:

      Han sortu zen Ezker Abertzaleko taldetxo bat... ni erakartzen ninduen, eta hurbil sentitzen nintzen, baina era berean nire gurasoek Aralarri ematen zioten botoa. Eta zen oso isilpean eramaten nuen zerbait... Txikitatik sentitu naiz oso euskaltzalea, herri honi oso lotua. Baina era berean konturatzen nintzen, ETAren ekintzekin-eta ezerosotasun bat sentitzen nuela, baina aldi berean deseroso nengoela beste hainbat konturekin..., eta ezerosotasuna zen baita ere ezin nuelako hitz egin horretaz. Gogoratzen dut garai zail bat bezala..., justu nerabezaroan; eta justu hor, institutuan ni egin nintzen maketo ezkertiarren oso laguna.

      Haur garaitik datorkio hitzarekiko lilura. Gurasoekin haserretuz gero, adibidez, idatziz ematen zien haserrera eraman zuten argudioen berri. Hitzetik hortzera-n entzundako doinu bat erabilita, 13-14 urterekin bertso sorta bat idatzi zion maiteminduta zeukan mutil bati. Urte pare bat geroago, idazten zituen testuak irakurtzeko eskatzen hasi zitzaizkion lagunak, batzuk hunkitu eta negarrez hasten ziren. Besteengan erreakzioak sortzeko ahalmenak oso ongi sentiarazten zuen, besteen emozioak jasotzean bereak ere pizten baitziren. Baina hura ez zen idazteak zuen funtzio bakarra:

      Sentitzen nuen hori zela egin nahi nuena. Modu terapeutikoan erabiltzeaz gain, modu sozialean ere erabiltzen nuen idazketa: behin, gogoratzen dut Ikasle Abertzaleak-en zegoen nire kuadrillako batekin moskeatu nintzela..., ez dakit zer greba deialdi egin zuten eta ez dakit zergatik zerbaitekin ez nengoen ados, eta gogoratzen dut arratsalde osoa eman nuela nire iritzia ordenatzen eta idazten... berari emateko. Gainera akordatzen naiz, berak IAren izenean hitz egiten zidala, eta ni kuadrillako lagunarekin ari nintzela hizketan...

      17-18 urterekin Elgoibarko ipuin lehiaketan eta Bergarako maitasun gutun lehiaketan sari ugari jasotakoa da, eta horrela ezagutu zuten zenbait editorek eta idazlek. Kasurako, Uxue Alberdiren ibilbide literarioan mugarria izan zen gutuna bidali zion Harkaitz Canok:

      Bilbon idazten jarraitu nuen. Hor beste mugarri bat jarriko nuke, akuilua izan zena: Harkaitz Canok gutun bat idatzi zidan esanez nire testuak irakurri zituela eta hainbat idazle lotzen zituen euskal literaturako intrahistoria bat kontatu zidan, eta esan, irakurlerik nahi banuen, harekin konta nezakeela. Nik ordurako Harkaitz Cano asko miresten nuen, eta bultzada handia izan zen ezer publikatu aurretik hura jasotzea.

      Baina hastapeneko garai haietan, dena ez zen genealogia hartan bere burua ikustea bezain gozoa izan: argitaratzen hasi aurretik ere, jazarpena ezagutu zuen literatur mundutik zetorren eta bera baino askoz helduagoa zen gizon batengandik. Horrek nahaste handia sortu zion, ez baitzekien gizon hark berak idatzitako testuen gainean esandakoak benetan zeuden dohain literarioei lotuta edo interes sexualak eragindakoak ziren.

      Bere liburua publikatu ondoren telebistan egin zioten lehenengo entrebistan, Hasier Etxeberriak gidatzen zuen Sautrela literatur saioan, berriz ere egin zuen topo “biolentziarekin”:

      Garai hartan ez nuen imajinatzen entrebista bat ezer biolentoa izan zitekeenik. Nik liburu bat egin nuen, niretzat liburuak gauza politak ziren, eta espero nuen zerbait amablea. Eta momentuan gainera ez nintzen erasotua sentitu, baina bigarren galdera izan zen: “Aspalditik sumatzen zaizu idazle izateko gogoa duzula, elkarrizketak irakurrita ondorioztatzen da. Jakingo duzu ba mundu honetan arrosak gutxi eta arantzak asko direla”. Eta gero galdetu zidan: “Zer uste du honetaz zure aitak?”. Nik banekien nire aita eta bere [entrebistatzailearen] aita lagun minak zirela eta hortik ezagutzen ninduela, baina era berean kontziente nintzen publikoak ez zuela nire aita ezagutzen eta oso deskolokatuta gelditu nintzen…

      “Gogor” gisa deskribatzen duen hasiera hartan iltzatuta gelditu zitzaizkion bi gertakari ekarri ditu hizpidera. Erasmus literatura deitu ziotenaren inguruko zarata eta Aritz Galarragak egindako elkarrizketa bat:

      Erasmus literatura izendatu zenean eta hura kritikatzen zen bakoitzean emakumeekiko gutxiespena sumatzen nuen nik, ironiaz disimulatua. Zalduaren artikulua[9] emakume idazle gazte taldetxo bat plazaratu berritan argitaratu zen, arreta apur bat eskaini zigutenean. Gogoan dut Beñat Sarasolaren kritika bat[10] ere, Irati Jimenezen Nora ez dakizun hori nobelari egin ziona, non aitortzen zuen aurreiritziak zeuzkala haren lanarekiko: Erasmus ote zen, arina… Niri eragin egin zidan. Ez nuen nahi nire lana horrela kategoriza zezaten. Erasmus literaturaz hitz egiten zuten guztiak gizonak ziren eta seinalatuak, nire ustez, emakumeak. “Arrakasta eduki nahi baduzu idatzi lehenengo pertsonan, sartu hiri bat ez dena ez Madril ez Paris, ahal baduzu harreman homosexual bat sartu, aurkeztu Igartza Sarira, ematen ez badizute gelditu pertsonalki Xabier Mendigurenekin...”. Nori buruz ari zen testua? Nor eta zer seinalatu nahi zuen? Momentu hartatik niri erresistentzia bat sortzen zait gorputzean. Orgasmus[11] liburua atera zenean nik ez nuen parte hartu, orain ikusten dut desmarkatu egin nahi izan nuela Erasmus deitzen zioten horretatik. Eta sakonean desmarkatu nahi izan nuela emakume izaeratik, ohartu nintzelako traba egiten ziola idazle izaerari.

      Adibidez, niretzako oraindik ere min ematen didan zerbait da Aritz Galarragak egindako entrebista “Deabruaren abokatua”n[12]: “Hara, hau ohorea, Erasmus belaunaldiko idazle bat”; beste bat zen “Elkarren azkenaldian denak zarete emazteak, gazteak eta ederrak”; edo “zer moduz daramazu euskal Brangelina izatea?”... Pitorreo hutsa zen. Momentu batean ere ez nuen sentitu ez bertsolari moduan ez idazle moduan tratatua nintzenik... Ezer interesgarria esateko neukanik... Berak nitaz zeukan irudiaren karikatura ikusten zen bere galderetan. Gainera, okerrena izan zen, erantzun pila bat izan zituela elkarrizketak, nire aurkakoak, harrokeria leporatzen zidaten. Ez zirudien inork ikusten zuenik galderen tonu sexista. Negar asko egin nuen. Frustrazio handia sentitu nuen. Irati Jimenezek idatzi zuen nire aldeko artikulu bat Gara-n[13], eta hura ere egurtu zuten. Asko eskertu nion ahotsa altxatu izana.

