IRATI MAJUELO ITOIZ

Hiria gure oinetan

Espazioaren irakurketa feministak
euskal literaturan

LISIPE

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2025 Irati Majuelo Itoiz

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

editorea: Jule Goikoetxea

Lehen edizioa paperean: 2025eko iraila

Edizio hau: 2025eko iraila

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Hitzaurrea

IRATI ZUBIA LANDA

      Iratik hitzaurre hau idazteko gonbita luzatu zidan egun berean bidali zidaten Bartzelonatik albiste absurdo bat. Antza, etxeko ezkaratzetik aulkiak atera eta auzokideekin hitz aspertuan esertzeko praktika debekatuko zuten. Bereziki herrietako señorei hainbatetan ikusi diegun praktika da hori, gazteleraz a la fresca egotea esaten zaion berbera. Gerora deskubritu nuen berri faltsua zela, bertako alkateak argitu zuenez, baina tira. Ordenantza urbanoek izan duten bilakaera ikusita, ez zait inozokeria iruditzen halakorik sinestea. Gainera, kalean lagunekin solasean biltzea praktika jazarria da gaur-gaurkoz. Bai Bartzelonan eta baita Euskal Herriko hirietan ere. Lagun taldea osatzen duten kideen azal kolore eta itxuraren arabera, beti ere. Liburu honek balio du hori azaltzeko ere. Zeren bai, literaturari buruzko lan bat duzu esku artean, baina ez hori bakarrik.

      Oier Guillanek seinalatu zuen hirien inguruko literatura azpigenerotzat har litekeela kasik. Lan honen izenburuak horixe iradoki zidan boteprontoan, alegia, hiriaren bueltako literaturaren analisi batekin egingo nuela topo. Eta hori ere bada Irati Majuelok egin duena, baina ez hori bakarrik. Euskal literaturako bost eleberri hartu eta hiriaren, errepresentazioaren, espazio publikoaren, bertako arau eta kontrolen eta horiexek transgreditzeko estrategia pertsonal zein kolektiboen inguruko gogoeta egin du. Eleberrietako pertsonaien, hainbat adituren eta bere ahots propioa tartekatuz. Mosaiko aberats bat izan da emaitza, mota askotariko ahots eta testuen konbinazio bat. Amablea bezain zorrotza. Ate batzuk danbatekoz itxi ditu eta beste batzuk, berriz, erdi zabalik utzi.

      Hala, eztabaida feministetan funtsezkoak diren kontuak agertzen dira hemen, esaterako: neutraltasun kontzeptua, publiko/pribatu dikotomia, lanaren banaketa sexuala, familia nuklearraz haragoko ahaidetasunak, espazioaren kontrola edota honen okupazioa. Hausnarketek ematen dute “debekatuta baloiarekin jolastea” kartelarekin hasi eta “kaleak, gauak, gureak dira” edo “nire lagunek zaintzen naute, ez poliziak” gisako lelo ezagunen inguruan pentsatzeko. Argi eta garbi literaturan zaletua, baina aditua ere bada autorea. Begirada transfeminista batetik (ezin zen bestela izan) kontatzen du esateko duena. Gehiegizko spoilerrik gabe, ekarri nahi ditut ariketa horretan zentralak iruditu zaizkidan pare bat kontzeptu, aperitibo gisa.

      Hiria da liburu honetako espazioa. Liburu transfeminista bat ez balitz, dekoratu gisa har zenezake hiria, elementu pasibotzat. Alabaina, hemen autorea hasieratik lerratzen da, irakurle. Argi esango dizu, hiriaren kasuan ere, ez dela existitzen espazio neutrorik. Horra, lehen danbatekoa. Begira, kalekumea naiz ni eta txikitatik irentsi ditut hirian ganoraz ibiltzeko bete behar diren arauak. Pentsa, udaltzainak etortzen ziren eskolara horietako askoren berri ematera. Gogoan dut nire lagun Sararen neba gaztea, zur eta lur, ez zuela ulertzen zer dela eta debekatzen ziguten peatonaletik patinetean ibiltzea patruila autoek bertatik pasatzerik bazuten.

      Hiriko eremuari “espazio publiko” deitu zaio maiz. Udal hauteskundeen eta eraikuntza enpresen iragarkietan, batez ere. Kaleaz dihardu “espazio publiko” terminoa ahotan duenak, baina oso toki zehatz batetik hitz egiten du. Izan ere, kontzeptu arauemailea da espazio publikoa, kalea deskribatu baino, kaleak nolakoa behar lukeen proiektatzen du. Lehen begi kolpean promesa erakargarri bat da. Peatonalizatuko dira lehen lokatzezko ziren bideak edo homogeneizatuko dira fatxadak elkarrekin konbinatu dezaten. Hesituko dira jardinak eta jarriko dira edateko baino luzitzeko balio duten iturriak. Gentrifikazioaren aurrean, TAO trafikoa ordenatzeko eta terrazak aisia kontrolatzeko. Finean, espazio publikoak kalea zibilizatuko du. Izan dadila txukuna, erosoa eta segurua denontzat.

      Promesa tranpatia da, ordea, edo, behinik behin, eusteko zaila. Batetik, denok ez garelako ez hiritarrak, ez berdinak. Bestetik, apaingarri dotoreenak ere ez dituelako estaltzen desberdinkeria oinarri duen sistema baten botere-harreman eta miseriak. Edo bestela, eman buelta bat Donostiako erdialdetik hurrengo gabonetan. Kaleak arauak eta kontrola behar ditu espazio publiko izan nahi badu. Eta ordena desiragarria —kapitalista, heterosexuala, zuria— asaldatzen duen pertsona eta praktika oro arrastoan mantentzea. Soilik orduan bilakatuko da kalea ganorazko espazio publiko eta, bide horretatik, inbertsoreentzat lurzoru.

      Hor sartzen dira jokoan paisaia urbano batean ia naturaltzat jotzen diren elementuak. Atera zaitez kalera, irakurle. Begiratu paretak, tabernetako toldo, plastikozko mahai eta aulkiak. Ikusiko dituzun kartelek zerbait erosteko edo arau bat betetzeko aginduko dizute. Horiek dira legez baimentzen diren mezuak. Aluaren Neska grafitigileak zera esan zidan behin: “Zergatik jar dezake hor Coca-Colak bere sinadura eta nik ez nirea?”. Ba hori.

      Horren aurrean, saihetsezina da galdetzea ea nork eta noren oinentzat jartzen dituen harlauzak hirietan. Galdera horri heltzeko, kaleko ibiltariei begira jarri da Majuelo. Horrela aurkeztuko dizkizu flâneur eta flâneuse-ak. Izenak arrotzak bazaizkizu, ez kezkatu. Aise harrapatuko duzu zertan den mobida.

      Flâneur-a XIX. mendeko industrializazio prozesuek konfiguratutako hirietan kokatzen den figura literario bat da; frantses literatura modernoan jaio eta berehala zabaldu zena. Hiri modernoetako paseante ideala da flâneur-a. Ibiltari bakartia, patxadatsua, eroso dabil hiribide zabaletatik. Jende oldean barrena galdu eta plazeretik zein jakin-minetik paisaia urbanoaren ertzak atzematen ditu. Berak du, antza, horretarako sentsibilitatea. Ideia bat egiteko, gabardina dotore bat jantzita irudika zenezake.

      Figura zinez liluragarria da, erakargarria oso. Hiriak bukoliko izan badaitezke, flâneur-aren ibilkeratik erromantizatu ohi dira. Hain zuzen ere, flâneur-aren begirada horri egin zaio gorazarre hiriaren eta hiritarren irudi inspiratzaileak bilatu direnean. Irudikatzeko istorio hunkigarriak Paris, Londres edo Madril bezalako hiri itogarri batean. Atzemateko istant preziatuak a priori seko estresatuta egon beharko luketen hiritarren atzean. Flâneur-ak bere anonimotasunari esker du zera berezi horiek apreziatzeko gaitasuna. Izan ere, flâneur-ak, horrela aurkeztuta, ez omen du ez gorputzik, ez identitaterik, ez presarik. Alabaina, spoiler: gorputzik gabeko subjektu bat aurkezten dizutenean, beti egon ohi da begirada maskulinoa tarteko. Ia automatikoa da.

      Hori horrela, Majuelok hasieratik finkatzen ditu ondoren garatuko dituen galderak. Pentsa dezagun, nork baimendu liezaioke bere buruari flâneur-aren patxada? Nor ibil daiteke hirian barrena begiratua (eta, beraz, epaitua) izan gabe? Zer gertatzen da bestelako gorputzen esperientzia urbanoekin? Nolakoa da bestelako begirada horietatik azaleratzen den hiriaren argazkia?

      Galdera horietan katramilatuta agertzen dira flâneuse-ak. Nik, hasiera batean, flâneur-aren ordezko femenino gisa irudikatu nuen flâneuse-a. Imajinatzen nuen XX. mendeko emakume europar eta gutxi gorabehera klase altuko bat. Gabardina beharrean bisoizko abrigoa soinean, saltoki eta galeria modernoetan. Gaur egun Inditexen dendak dituen hiribidean ibiliko litzateke. Oker nenbilen, ordea. Honetan ere berehala posizionatzen da Majuelo: flâneuse-arekin ere pauso bat haratago joateko premia aldarrikatzen du. Galdetzen du ea posible den flâneuse kuirrik, flâneuse disidenterik, bakarrik baino taldean doan flâneuse-rik. Eta ea, haien eskutik, nolakoa den literaturak hiriaz itzultzen digun erretratua.

      Orotariko flâneuse posibleak topatuko dituzu hemen. Ama langile dibortziatua, neska gaztea, bulebarretik baino, taberna zuloetan dabilena, militantea, errebeldea, zaurgarria, hanka egin duena, etxera bueltatzen dena. Horiek ezagutu ahala, etengabe kolpekatuko zaitu galdera honek: hiriak eskaintzen al die pertsona horiei modu gozagarrian ibiltzeko aukerarik? Autorearen ahotik entzun beharko duzu erantzuna, irakurle. Baina, badaezpada, hona hemen Jule Goikoetxeak utzi zigun pista bat: “Bakea ez da existitzen, feminismoa bai”.

      Liburu honetako punturen batean —ez dizut esango zeinetan— Joyce Carol Oates idazlearen galdera batekin egingo duzu topo: “Hiria testua bada, nola irakurri beharko genuke?”. Esku artean duzun dokumentu hau tresna baliagarria da ariketa hori egiteko; baina, alderantzizko ariketa ere gomendatuko nizuke. Ibilaldi baterako gonbita egingo dizu Majuelok lehen lerroan. Haren besoari eusteko aholkua da, irakurle, nik eman diezazukedan onena.

      Irakurri hemendik aurrera datozen hitzak ibilian, pasatu orriak zure oinkada propioak izango bailiran. Egin pausa eta bilatu esertzeko banku bat barrena mugitzen dizuten bidegurutzeetan. Zauriren bat ukitzen dizun kontzepturen batekin topo eginez gero, begiratu errepidearen bi alboetara aurrera segi baino lehen. Ostera, ez itxaron semaforoa gorritik berdera igaro dadin zirrara eta gehiagorako gosea pizten zaizunean. Konfiantzazko lagunari ukondotik heltzen diozun moduan, partekatu zure kideekin bertako esaldi eder eta beldurgarrienak. Egin zure Kat, Nagore, Gisèle, Añes eta izenik gabeko ama horren estrategiak. Ekarri gogora zuk zeuk kalea habitatzeko garatu dituzunak. Egin pintadak eta grafitiak ahaztu nahi ez dituzun orrien ertzetan. Finean, har ezazu liburu hau kalea bera bailitzan: azpimarratu, tolestu eta zirriborratu marjinak nahi adina. Ondo gordetzea merezi duten ideiez lepo dago-eta. Bidaia on.

2025eko uda

Sarrera

      Hau ibilbide bat da, proposamen bat, nobela batetik bestera paseatu ahala espazioaren inguruan gogoetatzeko. Izan ere, espazioa nola okupatzen dugun eta espazioan zehar nola mugitzen garen ez dira kontu ezdeusak. Ibili ahala behatuko dugu, hortaz, nolakoak diren bizi garen hiriak eta nola irudikatu ditugun gure literaturan, zertan eragiten digun espazio publikoaren eta pribatuaren dikotomiak, zein diren egokitasuna transgreditzeko baliatzen ditugun estrategiak, zein haien ondorioak. Hau da, espazioak bere baitan dituen botere inplikazioei, generoaren araberako antolamenduari eta arau patriarkalei jarriko diegu arreta. Espazioa ibiliko dugu, hala, egunez zein gauez, etxean eta kalean, lagunen babespean eta bidegurutzeetan zabaltzen diren aukerei adi. Espazioa ibiliko dugu eta gure gorputzetan antzemango dugu.

      Espazioa politikoa eta ideologikoa baita. Henri Lefebvrek azaltzen zuen, sarri zapaltzen dugun ingurune huts modura ulertzen badugu ere, objektiboa eta homogeneoa balitz bezala, espazio oro dela produktu sozial bat. Horrek esan nahi du ez dagoela espazio neutrorik, bizi duen gizartearen arrastorik biltzen ez duenik. Feminismoaren prismatik begiratuta, agerikoa da gure bizitzetan eragin zuzena dutela arrazoimen patriarkaletik diseinatu diren inguruneek eta horietan erreproduzitzen diren ideiek: horren adibide dira espazio pribatura zokoratzen gaituen feminitate eredua, gauaren eta festa-espazioen inguruko beldurraren diskurtsoak edota hainbestetan lekuz kanpo sentiarazten gaituen normatibitatea bera.

      Finean, liburu honek hitz egin nahi du espazioaz, eta bide batez, eta batez ere, gorputzez, horien zilegitasunaz eta zaurgarritasunaz, zaintza-lanez, desiraz eta premiaz, laguntasunaz eta bakardadeaz. Literaturak lagunduko gaitu bide honetan, euskal eleberrigintzan topatu baititugu espazioaren inguruan hausnartzera bultzatu gaituzten pertsonaiak, hiri-ibiltariak, emakume okerrak, kontraesanez jositako paseatzaile errebelde eta zaurgarriak.

      Espazioa, feminismoa eta literatura elkarrizketan jartzen dituen ibilbide bat egingo dugu, beraz. Hirian barneratuko gara horretarako. Zergatik? Bada, hiria espazio zabal eta konplexua baita, giza kontzentrazio handiko ingurunea, botere politiko eta ekonomikoaren erdigunea eta bizitza sozialaren esparru nagusia. Gizarte baten ispilu eta motore da hiri bakoitza, nolabait. Horrez gain, baina, Alicia Menéndezek (2010) argitu modura, hiriak osagai sinboliko garrantzitsuak biltzen ditu, hots, haren inguruan sortu diren narratibek osatzen dute. Horregatik interesatzen zaigu behatzea nola deskribatu diren, nola kontatu, sailkatu, idealizatu, aldarrikatu edo planifikatu diren. Azkenerako, imajinario urbano horiek eragin zehatz eta erabakigarriak baitituzte egunerokoan bizi ditugun hiriak pentsatzeko, esperimentatzeko eta bizitzeko dugun moduan.

      Hori dela eta, hiriak literatura batean duen garrantzia eta irudikapena ez dira ausazkoak. Mendebaldeko kulturetan, espazio garrantzitsua hartu dute narratiba urbanoek, are handiagoa XIX. mendeko industrializazioaz geroztik, hiri modernoaren jaiotzarekin. Orduan eratzen da publiko-pribatua bereizketa sostengatzen duen ideologia, eta orduan sortzen da, halaber, eleberrigintza modernoa, espazio publikoari eta esperientzia urbano moderno horri erabat lotuta. Hala bada, bai hiriek espazio politiko eta ideologiko gisa, bai haien inguruko irudikapen eta irakurketa literarioek, balioko digute gaur egunera arte iraun duten praktikak eta ideiak aztertzeko; jakiteko nola planifikatu diren urbanistikoki, zein diren espazioa arautzen duten norma moral eta sozialak. Hau da, ulertzeko zergatik den arraroa poteatzera bakarrik ateratzen den andre hori, zergatik begiratzen zaion desberdin kalean zalapartaka ari den lagun-talde kuirrari, zergatik iristen diren amak korrika eskolara umearen bila, guraso txar izatearen aurpegiera larrituarekin.

IBILBIDEAREN AURRETIK, IBILTARIA

      Esan bezala, ibilbide honetan ez gara bakarrik egongo. Euskal eleberrigintzako zenbait liburu eta pertsonaia izango ditugu bidaide; zehazki, Egunero hasten delako (Ramon Saizarbitoria, 1969), Zergatik panpox (Arantxa Urretabizkaia, 1979), Ugerra eta kedarra (Sonia Gonzalez, 2003), Jenisjoplin (Uxue Alberdi, 2017) eta Neguko argiak (Irati Elorrieta, 2018). Hala ere, berehala ikusiko dugu lagunduko gaituzten hauek ez direla ohiko hiri-ibiltariak izan.

      Izan ere, hirien inguruko narratibetan, gizonezkoa izan da normalean ibiltaria. Industrializazioko hiri modernoen sorrerarekin, esperientzia urbanoa azaltzeko, hiriaren alderdi publikoan jarri zen arreta, bertan gertatu baitziren transformaziorik handienak eta bertan sortu baitziren gizonentzako sozializazio-eremu berriak. Boulevard zabalek, kafetegiek, klub literarioek edota kale arteko barnebideek girotu zuten esperientzia moderno hori. Gizonezkoak gailentzen ziren espazio publikoaren inguruko errelatoa osatzerakoan, ezinbesteko figura literarioa izan da flâneur-a.

      Flâner, alderrai ibiltzea, aisialdiko ekintza atsegin bat deskribatzen duen terminoa da, plazer huts eta, era berean, xede zehatzik gabekoarekin lotzen duena paseatzailea. Flâneur-aren jarduera nagusiak izanik hirian zehar lasaitasunez ibiltzea, ingurua xehetasunez behatzea edota jendetzaren artean oharkabean murgiltzea, espazio publikoa askatasunez okupatu eta bizi duen pertsonaia modura ulertu behar dugu. Azken finean, flâneur-ak espazioarekin duen harremanean eraikitzen du bere burua: paseatu ahala definitzen du hiria, eta era berean, hiriak definitzen du bera.

      Hala ere, ikuspegi feministatik kritika egin zaio figura horrek modernitatearen diskurtsoan izan duen zentraltasunari. Flâneur-ak hiria paseatzeko, behatzeko, kontsumitzeko eta pentsatzeko legitimitatea eta denbora librea izan badu, gizona zelako eta logika burges batean oinarritzen zelako izan da (Pollock, 1988: 253). Azken finean, bere jarduera eta identitatea espazio publikoan ardazten duen gizona da, horrek berari inolako gatazkarik sortu gabe. Ezaxola, helburu jakinik gabe, erantzukizunik gabe, flâneur-ak hiria esploratzeko eta harekin harritzeko aukera du, bakarrik ibili eta anonimo izatekoa, gizartearen begirada eta epaitik salbu.

      Flâneur-ari egindako kritikatik, eremu berri bat zabaltzen da eredu maskulino patriarkal horretatik at dauden esperientzia urbanoak esploratzeko: nolakoa da hiria neska nerabe baten begietara? Hiri-paseatzaileak dira sexu-langileak? Zein mugimendu trazatzen dituzte eguneroko zaintza-lanek? Zer gertatzen da hiria lagunartean deskubritzen dugunean? Espazioaren antolaketa patriarkala argitara ekartzen duten esperientziak dira, errealak eta askotarikoak, eta horiei helduko diegu liburu honetan.

      Ildo horretan, zenbait kritikari feministak flâneuse-a proposatu dute hiri-ibiltaria birpentsatzeko figura literario modura. Ez litzateke flâneur-aren bertsio femeninoa[1], horrek eramango baikintuzke “emakumeek hiriarekin izan dituzten harremanak gizonek hiriarekin izan dituzten harremanetara” mugatzera, Lauren Elkinek (2016) argitu modura. Ordea, eredu horretatik urrun, defendatzen da flâneuse-ak, nahitaez, gatazkan bizi duela espazio publikoa, ez dagokion espazioa hartzen baitu, Bestea da kalean zehar dabilenean. Hau da, espazioen banaketa patriarkala urratzea ordena sozialaren haustura den heinean, esan dezakegu flâneuse-a transgresioan soilik izan daitekeela hiri-ibiltari.

      Honenbestez, bidaide izango dugun figura honek ezinbestean konektatuko gaitu espazio publikoa okupatzeak dakartzan tentsio eta kontraesanekin, hiria gure egiteko garatzen ditugun erresistentzia-praktikekin, konektatuko gaitu minarekin, arriskuarekin, plazerarekin. Hiria ibiltzeak gatazka dakar, baina subertsibotasun horretatik sortzen da, halaber, aurretik urratu gabeko norabait iristeko aukera.

      Hori hala, flâneuse ibiltariaren barnean ulertzen dira emakumeek eta identitate disidenteek izan dituzten askotariko esperientzia urbanoak. Ikuspegi gaurkotu batetik, esaterako, flâneuse-az hitz egiten da prostituten, bidaiarien edo trabestismoa praktikatu zuten emakumeen ibilerei buruz aritzerakoan. Ildo berean, hiriari eta espazioari buruz hausnartzera garamatzate gizonen begiradatik at espazio publikoan zehar dabilen bollerak, hiriaren planifikazioan bere lekua aurkitzen ez duen amak edota flâneuse kolektibo gisa funtzionatzen duten mobilizazio feministek[2]. Hain zuzen ere, begirada garaikide horrek aukera ematen digu flâneuse-a garai, giro eta espazio jakin batetik harago irudikatzeko, eta hartara, XIX. mendeko Europako giro burgesetik aldentzeko.

      Liburu honetan ere, askotariko esperientziak, identitateak eta gorputzak dituzte bidean lagunduko gaituzten flâneuse-ek: badira gaua tabernaz taberna pasatzen duten punkiak eta iluntzea parkean lasai paseatzeko probesten dutenak; itota bizi diren ama langileak eta ama izan nahi ez duten gazte haurdunak; atzerrian bere lekua bilatzen dutenak eta gaixotu berri zaien gorputzean kabitzen ez direnak; bakarrik dabiltzanak eta lagunei esker ibil daitezkeenak.

      Badute, hala ere, zeinu amankomunik. Ondoan izango ditugun ibiltariak emakume gisara izendatzen dira nobela hauetan, eta horrek gatazka sortzen die, hiriarekin talkan jartzen dituen heinean. Honenbestez, “emakume” terminoa erabiliko dugu haiei erreferentzia egiterakoan, eta baita gogoeta teoriko gehienetan ere, hala erabiltzen baitute autore ugarik. Horrek ez du esan nahi aipatzen diren esperientzia espazialak bestelako gorputz eta identitateetan islatu ezin daitezkeenik, disidentzia praktikan jartzen dutenetan batik bat antzekotasun handiak igar baitaitezke. Hala ere, ez da modu orokor batean baliatuko, eta gorputz eta identitate disidenteak berariaz aipatuko dira, haien errealitateak azaldu nahi diren kasuetan.

      Ibilbidearen eta bidaideen lehen koordenadak argituta, beraz, has gaitezke ibiltzen.

    [1] Hasiera batean, ideia horren bueltan agertzen da flâneuse-aren existentziari buruzko eztabaida. Janet Wolffek flâneuse-a ezinezkotzat jotzen du kasik: mahai gainean jartzen du modernitateko literaturak espazio publikoa gain-irudikatzeko bide eman zuela, eta, ondorioz, emakumeek nobeletan zuten papera gizonekiko zuten harremanetara mugatu zela, XIX. mende amaierako eleberrietako emakumezko pertsonaia ohikoenak prostitutak, maitaleak, alargunak eta eraildako emakumeak izanik (1985: 44). Hori dela eta, argudiatzen du ezinezkoa dela hirian zehar gatazkarik gabe eta zilegitasunez paseatzen den emakumerik imajinatzea; hots, muga patriarkal gehiegi daudela flâneur-aren jarduna praktikan jartzeko.

    [2] Flâneuse-aren berrezaugarritze garaikidea arlo eta ahots ugaritatik egin da. Ildo horretan, garrantzitsuak dira Deborah Parsons-en (2000) prostituzioaren inguruko lana, Catherine Nescik (2007) hiri-ibiltarien trabestismoari buruz egindakoa, Sally Munt-ek (1995) flâneur-a eta lesbiana alderatzeko egiten duen proposamena, bakarrik bidaiatzeari dagokionez Lauren Elkin-ek (2016) plazaratutako gogoetak edota Leslie Kern-ek (2021) flâneuse-a askotariko gorputzetan bistaratzeko egiten duen ariketa, tartean ama paseatzailea eta manifestazioetan sortzen den ibiltari kolektiboa.

1. Etxea.
Bide oro abiatzen da etxetik

      Espazio pribatua definitzeko espaziorik zehaztu bada, hori etxea izan da. Etxea da publikotasunetik babesteko, intimitaterako, deskantsurako eremua. Espazio itxia, kanpokoen begiradatik gordetzen gaituena. Etxea da familiaren, harreman afektiboen, zaintzaren eremua; bertan jartzen ditugu garbigailuak eta bertan pilatzen zaigu zaborra azpiko ontzia likatu arte. Egunerokotasuna gauzatzen den norberaren esparru hori da, kontu arrunt, txikien lekua. Horrez gain, edo horregatik, etxea da normatibitate patriarkalaren espazio behinena. Hau da, Bilgune Feministak 2021ean gogorarazten zigun bezala, indarkeriarako espazioa ere bada.

      Bide oro abiatzen da etxetik, gertuko erosotasun eta minetatik. Gurea ere, hemen hasiko da. Horregatik, espazioari begirada feminista batetik behatzean antzematen den funtsezko gatazka izango da gure lehenengo abiapuntua: zergatik bereizten dugu espazioa bitan? Zer da espazio pribatua eta zer publikoa? Etxea eta kalea?

      Errepaso historiko labur bat egingo bagenu, ikusiko genuke lanaren banaketa sexualak definitu duela espazioa era dikotomikoan. Industrializazioaren garaian garatu zen lanaren antolamenduak eremu maskulino eta femeninoak zedarritu zituen, eta horien bidez, espazio publikoa balio maskulinoekin eta lan produktiboarekin erlazionatu zen, eta espazio pribatua, aldiz, jarduera erreproduktiboekin eta balio femeninoekin. Hala, gizon eta emakume kategorien eraikuntza kulturala indartu duten balio eta ideiak proiektatu ziren prozesu horretan, eta bi espazio antagoniko eta independente zehaztu. Gaur egunera arte iraun duen modernitatearen pentsamendu bitarrean, ez zaizkigu arrotzak egiten halako dualtasunak: Emakumea/Gizona, Femeninoa/Maskulinoa, Pribatua/Publikoa, Natura/Kultura, Pertsonala/Politikoa, Emozioa/Arrazoia.

      Ondorioz, ikusten dugu espazio publikoaren eta pribatuaren arteko bereizketak genero estereotipoak sustatu dituela, eta alderantzira, estereotipo hauek legitimatu dutela bereizketa espaziala. Elkar elikatu duten bi prozesu paralelo izan dira, beraz. Literaturak ere, espazioaren banaketari dagozkion diskurtso estereotipatuak indartu ditu Mendebaldeko pentsamenduan. Hala ere, horiek zalantzan jartzeko aukera sortzen du, ikusiko dugunez.

      Nahiz eta zaila den espazio publiko eta pribatuaren bereizketaren jatorria xehetasunez zehaztea, sistema kapitalistarako trantsizioan koka genezake. Industria Iraultzan zehar Mendebaldeko herrialdeetan jauzi handia eman zen etxeko ekoizpenetik merkatu-ekoizpenera, eta horrek ondorio zuzenak eragin zituen espazioaren eta denboraren antolamenduan, aurretik muga lausoak zituzten bi eremu bereiztea ekarri baitzuen: etxea eta lanlekua. Hala, lanaren banaketa sexualerako oinarri sendoagoak ezarri ziren. Izan ere, etxeko lanen eta manufaktura-lanen eremuak banatzean, are gehiago bereizi ziren lan produktiboari eta erreproduktiboari zegozkien esferak.

      Bide horretan, soldatak markatzen du zer den produkzioa eta zer ez, zein espaziok duen lanerako balioa eta zeinek ez. Hori dela eta, pentsamendu feministatik salatzen denez, lansaria ezartzearekin batera, erreprodukzio lanek balioa galdu zuten, baita hein handi batean “lan” izaera ere, soldatarik gabeko jardunak baitziren (Federici, 2010: 112). Esan bezala, beste behin ere, bereizketa ulerkera dikotomikoan gertatzen da: gizonak lan produktiboez arduratzen dira —eremu publikoan egiten direnak, soldata bat dutenak eta balioa handitu dutenak—, eta emakumeak, aldiz, lan erreproduktiboez —eremu pribatuan egiten direnak, ordaindu gabeak, garrantzia kendu zaienak—. Ildo berean, lan erreproduktiboak etxera zokoratzean, berdin ezabatzen dira espazio publiko sortu berritik emakumeak zein produktibotzat jotzen ez ziren gainerako gorputzak ere: haurrak, adinekoak eta pertsona zaurgarriak.

      Hortaz, industriaren eta kapitalismoaren oinarriak sendotzean, espazio pribatu eta publikoaren arteko bereizketa-prozesu luze, sakon eta konplexua gauzatzen hasi zen. Industrializazio eta urbanizazio masiboak, transformazio demografikoek, zerbitzuen sorrerak eta masa-kontsumoak zein etxearen egituraketa berriak bide eman zieten modernizazioan zehar ideologia kategoria hartuko zuten ohitura eta arau domestiko berriei (Carrasco, Borderías eta Torns, 2011: 19). Eraldaketa horiek, gizarte industrialerako trantsizioan lehenik, masa-gizartearen eta ongizate estatuaren osaketan gero, berebiziko eragina izan dute familiaren, lanaren eta etxearen ulerkera modernoan, eta bidenabar, espazio publikoaren zein pribatuaren konfigurazioan. Areago, gaur egungo espazioaren antolamenduaren eta erabilera patroien oinarria dira.

      Alabaina, espazioaren banaketa zein haren erabilera eskema bitar horren arabera soilik ulertu eta interpretatzea akatsa litzateke, ez baitute bere horretan errealitatea azaltzen, ezta islatzen ere. Modernitatearekin batera sustraitu eta, egun, sistema kapitalistak sustatu eta egituratzen duen pentsamoldea da eredu bitarra, diskurtso patriarkalak eta esentzialistak sostengatzen ditu perspektiba objektibo eta neutroaren argudiopean, eta ondorioz, erabat baztertzailea da. Kokapen feminista eta eraldatzaile batetik zalantzan jarri beharrekoa, hain justu.

      Hasteko, ezin baita esan emakumeek espazio publikoan zein lan produktiboan parte hartzen ez zutenik, espazioaren birkonfigurazio aldian ere ez. Eulalia Abaitua (1853-1943) argazkilari bilbotarraren artxibo grafikoak ematen digu horren berri: emakumeak ikus ditzakegu iturrira ur bila joaten, merkatuan sardina-saltzaile, garbitzaile Nerbioi ertzean. Eguneroko beharrizanak direla eta, kalera, plazara jo dute emakume langileek garairik garai, nahiz eta berrikuntza teknologikoak agertu ahala, lan horiek etxe barrura mugatzen joan diren poliki-poliki (Col·lectiu Punt 6, 2019: 76).

      Bestetik, merkatu-ekonomiari so eginez gero, eremu pribatuko lanez gain emakumeek etxetik kanpo lan ugari egin dute, euren eskulana funtsezkoa izanik, bai industrializazio-prozesuan, bai kapitalismoa egonkortzeko orduan: nola fabrikako langile gisa, hala jauntxoen etxeetako neskame modura. Horrez gain, etxetik kanpo jardutea ezinezko zitzaienean ere, manufaktura edo artisautzarekin jarraitu zuten (joskintzan, adib.), beste zenbaitek baita nekazaritzan, komertzio txikietan edo prostituzioan ere, merkatu informalean pisuzko lekua izanik. Lan-eremutik kanpo, gainera, jakina da emakumeek parte hartze aktiboa izan zutela iraultza sozialetan, borroka politikoetan, saretze komunitarioetan. Hala ere, lan ikusezinak eta historia ahaztuak tarteko, ideia hori betikotu da: espazio publikoa ez dela emakumeentzat.