      Nabaria da gorputzaren inguruan asko pentsatutakoa dela, jokabide hauek sortutako amorrua gorputzaren atal ezberdinetan kokatzen baititu: hortzetan, sorbaldetan, ukabiletan eta sabelean. Halaber, zehaztasun handiz konta dezake bere gorputzak izan duen bilakaera eta horrek beragan izan duen eragina:

      Nerabezaroan eduki nuen garai bat sentitzen nuena nire gorputza ez zela aldatu. Eta banuen horrekin konplexu bat. Ikusten nuen besteena aldatu zela, baina nireak jarraitzen zuela lehengo berdina izaten. Nik uste dut nire titiei begira nengoela eta ikusten nuela ez zirela hazten. Gainera, muskulua oso erraz egiten dut, bizkar zabala daukat... zangosagarrak... eta ispiluaren aurrean jartzen nintzen eta giharrak aterata benetan ikus nezakeen mutil gorputz bat. Arraroa zen, aldi berean ez zitzaidan itsusia iruditzen, bazegoen zerbait erakargarria egiten zitzaidana, baina aldi berean kastrazio moduko bat ere sentitzen nuen. Gogoratzen naiz amari esaten niola: “Noiz haziko zaizkit titiak?”; eta berak esaten zidala: “Baina zertarako nahi dituzu?”; “Edukitzeko”. Kuadrillan-eta, horrekin dezente matxakatzen ninduten, eta, adibidez, hondartzara joaten ginenean eta ume txiki bat agertzen zenean bikiniaren goiko partea jantzita titirik gabekoa, nola esaten zuten: “Hara, Uxue bat”. Eta orduan oso txikitan, eta agian horrek nire izaeraz ere esaten du..., nahiz eta nik eduki beldurrak, konplexuak eta abar, esan nuen: “A bai?”, eta hasi nintzen goikoa ez erabiltzen. “Hau da dagoena” esanez bezala. Uste dut exhibizionismoa izan dela mekanismo bat nire beldurrei aurre egiteko.

      Erraz zedarritzen ditu, baita ere, bere ibilbide profesionalean gorputzari eta itxurari loturiko aldaketa garaiak:

      Bertsotan hasi nintzenean, aurreko bertsolariek zituztenak baino feminitate marka askoz agerikoagoekin azaldu nintzen plazara. Beti izan naiz koketa. Gustatzen zait polit ikustea nire burua, eta gustatzen zait gustagarria eta desiragarria izatea. Gero horrek lanak ekartzen dizkit eta kateatzen naiz..., baina egia da hori badaukadala. Ni bertsotan hasi nintzenean 22 urterekin, askotan bihurtzen zen gaia “neska-gazte-politasuna” edo nire itxura. Hasieran jolas modu bat zen.

      Literaturan ikusten dut, lehenengo liburuaren [Aulki bat elurretan] aurkezpenera nik uste joan nintzela ahalik eta apainen: joan nintzen gona batekin, eskotedun kamiseta batekin, elegantea baina polita, ilean trentza bat eginda, begiak margotuta...

      Liburuz liburu bere itxurak izandako bilakaeraren berri ematen du:

      Aulki-jokoa-k arrakasta izan zuen publikoaren aldetik, baina ez hainbeste nire idazlekide edo kritikaren aldetik. Orduan, bai sentitzen nuen eutsi behar bat publikoari, baina aldi berean demostratu nahi bat banekiela idazten. Euli-giro ilunagoa da, eta ez dut uste kasualitatea denik, bada-eta kontrastean eraikitako zerbait, gezurra izan gabe... Aulki-jokoa oso emozioetatik sortutako zerbait da, baina batean oso sentipen goxoei, nire aitona-amonen zahartzearen inguruan pizten zitzaizkidan emozio samurrei heldu nahi izan banie bezala, eta niretzat despedida moduko bat zen Aulki-jokoa, Euli-giro-n gehiago zen nik sentitutako inbidia, amorrua, jazarpena... Eta liburu honetarako egindako argazkietan oso serio nago. Argazki gutxi dauzkat serio, eta horiek dira batzuk; eta gainera, koadrozko alkandora batekin, ile motzarekin, giroa ere pixka bat lanbrotsua eta iluna da..., bueno, ba beste alderdi hori. Bazen pixka bat: bestea banaiz baina hau ere bai. Baina, nori ari nintzen? Nik banekien..., bazegoen halako behar bat nire beste alderdi bat aintzat har zezaten.

      Jenisjoplin bere nobela berriaren aurkezpenean aldaketa bat gehiago gertatu zen:

      Berriz ere ile laburrarekin, kasualitatea ere izan daiteke (nik askotan mozten dut), ezpainak margotu gabe, alkandora ilun batekin; eta lehenengo aldiz ez zidaten eskatu irribarre egiteko.

      Uste du, publikoki ari denean, onarpena bilatzen duela inkontzienteki, eta horretarako atsegin eta seduktore jokatzen duela. Edonola ere, urteetan eta lanetan aurrera egin ahala, gero eta handiagoa da jendaurrean dagoenean sentitzen duen “autoritatea”. Bilakaera handia ikusten du bere baitan, baina baita ere besteek bera hautemateko moduan ere:

      Iruditzen zait, irabazi dudala edo sentitzen dudala jende mota diferente gehiagoren nolabaiteko aitortza bat, ez igual erabatekoa, batzuei gustatuko zaie idazten dudana eta beste batzuei ez, baina demostratu banu bezala ez naizela tuntuna. Baina bai eduki dut demostratzeko behar bat. Uste dut badagoela demostratu nahi bat azkarra naizela, talentua daukadala... Abiatuko banintz bezala negazio batetik.

      Bertso eta literatur ibilbidearen hastapenetan gertatukoek arrastoa utziagatik ere, berehala ohartu zen ez zegoela erotuta eta, batez ere, ez zegoela bakarrik. Horrek diskurtso bat eraikitzera eraman du, bere egoera politizatzera eta konplizeak bilatzera, berari gertaturikoa askori gertaturikoa dela jakitun:

      Pentsatzen dut, Laura Mintegi eta Arantxa Urretabizkaia elkarrizketatzen dituzunean hau, adibidez, modu bakartiagoan pasatuko zutela... Danele Sarriugartek esaten zidan: “Zuk pasa behar izan dituzunak!”, eta bost urte zaharragoa bakarrik naiz. Zazpi urteko aldean gauza asko aldatu dira. Ez zegoen lobbytxo feministarik.