      Hala dio esaera zaharrak, ez omen dagoela ikusi nahi ez duena baino itsu okerragorik, eta alde horretatik, emakumeak espazio publikotik at egon direla adieraztea murriztailea da oso, esperientzia urbanoaren mitifikazio burges eta eurozentrikoa berresten baitu. Hau da, ideia horrek pentsamendu bitarrean oinarritutako eskema indartzen du eta errealitate xehetik aldendu. Edonola ere, egon bazeuden arren, emakumeen presentzia susmagarri izan da espazio publikoan, izan burgesiaren idealen neurrira, izan langile klaseko gizonen begietara, gatazkatsua izan da beti. Lehenentzat, zalantzan jartzen zuelako eraikitzen ari ziren domestizitatearen arketipo femeninoa; bigarrenentzat, arriskuan ikusten zutelako euren enplegua eta etxeko botere-gune propioa (Segura, 2006: 30). Aldi berean zaurgarri eta arriskutsu, emakumeen gorputzak lekuz kanpo jotzen dira espazio publikoa hartzen dutenean.

      Hala ere, liburu honetan ez gara hiri modernoaren sorrerez ariko, gure garaiaz baino. Izan ere, ez dugu XIX. mendera jo beharrik espazio publiko baztertzaileaz hitz egiteko. Transformazio sakonak jasan dituzte hiriek azken bi mendeotan, eta eurekin batera baita hiritarren bizitzek, genero arauek eta espazioa erabiltzeko moduek ere. Esaterako, XX. mendean aurrera egin ahala emakumeak lan munduan gutxinaka txertatzeak, nukleo familiarrak txikiago bilakatzeak edota aldirien zein almazen handien sorrerak emakumeen ibilerak baldintzatu dituzte erabat Mendebaldeko gizarteetan.

      Ikusten dugunez, publiko-pribatu dikotomia eszenatoki berrietara birmoldatu da eta XIX. mendean finkaturiko oinarriak nolakotasun garaikidera egokitu dira. Espazioaren erabilera arautzearekin erraz lotzen dira, esaterako, egungo bortxaketaren kultura edota beldurra hedatzea helburu duten diskurtsoak: ez ibili gauez, ez edan gehiegi, ez joan bakarrik. Kalea leku ezezagun eta arriskutsua omen da gizona ez bazara. Ikusten dugu, halaber, nola jazarri eta erasotzen diren espazio publikoan emakumeak zein identitate disidenteak, baita kalea era kolektiboan hartzen denean ere.

      Gogora ekar dezakegu, esaterako, Farrukas kolektiboak sanferminetan gertatzen diren sexu-erasoen kontra festen bezperan antolatzen zuen manifestazioak 2016an utzi zigun anekdota. “Beldurra aldez aldatuko da” zen urte hartako leloa. Manifestazioaren amaieran, Nabarreria plaza beltzez jantzitako manifestariz goraino zegoela, performance bat egin zuten hainbat kidek. Biluztu egin ziren eta gorputza margoz zikindu, festa giroan bizi ditugun biolentziak salatzeko. Jendaurrean biluzik zeudela, eta testuinguruari erabat ezaxola, gizon bat txistuka hasi zitzaien plazako taberna batetik. Isiltasunak hartu zuen feministaz betetako plaza, manifestazioaren leloa kolokan jartzeraino. Segundo gutxi batzuk baino ez zuen iraun, eta manifestarien erantzunak oihuz hautsi zuen gizon haren botere erakustaldi saiakera. Beste adibide bat baino ez, geure buruei oroitarazteko espazio publikoan egote hutsa ekintza politikoa dela.

      Espazio publikoa okupatzea biolentoa da oraindik ere, bereziki, sistema heteropatriarkaletik at kokatzen diren identitate, sexualitate eta bizipenentzat. Jazarpenak, epaiak eta arauak jarraitzen du erregulatzen XXI. mendeko espazio publikoa, eta gatazkatsua da kalea bakardadean eta anonimotasunez ibiltzea, esaterako. Hirien konfigurazioari behatuz gero, publiko-pribatu bereizketaren ondorioak molde ugaritan bizi ditugula ohartzen gara: zaintza-lanak zaildu eta ikusezin bilakatzen dituzten espazio urbanoak nagusitu dira; mugikortasun-ereduek ibilgailu pribatua lehenesten dute eta ibilbideak jarduera produktiboak gauzatzera bideratuta daude; produktibitate kapitalistaren erritmoarekin bat egiten ez duten pertsonak baztertzen dituzten hiri-antolamenduetan bizi gara; era komunitarioan bizi nahi duten pertsonak gutxietsi eta kriminalizatzen dira; eta abar.

      Esperientzia horiek erakusten dute espazio publikoaren eta pribatuaren artean bereizketa zurruna baino, beste zerbait gailentzen dela: bi eremuen artean bizitzak berak, bizitza zaindu, sostengatu eta garatzeak dakartzan loturak eta tentsioak. Ez al genuke, bada, bereizketaz ez, baizik eta publikoaren eta pribatuaren arteko interdependentziaz hitz egin behar? Bi eremuetan ezinbestean ezartzen diren harremanez ohartzeko liburu interesgarria da Zergatik panpox eleberria, Arantxa Urretabizkaiak 1979an argitaratua.

      Senarrarengandik banandutako emakume baten egun bat kontatzen zaigu, goizean esnatzen denetik gauean oheratzen den arte. Ariketa egin beharko bagenu irudikatzeko nolakoa den emakume langile baten egunerokoa, halako pentsamenduek hartuko ligukete gogoa: “kajoitik dirua hartu behar dut konprak egiteko”, “agian ez dut nahiko denbora pasatzen haurrarekin”, “porruak eta galtzetinak, gailetak eta botak zapatariarengandik”, “noraino galdu dudan neure buruaz arduratzeko ohitura”. Hori da, hain zuzen ere, Urretabizkaiak proposatzen diguna, izenik gabeko protagonista horren, emakume-ama-abandonatu-langile-nekatuaren pentsamenduan murgiltzea, ikustea nola uztartzen diren, etengabe, gogoetak eta eguneroko zereginak, ama ideala ez izatearen itolarria eta autoaren azeleragailua.

      Protagonistaren barne bakarrizketaren bidez, ekintzen eta pentsamenduaren arteko lotura estuak ikusarazteaz gain, espazio publikoaren eta pribatuaren arteko bereizketa jartzen da zalantzan eta bien arteko elkar eragina nabarmendu. Izan ere, egun bakar baten kontakizunaren atzean, era argian igar daiteke zaintza-lanen zama erreala eta horiek gauzatzeko ezintasuna, etxe barnean eta kanpoan lan egiteak protagonistari sortzen dion antsietatea edota hiriaren antolamenduak bere bizimoduan duen eragina.

      1970eko Euskal Herrian kokatzen da nobela eta garaiko kezka feministek zeharkatzen dute: lana eta zaintza ezin uztartzea, banaketak eta abandonuak, ama bakarren erru-sentimendua. Tamalez, gatazka horiek ez dira batere urrun geratzen 2023ko Greba Feminista Orokorraren aldarrikapenetatik ere. Kontzientzia feminista sakon batek zeharkatzen duen eleberria da, idazleak berak aitortu duenez, bere ingurura behatzean pizten zitzaizkion galderetatik sortu baitzen istorioaren ideia: “Niri gainera gaiak bizitzatik ateratzen zaizkit. Nik Franco hil zenean igarri nuen lehenengo aldaketa zera izan zen; nire inguruko bikote guztiak desegiten hasi zirela. Gizonek alde egiten zutelako banatzen ziren denak” (Irastortza, 2004).

      Hori da, hain justu, eleberriko protagonistari gertatu zaiona. Senarra etxetik joan ostean, semearen ardura osoa bere gain hartu behar du. Horri gehitzen zaizkio soldatapeko lana eta etxeko garbiketa, erosketa, antolaketa eta abarrak. Eta, noski, abandonuaren mina. Egoera horretan, galde genezake: bereiz daiteke espazio publikoa espazio pribatutik emakume langile eta ama bakar baten bizitzan?

      Urretabizkaiaren pertsonaiak ematen digu erantzuna. Bi esparruen arteko interferentziak igar daitezke, esaterako, etxean dagoela, semearekin hitz egiteaz gain, egunean zehar egin beharreko mandatu guztiak zerrendatzen dituenean:

      [...] ez diot labadorari suabizanterik bota, bueno, bigunduko zaizkizula gero galtzak, seguro, tira, goazen, deitu zuk aszensoreari, neguan ez zinen oraindik botoira ailegatzen, ez eta boten puntan zutituta ere. Gaur ere kolatu egin beharko dugu semaforoan, ikastolara berandu joan nahi ez badugu, bai panpox, zuri gustatzen zaizu, baina neri ez, ai, eutsi aszensoarearen ateari, ez dut dirua eta konprarako poltsa hartu [...] (1979: 13).

      Etxean pilatutako lanek etxetik kanpoko zereginak oztopatzen dizkiote, eta alderantzira, berdin. Esparru publikoan egin beharreko enkarguek, lanean pasatzen dituen orduek eta semearen bila hara eta hona ibili beharrak ez diote uzten etxea nahiko lukeen moduan izaten, ezta umearekin egoteko denbora gehiago edukitzen ere. Publikoa eta pribatua gainjarri egiten zaizkio, ezinezko zaio bata eta bestea bereiztea. Azken finean, eguneroko bizimoduak agerian jartzen du espazio publikoa eta pribatua elkarren menpeko direla, ezin direla era zurrunean bereizi. Interdependentziak, bada, ez du esan nahi oreka eta harmonia, baizik eta ekidin ezinezko hartu-emanak eta tentsioa, elkarren arteko mugak lausoak direlako oso.

      Ildo horretan, Bartzelonako Punt 6 kolektiboko urbanista eta geografo feministek pertsonen egunerokotasuneko mugimenduak aztertzearen beharraz ohartarazten dute Urbanismo feminista (2019) liburuan. Ibilbide arruntetan ikusten da ondoen esparru pribatuaren eta publikoaren artean dauden loturak sendoak direla, eguneroko jarduerek jarraikortasun bat marrazten baitute batetik bestera lekualdatu arren. Hala, espazioen arteko konexioetan, publiko-pribatu bereizketa desegiteko zantzuak azaleratzen dira, lan-banaketaren genero-desorekak eta hiriak eguneroko beharrizanei aurre egiteko dituen gabeziak ikusarazteaz gain.

      Urretabizkaiak aurkezten digun ama langileak ere eguneroko mugimenduetan jartzen du kolokan publiko-pribatu dikotomia, etxetik eskolara, eskolatik lantokira, erosketetara eta beste zereginetara eta bueltan eskolara eta etxera egiten dituen joan-etorrietan. Inés Sánchez de Madariagak “zaintza-lanen mugikortasuna” deitzen duena gorpuzten du. Hau da, etxeko eginbeharrak bete eta semearen kargu egiteko ibiltzen da hirian zehar eta ez plazera, dibertimendua edo jakin-mina helburu dituelako.

      Ageriko egiten da, beraz, Carme Miralles-Guasch-ek (2010) azpimarratzen duena: emakumeen desplazamenduak aztertzeak gizarte patriarkalean betetzen duten rolarekin lotutako mugikortasun modeloak erakusten dituela, alegia. Generoa eraikuntza sozial eta kulturala den heinean, aintzat hartu behar da hirian egoterako eta mugitzeko orduan eragin zuzena dutela generoaren arabera egokitutako eginkizunek, identitateek, jokamoldeek eta ardurek. Hala, hirian zehar egindako mugimenduak ez dira berdinak emakume, gizon, pertsona trans edota identitate ez-normatiboentzat.

      Kasu honetan, hiri-ibilbideek ama heterosexual dibortziatu baten eguneroko bizitza erakusten dute. Lan erreproduktiboen eta produktiboen arteko oreka mantendu nahiak eragiten du egunerokoa batetik besterako mugimendu itogarria izatea, eta ondorioz, deskantsurako apenas tarterik duen emakume bat ikus dezakegu. Behin eta berriz errepikatzen dira presa eta estutasuna adierazten duten pentsamenduak: “ez dugula mantekilarekin aritzeko denborarik”, “ez dakit nola moldatzen naizen”, “tira, panpox, muxu, berandu egingo zaigu bioi”, “itoko naiz”.

      Marina Sagastizabalek (2020) argitzen duen gisan, emakumeek bizitzaren eta kapitalaren arteko talka egunerokotasunean eta euren gorputzetan bizi dute. Bi logika bateraezin dira, eta hala ere, nola hala bateratu behar dituzte, biei eutsi, bizitzak aurrera jarrai dezan. Alde horretatik, aldiberekotasuna da nobelako protagonistaren ezaugarri esanguratsuenetako bat, bi lekutan aldi berean egoteko gaitasuna baitu. Nola? Fisikoki pelukerian dagoen bitartean eskolaraino dituen semaforoetan pentsatzen ari delako. Ez da superbotere bat, ez, tamalez emakume ugarik etengabe praktikatzen duten ariketa mental nekagarria baizik. Hau da, protagonista beti dago nora joan behar duen aurreikusten, hurrengo pausoa antolatzen, denboraz larri beti, eta, beraz, espazioak elkarren artean gainjartzen zaizkio maila fisikoan zein mentalean:

      Bostak hogei gutxi. Debería darse mechas, a su pelo le irían muy bien y le dulcificarían los rasgos. Hemendik ikastolara, bat, bi, hiru, bost, sei, ez, zazpi semaforo, abenidatik buelta emanez gero bi gutxiago, baina trafiko gehiago agian. Zaloaren ama beti berandu etortzen da, baina zu ez. Bostak laurden gutxi. Si le doy un golpe de tenacilla le quedará mucho mejor, más natural. Zazpi semaforoak gorriz egonda ere, zazpi minutu, eta beste hainbeste bidean, hamalau minuto guztira, bainan jendea berriketan geldituko da ere ikastolako atearen aurrean (1979: 29).

      Gizarte patriarkalean duen zaintzaile paperaren erakusgarri, espazio pribatuaren eta publikoaren arteko mugak ikusezin bilakatzen zaizkio eleberriko amari. Areago, esan genezake esparru publikoak bere funtzioa galtzen duela hein handi batean. Izan ere, emakume ugariri gertatzen zaion bezala, etxetik kanpo dagoen espazioa etxearen beraren luzapen bilakatzen zaio protagonistari, etxeko zereginak aurrera eramateko igaro beharreko ingurune hutsa da. Hala azaltzen du Teresa del Valle (1997) antropologoak: azkenerako, emakume askok espazio publikoa trantsitatu baino ez du egiten, haren parte izan gabe.

      Autoan mugitzen da Zergatik panpox eleberriko protagonista. Korrika eta presaka bizi dela eta, autoak hirian zehar mugitzea errazten badio ere, emakumeak espazio publikoa zapaldu beharrik ez izatea eragiten du, eta ondorioz, baita bere gorputza ezkutatzea ere. Honenbestez, hirian ibili gabe dabilen pertsonaia urbano batez ari gara. Esanguratsua da, alde horretatik, emakumeak kalean oinez egin behar dituen tarteak (autotik kafetegira, dendatik pelukeriara, autotik eskolara) desagertzen direla kontakizunetik eta ez, ordea, autoarekin egin beharrekoak.

      Horrez gain, egungo hirien nolakotasunaz hausnartzeko aukera ematen digu nobela honek. Hiri zatikatuak dira, non bizitzarako ezinbesteko diren espazioak (hala nola bizitokia, lantokia, eskola, komertzio txikia eta saltoki handiak, osasun-etxea) ez dauden bata bestetik hurbil, eta horrek zaintza eta erreprodukzio lanak zailtzen ditu. Funtzio produktiboen arabera pentsatutako hirietan bizi gara, autoaren erabilera erdigunean jartzen duten espazio urbanoetan, eta horrek zaintza-lanetarako disfuntzional egiten ditu.