      Behintzat gorputza zeharkatzen digun zerbait edukitzea mingarria da, baina egiazkoa da. Eta sorkuntza hortik elikatzen den aldetik, eta konpartitua bada eta gero eta jende gehiagok errekonozitzen badu… Gero horri nahi diozun forma eman diezaiokezu, langai bihurtu, baita ere.

      Idazteko hautatzen dituen gaiei eta zergatiei buruz galdetuta, “inporta” zaionari buruz idazten duela esaten du:

      Mugitzen nauenari buruz. Eragiten nauenari buruz. Hunkitzen, haserretzen, mintzen, eszitatzen, alteratzen nauenari buruz... Askotan oso mentala izan arren, motibatzen nau nire gorputzean erreakzio bat sortzen duenean.

      Eta idazten ari denean tabakoa, kafea eta ordularia ditu bidelagun. Momentu horietan eszitaturik sentitzen da, grinatsu, anbiziotsu eta kontzentraturik, baina, aldi berean, lasai. Idazten ari den garaietan, baita idazten ari ez den momentuetan ere, “misio inportante” bat betetzen ari balitz bezala sentitzen dela aitortzen du barrez. Orduak eta orduak eskain diezazkioke esku artean duen horri, dokumentatzen eta idazten, neke amiñirik sentitu gabe. Horren ifrentzua da idazteak insomnioa dakarkiola:

      Jenisjoplin idazten ari nintzenean nire buruari baimena ematen nion jaikitzeko goizeko bostak ezkero. Orduan ni ohera sartzen nintzen pentsatuz, desiratuz, noiz argituko zuen. Lauzpabost ordu lo eginez gero jaiki egiten nintzen, eta idatzi egiten nuen, zortziak arte. Umeak jaiki, goiza idazten pasa eta arratsalde osoa umeekin edo bertso saioa... Eta horrela urtebete. Idazte prozesu guztia ez dut berdin bizitzen. Normalean hasten naiz poliki, baina ikusten dudanean badagoela..., ahalik eta onena ateratzen saiatzen naiz. Hastapenetan nagoenean, ikusten dudanean bi urteren buruan edukiko dudala zerbait, poliki-poliki noa... eta hor oso plazenteroa izaten da, ez baitzaude hutsik, zerbaiten inguruan ari naiz, bila, gauzak azpimarratzen ditut, eta hori da jolas bat bezalakoa. Baina iristen da une bat esaten dudana, “bale, hau dena bildu dut” eta ja... Orduan dena da posible eta iruditzen zaizu kristorena egin dezakezula. Eta gero ja dago beste momentu bat... hasten zara egituratzen eta zure mugekin topo egiten.

      Amatasunak literatur jardunean eragindakoari buruz galdetuta, aipatzen duen lehenengo aldaketa autopertzepzioari loturikoa da: “Ama izan eta gero jadanik ez nintzen neskatila bat sentitzen”. Bestalde, idazle bat ama izaten denean erretiratu egingo den mamua dagoela uste du. Airean zebilen mamu horri desafioa bota zion ordea, eta ordura arte egon gabeko “toki” batetik ekin zion idazteari, indarrez beteta:

      Inork ez du ezer espero, eta orduan lasai nago eta hemendik bota dezaket, hemendik erditu dezaket, orain inor ez dagoela telefonoaren zain..., inkluso... ni haurdun gelditu nintzen 26 urterekin inork espero baino lehen... Jendea joaten denean zirrikituak aprobetxatzeko zera bat daukat... Eta aldi berean baita ere, “zer uste duzue, ezingo dudala?”, ba hartu, erronka bat.

      Dio, amatasunaren esperientziak eragin egin diola, ez soilik idazteko beharrezkoa den logistika lanari, baita ere idazteko manerari eta testuari berari:

      Esperientzia oso potentea den aldetik, eta sekula baino ardura gehiago eta negoziatu beharra bai bikotean, bai ez dakit zer..., uste dut helduago bihurtu naizela, eta lehen ez neuzkan esperientzia pila bat kudeatu behar izan ditudala, amatasunaren bitartez hainbat bizipen izan ditudala bestela ez hain azkar edo ez hain modu intentsuan edukiko nituzkeenak. Eta hori esango nuke islatzen dela.

      Idazteko behar duenaren inguruko ustea desidealizatzea ekarri dio, besteak beste:

      Desidealizatzea, adibidez, ordutegi aldetik-eta zer behar dudan idazteko. Euli-giro idatzi nuen arratsaldeko lauretatik seietara, hori zelako zaintzaileak haurra paseatzera ateratzen zuen tartea, hori zen zegoena. Jenisjoplin idatzi dut goizeko bostetatik eguerdiko 12:30era. Pixka bat esatea: hau da daukadana, eta zer egin nahi dut?: Idatzi! Logurarekin, dena delakoarekin, eta bai. Eta aldi berean, halako giroz aldatzeko eta aterrizatzeko..., umeak ere izan dira halako refugio bat... Umeak eta Eñaut baldin badaude, gauzak gaizki doazenean..., beteago nago. Nik asko bete dut sorkuntzaren bitartez nire hutsune existentziala, eta orduan, orain, familiak edo umeek funtzio hori ere betetzen dute.

      Bereizi egiten ditu haurdunaldiak eta amatasunak oro har bere bertso eta literatur jardunean izandako inpaktua:

      Kontua da bertsotan hain potentea dela... Zortzi hilabeteko egonda kantatu dut nik... Eta ondoren amatasunari buruzko gai pila bat kristoren begizuloekin nengoenean eta bizirauten, eta bitartean eskatzen dizute diskurtso bat inori ez diotena eskatu aurretik... Eta egia da orain agian nagoela momentu batean..., erditu berritan agian banuen horri buruz hitz egiteko beharra... Eta Jenisjoplin-en prozesua gehiago bizi izan dut..., nire mundua... Etxeko, umeen eta familiaren mundua hor utzi eta orain banoa aparteko toki batera.

      Berak landutako amen pertsonaiek ez dute antzekotasun handirik bere inguruko amekin, ezta bere ama errealitatearekin ere. Bere pertsonaia gehienak ama baino alaba direla dio, eta amatasunetik baino alabatasunetik idatzi duela konturatzen da:

      Esango nuke amatasunarekin, erotikarekin eta sexualitatearekin egiten dugun bezala, errepresioa praktikatzen dugula idaztean. Gure bizitzako alor batzuk errepresentatzen ditugu benetan errealitatean bizi duguna baino bozgorailu handiagoarekin, eta beste batzuk aldiz estutzen ditugula... Nik ez dakit jendearen bizitzan erotismoak duen pisua zenbatekoa den, baina pentsatzen dut literaturan agertzen dena baino handiagoa dela.

      Gizonek idatzitako literaturan eta emakumezkoek idatzitakoan gauza ezberdinak baloratzen direla iruditzen zaio:

      Adibidez, gizonezkoengan goxotasuna baloratzen da, purpura ez bazara eta abusatzen ez baduzu; eta emakumezkoengan gogortasuna, seriotasuna, zehaztasuna, gordintasuna, taxuzko gauzak esatea, gauza sozialetan arakatzea, txikikeriatan ez ibiltzea, politika hizki larriz, atrebitzea...