      Hau da, goizean lantokira joan ostean izeba ospitalera lagundu behar baduzu, ondoren umea eskolatik jaso eta eskubaloira eraman, gauean afaltzeko erosketak egin aurretik, joan-etorri ugari egin beharko dituzu, autoz gehienak, zerbitzu horiek guztiak hurbil izatea ezinezkoa baita. Are gehiago periferietan edo lo-auzoetan bizi bazara. Mugimendu horiek guztiak, gainera, eguneroko premiak asetzeko baino ez dira. Bizi ditugun hiri zatikatuek espazio txikia ematen diote (ordaindu gabeko) aisiari, eta honenbestez, gero eta zailagoa da hirian egoteko egokitutako inguruneak aurkitzea. Errepiderik gabeko kaleak, atseden hartzeko eserlekuak edota baloiarekin jolasteko plazak dirudiena baino ezohikoagoak dira, tamalez[3].

      Hots, hiriaren konfigurazioan espazio publikoa eta pribatua bereizita daude, nahiz eta eguneroko joan-etorriek erakutsi bereizi ezineko eremuak direla, ezinbestean eragiten baitiote elkarri. Nobelan bertan, hirian egin beharreko joan-etorrietan, espazio urbanoaren antolaketak ama langileari eragiten dizkion ezinegon eta oztopoak etengabe azaleratzen dira: semaforoak beti daude gorri presa gehien duzun unean.

      Sarri, beraz, espazio publikoa tramite bat da, etxean bizitza aurrera ateratzea ahalbidetzen duen iragate-espazioa, eginbeharren eremua. Nobelako protagonistarentzat ere, kanpoko espazioa domestikoaren luzapen bat baino ez da, eta ondorioz, eremu publikoaren erabilera mugatua eta aurrez planifikatua da, helburuduna eta zehatza. Flâneur-aren ibilera patxadatsu eta axolagabetik aldentzen da nabarmen eleberri honetako ibiltaria, hiria ez baita berarentzat gozatzeko eremu bat, baizik eta eguneroko premiei atxikitako espazioa.

      Egoera horrek emakume langileen paradoxa ekartzen digu argitara: lan merkatuan daude, espazio publikorako sarbidea dute, are gehiago, halabeharrez gurutzatu behar dute, eta, hala eta guztiz ere, ez dute hiria deskubritzeko, behatzeko edo, besterik gabe, ibiltzeko aukerarik. Ez lege edo arau zehatz batek debekatzen dielako, baizik eta gizarte kapitalistetan arduraldi osoko ama izatea eta etxetik kanpo lan egitea bateraezinak direlako kasik. Hau da, sinpleki, ez dutelako astirik ez zilegitasunik kalean zehar lasai ibiltzeko.

      Horrek guztiak ikusarazten digu espazio publikoaren eta pribatuaren arteko bereizketa pentsamendu patriarkalaren barnean garatu diren uste, arau, ohitura, planifikazio urbano eta ordena moralen elkargurutzaketa konplexu bat dela, eta ez hiriaren erabilera inozente eta “naturala”. Besteak beste, espazioan modu batera edo bestera mugitzeak lotura zuzena duela bakoitzaren genero, adin, langintza eta klase sozialarekin, eta bakoitzari aurrez suposatu zaion erabilerarekin. Horregatik, publiko-pribatu bereizketa ideologia gisa ulertu behar dela defendatzen dute hainbat teorialari feministak, eta ez espazioaren ordenamendu neutro gisa.

      Izan ere, espazioaren bereizketa dikotomikoa ezin da modu ahistoriko eta abstraktuan pentsatu, eta Carole Patemanek (1996) azpimarratzen duen bezala, espazio, garai eta gizarte-klase baten ikusmiretan kokatu beharra dago: batetik, Europan eta Ipar Amerikan garatzen da, hau da, Mendebaldeko pentsamendu tradizioan; bestetik, kapitalismorako trantsizioan dauka jatorria; azkenik, eta bereziki, klase ertain-altuen edo burgesiaren praktiketan zein liberalismoaren eredu ideologikoetan ulertu behar da.

      Balio moral zorrotzak ezarri eta emakume burgesentzat errespetagarria zena eta ez zena definitu zuen, hein handi batean, espazio publikoaren eta pribatuaren arteko bereizketak. Izan ere, ideologia liberala klase sozial burgesarekin harremanetan egonik, bere irudira sortutako feminitate-eredua definitzen du espazioaren banaketa dikotomikoaren bidez. Hots, bortxaketak zein lapurretak gerta zitezkeela argudiatuta, pentsaera horrek ez du etxetik kanpoko espazioa emakumeentzat ohoragarria kontsideratzen, arriskutsua da, galbiderako bide zuzena. Halaber, balio moral burgesak feminitatearentzat zalantzagarri jotzen dituen jardunak (prostituzioa, mozkorkeria, libertinajea, lotsagabekeria) ikusi eta antzeratu zitzaketelakoan baztertu izan dira emakumeak espazio publikotik. Ez hori soilik, noski, baita arrakastaren, arrazoiketaren, nor izatearen eremua delako ere; hots, gizon burgesen espazioa bertan eraiki delako.

      Genero-harremanak betikotzen dituen ideologia da, eta, beraz, mezu argia helarazten duena: ez desbideratu, manten zaitez bazterrean eta izan adeitsu, ez hartu gizonen lekua. Hala, eskema bitarrak zigor/sari logikan funtzionatzen du burgesiako emakumeentzat, eta langile klasekoentzat, berriz, erdietsi beharreko eredu gisa. Alabaina, guztiei eragiten die muga eta jazarpena.

      Honenbestez, ideologia gisa ulertu behar da espazioaren generoaren araberako bereizketa, praktikan lotuago baitago burgesiaren ideal femeninoari eta emakumeei “otzan eta zintzo” izan zitezen ezarritako arau moralei, errealitatean hiriaz egiten zuten erabilerari baino, batez ere, emakume langileen bizimoduak erakusten zuenez. Horrela, generoaren araberako botere-harremanak plano espazialean zein sinbolikoan zehaztu dira, eta hirian gauzatzen diren esperientzia, joan-etorri eta jardun askotarikoek era praktikoan deuseztatzen badute ere, espazio publikoaren eta pribatuaren arteko bereizketak gure moralean, iruditeria kolektiboan edota fikziozko irudikapenetan pisu nabarmena izaten jarraitzen du.

      Ideologia modura kategorizatuta, hobeto ulertzen dira espazioaren banaketa bitarrak gaur egunera arte izan dituen eraldaketa eta egokitzapenak, baita dikotomiaren ideiak errealitatearekin egiten duen talka ere. Zergatik panpox eleberriko amak bete-betean gorpuzten du kontraesan hori. Izan ere, bi eremuak ekidin ezinezko harremanetik bizi ditu, eta hortaz, afera ez da espazio publikoan egoteko eta ibiltzeko muga espliziturik duenik, baizik eta mugimendu horiek espazio pribatuko eginbeharrek erabat baldintzatzen dituztela. Hau da, erreprodukzio lanak eta soldatapeko lana gainjartzen zaizkio eta halabeharrezko eremua bilakatzen da emakumearentzat. Etxetik kanpo egiten du lan, independentea da, ez du kalera joateko debekurik, baina hala ere, etxea da bere ardatza.

      Ardatza, eta ez espazio propioa, bereizi beharra dago. Protagonistari, bera ez den beste guztiak inbaditzen dio lekua, maila fisikoan zein psikologikoan. Etxean, ardatz izanik ere, semearen atentzioak edo senar ohiaren oroitzapenak okupatzen diote dena. Horrek espazio pribatuaren eta domestikoaren artean egiten den bereizketara garamatza: zenbait adituren arabera, espazio pribatuak intimitaterako eremua baitakar berekin, nor bere baitan egoteko aukera eskaintzen dio subjektuari, eta espazio domestikoak, aldiz, gainerakoentzat prestu egotea eskatzen du, norbere buruaz ahazteraino sarri. Hala, espazio domestikoa bermatua duenak soilik goza dezake espazio pribatuaz. Etxeko lanez arduratzen diren emakumeen kasuan, espazio pribatuak eta espazio domestikoak horren muga lausoak dituztenez, norberarentzako lekurik gabe geratzen dira.

      Areago, Marta Segarrak argitzen duen bezala, emakume horiek norberarentzat espazioa hartzea salbuespen edota pribilegio gisa ulertzen da:

      [...] besteentzat irekita egotearen ondorioetako bat da norberaren mugak faltan izatea, eta beraz, norbere burua subjektu gisara pentsatzeko ezintasuna. [...] Etxeko aingerua feminitate konplituaren ikur modura: bere familiako eta inguruko kideei mesede egiteko sakrifikatzen da; bere burua lehenesteko edozein zantzu berekoikeria desegoki eta ez-desiragarriaren baliokide denez gero (Woolfek era parodikoan erakusten du hori, familia-bazkarian oilasko-paparra edo -izterra aukeratzeko eszena baten bidez), emakume ideal hori ez da, azken finean, oskol hutsa baino, edo, metafora domestiko bat erabiltzearren, substantzia oro pasatzen uzten duen iragazki bat, berarentzat ezer gorde gabe (2014: 13-14).

      Era horretan nabarmen geratzen da emakumeei XX. mendean zehar gehituriko zama: andre idealaren espektatiban sartzen da, etxearen kargu egiteaz gain, ordaindutako lan bat izatea, eta bereziki, zoriontasun eta asebetetze itxura ematea. Alde horretatik ekarpen interesgarria egiten du Urretabizkaiak, enplegua zein lan erreproduktiboa islatzean, eta biak gauzatu ahal izateko eremu batetik bestera egin beharreko lekualdaketak literaturara ekartzean. Ama langileen eguneroko bizitza jartzen du erdigunean, Mendebaldeko literatura urbano hegemonikoak ez bezala, hiri modernoaren izaera guztiz androzentrikoan ardaztu baita.

      Hiria apenas zapaltzen duen hiri-ibiltaria, eguneroko eginbeharrek mugiarazten dutena, antsietateak eta erruak itoa: posible da horrelako flâneuse-rik? Ikusi denez, eleberri honetako protagonistak kontraste nabarmena egiten du literatura urbanoan sarri erabili den flâneur-aren irudiarekin. Geldotasuna, zoria, detaile txikietan arreta jartzea denez gero bere jardunaren muina, produktibitateari guztiz kontrajartzen zaion ibilera gauzatzen du. Hots, flâneur-a ez dute ohiko lanaldi baten betebeharrek mugatzen. Kalean askatasun osoz ibiltzea edota behaketa patxadatsuan murgiltzea errazagoa da burua eginbehar zerrendaz beteta ez baduzu.

      Kontrara, ama dibortziatuak halabeharrez erabiltzen du etxetik kanpo geratzen den eremua, derrigorrez zeharkatu beharreko espazioa da bere gain hartu dituen ardurak betetzeko. Ama “ona” izateko, dibortziatu arren bere semearen ardura osoa hartzen duen emakume “bikaina” izatea exijitzen zaio, eta eginbehar horiek gauzatzeko erabiltzen du espazio publikoa; ez plazerez paseatzeko edo hiria deskubritzeko, hausnartzeko, zalantzan jartzeko. Ondorioz, liburu honetan ez dago espazio urbanoari buruzko deskribapenik, gogoetarik ez begitaziorik, baizik eta enkargu-lista amaigabe bat.

      Esan beharra da, eleberri honetan amatasunak baldintzatzen dituela hein handi batean pertsonaiak hirian dituen mugimenduak. Horren harira, Leslie Kernek auzi esanguratsu bat ekartzen du mahai gainera Feminist City (2020) liburuan: posible da ama bat flâneuse-a izatea? Kernek kritikatu duen gisan, flâneuse-aren existentziari buruz garatu diren eztabaidetan, zaila da aurkitzea emakume zuriez eta gorputz normatiboez aparteko irudirik. Hori dela eta, aldarrikatzen du bestelako gorputz eta identitateetan ere bilatu beharko litzatekeela hiria okupatzeko eta pentsatzeko ibiltariaren figura, espazioa okupatzeko potentzialtasun alternatiboa esleitzen zaion heinean. Kasu honetan, galdetu beharko genuke: posible da ama langile eta dibortziatua den flâneuse-rik? Badakigu ez duela hirian zilegitasunez eta nahieran ibiltzeko aukerarik. Beraz, galdera honakoa da: zein bide irekitzen ditu espazio publikoa transgreditzeko?

      Nolabait, flâneuse-aren potentzialtasun subertsiboa darama bere baitan protagonistak. Argi geratu da beharrak mugitzen duela eta ez plazerak edo jakin-minak, izan ere, bizitzaren eta kapitalaren arteko talka gorpuzten du. Alde horretatik, baina, publiko-pribatu bereizketa kolokan jartzen du bere ibilerak. Zaintza-lanen mugikortasuna jartzen du praktikan, eta hala, bestelako hiri eredu bat galdegiten du, Punt 6 kolektiboko kideek aldarrikatzen duten gisara, produktibitateak erdigunea hartuko ez duen urbanismo feministago bat. Horrez gain, ama dibortziatu eta langileek bizi duten antsietatea eta estresa ikusarazten ditu. Ideal ezinezkoak hausteko arrakala bat da, honenbestez.

      Zergatik panpox eleberriak flâneuse-a emakume langilearen eta amatasunaren eremura hurbiltzen du, eta beraz, errealitate horien bidez berrezaugarritzen da figura literarioa. Gatazkan dagoen hiri-ibiltaria da, XX. mende amaierako emakume langileen paradoxa bizi duena: alegia, lan merkatura sartzeak edota teknifikazio handiago batek ez du etxeko lanen ardurez eta antolakuntzaz salbuetsi, eta era berean, baztertu du espazio publikoa patxadaz eta bakardadean gozatzeko aukeratik, hirian galtzeko posibilitatetik. Finean, ez da kalera ateratzen ez bada kontsumorako edo eremu pribatuko eginbeharretarako igarobidea delako. Honenbestez, eskuratutako mugimendu askatasunak eta ustezko independentziak (ekonomikoak, ez familiarrak) ez dio bere kasa mugitzeko bermerik ematen.

      Hala, ez da ezintasun morala edo arau sozialen zurruntasuna hiriaren alde publikoa bizitzeko mugak ezartzen dizkiona, baizik eta sistema kapitalista heteropatriarkalak ama langile eta dibortziatu bati eskaintzen dion patua: norberarentzako denborarik eta espaziorik eza, isolamendu soziala, espazio publikoaren erabilera neurtu eta aurrez planifikatua, zaintza-lanen ardura osoa eta horiek gauzatzeko ezintasunak sortzen duen errua.

    [3] Gai honen inguruko artikulu bikainak idatzi dituzte Irati Zubia Landak (“Debekatuta baloiarekin jolastea”, 2025) eta Lizar Begoñak (“Tigrea etxean da”, 2025) Berria egunkarian.

2. Kalea.
Ibil liteke gorputzik gabe?

      Hiria apenas zapaltzen duen hiri-ibiltaria, espazio urbanoa alde batera eta bestera zeharkatu arren, lorratzik uzten ez duena; ikusezina da bere gorputza, ikusezinak bere mugimenduak. Alabaina, bere haragian bizi du hiri zatikatu eta androzentriko batek sortzen duen estresa. Zergatik panpox nobelako emakumeak paradoxa bat jartzen digu parez pare: posible da gorputzik gabe ibiltzea?

      Galdera horrek flâneur-arengana eramaten gaitu bueltan. Figura generogabea, are anbiguoa dela argudiatu da sarri, haren gorputzak ez omen du-eta garrantzirik hiri-ibiltari izateko. Izan ere, anonimotasuna jo da flâneur-aren ezaugarri behinentzat. Charles Baudelaireren arabera, “edonon dela ere bere anonimotasunaz goza dezakeen printzea” da hirian zehar dabilen behatzailea. Ezkutuka baino, besteen begietara ikusezin dena, hiriko jendetza baliatzen duen hori da flâneur-a, hiritar saldoaren erdian egonik ere ingurukoek berarengan arretarik ez jartzea lortzen baitu. Jende masaren sorgortasunak ematen dio hiri modernoaren esentzia harrapatzeko aukera, gertatzen den orori so egitekoa, bere burua agerian jarri gabe. Alde horretatik, Àlex Matasek flâneur-aren behatzeko gaitasuna gainerako hiritarren itsutasunarekin erlazionatzen du: “Artista honek mundua hautemateko duen gaitasunak berarekin dakar munduak bera hautemateko duen gaitasun eza. Bere presentzia gero eta irakurtezinagoa izan, irakurgarriagoak dira gainerakoen identitate sozialak eta profesionalak” (2010: 251).

      Pentsa genezake, hortaz, gorputzik gabe paseatzen den hiri-ibiltaria dela flâneur-a. Alabaina, gizartearen begietara ageriko ez izateak ez du esan nahi gorputzik ez duenik. Areago, gorputz hori ez da ez generogabea, ez anbiguoa, bere praktika urbanoak ideia hori ukatzen baitu. Hau da, hirian zehar mugarik, beldurrik eta errurik gabe ibiltzeko zilegitasun moralak, paseo patxadatsurako denborak eta behatzaile anonimo izateko aukerak egiten dute flâneur-a gizon. Haren gorputza ez bada ikusten, ez bada nabarmentzen, ez badu trabarik egiten, normaren gorputza ordezkatzen duelako da.

      Ez da gauza bera gertatzen flâneuse-aren kasuan. Anonimotasunak norbanako izatearekin dauka zerikusia, izate bat behar baita gero hura ezkutatzeko. Hala, emakumeek muga bikoitz eta kontrajarri batekin egiten dute topo: ez dira nor espazio publikoan, ez dira norbanako arrazoidun eta kritikotzat hartzen; baina, era berean, ezin dute anonimotasuna eskuratu, gorputz susmagarria, desiragarria, behagarria baitira. Hau da, izaki arrazoidun gisara ikusezinak dira, baina gorputzak ikusgarri egiten ditu. Ildo horretan, Griselda Pollock arte historialariak (1988: 255) argudiatzen du espazio publikoan emakumeen gorputza lekuz kanpo jo den heinean, behatua izateko objektu gisara tratatu izan dela eta ez zaiola behatzaile izateko agentziarik eman. Begirada ezagutzari lotzen baitzaio, eta ezagutza, orobat, botereari.

      Espazioarekin ditugun harremanetan kontu garrantzitsuak azaleratzen dira: ezagutza, boterea, zilegitasuna. Nor izateak lotura zuzena du leku bat izatearekin. Pentsatu beharko genuke zein gorputz ez den ikusten espazio publikoan, ez delako haragizko, neutroa delako, etereoa, abstraktua, arrazoiduna. Zein gorputz ez den epaitzen, seinalatzen, markatzen, arrazoimenaren espazioan ez delako beharrezko. Pentsa dezagun, esaterako, politikaren esparruan: zein gorputz daude era ekidin ezinean ikusgai, zein lotzen da emozioekin, zein sexualizatzen da, zein da aipagai, eta ondorioz, umiliagarri?

      Meri Torrasek (2007: 21) dio gorputz batek gorputz izateko ez duela nahikoa organismo biologiko eta funtzional izatearekin. Areago, gorputzak gizartearen metafora gisa eratzen direla. Hau da, gorputzak eta haren mugimenduek informazio asko ematen digute bizi duen testuinguruaz, bi norabidetan erlazionatzen baita harekin: gorputzen bidez eratzen da ingurune soziokulturala, baina, aldi berean, ingurune horrek osatzen du gorputza. Ondorioz, modelatze edo diziplinatze bat gertatzen da, eta gorputz ideal baten arabera zizelkatzen eta hierarkizatzen dira identitateak: gizona, emakumea, aberatsa, pobrea, zuria, beltza... Jule Goikoetxeak ere materia esanahidun modura ulertzen du gorputza, eta hala defendatzen du: “Kontua ez da emakumeak existitzen direla eta gero menderatze harreman patriarkalak gehitzen zaizkiela, ezpada menderatze harreman patriarkal horiek sortzen dituztela emakumeak materialki” (2024: 123).

      Pentsamendua/Gorputza dualtasunaren ondorioz, gorputza ezagutzarako bide modura ukatu da, traba izan da, eta honenbestez, hura desagerrarazi, ikusezin egin eta aintzat ez hartzera jo du Mendebaldeko gizarteak. Hala eta guztiz ere, gorputza ezinbestean presente bilakatzen da zenbaitetan, agertu egiten da, bistaratu. Gorputza ageri zaigu bere bolumen osoan, boteretsu, deseroso, arrotz, saihetsezin. “Normala” den horretan islatzen ez denean —“normala” den hori zalantzan jartzen duenean, izan beltza delako, hanka bakarra duelako, bitartasunean sailkatzen ez delako—, presentzia hartzen du gorputzak. Eta hala, gatazka sortzen du.

      Hori ulertzen laguntzen digu Gisèlek, Ramon Saizarbitoriak idatzitako Egunero hasten delako (1969) eleberriko protagonistak. Azken finean, Gisèle neska gazte bat da, eta bizitza unibertsitario arrunt samarra du Durkheim izeneko hiri batean: eskolak, lagunak, jende eta esperientzia berriak, sexua... harik eta haurdun geratzen den arte. Abortua zigorpean zegoen garaian idatzita, gizarte tradizionalen moralak eta gero eta agerikoagoa zen errealitateak talka egiten dute istorio honetan. Gisèlek bere gorputzean bizi ditu haurdun egotearen desegokitasuna zein abortatzeak suposatzen duen desafio soziala. Ondorioz, askatasunerako eta deskubrimendurako eremu zen hiria itogarri bilakatzen zaio, eta aurretik arin eta gazte zen gorputza, pisutsu eta gogaikarri.

      Flâneuse-ak bizi duen muga bikoitza gorpuzten du Gisèlek: batetik, ikusezina da, ez du norbanako izateko zilegitasunik (abortatu nahi du, baina bere hautua gutxiesten dute); bestetik, eta aldi berean, bere gorputza ageriko egin da eta traba egiten du. Izan ere, haurdun geratzean, suposatzen zaion neska gaztearen gorputz desiragarritik aldendu, eta ikusgarri bihurtu da espazio publikoan, behatua ez ezik, epaitua izateko, kasu honetan. Honenbestez, lekuz kanpo sentitzen da, dagokion roletik at. Kalea gune deserosoa da orain.

      Gorputza eraldatu ahala, zapaltzen duen espazioa aldatzen da, baita harekin duen erlazioa ere. Neska gazteak aurretik bizitako askatasuna galtzen ari dela sentitzen du eta ihes egiteko desioa gailentzen zaio: “Berriro korrika hasten da leku hartatik beregandik ihes egin nahirik bezala”. Edota iraganera itzultzekoa, beste gorputz eta espazio batera: “Klasean egon nahi luke lehengo gorputzarekin. Lehenagoko bularrekin, lehenagoko gerriarekin bere sabela handitzen zuen gauza hura gabe”.

      Hala, gorputza nabarmen bilakatu ez ezik, bere norbanako izaera murrizten du haurdunaldiak. Gisèlek ez du ume horren ama izan nahi, ez du ume batez erditu nahi, baina bere erabakia ez da balekotzat jotzen abortua praktikatzeko. Administrazioaren eta medikuen baimena behar du haurdunaldia eteteko, eta halaber, moral kristaua tarteko, ginekologoek zein inguruko lagun eta ezagunek gutxietsi egiten dute neskaren egoera, ama ez izateko determinazioa. Ez da, beraz, bere gorputzaren jabe. Alde horretatik, galdera ezinbestekoak plazaratzen dizkigu pertsonaia honek: zer zilegitasun du espazio publikoan bere gorputzean erabakimenik ez duenak? Nola hartu espazioa, norberaren gorputzean erabakitzeko aukerarik gabe?

      Deserosotasuna da gakoa. Izan ere, jada ez plazeretik, ez eta jakin-minetik ere, baina Gisèlek hiria ibiltzen du, espazio urbanoa korritu, zalantzan jarri eta, nolabait, bere egiten du. Hiri-ibiltaria da, deseroso dabilen flâneuse-a. Lekuz kanpo sentitzen da maiz, eta alde horretatik, emozioek paper garrantzitsua hartzen dute espazioarekin eraikitzen duen harreman berrian. Orain, aurretik hirian zehar paseatzean lekurik hartzen ez zuten lotsak, nazkak edo beldurrak markatzen dituzte neskaren ibilerak.

      Alde horretatik, badira zenbait pasarte esanguratsu. Esaterako, Miller doktorearen kontsultan haurdun dagoela konfirmatu berritan, kalera ateratzen da aire freskoa hartzera, barnean duen anabasa askatu eta egoerari buruz hausnartzera. Espazio urbanoaren deskribapen luzea egiten da atal horretan, Gisèleren ibilerek gidatuta, haren egonezinaren eta kezken pausoei jarraituz. Pentsamendu eta neonezko argi nahaspila horretan gailentzen da nazka sentsazioa lehen aldiz. Haurdunaldiak eragindako usaimen zorrotzagoari esker, usteldutako hostoek, tabakoak edota jantzi bustiek higuina eragiten diote bat-batean, goragalea sentitzeraino. Pasarte horrek berak beldurra ekartzen du estreinakoz kaleko espaziora, haurrekiko eta gizonekiko beldurra, ez ausaz, umeen negarra gogorarazten dioten katuen marruek eta sexualki jazartzen zaion mozkor batek eragiten baitiote ikara hori.

      Hala ere, lotsa da Gisèleren mugimenduetan eragiten duen emozio interesgarriena. Izan ere, lotsa gorputzean txertatzen den emozioa da, espazio korporalak eta sozialak des-itxuratu eta ber-itxuratzen ditu, gorputzaren mugimenduak baldintzatzen dituen heinean. Honenbestez, lotsa sentitzen duen subjektuak gainerakoen begiradatik ostentzeko keinua egiten du, burua makurtzekoa, espazioan txikitzekoa. Hau da, lotsatzerakoan norbere baitan biltzeko joera dugu, gainerakoei eta baita norbere buruari bizkarra ematekoa, eta finean, okupatzen den espaziotik desagertu nahi izatekoa. Gisèlek lotsa sentitzen du medikuen kontsultetan eta, ondorioz, handik ihes egiteko behar bizia du. Hala, aurretik hirian zehar jarrera aktiboa, zirt edo zart egitekoa izan duen pertsonaia txiki bilakatzen da: ahotsa galtzen du, esan nahi lukeena pentsatu baina ez da esatera ausartzen, edota kontrara, isildutakoa bat-batean botatzen du, erruz zamaturik, oihuka ia.

      Lotsak harreman zuzena du moralarekin, arau-hauste bat erakusten baitu. Sara Ahmed-ek (2017: 170) azaltzen du moralaren garapena arau sozialen erreprodukzioaren bidez egiten dela, bereziki, sexuari lotutako jardunetan. Alde horretatik, lotsa disuasio-elementua da normatibitatean mantentzeko: arau moralak eta eredu sozialak betetzen ez dituenak lotsaren zigorretik pasa behar du halabeharrez. Alegia, sentimendu domestikatzailea da lotsa, baita espazioaren erabilerari dagokionean ere. Bide horretan, ginekologoaren itxarongelak eredu sozial idealen ispilu modura funtzionatzen du Egunero hasten delako eleberrian: bertan daude emakume idealak, ama eredugarriak. Gisèlek bere burua alderatzen du haiekin, eta ez denez prototipo sozialera gerturatzen, lotsatu egiten da. Desagertu nahi du, ihes egin, ikusezin bihurtu.

      Bere gorputzak ez dio uzten, ordea. Traba egiten dio, deseroso sentitzen da besteen begiradapean, egokia ez den zerbaiten susmagarri. Ahmedek aipatzen duen ezkutatzeko joeraren adibide argia da, esaterako, nola neskak berokipean gordetzen duen sabela Riemmeserako trena hartzerakoan, parean duen aitonak ikus ez dezan. Bere “arau-haustea” ikusarazten duen gorputza ezabatu nahi luke, kanpo epaiaren beldur delako. Azken finean, emakume “zuzena” ez izatea zigortu egiten da espazio publikoan eta bertatik kanporatzen da, lekuz kanpo sentiaraziz, normatik aldentzen den gorputz oro.

      Kern geografoak salatzen duenez, zail gertatzen bada flâneuse-a bera irudikatzea, haurdun dagoen gorputz bat hirian zehar plazerez paseatzen imajinatzea ia pentsaezina da, izan hiriak berak jarritako eragozpenengatik, izan gainerako hiritarren begirada eta jarrerengatik. Izan ere, haurdun dagoen gorputza jabetza publiko izatera pasatzen da, jendeak zilegitasuna sentitzen baitu hari buruzko iruzkinak egiteko, gehiegi hurbiltzeko edo eskatu gabe ukitzeko. Espazio publikoaren erabilera baldintzatuak bere gorputzaren oso kontziente bilakatzen du haurduna, hain begien bistako eta saihetsezin:

      Lotsa ematen zidan ikusteak zeinen deigarria zen nire sabela, zeinen modu ikusgarrian jaurtitzen zuen nire biologiarik intimoena esfera publiko zibilizatura. Ez nuen distirarik egin nahi. Ezkutatu nahi nuen. Kontua ez zen nire haurdunaldia disimulatu nahi nuenik, baina apaltasun premia larri batek hartu ninduen, eta ezin nintzen hartaz libratu, ahal nuen gorputz-positibotasun feminista guztia konjuratuta ere (Kern, 2021: 38).

      Haurdun dauden gorputzez hitz egin dugu, baina, hala ere, ez dira espazio publikoan ageriko eta, ondorioz, zigorgarri suertatzen diren bakarrak. Areago, haurdunaldia kasu askotan emakumeei heteropatriarkatuan eskatzen zaien idealetik gertu egon daiteke, eta, ondorioz, ez du egungo ingurune urbanoan hainbesteko disrupziorik eragiten, nahiz eta hiriak berak haurdun daudenei deserosotasuna eragin. Esan dugu jada, lekuz kanpo sentiaraztea da normatibitatea aplikatzeko modu zuzenena. Alde horretatik, badakite zerbait bazterketa jasateaz eta bazterretan erresistitzeaz gorputz ez normatiboek, gorputz disidenteek, gaixorik dauden edo diren gorputzek zein pobrezia edo arrazakeria dela eta ikusi nahi ez diren gorputzek. Lekuz kanpo egotea, ordena patriarkalari traba egitea den heinean, subertsiboa da. Gorputzak erakusten digu, beraz, bere bistaratze orotan, deserosotasunetik zein gozamenetik, espazioaren banaketa patriarkala auzitan jartzeko bidea.

GORPUTZAREN ESPAZIOA
VS. HITZAREN ESPAZIOA

      Flâneuse-a zalantzan jarri izan da, emakumeek hiria eta espazio publikoa ibiltzeko izan dituzten zailtasunengatik ez ezik, horiei buruz hausnartzeko gaitasunik eza argudiatuta. Kontrara, pentsalari edo kritikari gisa ezaugarritu da flâneur-a, hiria paseatu ahala hura aztertu eta zalantzan jartzen duen pertsonaia gisa. Aurrez azaldu modura, ulertu da anonimotasunetik, gorputzik gabe, pentsamendua elikatzeko behaketari emana. Baina, hirian zehar ibiltzeko gorputza behar den heinean, haren bidez ere egin dakioke kritika espazio urbanoari, haren bidez ere sor daiteke ezagutza.

      Pentsamendua/Gorputza dikotomiara itzuli gara berriz. Ez kasualitatez, izan ere, Egunero hasten delako eleberriak elkarrizketan jartzen ditu hitzaren eta arrazoiaren nagusitasun logozentrikoa, eta gorputza zein harekin lotutako emozioak. Nobelako trama nagusia Gisèlek abortatzeko dituen arazoek osatzen duten arren, bada beste hari narratibo bat, neskaren ibilerekin tartekatzen dena. Atal horietan, gizon batek (euskal kritikan “berritsua” deitu izan zaionak) tren geltoki batean eta telefono zentralita batean dituen elkarrizketak biltzen dira. Alabaina, irakurleak haren hitzartzeak soilik jasotzen ditu, eta beraz, gizonaren gogoetekin monologo moduko bat sortzen da.