      Kontraesanak sortzen dizkion kontua da. Izan ere, Aulki-jokoa eleberriak sentipen gazi-gozoak sortzen dizkio. Merkatuan harrera oso ona izandako liburu honetan (12.000 aletik gora saldu dira) hiru emakume dira narratzaileak, eta elipsi eta sinbolismo handien bidez, beraiek dira Gerra Zibileko istorio puska baten berri ematen dutenak. Liburu “goxo eta femeninotzat” dauka:

      Konturatzen naiz, irakurleren batek goraipatzen didanean nik sentitzen dudala ez dela irakurle ona, nik neuk gutxietsi egiten dut nire liburua. Uste dut, garai hartan, ez nekiela gauza batzuk beste modu batera egiten eta hala egin nituen; arma horien bitartez nire hutsuneak ezkutatzen saiatu nintzen, denok egiten dugun bezala, baina badagoela baita ere, femeninoarekiko gutxiespen hori, niri ere, nolabait ere, sartzen zaidana.

      Bere burua euskal literaturaren barruan kokatzeko eskatzen zaionean, zalantza egiten du. Uste du, jende batek izan dezakeela sentsazioa merezi baino arreta gehiago daukala, eta horrek azkura eragiten duela; baina era berean argi dauka, egon badauden arren merezi baino arreta gutxiago duten idazleak, ez dela bere, edo “emakumezko idazle”en erruz. Izan ere, errezeloa du behar baino zabalduago dagoen iritzia dela: emakumezko idazleek merezi baino espazio gehiago hartzen dute, emakume izate hutsagatik.

      Bestetik, Jenisjoplin nobela idatzi ondoren konturatu da “gehiago kotizatzen duela merkatuan”:

      Iruditzen zait ez garela asko emakume nobelagileak, gai sozialak eta politikoak ere ukitzen dituelako... Nobela luze samar bat, konparatuta Aulki-jokoa-rekin... Eta tamaina... Tamainak inporta du. Ez da tamaina bakarrik, egin ditut lehen egiten ez nituen gauza batzuk, adibidez, asko dialogatu dut..., eta gure literaturan ez da hainbeste egiten.

      Lehenengo aldiz 2017an egon zen Durangoko Azokan Susa argitaletxeko standean bere liburua saltzen. Prozesu luze baten ondorioz hartutako erabaki kontzientea izan zen: “Erabaki nuelako nire nobela eta nire istorioa defendituko nituela amaiera arte. Ez nintzela kikilduko”. Eta on egin dio “ereindako uzta jasotzeko ausardia eduki izanak”. Ahalduntzearen parte izan da, pertsonala eta kolektiboa:

      Ni Aulki-jokoa-n oso bakarrik sentitzen nintzen, eta orain ez naiz sentitzen. Sentitzen ditut idazle konplizeak, bertsolari konplizeak eta ez idazle ez bertsolari ez diren feminista konplizeak euskalgintzan eta inguruetan.

[8] Bibliografia laburra:

            Aulki bat elurretan (2007)

            Aulki-jokoa (2009)

            Euli-giro (2013)

            Jenisjoplin (2017)

[9] Zaldua, Iban:  “Hamasei aholku Erasmus literatura idazteko”, https://eibar.org/blogak/volga/hamasei-aholku-erasmus-literatura-idazteko, 2009-03-05.

[10] Sarasola, Beñat: “Liburuak geratzen zaizkigu”, Berria, 2009-04-19.

[11] Orgasmus, Askoren Artean, Txalaparta, 2010.

[12] Argia aldizkarian argitaratzen zen atal baten izena da. Galarraga, Aritz: https://www.argia.eus/astekaria/docs/2297/pdf/4.pdf, 2011-11-06.

[13] Jimenez, Irati: “Dena emakumea euskal literaturan”. Gara, 2011-11-19.

PUNTU ETA APARTE

      Literatur sistema handiagoa den eta patriarkatu kapitalista dei diezaiokegun sistema baten baitan ulertu behar da, eta sistema erraldoi horrek bere menpean hartzen dituen gorputzak modulatzen dituen modu berean modulatzen ditu literatur sistemak idazleen gorputzak ere.

      Egilea produktu historiko eta testuala denez, bost idazle hauek garai, giro eta eskualde ezberdinetakoak izan arren, beraiekin hitz egin eta gero ikusi dut badaudela errepikatzen diren alderdiak, sistemak modu zehatz batean eragiten baitie guztiei emakumezko eta idazle izate hutsagatik. Honela, generoari datxekion ardatza azaleratu nahi izan dut, zeina historikoki eta testualki irakurri behar den, hau ere. Ugariak dira lastak eta idazteko ordaindu beharreko peajeak. Sotilak bezain sakonak emakumezko idazle batek hartu beharreko posturak bera egile gisa irakurria eta bere literatura literatura gisa irakurria izateko, bazterrean eta bazterreko ez gelditzeko. Ez da harritzekoa beraz, baldintzapeko askatasun egoera honetan, patroiak, dinamikak, asmoak, usteak, gatazkak, intuizioak, beldurrak, zalantzak, minak, ametsak, hautemateak, posturak, konplizitateak, gaiak, estrategiak eta arazoak errepikatzea.

      Zortzi multzotan sailkatu ditut haien idazle gorputzetatik behin eta berriz hautemandakoak. Idaztea eszenara sartzea bada, atzemandako patroi eta dinamika horiek eragin zuzena izango dute idazleen gorputzetan eta hauen postura literarioetan, kanpora begirakoan (beren gorputzaren bidez ematen duten irudian), zein barnera begirakoan (testuaren bidez ematen duten beren buruaren irudian). Posturaren prismaren bidez existi daiteke bakarrik pertsona bat idazle moduan, eta hala, idazle orok, bere egile irudiaren inguruan duen pertzepzioak baldintzatuta sortuko du berea, kontzientzia maila handiagoarekin edo txikiagoarekin.

APALTASUNERAKO DEIA

      Horixe da munduak itzuli diena idazle gisa eszenaratu direnean.

      Arantxa Urretabizkaia idazlearen eta Arantxa Urretabizkaiaren arteko arrakala ikus daiteke oraindik Urretabizkaiak “tarteka liburu bat idazten duen pertsona” gisa deskribatzen duenean bere burua. Zein idazle ez da tarteka liburu bat idazten duen pertsona? Tarteka liburu bat idazten duenaren eta idazlearen arteko aldea ez al dago egiletasunaren baitan?