      Gisèleren kontrara, berritsuak hitzaren bidez hartzen du espazioa, ez mugimenduarekin, ez gorputzarekin, izatez pertsonaia ahosduna baita, baina gorputzgabea. Arrazoiak, hitzak, pentsamenduak osatzen dute bere presentzia eta gorputzari kontrajartzen dizkio:

      Beno, ni, zu bezala noski, bi zatitan nago erdibitua. Itxoin, itxoin... Bi zatitan. Bat gorputza, oso konkretua, izpirituari oso arraro zaiona, eta izpiritua bera. [...] Esan dizudan bezala, bestela orain esaten dizut, “ni” bat oso arraroa zaio besteari. Ispiluan ikusten dut neure burua eta izpirituari, neuri, oso zaio estranioa gorputza. Nire izpirituzko zatia normala da eta batzuetan badu influentzia gorputzagan. [...] Baina benetan sofritzen dudana, gorputzak besteari askatasuna irabaztea da (1969: 59).

      Berritsuaren pertsonaiak gorputza eta izpiritua bereiztea proposatzen du, gorputza eta pentsamendua, gorputza eta ahotsa. Pertsonaia estatikoa da, gogoeten bidez hartzen du espazioa, eta honenbestez, kontraste handia egiten du Gisèleren ibilera urbanoekin. Izan ere, neskaren gorputza espazio publikoan ageriko egiten den era berean, eta harekin batera haren emozioak eta deserosotasunak, gizonaren gorputza ikusezina da, ez da aipatzen, ez epaitzen. Gizona hitz soila da.

      Dikotomia horri kritika egin izan zaio feminismotik, besteak beste Torrasek nabarmentzen duenez, kontrakotasun horrek gorputza jakintzaren eremutik baztertu baitu Mendebaldeko pentsamenduan:

      Gorputza izan da soberan dagoena. Haragizko, iragankor, hilkor, senezko, barbaro, basati, arrazializatu, sexualizatu... Ezagutzatik at egotzirik, isilarazia eta geldiarazia, gorputzaren funtzioa izan da barren monolitiko (betiereko, espiritual, arrazional, zibilizatu, gizatiar, maskulino, kapazitista, mendebaldar, zuri, etab.) baten mugak bermatzea, zeina jakintzaren eta boterearen errelatoa naturalki sostengatzen duen unibertsal eztabaidaezinarekin parekatu izan den (Torras, 2021: 48-49).

      Kasu honetan, gizonaren pertsonaia desgorpuztuak subjektu unibertsala ordezkatzen du, eta jakintzaren bozeramaile modura ulertu da, euskal kritikan eleberri honi buruz egindako irakurketetan, bederen. Alde horretatik, deigarria da nola orain arteko azterketek, izan Ibon Sarasolaren zein Jesus Maria Lasagabasterren hitzaurreek, izan Mikel Hernandez Abaituaren eta Juan Garziaren azterketek, fokua gizon berritsuaren ildo narratiboan jarri duten oro har, bereziki azpimarratuz “mundu modernoko arazoei” heldu eta koordenada horietan kokatzen duela eleberria. Are nabarmenagoa da horietariko zenbaitek ez dutela Gisèleren hari narratiboaz apenas iruzkinik egiten, abortuaren gaia aipatzeaz gain.

      Begirada eta pentsamendu patriarkala plazaratzen du berritsuak, subjektu unibertsalak hori baitu, neutroa ez den heinean, ikusmira hegemonikoak birproduzitzen dituela. Adrienne Richek (1979) zioen gisara, objektibitatea gizonen subjektibitatearen arabera eraikitzen du. Gizonak bakarrizketan mahaigaineratzen dituen eztabaida moral, korronte filosofiko zein literario edota belaunaldien arteko gatazkei buruzko ideia eta hausnarketek talka egiten dute Gisèlerekin nabarmen. Esaterako, gizonak obsesio bat du tren-geltokietan “bakarrik” dauden neskekin, galdutako emakume dohakabetzat hartzen ditu, gizon batek salbatu beharreko gizajotzat. Gisèleri buruz ari dela dirudi, trenaren zain baitago Riemmesera joateko. Hala ere, neska koitaduaren iruditik urrun, gizarte patriarkalaren iritziaren kontra bere etorkizuna erabakitzen ari den emakume bat da bera; ez dago galduta, beste hiri batera doa abortatzera, legez kanpokoa izan arren, ez baitu ama izan nahi.

      Ondorioz, ezin daiteke uka, nahiz eta ez den horrela irakurria izan, nobela honek logozentrismoaren gatazka azaleratzen duela: berritsuaren figuraren bidez hitzari eta arrazoiari garrantzia ematen bazaio ere, Gisèleren pertsonaiak, gorputza eta emozioak erdigunean jarri, eta “arazo modernoei” aurre egiteko hortik abiatzen baita. Hau da, Goikoetxeak aldarrikatzen duenari jarraiki, ikusten dugu gorputza esanahiduna dela eta agentzia daukala. Gorputzak funtzionatzeko ez du izpiritu bat behar, kontzientzia ez-material bat, arrazoiari emandako ahots bat. Materia semiotikoa da, eta hortaz, gorputzaren bidez ere sortzen da ezagutza.

      Honenbestez, zalantzan jarri beharra da zergatik lotu izan diren berritsuaren bakarrizketak mundu globaleko “arazo moderno” eta pisuzkoekin, eta Gisèleren ibilerak, berriz, emakumeen problematika intimoekin. Izan ere, 70eko hamarkada abiatzeke eta frankismo betean, eleberri honek bere gorputzean burujabe izan nahi duen emakume bat aurkezten du, abortuaren edo aldizkako sexuaren aukera mahai gainean jartzen duena eta moral kristaua kritikatzen duena. Hau da, belaunaldi zaharren mundu-ikuskera jartzen du auzitan, eta horretarako, gorputza da gakoa. Espazio publikoan besteen begi eta iritzietara soberan, traban, lekuz kanpo dagoen gorputz hori. Haren bidez zeharkatzen ditu hiriak, egiten die kritika moral kristauaren botere-guneei (kasu honetan, medikuen kontsultak), okupatzen du espazioa desatsegin zaionean ere, trenean edo autobusean, adibidez. Gorputz deserosoaren bidez baino ezin du flâneuse-ak berezko duen transgresioa praktikatu.

      Azkenerako, abortatu ostean, Gisèlek bere lekua aurkitzen du berriz. Parkean paseatzera itzultzen da, eta eroso sentitzen da, “ahaztutako konfiantza batekin”. Hartara, aditzera ematen da transgresioak, eremu deserosoetatik igaro behar izanak, merezi izan duela, bere buruaren jabe izateak bizitza berriz ere egunero hasteko aukera eman diolako.

3. Taberna.
Konkistarako eremua da gaua

      “Hiriak askatasuna eskaintzen die emakumeei”, baieztatzen zuen Elizabeth Wilsonek The Sphinx and the City (1992) azterlanean. Publiko-pribatu dikotomia patriarkalaz harago, badela plazererako aukerarik, alegia. Kontu bat baita zein diren espazioaren egitura ideologiko, sozial eta moralak, zein antolaketa espazial hartzen duten, eta beste zerbait, zer egiten dugun horiekin. Desira, gozamena, bozkarioa ez zaizkigu arrotzak, gatazka ez zaigun gisa berean, espazio publikoa eta hiria bera bizitzerakoan.

      Ikusi dugu espazio publikoa emakumeentzat ingurune arriskutsu gisa jo izan dela, galbiderako bide zuzen gisa, eta pentsamendu horretan oinarritu direla arau eta zigor espazialak, zentzu batean. Alabaina, alderantzira ere funtzionatu du ideia horrek: emakumea gorputz aztoratzaile modura ulertu da, espazio publiko arrazionalerako intuitiboegi, animaliegi, menderakaitzegi, eta beraz, arriskutsuegi. Honenbestez, arrotz kontsideratu izan da hirian, are gehiago bertan askatasuna edo atsegina bilatu badu.

      Wilsonek argudiatzen duenez, Mendebaldeko tradizioan bai publiko-pribatu bereizketak, bai ideologia burgesak emakumeei ezarritako rol otzanak, bai espazio jakin batzuei esleitutako komenigarritasun moralak eman diete forma hiri garaikideei. Ildo horretan, maskulino-femenino dikotomia zalantzan jar dezaketenez gero, hirian plazer hartzen duten emakumeak desordenaren eta asalduraren sinbolo izan dira, eta narratiba hegemonikoetan oldarra, mehatxua edota arazoa irudikatu dute. Eskema morala zalantzan jartzen duen oro da susmagarri, lekuz kanpo dagoen oro da desegoki. Hau da, Wilsonek iradoki bezala, esfingea dira hirian: izaki anbiguoa, hibridoa, deszifraezina.

      Emakumeak bereziki gaizki geratu dira metropoliaren Mendebaldeko ikuspegietan, desordena irudikatzen dutela baitirudi. Hiriak beldurra sortzen du, kontrolik gabeko askatasun sexual kaotikorako eremu gisa, ondorioz, hirietan emakumeen kontrol zurruna beharrezkotzat jo da arrisku hori saihesteko. Izan ere, zibilizazio urbanoa, azken batean, honako esanahia hartzera iritsi da: giza desira eta asmo guztien bat-batekotasun setatsuaren kontrol autoritarioa. Kontrol patriarkal zurruna ahultzen denean, hirian gizonik gabeko emakumeek desordenaren mehatxua sinbolizatzen dute esfera guztietan. Horregatik, emakumeek, agian ustekabean, jendaila irudikatu dute, arrotza, iraultzailea den hori (Wilson, 1992: 157).

      Hiriaren izaera aldakorrarekin bat egiten duen anbiguotasun horrek, baina, ireki dezake askatasunerako aukerarik. Anna Maria Iglesiak planteatzen zuen modura, transgresioaren bidez izan badaiteke soilik flâneuse-a benetako hiri-ibiltari, publiko-pribatu bereizketaren bidegurutze eta muga lausoetan topatzen du bere lekua. Hau da, aurrez ezarri zaizkion espazioak zalantzan jartzerakoan, desegokitasunean, lekuz kanpo egote horretan aurki dezake hiriaz gozatzeko aukera, begirada maskulinotik at edo harekin tentsioan. Izan ere, moral burgesaren segurtasun eta egokitasun printzipioei uko egin eta bestelako esperientzia urbano baterako posibilitatea irekitzen da emakume neurritsu eta izutuaren posiziotik aldendu eta hiriaren izaera kaotikora gerturatzerakoan: “Beharrezkoa da halaber hiriko bizitzaren beste aldea nabarmentzea eta azpimarratzea emakumeek eskubidea dutela hiriko inauterirako, intentsitaterako eta baita arriskuetarako ere” (Wilson, 1992: 10).

      Moral burgesarentzat, hiriaren anbiguotasuna, plazera eta galbidea uztartzen dituen gorputzik egon bada, hori sexu-langilearena da. Mendebaldeko narratibetan behin eta berriz baliatu da sexu-langilearen figura espazio publikoaren alderdi arriskutsu, oker bezain erakargarriak ikusarazteko. Hain lotura estua ezarri da, ezen hiria bera puta gisara sinbolizatu eta izendatu da sarri, arriskua eta desira biltzen dituen espazioa denez gero. Hala, ikusmolde burgesean, sexu-langilea da gizarteko gaitzik handiena, gizon ohoragarriak tentazioaren atzaparretan harrapatzeko eta emakume onberak desbideratzeko gaitasuna baitu, familiaren ideia suntsitzeko ahalmena baitu. Esaterako, Kernek azaltzen duenez, industrializazio garaiko Europan uste zen gaixotasunen antzera kutsatzen zela sexu-langileen moral baxua, euren albotik pasatze hutsarekin txarkeriaz beteriko bizitza batera kondenatzen zirela gizon biziotsuak eta neska ahulak (Kern, 2021: 15).

      Kalean zeuden emakumeak ziren sexu-langileak, espazio publikoa lanleku zutenak, hiria euren esparru behinen. Hori dela eta, susmagarri eta arriskutsu kontsideratu dira, eta hala agertu dira Mendebaldeko literatur tradizioetan ere: pertsonaia gaitzetsia izan da, bigarren mailakoa, eta, era berean, hiri modernoaren alderdi kaotikoa, gaua eta tentazioa irudikatzeko ezinbestekoa. Desordena gorpuztu du, legez kanpokoa. Ezagun denez, literaturan ez ezik, ohikoa izan da hirian plazera bilatzen duten emakumeak “puta” gisa izendatzea, tonu moralizatzaile eta gutxiesle batez.

      Honenbestez, Susan Buck-Morss (1986) pentsalariak defendatzen duenez, hirian bakarrik dabilen emakume oro putatzat jo izan den heinean, ulertu beharko genuke sexu-langileak ere gorpuzten duela, alderantzira, hiri-ibiltaria. Perspektiba feminista batetik, hala, bide bat zabaldu da literaturan sexu-langileengan flâneuse-aren figura irakurtzeko. Flâneuse hori, noski, urrun legoke XIX. mendeko gizonezko paseatzailearen patxada eta zilegitasunetik, eta urrun, halaber, haren baliokide femenino izatetik. Azken finean, espazio publikoaren eta pribatuaren arteko bereizketa patriarkala auzitan jartzen duen figura litzateke, espazioaren erabilera transgresore eta deserosoan oinarritua.

      Izan ere, emakumeei ezarritako jokabide eta arau moralak zalantzan jartzen dira, kalea bere egiten duen ibiltari bat ez ezik, sexua eta harekiko epai soziala sartzen baitira tartean. Ezagunak dira sexu-langileek jasaten dituzten zigorrak, hala nola bazterketa soziala, pobrezia edota kartzela. Berriz ere argi eta garbi geratzen da, beraz, ez dagoela espazio publikoa okupatzeko modu ez-gatazkatsurik, are gutxiago gorputza agerian jartzen duen flâneuse horrentzat.

      Hori dela eta, ez dugu sexu-langilea hiri-ibiltari modura idealizatu edo erromantizatu nahi, literaturan begirada maskulino batetik egin den gisan: gauaren sekretuak ezagutzen dituen figura misteriotsua izan baita prostituta, erotismoaren magiak inguratutako izaki ezezaguna. Lilura ororen gainetik, ordea, eta kalean bere espazioa hartu arren, hitza ukatu izan zaio sexu-langileari, eta ondorioz, bere ahots propioz errelato bat eraikitzea eragotzi zaio, baztertua eta gutxietsia izan den heinean. Ezin daiteke albo batera utzi historian zehar jasan duten estigmatizazioa eta deabrutzea. Alde horretatik, azpimarratu behar da, modernitateko literaturan sexu-langileak presentzia izan badu, gizonezko idazleen begietatik idatzitako testuetan izan dela, euren hitzez izan dela deskribatua, desiratua eta mespretxatua. Hiriaren metafora anbibalente izatera kondenatuta egon da, arriskua eta desira gorpuztera, eta honenbestez, kontzeptu kultural edo literario gisa, ezin izan du bere burua eraiki, hausnartu, idatzi.

      Hala ere, gizarte patriarkaletatik inposatutako mututasuna praktika korporalarekin iraultzen duela esan daiteke, eta historikoki ukatu zaion balioa aintzatetsi beharko litzaioke, emakumeek espazio publikoan izandako esperientziari bestelako dimentsio bat ematen dion heinean. Behinik behin, interesgarria da oso putek espazio urbanoan ezarritako arauak zalantzan jartzeko eta eremu publikoaren eta pribatuaren arteko mugak lausotzeko egindako bidea.

      Desegokiak, susmagarriak, arriskutsuak, beraz. Puta izenpean, horrela identifikatu dira espazio publikoa okupatzen duten emakumeak, sexu-lanean aritu edo ez. Emakume okerrak dira, anabasa eta errezeloa sortzen duten gorputzak baitira, gizonen nagusitasunerako eta gozamenerako pentsatutako hiri-espazio betean. Azken finean, moral burgesaren mugak urratzen dituzte eta kolokan jartzen dute espazioa banaketa dikotomikoen bidez ulertu beharra: maskulinoa eta femeninoa, publikoa eta pribatua, kalea eta etxea. Hori dela eta, zigor eta epai sozialak gorabehera hiria esploratzen duten emakume horiek hiri-ibiltariaren ohiko irudikapenetatik harago pentsatzeko aukera ematen digute, beste gorputz ibiltari batzuk, beste hiri batzuk irudikatzera premiatzen gaituzte. Lekuz kanpo, horrela birkonfiguratzen da flâneuse-a begirada garaikide batetik, esperientzia subertsibo, kontraesankor eta alternatibo horiek gorpuzten dituen hiri-figura gisa.