      68ko belaunalditik kanpo kokatu izanak, egiletasuna kendu baina bitxikeria estatusa eman dio, bere lana isolatuz, ohikoa dena, bestalde, gizonezkoak nagusi diren esparruetan: emakume bakar baten lana onartzen da, ondasun urria baita. Laura Mintegiren kasuan, inguruak “bizio pribatutzat” jo du idaztearen aldeko hautua, eta sari bat jasotzeko jendaurrean idazle gisa agertu zeneko “harrokeriaren” ondoko zigorrak arrastoa utzi zion; hura gutxi ez eta etxean ere jaso zuen zentzagarria: bera etxekoandre bat zen, alkandora lisatzailea; azkar ikasi zuen, bai etxekoen aurrean eta bai besteen aurrean arrakasta zekarkioten gaitasunak disimulatzen eta apala izaten. Miren Agur Meabek eskertzen du etxekoengandik apaltasuna balio bezala jaso izana, baina ez du ahazten balio horren ifrentzua zein den: “zure buruarekiko konfiantza lapurtu ahal dizu”. Karmele Jaiok, bere burua euskal literaturaren historian kokatzeko eskatutakoan “kate baten barruan” kokatu du, emakumezko idazleentzat ateak irekitzen ari zireneko horretan, ez egile indibidual eta bakan moduan. Uxue Alberdiri telebistan egin zioten lehenengo elkarrizketan, hain zuzen ere, horixe leporatu zioten: idazlea izateko gogo nabarmenegia; eta bere burua euskal literaturaren historian txertatzeko eskatuta, erantzun du jende batek pentsa dezakeela ez dagokion tokia betetzen duela. Azken honek, gutxika-gutxika, idazle gisa gero eta autoritate handiagoa sentitzen duen arren, kontziente da jendearen aurrean onartua izateko inteligentzia eta talentua erakusteko bulkada izan ohi duela, ukazio batetik abiatuko balitz bezala. Karmele Jaiok aipatzen duen argazkilarien aurrean burua makurtu behar horretan laburbil liteke agian apalkeria fortzatu hau.

FESTARA GONBIDATUAK

      Eszenara sartzea baldin bada idaztea, ia denak sartu dira gizonezkoren batek lagunduta: Arantxa Urretabizkaiak Ramon Saizarbitoria eta Ibon Sarasola aipatu ditu argitaratzera bultzatu zutenen artean, eta azken honen aholkua bilatu du urte askoan zehar; Laura Mintegik gizonezkoen onarpen beharraren aferarekin katramilatu izana aitortu du, izan etxean izan jendaurrean aritu denean; Miren Agur Meabek Jon Kortazar eta Adolfo Arejita aipatzen ditu bere lehenengo plazaratzearen sustatzaile, eta idazle titulua eman zion bigarren plazaratzea Gorka Arreserekin lortzen du; Karmele Jaioren lehen irakurlea Xabier Mendiguren da, eta argitaratzera bultzatu zuena Edorta Jimenez; Uxue Alberdiren kasuan, Harkaitz Canoren gutuna mugarria izan zen bere buruarengan sinesteko orduan, eta aita, Andres Alberdi, da bere testuen zuzentzailea eta lehen irakurleetako bat.

      Aita pontekotza hori gabe idazle batzuen lanak bidean geldituko ziren agian, eta beste batzuk ez ziren inoiz idazle izango, ez behintzat egile edo autore. Alta, aita pontekotzak ere sor ditzake loturak, zorrak, menpekotasunak, hierarkia faltsuak.

      Aipagarria da, akaso, bostetako bakar bat ere ez dela literatur talde bateko partaidea izan, eta ezta ere, taldera iritsi gabe, inongo zalditeriatakoa.

MISIOA

“Baimentzen dizkiguten goseak / baizik ez zaizkigu geratzen / gure farola sakratuen argitan / jarraitzea promestu dugun dena delako maparen arabera / plazerak traizio egingo digu / egin beharrekoa egin ezean / nahiz eta / ez dugun egin nahi / ikusi harri etsaia bidea egiten, erretiroan / plazer edo pozik gabe / beste aldera begiratzen dugu / gure ametsak egia bihurtzen direlarik / gure esku odoltsuek historia zeharkatzen dutelarik / idatziz / etorri gara / egin dugu / egitera etorri ginena”, dio Audre Lorderen poemak [Sakrifizioa], Danele Sarriugarteren itzulpen[14] ederrean.

      Gonbidatua izatearen sentipena gainetik kendu ezinda agian, baina bostek erakutsi dituzte orotariko traben, zailtasunen, bazterketen, laidoen, isiltze ahaleginen eta jazarpenen aurrean tema, tinkotasuna, zuhurtzia, ardura, duintasuna eta pasioa, haur-gazte denboretatik hasi eta gaurdaino. Uxue Alberdik misioa deitzen dion horri, Karmele Jaiok “egin behar duena egitearen segurtasuna” esaten dio eta kasik hitz berberak erabiltzen ditu Miren Agur Meabek idazten ari denean sentitzen duena adierazteko: “Egiten ari naiz egin behar dudana”. Alberdiri haur garaitik datorkio hitzarekiko lilura, eta emozioak ez ezik, argudioak taxutzeko tresna izan du; Jaiok, hamazazpi urterekin idazten hasi zen arren, handik hamar urtera argitaratu zuen bere aurreneko liburua; Laura Mintegi 10-12 urterekin hasi zen poesia idazten, eta 15ekin barneratu zuen idatziz jarraitu behar zuela aurrera; Arantxa Urretabizkaiak idazten zuenik ez zekien inork, eta sariketa bat irabazi eta bere izena publiko egin ondoren ere, gertukoenek lanak izan zituzten pertsona hura idazlea zela sinesteko; Miren Agur Meabek betidanik izan du bere burua idazletzat, baina jakin badaki hori ez dela nahikoa: “besteek aitortu behar dute”, aitortza hori berrogei urterekin etorri zitzaion, mordoxka bat liburu argitaratu eta gero.

      Misioaren sentimendu zoroaren seriotasunik gabe nekez iritsiko ziren iritsi diren tokietara. Horrek adierazten du, bi aldiz zoro eta bi aldiz serio izan behar izan dutela idazten jarraitu ahal izateko edo, zehatzago esanda, idazle izateko. Oztopo eta zailtasun erantsi hauen aurrean amore eman dutenak zenbat izan diren ezin jakin.

FEMINISMOAREN ARGIA

      Itzaletan zergatik zeuden ulertzeko. Arantxa Urretabizkaiak nerabezaroan irakurri zuen Simone de Beauvoirren autobiografia, eta ordura arte auto propioa eta honek zekarren independentzia bere zerumugatik kanpo egon arren, harrezkero ulertu eta barneratu zuen berak ere eskubide guztiak merezi zituela. Miren Agur Meaberi argitaletxeko lanean parekidetasunaren zehar-lerroa kontuan eduki behar izateak, batetik, eta Skolastikaren eskutik ezagututako literatur kritika feministak, bestetik, mundu zaharra zalantzan jartzea, emakumezko idazleen lanak berrinterpretatzea, sistema patriarkalaren aldamioak bistaratzea eta ahizpatasuna ekarri zizkion, besteak beste. Karmele Jaio, protagonistak gizonezkoak ziren munduan Bestea sentitu zen lehenik, eta bere haragitan bizitako ezinegonari teorialari feministek jarri zioten hitza, Simone de Beauvoirrek eta Kate Millettek. Uxue Alberdiri, aldiz, kontrara gertatu zitzaion: txikitatik feminismoa presente egon den etxe batean hezitakoa, plazara irten arte ez zuen gorputz osoarekin ulertu feminismoa zer zen eta zein biolentziatatik babesteko balio zuen; denborarekin, balio izan dio plazan gertatzen zitzaizkionen inguruan teorizatzeko, baina baita ere bereak zoro baten pentsakizunak ez zirela ulertu, konplizeak aurkitu eta bakarrik ez borrokatzeko. Laura Mintegik harreman kontraesanezkoa du feminismoarekin: urte luzez ez du bere burua feministatzat izan, berak ezagututako mugimendu feminista biktimista iruditzen baitzitzaion, eta Mintegik ez du sekula muga edo ezinezkorik onartu emakume jaio izanagatik.

      Bostek bilatu dituzte moduak emakumea eta idazlea izateak ekarritako arazoak bideratzeko, konplizitate eta jarraikortasun maila ezberdinekin. Meabek, Mintegik eta Urretabizkaiak Euskal Emakume Idazleen Lantaldearen bileretan parte hartu zuten; Jaio Emakundeko komunikazio arduraduna da; eta Alberdik bertsolaritzaren eraldaketa feministaren alde lanean dihardu.

GORPUTZAREKIN BORROKAN

      Postura literarioaren markak gorputzetan haragitzen dira; eta hala, egoteko, performatzeko eta egoera historikoak birsortzeko tokia dira gorputzak. Ez da harritzekoa, beraz, jakitea denek izan dutela harreman gatazkatsua esleitutako generoarekin, baina batez ere Urretabizkaiak eta Mintegik: hauentzat neska jaiotzea tragedia izan zen; garaiak ere izango zuen eragina gorputza hautemateko moduan. Urretabizkaiari gorputz berriarekin adiskidetzea kosta egin zitzaion bitartean, Mintegik bere burua maskulino gisa deskribatzen du. Biek ala biek nolabaiteko mesfidantza adierazten dute gorputzari buruz mintzatzeko eskatu nienean. Muturrekoagoa da Mintegiren kasua, honek gorputza ukatu egiten baitu.

      Jaiorentzat eta Alberdirentzat ere ekarri zuen buruhausterik nerabezaroan: lehena arrotz sentitzen zen aldatzen ari zen eta emakume etiketarekin izendatuko zuten gorputz hartan, bigarrenak ezinegona zuen bere gorputza ez zelako nahikoa azkar aldatzen ari.

      Meabek etekin literarioa eta sinbolikoa atera dion identitate marka jakin baten jabe da eta gorputza ezagutza tresna gisa erabili izan du aspaldidanik, baita identitatearen bilaketari lotuta ere. Gorputzari loturik bizi izan dituen aldaketa garrantzitsuenak (begiaren galera, haurdunaldiak eta menopausiak) erresistentziarik gabe onartu ditu, izan ere gorputza kode alternatibo bat aldarrikatzeko erreminta da berarentzat.

      Urretabizkaiak eta Mintegik argi bereizten dituzte burua eta gorputza, adimena eta edertasuna. Biek aipatu dute ez dutela gorputza presente sentitzen idazten ari direnean, nahiz eta Urretabizkaiaren kasuan, adibidez, aitortzen duen beldurra eta biluztasuna sentitu izana, bere gorputz erreala inplikatuta egon den garaiari buruzko testigantza-kronika (Bidean ikasia) idatzi ondoren.

      Jaiok eta Alberdik gertuagoko harremana dute gorputzarekin idazten ari diren momentuan, gorputzaren inguruan gehiago pentsatutakoak direla dirudi, eta konfiantza handiagoa erakusten dute harekiko, batez ere Alberdik, zeinaren diskurtsoa eratzeko langai eta lan-tresna inportantea den. Meabek erabateko inplikazioa aipatzen du idazte uneari lotuta; ez ditu adimena eta gorputza bereizten, ez arrazoia eta emozioa, ezta logika eta intuizioa ere, dimentsio guztiek bat egiten dute Meaberen azalpean.      Edonola ere, bostak bat datoz alderdi batean: idazteak eta sortzeak bizirik sentiarazten ditu, boteretsu eta batzuetan jainko. Urretabizkaiaren kasuan idazteak bizirautearen eta bizitzearen arteko aldea markatzen du, Mintegi idatzi ezean hilik sentitzen da, Jaiok ezin idaztearekin lotzen du pairatzen duen gaitz autoimmunea, Alberdik gorputzean erreakzio bat sortzen dionari buruz idazten du maiz.

BORROKAREN AURREAN NEUTRAL

      Urretabizkaia, Mintegi, Jaio eta Alberdi bat datoz: ezin dute jendaurrean femenino edo femeninoegi agertu. Batzuentzat ez da lan handia, beste batzuentzat kontzienteki hartutako posturaren parte da: gona motzarekin edo belarritako nabarmenegiekin agertuz gero ez dute entzungo esaten ari direna, ez dute sinetsiko irakurriko dutena. Meabe aldiz leial zaio bere estiloari, txukun joatea gustuko du, berdin dio nora eta zein roletan, eta ez du generoari loturiko moldaketarik detektatu bere jardunean, ez idazle bezala ari denean ez bestela ere, eta liburutik liburura jendaurrean ematen duen itxuran egon daitezkeen aldeak begiari loturikoak dira.

      Arantxa Urretabizkaiak dio itxurari aparteko arretarik eskaintzen ez diola, sumindu egiten da inork bere adinaren inguruan ustez lausengatzen duenean, berak indarra idazletzan jarri du, eta hortik etor dakizkioke lorerik ederrenak. Ilea urdinduta eramatearen erabakiaren atzean gogoeta ideologiko oso bat dago, eta, ondorioz, aldarri ideologiko bat ere bada ilea natural eramatea. Edonola ere, señora itxura izateak izutu egiten du, guztiz azaldu gabe zein karga duen estereotipo horrek. Laura Mintegi gizonezkoen arropa-dendetan jantzi izan da maiz, eta argi dauka itxuran eta janzkeran neutraltasuna duela helburu. Kasu honetan, andrearen estereotipoari egin nahi dio itzuri: zaurgarritasuna, hauskortasuna, segurtasun gabezia ordezka ditzakeen horri. Ez luke nahi itxurak intelektua edo mezua estaltzerik, eta konturatzen da diskrezioaren lanketa erabili duela autobabeserako. Karmele Jaio pertsona eta Karmele Jaio idazlearen artean dagoen aldea da, idazle maskara jarri ondoren seguruagoa, irekiagoa eta autoestimu handiagoarekin sentitzen dela. Edonola ere, berak ere neutraltasunaren bila egiten du: nahiago du idazle agertu guapa agertu baino. Uxue Alberdik, bere bulkadaren kontra akaso, eta feminitate marka agerikoegiekin jendaurrean agertzeak ekarri izan dizkion arazoek zentzatuta, gero eta gehiago bilatzen du soiltasuna eta neurritasuna.

      Polit agertu nahiak ez ditzala sinesgarritasuna eta talentua estali.