      Hiria desiratik eta bizinahitik deskubritzea, plazer une baten bila gaua erretzea; emakume okerraren errelatoek perspektiba interesgarria ematen digute espazio publikoaren inguruan gogoetatzeko. Ildo horretan, bi adibide esanguratsu ditugu euskal literaturan, Ugerra eta kedarra (Sonia Gonzalez, 2003) eta Jenisjoplin (Uxue Alberdi, 2017) eleberrietako protagonistak, alegia. Bi nobela horietan ezohikoak dira agertzen diren paseatzaileak, hiria askatasunetik ibiltzen eta okupatzen baitute: emakume urratzaile eta desobeditzaileak dira, buruaskiak eta errebeldeak, beren espazioa hartu eta defendatzen dutenak, eta, aldi berean, eleberriek ikusarazten dute arauarekin hausten duenak ezinbestean bizi duen zaurgarritasuna, espazio publikora agertzeak dakarren halabeharrezko biolentzia.

      Sortzen duen indarkeriaz gaindi hiria gozamenerako esparrutzat hartzea posible da kasu horietan, gatazkan eroso mugitzen diren emakumeak baitira. Izan ere, konfrontazioa ekidinezina da espazio publikoan biziraun nahi bada. Hala, Ugerra eta kedarra nobelako Kat protagonistak era argian ikusarazten du Bilbo underground-era plazer bila jaisteko sozialki zein prezio ordaindu behar den.

      Milurteko aldaketa betean idatzitako eleberria da, 80ko eta 90eko hamarkadetako testuinguru aztoratua islatzen duena: hiri post-industrialerako trantsizioa eta garaiko gazteen itxaropen zapuztuak kontatzen dira liburu honetan. Kat emakume gogorra da, kaleko bizitzan zaildua. Monotoniatik ihes egin nahi du, bizitza denak emanda bizi, eta, horretarako, uko egiten die aurrez ezarritako arauei. Bi zeregin nagusi ditu: batetik, alkoholaren, sexuaren eta drogen bidez egunerokotasunari adrenalina ateratzea, eta, bestetik, Ebe lagunik onena zaintzea eta babestea. Biek ala biek erabaki dute ez dutela lan arruntik nahi, familia hegemonikotik urrun biziko direla, eta beraz, lapurreta eta trapitxeoei esker irauten dute, harik eta Kat diru kopuru handiz hornituko duten enkarguak onartzen hasten den arte, gizon dirudunak hiltzearen truke. Testuinguru nahasi horretan, gainera, borroka armatuan dabilen Eñautekin maitemintzen da. Gorabehera horietan guztietan, baina, Bilbo du lagun Katek, Alde Zaharreko antroak, gau-giro iluna eta biharamun depresiboak.

      Ez dira gutxi Katek espazio publikoan bere lekua hartzeagatik jasan behar dituen erasoak: taberna-zuloetako begirada lizunak eta baboseoa, gizonekin dituen harremanetan bizi duen mendekotasuna (drogengatik zein maitasunagatik) edota normatibitatetik egiten zaion epaia, ezarritako bideari ez jarraitzeagatik. Espazio publikoan bizi duen biolentziak eraman du Kat izaera gogorra eta hotza garatzera, eta, hala, islatzen duen irudia emakume autonomo, lotsagabe eta indartsuarena da. Indarkeria horrek guztiak ez dio, hala ere, hiriaz disfrutatzea galarazten. Tabernatik tabernarako ibilaldietan, azken tragoaren bila erretako zigarroetan, komun likitsetako marra eta larru-jotzeetan sentitzen da bizirik, hau da, arriskuari eta plazerari ateak irekitzen dizkionean.

      Izan ere, Kat kaleko emakumea da, bazterreko auzoak eta antroak dira bere habitat naturala, eta, beraz, legitimitate osoa sentitzen du espazio horiek okupatzeko, hirian galtzeko eta gaua bere egiteko. Espazio publikoa desiragarri egiten duten ekintzek bat egiten dute emakume batentzat desegokitzat jotzen diren horiekin: hirian bakarrik paseatzea, gauez alderrai ibiltzea, taberna jendetsu zein bakartietan eroso egotea, drogatzea edo sexua nahita bilatzea. Portaera horrek emakume desegoki gisara definitzen du, arriskutsu eta moralki zalantzagarri bilakatzen. Emakume okerraren estigman hondoratu beharrean, ordea, Kat identitate transgresore horretan berresten da, eta bere burua hiriaren bazterretan kokatzen du, horrek dakarren zigor sozialaz jakitun. Iglesiak (2019: 76) esango lukeen bezala, honenbestez, erabat ordezkatzen du flâneuse-a, espazio publikoa okupatzen duen eta bere presentzia hutsarekin ezarritako ordena astintzen duen figura gisa, kasu honetan bere bertsiorik punkienean.

      Emakume okerraren karakterizazioa ikus dezakegu, halaber, Jenisjoplin nobelan. Protagonista Nagore Vargas da, “Jenisjoplin”, herri industrial batean jaiotako gaztea, Bilbora ikastera joan, eta han bizitzen geratu zena. Euskal Herriko giro politiko gatazkatsuarekin bat, abiadura eta intentsitate handiz bizi du egunerokoa, sexua, laguntasuna eta militantzia ardatz. Eleberria hasten denean, 2010. urtea da, Nagorek 28 urte ditu eta bere atxiloketaren zain dago Bilbon, Libre irratiko lagunekin batera. Bere ordez beste kide bat eramaten dute atxilo, alabaina, bitartean, Nagoreri bizitza aldatzen dion gertakari bat jazotzen da: GIBaren proban positibo eman duela jakiten du ustekabean. Lehen aldiz zaurgarri sentitzean, bizitza hankaz gora jartzen zaio, eta behartuta sentitzen da introbertsio ariketa bat egin eta gorputzari zein hurbileko harremanei arreta jartzera.

      Nobelan aurrera egin ahala ikusten dugu Nagore emakume ez-konformista eta probokatzailea dela. Errebeldea muin-muineraino, hori da bere nortasunaren ikurra: ostalarien alaba da, herri industrial bateko langile-auzo batean hazi da eta, hortaz, ohituta dago gatazka etengabean dauden lekuetan mugitzera. Jaioterriak eta haurtzaroko taberna-giroak erabat markatu dute bere identitatea, eta haren lagun Irantzuk esaten dion bezala, “Atakako alaba” izango da beti, gurasoen ostatuari erreferentzia eginez. Alegia, ongi dakiela konfliktoan bizirauten.

      Haurtzarotik GIBaren diagnostikorainoko protagonistaren bizipenak espazio publikoan ardazten dira. Kalea da Nagoreren habitat naturala; taberna, trenaren ingurumariak, abandonatutako industrialdeak dira bere haurtzaroko etxea, eta, Bilbora lekualdatzen denean ere, Alde Zaharreko gaugiroa eta kaleko militantzia politikoa dira bere identitatea eraikitzeko bilatzen dituen esparruak. Sexua, hiria deskubritzeko bidea:

      Hitzik egin gabe itxi genuen tratua: ni beraren ohean sartuko nintzen, eta berak Bilboko ateak irekiko zizkidan. [...] Beraz, esan dezaket sexuari eskerrak iskin egin niola bakardadeari; hari esker berreskuratu nuela nerabezaro galdua; eta izarapekoak ireki zizkidala militantziaren, taldetasunaren, hiriaren eta autonomiaren ateak. Zerbait zor diot larruari (2017: 170-171).

      Nagoreren publikotasuna, gainera, ezarritako arauekiko konfrontazioaren bidez eraikitzen da: deskubritu nahi du arau sozialen mugak non dauden, eta, hortaz, beti saiatzen da normatibitatea nolabait desafiatzen, erronka jo ahala behartzen. Tentsio horretan sentitzen da eroso, kalea segurtasunez ibiltzen du, eta azken finean horrek bultzatzen du bere espazioa defendatzera, bai sinbolikoki, bai fisikoki. Horrela, Nagoreren ibilerek zalantzan jartzen dute emakume gisa aurreikusi zaion espazioaren erabilera.

      Jarrera kontestatario horren adibide garrantzitsua da protagonistaren nerabezaroan azaltzen den gertakari bat. Auzoan zurrumurrua zabaldu da, bortxatzaile bat aske dabilela eta. Kezkaturik, gurasoek eta irakasleek neska gazteei kalean bakarrik ez ibiltzeko ohartarazpena egiten diete, abisuarekin batera espazio publikoarekiko beldurra era esplizituan transmitituz. Nagorek, ordea, txutxu-mutxuei zein mutilen burlei aurre egiten die, eta ikaskideak lasaitzen saiatzen da. Lagun batekin auzoko kanpoaldean dabilen batean, bortxatzailea ikusten dute. Esan zaienaren kontra, korrika hasi beharrean, lagunari besotik heldu eta gizonarengana zuzentzen da Nagore, beldurrari desafio eginez. Azkenerako, elkarren ondotik igarotzen dira, baina ez da ezer gertatzen. Tentsio unea da, izuari aurre egiteak dakarren arriskua eta plazera erakusten dituena.

      Espazio publikoan bizi daitekeen biolentzia agerian uzteaz gain, haren inguruan sortzen diren beldurrezko diskurtso paralizatzaileak desarmatzen ditu Nagorek keinu bizkor batekin. Kalea ez da espazio gatazkagabea, baina konfliktoan mugitzen ikasiz gero, desiragarri bilaka daiteke. Honelako pasarteek erakusten dute Nagorek bertan bizirauteko eraiki duen izaera gogorra eta oldarkorra, aldi berean askatasunerako abaguneak ematen dizkiona, Katen oso antzera. Konfrontazioa da espazio publikoa hartzeko daukaten bidea, talka bilatzen dute, eta buruz buruko horretan sentitzen dira nor:

      Jende gehiena egoera biolentoak saihesten ahalegintzen da, indarkeria itsusia iruditzen zaionez. Kosta zait horrekin ohartzea. Niri alderantziz gertatzen zait: erakarri egiten nau. Interpelatua sentitzen naiz, neure izenez deitzen dit. Askotan, neuk sortu izan dut enfrentamendua: irakasleekin, tabernako bezeroekin, Poliziarekin, medikuekin, eta neure buruarekin. Autoritateari erronka jotzea neure-neurea dut. [...] Enfrentamenduan bestearekiko kontaktua dago beti; bestearen begietan bazaude, bazara. Eta ni bizi-bizirik sentitzen naiz egoera biolentoetan, gorputzen talkan, garrasietan, minaren eta justiziaren erdian (2017: 73-74).

      Nagoreren jarrera seguru eta probokatzaileak emakume oker gisa markatzen du. Moral burgesa kolokan jartzen duenez gero, aurreiritziak eta epaiak jasan behar ditu. Adibidez, GIBean positibo eman duela eta, polizia bera umiliatzen saiatzen da esanez “puten eta jonkien” gaixotasuna merezi duela: “ya tiene lo que se merece la muy zorra”. Sexua bilatzea eta gozatzea da, kasu honetan, emakume oker bilakatzen duena, nahiz eta berak erabat kontrakoa sentitu. Areago, sexuak eman diola bizi-grina, gaztetasunaz eta hiriaz gozatzeko aukera: “Medikuari begiratu nion polizia bati, epaile bati, funtzionario bati bezala. Esateko gogoa: bazeneki! Esateko beharra: hain ongi pasa dut. Ulertarazi nahia: hain ongi maitatu dut”. Hau da, ordena patriarkala arrakalatzen duen identitate urratzailean berresten da, emakume desegoki, desbideratu izan nahi du plaza publikoan.

      Hala ere, GIBaren diagnostikoak hori guztia aldatzen du. Bere bizitzan lehen aldiz zaurgarria dela hautematean, gaixotasunak bere buruaz duen irudiari eragiten dio, bere bizimoduari, eta, beraz, baita hiria ibili, okupatu eta bizitzeko duen moduari ere. “Lehenengoz atera nintzen kalera diagnostikodun gorputzean, poltsikoan lehergailu bat daramana bezala”. Une horretatik aurrera, espazioaren erabilera alderantzikatu egiten da, Nagore etxean gordetzen da eta espazio publikoa arrotz bilakatzen zaio. Kalea lehen ere bazen espazio biolentoa, baina erakartzen zuen indarkeria bat zuen, adrenalina ematen ziona. Orain jada ez. Ondorioz, militantziatik eta sozializazio-espazioetatik ihes egitea erabakitzen du, bere figura publikoa desegitea. Hau da, hiriak eite oldarkorra hartzen du egun batetik bestera, lotsarekin, erruarekin eta beldurrarekin aurrez aurre jartzen duen eremua bihurtzen baita.

      Ziurgabetasunak hartzen du Nagore, eta bere barnerantz biltzen du. Pertsonaiaren barneranzko mugimendu horrek badu zerikusirik Ahmedek “uzkurdura” deitzen duen horrekin. Haren arabera, kanpo-arrisku edo min potentzial baten beldur denean, gorputzak txikitzeko joera du, izu-egoeran jartzekoa. Uzkurtu egiten da, eta ondorioz, uko egiten dio espazio publikora irteteari, edota erabat mugatuta eta baldintzatuta bizi du. Hori dela eta, beldurrak gorputzaren espazioa eta espazio soziala lerrokatzeko balio du, normatibitatea markatzeko. Beraz, arau sozialei jarraituz, zenbait gorputzek espazioan askatasunez ibiltzeko eta mugitzeko legitimitatea galtzen dute. Hau da, begirada patriarkal eta kapitalista batetik gorputz zaurgarritzat jotzen direnak, hala nola emakumeen gorputzak zein gorputz gaixoak, babesgabetzat hartu eta espazio pribatura bideratzen dira izuaren bidez.

      Horren aurrean, Ahmedek defendatzen du zaurgarritasuna ez dela emakumeei dagokien berezko ezaugarri bat, baizik eta “feminitatea ziurtatzeko balio duen efektu bat dela” (2017:117), gorputz jakin batzuen ibilera publikoak murriztean eta esparru pribatura ezinbestean mugatzean oinarritzen den heinean. Hau da, feminitateari lotutako zaurgarritasunak munduarekin harreman korporal berezi bat izatea dakar, bereizketa publiko-pribatuaren ideologia indartzen duena.

      Jenisjoplin liburuko protagonista bere zaurgarritasunarekin duen borrokan tematzen da. Espazio publikoko indarkeriatik aldendu ahala, bere baitan bilatzen du gatazka, kaltebera sentitzeak eta menpekoa izateak sortzen dion ezinegona kudeatu asmoz. Era berean, inoiz izan ez duen etxea hasten da eraikitzen: aita desmitifikatzen du, amarekin duen harremana osatzen du eta harreman egonkor bat eraikitzen du zaintzen duen gizon batekin, Lucarekin. Etxea bilakatzen da erosotasuna, segurtasuna eta samurtasuna ematen dion espazioa. Hau da, gutxinaka etxeak hartzen du Nagoreren bizitzan kaleak zuen lekua.

      Ikusten dugunez, bi eleberri horietan, espazio publikoa plazeretik okupatzea ezarritako arauak haustearekin lotuta dago. Ispilu modura funtzionatzen du, esaterako, nola azaltzen den bietan gaztetxera lehen aldiz sartzearen zirrara, eremu debekatu bat zeharkatu duenaren barne eztanda iniziatikoa. Alabaina, esperientzia urbano horietan islatzen diren biolentziek eta amaierarako dituzten zorigaiztoko ondorioek gogoeta egitera behartzen gaituzte: zein puntutaraino da bideragarria marko patriarkaletan kabitzen ez den emakume okerraren bizimodua? Noiz arte iraun dezake espazio publikoa arrakalatzean sortutako transgresioak? Biziraute hutsarekin konforma gaitezke?