      Denek aipatu dute argazki saioetan sentitu izan ohi duten tentsioa: idazleek beraiek kontrolatu nahi dute emango duten irudia, eta ez alderantziz. Urretabizkaiak, adin batetik aurrera, elkarrizketak baino gogo biziagoa du ateratzen dizkioten argazkiak kontrolatzekoa; Mintegi alienaturik eta ezdeus sentitzen da argazkilarien aurrean; Meabe jendaurrekoan gustura sentitu ohi den arren, argazkilarien aurrean jartzea gutxien gustatzen zaion partea dela aitortzen du; Jaiok eta Alberdik behin baino gehiagotan aipatu dute irri egiteko argazkilarien eskaera: argi daukate gizonezko idazle bati eskatuko ez lioketen zerbait dela.

      Bost idazletik lauk gorputzetik feminitate markak ezabatzerainoko presioa aipatu dute. Eutsi al dakioke presio horri presio hori corpusetara, literaturara lerratu gabe? Poemez, ipuinez, nobelez, iritziz.... osaturiko corpus literario hauek ukigabeko eremua izan daitezkeela sinetsi nahi al dugu? Kasualitatea ala kausalitatea da neutraltasun nahi edo behar horri itzuri egin dion idazle bakarrak, Meabek, gorputza identitate eta ezagutza tresna, literatur gai, autoerretratuen eta liburu osoen harrobi bilakatu izana? Ezkutatu edo lehen-planora ekarri?

MERIENDA USAINA

      Espero bezala, amatasunak inpaktu handia eragin die, bai gorputzean, bai corpusean, bai bizimoduan, bai idazletzan eta baita egile posturan ere; areago, beren bizitzetan mugarria izan den esperientzia izan da. Bosten gorputzetan gertatu diren aldaketei buruz galdetuta, denek aipatu dute ama izan zireneko garaia eta denek aipatu dute amatasunak idazketari eskaini behar zaion denboran eragin izana, larritasun maila ezberdinekin.

      Mintegiren kasuan, haurdun zegoela sentitu zen lehenengoz gustura bere gorputzean eta bere gorputzarekin; Meabek izandako bost haurdunaldiek gorputzean utzitako markak izan ditu mintzagai, baina baita amatasunak ekarritako inspirazioa eta betetasuna ere; Jaiok, ordea, gorputzaren ausentzia aipatu du, amatasunak besteen gorputzez arduratzea ekarri baitzion, berea ahaztuz, baita kontzentrazio galera ere, zeina oraindik ez duen errekuperatu; Alberdik, bere buruaren autopertzepzioan ekarritako aldaketa aipatzen du: neskatila izateari utzi zion.

      Amatasunaren ondorengo logistika arazoak izan dituzte mintzagai: gehienek aipatu dituzte norberaren gelaren faltak edota norberaren gela okupatuta egoteak idazteko ekarri dizkien zailtasunak. Alde honetatik, Urretabizkaiaren kasua litzateke gogorrena: urte askotan ezin idaztea ekarri zion, eta hala ere inoiz ez du logistika arazo hauei buruz inongo gizonezko idazlerekin hitz egin. Mintegik, hiru jardun txirikordatu behar izateak ekarritako estresa du aipagai: profesionala, idazletza eta amatasuna, nahiz eta bere kasuan presioak idazten laguntzen dion. Meabek, semea artean txikia zela, senide nagusiagoez arduratu behar eta nekea, kontzentrazio galera eta idazteko denbora falta ekarri zion aroa aipatu du. Jaiok presioa izan du hizpide: idazten ari denean egin behar duena egiten ari deneko bake sentsazioa eta egin behar duen hori egiteko daukan denbora apurrak sortzen dion larriduraren arteko talkatik etorritakoa. Alberdik, idazteko antolaketa berria eta etengabeko negoziazioa aipatu ditu, eta esperientzia indartsua den aldetik, testuan eta idazteko maneran izandako eragina azpimarratu ditu. Gainera, ia denek esan dute, beharrak edozein tokitan eta edozein momentutan idaztera eraman dituela, idazteko behar denaren inguruko idealizazioa burutik kenduz.

      Mintegik uste du, amatasunak estatus eta sinesgarritasun galera ekarri ziola plaza publikoan ari zenean; Alberdik, idazle diren amen inguruan egon ohi den mamuak izutu beharrean indarra eman ziola aitortu du, eta beragandik ezer espero ez denaren askatasunarekin idazteko beta; Jaiok dio, jendaurrean idazle bezala ari denean, haurrak gertu egonez gero gorputza eta ahotsa aldatzen zaizkiola eta infiltratuta daraman ama horrek idazle posturak ematen dion boteretxoa lausotzen diola. Meaberentzat, semearen haurdunaldia, garai emankorra izan zen literaturari zegokionean ere, aldiz, kontu handiz neurtu zuen garai hartan idatzitako poemen argitalpenaren egokitasuna, hainbeste, ezen eta idatzitako guztietatik bi baino ez zituen jaso idazle gisako aitormena ekarriko zion Azalaren kodea liburuan, garai hartan amatasuna aldarrikatzea ildo zaharrekiko segida irudikatzea zekarrelako, eta ondorioz, sinesgarritasun galera, segurki.

      Orokorrean ez dute gustuko idazle gisa ari direnean amatasunaz galdetzea, idazle aitei aitatasunaz galdetzen ez zaien moduan, kolpetik esparru intimo horretara salto egiteak autoritate galera dakarrelako, idazle bakan izatetik ama generiko izatera igaroz. Edonola ere, egin izan dieten galdera da, zuzen ez denean zeharka, “nola egiten duzu denera iristeko?” edo “nola moldatzen zara idazteko?”, inplizituki auzitan jarriz, batetik, ama onak diren, eta bestetik, idazle onak diren, eta ondorioz iradokiz biak bateraezinak direla.

“BOTANIKA DA!”

      Askok beraiei buruz duten aurreiritzia oso presente duten bost idazle hauen iritziz, lehen mailako gaiak daude eta bigarren mailakoak, prestigiodunak eta banalak: lehenengoak historikoki gizonen eremuetara lotuta egon diren gaiak dira, bigarrenak emakumezkoenetara. Halaber, Meabek, Jaiok eta Alberdik uste dute gizonek idatzitako literaturan samurtasuna dohain gisa hartzen den maila berean hartzen dela emakumezkoek idatzitako literaturan akats gisa. Hala, emakumezkoen literaturan emakumearen estereotipoaren kontra eraikitako dohainak famatuko lirateke: gogortasuna, gordintasuna, ausardia, iluntasuna, zorroztasuna, seriotasuna. Meabek gaineratzen du emakumezkoek idatzitako literaturari eskatzen zaiola emakumezko pertsonaiak erdigunean jartzea eta ni pertsonaletik ni kolektiborako zubiak eskaintzea. Halaber, ohartarazten du emakumezkoek idatzitako literaturan, gizonezkoek idatzitakoan ez bezala, joera handia dagoela arrasto autobiografikoak bilatzeko.

      Agian horregatik jartzen dira erne, kazetariek haien bizitza pribatuaz eta domestikoaz galdetzen dietenean edo kritikariek haien biografiaren alderdi pribatuak edo domestikoenak ekartzen dituztenean kritikara; agian horregatik galdetzen zaie haien bizitza pribatuaz eta domestikoaz edota ekartzen biografiaren alderdi pribatuak edo domestikoak kritiketara: estereotipotik ihesi egiten dute batzuek, estereotipoaren bila beste batzuek. Izan ere, gehienek aipatu dituzte kritika batzuk, zeinetan emakumezko izateak eragina izan duen haiek idatzitako liburuari begiratzeko maneran.

      Urretabizkaiak, Mintegik, Jaiok eta Alberdik presente daukate honek haien postura literarioari eta, azken buruan, testuari eragiten diola, testu baten funtzionamendua aztertzerakoan, testua historikoki eta sozialki kokatutako esanahi baten eraikuntzan parte hartzen duten elementu bat gehiago baita. Agian horregatik du nahiago Arantxa Urretabizkaiak kanpora begiratu, bere bizitza ez interesgarria lehengai gisa erabili baino; agian horregatik ematen dio pudorea nia erabiltzeak edo oroitzapen pertsonalez hitz egiteak; agian horregatik haserretzen da kazetariak lorategiekiko bere pasioari iseka egiten dionean; agian horregatik jartzen du Laura Mintegik hainbesteko kontua idazten ari den bitartean gorputzean gertatu zaiona nabaritu ez dadin, gertatutakoa katarroa edo haurdunaldia izan; agian horregatik zaintzen du hainbeste ematen duen itxura; agian horregatik iritsi da gorputza ukatzeraino; agian horregatik kokatzen du Karmele Jaiok bere burua emakumezko idazleen artean, bere burua euskal literaturaren historiaren barruan kokatzeko eskatutakoan; agian horregatik ardura zaio gero eta gehiago hurrengo prentsaurrekora nola jantzita joan; agian horregatik saiatu da orekatzen Uxue Alberdi nobela samurrek berari buruz eman lezaketen irudi gozoa ipuin-bilduma lehor eta ilunago batekin edota karga sozio-politiko handiagoko nobelarekin; agian horregatik idazten du Meabek gorputzetik, gorputzarekin eta gorputzaz, ezabatu ezin den marka aldarri bilakatzeraino.

Hendaian,
Euskaltzaindiak plazandre[15] sarrera
hiztegian jaso duen urtean.

[14] Audre Lorde, Munduko Poesia Kaierak, Susa, 2016.

[15] Ketchup, kebab, in vitro, mamografia, muesli, pederastia, porno, reggae, twist, tzotzil eta zigala-rekin batera, besteak beste.

BIBLIOGRAFIA

Alonso, Idurre. (2010). Erdigune literarioak irakaskuntzan. Bilbo: EHU.

Azurmendi, Nerea. (2014). “Axola al dio kopuruak?” in Genero ñabardurak lerro artean. Hegats, 42.

Barthes, Roland. (1973). Le plaisir du texte. Paris: Seuil.

_ _ _ _ _ _ _ _ _ (2005). “La muerte del autor” in [sarean] http://maxicrespi-literal.blogspot.com/2005/04/roland-barthes-la-muerte-del-autor.html. Maximiliano Crespi, Buenos Aires, 2005eko apirilean, [2010eko abenduaren 8an ikusia].

Butler, Judith. (1988). “Performative Acts and Gender Constitution: An Essay in Phenomenology and Feminist Theory”. Theatre Journal, 40 (4), 519-531.

Egaña, Ibon. (2014). Izan gabe denaz: hogeita hamar urte hedabideetako euskal literatur kritikan. Donostia: Utriusque Vasconiae.

Esteban, Mari Luz. (2008). “Etnografía, itinerarios corporales y cambio social: apuntes teóricos y metodológicos”, in La materialidad de la identidad. Donostia: Hariadna.

Foucault, Michel. (1969/1983). “¿Qué es un autor?”, 2015eko martxoaren 7an berreskuratua http://disciplinas.stoa.usp.br/pluginfile.php/322637/mod_resource/content/1/foucault.pdf-tik.

Gopegui, Belen. (2009/2011). Tiroa kontzertuaren erdian. Tafalla: Txalaparta.

Lasarte, Gema. (2010). “Protagonista femeninoen ezaugarriak eta bilakaera euskal narratiba garaikidean”. (argitaratu gabeko tesia), [EHU/UPV].

Martens, David; Reversau, Ana. (2012).“Figurations iconographiques de l’écrivain” [dosier monografikoa]. Image and narrative, 13/4.

Maingeneau, Dominique. (2015). “Escritor e imagen de autor”. Tropelías. Revista de Teoría de la Literatura y Literatura Comparada, 24 (2015).

Meizoz, Jerôme. (2007). Postures littéraires. Mises en scène modernes de l’auteur. Geneva-Paris: Slatkine Erudition.

Olaziregi, Mari Jose. (1999). “Intimismoaz haraindi: emakumezkoek idatzitako euskal literatura”. Oihenart, 17, 1-75.

Plante, Christine. (2015). La petite sœur de Balzac. Essai sur la femme auteur. Lyon: Presses Universitaires de Lyon.

Perez Fontdevila, Aina; Torras Frances, Meri. (2015). “La autoría a debate: textualizaciones del cuerpo-corpus (una introducción teórica)”. Tropelías. Revista de Teoría de la Literatura y Literatura Comparada, 24.

Preciado, Beatriz. (2011). “Cuerpo impropio. Guía de modelos somatopolíticos y de sus posibles usos desviados”. 2011ko azaroak 2-4 artean Sevillan burutako mintegia.

Rodriguez, Eider. (2014) “Escritoras vascas e intimidad: la maternidad negativa como instrumento para acceder al sistema literario”. (argitaratu gabe).

Russ, Joanna. (1971). “What Can a Heroine Do? Or Why Women Can't Write” in Susan Koppelman, Images of Women in Fiction: Feminist Perspectives (79-93). Ohio: Bowling Green University Popular Press.

_ _ _ _ _ _ _ (1983/2018). Cómo acabar con la escritura de las mujeres. Madril: Dos Bigotes.

Torrealdai, Joan Mari. (1997). Euskal kultura gaur. Donostia: Jakin-EEF.

Turner, Bryan. (1994). “Avances recientes en la teoría del cuerpo”, in C. Bañuelos Madera (koord.), “Monográfico sobre Perspectivas en Sociología del Cuerpo”. Revista Española de Investigaciones Sociológicas, 68, 11-39.

Urkiza, Ana. (2006). Zortzi unibertso, zortzi idazle. Irun: Alberdania.

Westmarland, Nicole. (2001): “The Quantitative/Qualitative Debate and Feminist Research: A Subjective View of Objectivity”. Forum: Qualitative Social Research 2 (1), art 13.

Zapata, Juan. (2014). (konpilazioa). La invención del autor. Nuevas aproximaciones al estudio sociológico y discursivo de la figura autorial. Medellin: Editorial Universidad de Antioquia.