      Izan ere, bi kasu horiek erakusten digute emakume okerrak ziurtasun batzuk behar dituela bizirauteko, eta, horiek desagertzean, espazio publikoan ibiltzeko konfiantza eta zilegitasuna galdu egiten duela. Izan ere, batean, Katen lagun Ebe hil egiten da droga gaindosiaz, eta horrek erabat abailtzen du protagonista; bestean, berriz, GIBean positibo eman izanak, Nagore parez pare jartzen du bere zaurgarritasunarekin. Hau da, hiriaz gozatzea, arauak zalantzan jartzea, bizimodu subertsibo bat izatea bermatzen zieten zutabeak erortzerakoan, espazio publikotik espazio pribatura lekualdatzen dira biak ala biak, kaletik etxera, eta horrek transgresioaren amaiera eragiten du bi nobeletan.

      Emakume gogor eta desegokiaren irudia desegiten doa gutxinaka. Izan ere, espazio publikoan izan zezaketen harreman-sareak ez die babesik ematen bizitzak ataka zail batean jartzerakoan. Hiriak ez die jada balio ez Kati, ez Nagoreri, lagundu baino, kalte egiten baitie, epaituak sentitzen dira, lekuz kanpo erabat, euren habitat publikoa galdu balute bezala. Isolatu egiten dira, eta horrek bi aukera jartzen ditu mahai gainean: emakume okerraren identitatea ezin mantenduta, desagertzea (Katen suizidioa), edota identitate hori eraldatu eta normatibotasunerantz jotzea (Nagoreren familiaranzko bira)[4].

      Ondoriozta daiteke, beraz, emakume okerrarentzat ez dagoela etorkizunik normatibitatearen parametroen barruan. Marko horiek arrakalatzen ere, denbora-tarte batez bizirautea permititzen zaiola. Zailtasunak ditu existitzeko eta, beraz, iraungitze-data duen aukera gisa aurkezten da bizitza desegoki eta probokatzailea. Era berean, agerian geratzen da emakume okerrak susmagarri izaten jarraitzen duela, arriskutsua izaten jarraitzen duela arau patriarkalarentzat, espazio publikoa desirarekin lotzen duen heinean. Katek eta Nagorek erakusten duten bezala, publikoaren eta pribatuaren arteko banaketaren diskurtsoak eragina izaten jarraitzen du hiria bizitzeko dugun maneran, eta emakume egokiaren presentzia bultzatzen du, espazio publikoan egoteko modu apropos bakarra baimenduaz. Azken finean, arau horretatik ateratzen diren emakumeak —okerrak, marjinalak, desbideratuak— zigortu egiten dira.

    [4] Hala ere, azken kasu horretan, aukera bat zabaltzen da zaurgarritasuna tresna eraldatzaile gisa esploratzeko, interdependentzia transformazio pertsonal eta kolektiborako baliatuta. Izan ere, eleberriak etxearen eta familiaren egiturak zalantzan jartzen ditu. Alabaina, ezin da ukatu zaurgarritasunaren potentzialitatea espazio pribatura mugatzen duela, eta espazio publikoa baztertzaile modura irakurtzen duela. Nagorek flâneuse izateari uzten dio, eta airean geratzen da hiri-ibiltari zaurgarriarentzako aukerarik ba ote dagoen.

4. Aterpea.
Nire ahizparen etxean
babes hartuko dut

      Hiria, beraz, esparru arrotza izan daiteke emakumeentzat, askatasuna bilatzeko eremu edo arriskua bizitzeko espazio izan daitekeen era berean. Plazera eta zigorra, araua eta disrupzioa, bakardadea eta anonimotasunik eza. Ideia hain aurkakoak izanik, nola egiten dugu, orduan, hiria deskubritzeko, hirian bizitza bat eraikitzeko?

      Beste asko izan zitezkeen arren, hona estanpa bat: nerabe talde bat, auzoko plazan, banku baten inguruan pipak jaten. Ez bada gurasoekin, ez dira askotan atera beren identitatearen marka ezartzen duen auzunetik, bertan dituzte etxea, instia, lagunak, mundu oso bat kabitzen da kale gutxi batzuetan. Hala ere, sumatzen hasiak dira muga espazial hori heldurik gabe hausteak ekar dezakeen abentura: lehen parranda Alde Zaharrean, manifa baterako gerturatze saiakera, ezer ere ez erosteko merkatalgunera txangoa amaren begiradatik at, billabesa hartzearen aztoramendua eta billabesa galtzearena. Hizketan ari dira, altu. Hiriko beste puntan dagoen auzo horretako jaiak dira laster, batek musika eskolako lagun bat dauka han. Elkarrekin joango dira, nola bestela.

      Leslie Kernek azaltzen duen bezala, adiskidetasuna hiriaren ateak irekitzeko gakoa izan daiteke. Laguntasunak aukera eman dezake hirian aske sentitzeko edo hirian barneratzera ausartzeko, eta, era berean, espazio publikoan egindako ibilaldi horiek erabakigarriak izan daitezke lagunen arteko harremana sakontzeko. Izan ere, nerabezaroan, esaterako, izan daiteke arauak hausteko, mugak zalantzan jartzeko, eta finean, errebeldiarekin esperimentatzeko modu bat. Nerabezarotik aurrera ere, askatasun eremuak bilatzeko baliatzen da sarri hiri handia, itomena sortzen duten esparru itxiegiei ihes egiteko; eta horrek, askotan, esan nahi du familia-loturak haustea, etxe izandakoa atzean utzi eta beste bat eraikitzeko baldintzak sortzea, hau da, ezezagunerantz abiatzea. Egoera horietan, laguntasunak babesgune zein familia modura funtzionatzen du: lur ezegonkorretan ibiltzeko helduleku, arriskatzeko bermea dira lagunak.

      Horren adibide da aurreko kapituluan aipaturiko Ugerra eta kedarra eleberria, Kat eta Eberen laguntasuna izanik istorioaren zutabeetako bat. Desio duten bizitza eraiki dute elkarrekin, eta bizitza hori Bilboko kaleetan sostengatzen da, hain zuzen ere. Batak bestea zaintzeko zin isila eginda, hautatutako bizitza alternatiboan bidelagun bilakatzen dira, eta, hala, laguntasunean oinarritzen da haien esperientzia urbanoa: ahizpatasuna da Bilboren alde marjinala, akuilatzailea, gozagarria deskubritzera eramaten dituena.

      Katek gaztetxean ezagutzen du Ebe, ordura arte zapaldu gabeko espazio okupatura bera bakarrik joaten den lehen aldian. Hasiera batean lekuz kanpo senti zitekeen arren, Ebek egindako harrerari esker bueltatzen da lehen unetik txunditu duen gune horretara. Konfort eremutik atera da Kat, gustuko ez zuen lagun taldearen ohiturak alde batera utzi, familiak berarentzat aurrezarritako bidetik aldendu, eta giro underground-ean murgildu da. Eberekin batera ezagutzen du Bilbo zikina: gaua eta taberna-zuloak, droga eta gizonekiko engantxea, hiriaren bazterrak, bizirik sentiarazten dituen Bilbo uger hori. Honenbestez, ikusten dugu Eberekin duen harremanak espazio urbanoan zehar ziurtasunez ibiltzeko tresnak ematen dizkiola Kati: ausardia, izaera kontestatarioa eta autonomia; bere ibilkera urbano berriaren oinarriak. Finean, hiria bere egiteko oinarria da Ebe.

      Biek dakite hautatu duten bizitza ez dela errazena, marjinala dela, bazterrekoa eta deserosoa, normaz kanpokoa. Horrez gain, kontziente dira, maite duten Bilbo ilunean ere, gizonak direla arau, gaugiroa eremu maskulinizatua dela erabat. Parranda pizgarri duten arren, eremu gatazkatsua da gaueko espazio publikoa; hala, ez da kasualitatea etxetik atera aurretik “borrokarako prest” daudela azpimarratzea. Ez zaigu ezezaguna tabernaz taberna bizi beharko dutena: begiradak, sexualizazioa, espazioaren lehia, gutxiespena, epaiak. Periferiaren periferian, beraz, elkar hartzea ezinbesteko zaie, hiria deskubritzeko ez ezik, bertan bizirauteko. Gorabeherak gorabehera, bai Katek bai Ebek izan duten harreman luze eta egonkorrena da haien laguntasunarena, eta, ezinbestean, bizitzaren gordintasuna jasateko salbamendu-txalupa bilakatu dira bata bestearentzat: “Ebe, zu beti egongo zara nirekin, ezta?”.

      Bilbon bizitza ez-normatibo bat eraikitzeko hautuak askatasuna ematen die bi emakumeei: lanaren eta familiaren morrontzetatik at libre sentitzen dira. Normatibitatearekin hausteko, beraz, laguntasuna da gakoa eleberri honetan. Izan ere, familia hegemonikoaren ideiatik ihes egiteko bidea da, Katek behin baino gehiagotan adierazten duenez: “Ebe nire familia bakarra da”. Urteak daramatzate etxea partekatzen, sarri okupa, azkenekoa alokairuan. Teilatupe berean bizitzeak, espazio publikoa ez ezik, espazio pribatua konpartitzeko aukera ematen die, festaren estasian ez ezik, biharamun luzeetako intimitatean ere elkar zaintzekoa. Garrantzi handia ematen diote bientzako espazio bat topatu izanari, nolabaiteko egonkortasuna eta babesgunea emango dien etxe bat konpartitzeari. Erribera kaleko pisua, “handia eta zaharra, luzea eta hotza, igogailu bakoa eta iluna. Baina eurena da”.

      Eguneroko desfasatu eta bortitzaren parean, arruntasun zentzu bat ematen die etxeak, errenditzeko leku bat. Espazio pribatua, kasu honetan, ez da emakumeei ezarritako rola betetzeko eremua, espazio publikoak eragiten dien akidura goxatzeko lekua baizik. Bizitza umil baina egonkor samar baterako espazioa da, azken finean: “Etxe usaina da. Honelako gauza ñimiñoek bihurtzen dituzte zementua eta habeak etxe: kafe usaina; patioetatik sartzen den tortilla-zarata...”. Domestikotasuna laudatzen bada, ez-normatiboa delako da, hau da, bazterreko bizitzek existitzeko beharrezko minimoak eskaintzen dituelako, hain zuzen ere.

      Izan ere, laguntasunak eskaini badie ere Bilbo euren etxe bilakatzeko modua eta elkar zaintzeko familia ezohiko bat, ez du ezabatzen marjinetan bizitzearen gogortasuna. Bakardade handia sufritzen dute bi-biek, etorkizun ezaren etsipena, euren bizimodua orainetik harago irudikatzeko ezintasun gaitza. Beren gain daramate, halaber, heteroarauaren pisua: gizonekin dituzten harremanak mingarri zaizkiela jakin eta, hala ere, harreman horietan galtzea, momentu batean, euren laguntasuna bigarren mailan jartzeraino. Sorgin-gurpil batean bizi dira Kat eta Ebe, egunerokoaren hutsaltasunak tabernaz taberna alkohola, droga eta sexuaren menpeko bilakatzen ditu protagonistak, eta, era berean, hori da bizi duten errealitatetik ihes egiteko modu bakarra, ibili ahala harrapatzen dituen hiri horretatik urruntzeko bidea.

      Hala bada, adiskidetasunak ez ditu Bilboko ugerretik salbatzen. Subidoiaren ostean, etsipenera kondenatzen ditu hiriak. Beste bizitza hobe bat posible dela badakite, baina, eta bizitza hori elkarrekin irudikatzen dute:

      —Ba imajinetan dot hamen egon beharrien, Uholde tabernan, beste leku baten gaozela, oso urrun, zu eta bixok, bakarrik, mundua zornatzen doskun jentillajearengandik oso-oso urrun.

      —Non?

      —Hori bardin da, beste edonon, inportanteena da bestelako pertsonak garela, ez beste batzuk, baina bai bestelakuek, eta bestelako munduen gaozela, ze beste mundu batera joan barik seguru nago bestelako lekuek daozela mundu honetan bertan, kale, taberna eta hiri puto honetatik kanpo. Imajinetan dot zoriontsuek garela (2003: 153-154).

      Erin Wunkerrek Notes from a Feminist Killjoy (2016) lanean galdetzen zuen zer-nolako tankera leukakeen emakumeen arteko laguntasuna erdigunean duen bizimodu batek. Akaso, Kat eta Eberena modukoa litzateke, ez perfektua, baina bai mundu zitalari aurre egiteko ezinbestekoa.

LAGUNTASUNA, MUNDU-ERAGILE

      Ez da ariketa erraza Wunkerren galderari erantzutea. Laguntasuna, azken finean, zer da, ez bada maite dugun norbaiti denbora eskaintzea, behar duenerako heldulekuak ematea, elikatzea, zentzu guztietan; elkarrekin irakurtzea eta lo egitea, eztabaidatzea politikaz, maitasunaz, bizitzaz, aholkuak eta errezetak partekatzea, entzun nahi ez direnak esatea, eta entzutea. “Laguntasuna ideologia kapitalistari kontrajartzeko” bide gisa defendatzen du Wunkerrek, produkzio eta erreprodukzio logikei iskin egiten dien heinean. Alabaina, denok ditugu bihotzeko lagunak eta denok dakigu horiek mantentzea eta zaintzea zein zaila den, areago bikote eta familia heterosexualetan ardazten den abiada handiko gure gizarte mendebaldarrean. Wunkerren planteamenduari gehitu beharko genioke, beraz: posible ote da laguntasuna erdigunean jartzen duen bizimodurik heteroarauaren barnean?

      Korapilo horretan murgiltzen da besteak beste Neguko argiak eleberria. Irati Elorrietak 2018an argitaratutako liburuaren protagonista Añes da, atzerrian bizi den euskalduna. Parisetik Berlinera lekualdatu berri da eta eraldaketa pertsonal betean dago, iraganeko mamuak atzean uzten eta etorkizuna non eraiki nahi duen erabakitzen. Transformazio horretan, bidaide ditu hiriak eta lagunak.

      Añes Parisera joan zen ikastera, etxeko giro itogarritik ihesi. Han bikote-harreman bat abiatzen du Brunorekin, gutxiespenean eta tratu txarretan oinarritutako harreman bat. Biolentzia zirkulutik ezin atera dabilela, Marta ezagutzen du gau batean, eta zulotik ateratzen laguntzen dio. Elkarrekin bizitzera joateko gonbidapenarekin hasten da haien laguntasuna, eta Parisen egiten dituzten ibilaldi, irakurraldi eta zine-emanaldiekin sustraitzen da. Haurdun geratzean, Martak Berlinera bizitzera joatea erabakitzen du, bikotekidearekin; eta Añesek, Martari jarraitzea.

      Haustura. Hiri ezezagun batera heltzean, bizitza orduan hastera doala pentsa daiteke. Urrun geratu zaio Pariseko hasiera eta Añesek ez daki gogorik baduen dena berriro egiteko. Horretan pentsatu gabe etorri da. Zerbaitekin hautsi zuen Parisera joan zenean. Han ere zuenarekin hautsi zuen Marta ezagutu ostean. Orain Martarekin ez hausteko etorri da Berlinera. Daukan lotura bakarrarekin ez hausteko. Baina zalantza egiten du hori justifikazio nahikoa ote den, azken batean, oraingoan ere ez daki zeren atzetik dabilen. Soilik daki ezin zela Parisen gelditu (2018: 21).

      Joango zinateke beste hiri batera bizitzera lagun batengatik? Erabaki hori hartzera bultzatzen duten beste arrazoi zenbait dituen arren (jaioterrira itzultzeko zalantza eta Brunoren harremanak utzitako zauriak osatzeko beharra tarteko), hori da, finean, Añesek egin duena. Bizitza berri bat hastera doa Berlinen, hiria ezagutu gabe, lanik gabe, alboan beste inor ez duela, soilik Marta. Mugimendu ezohikoa da, laguntasuna bizitzaren ardatzean jartzeko apustu argi bat. Eleberri honetan, gainera, hortik abiatuta jaiotzen da, Berlin goitik behera ibiltzen duen hiri-paseatzaile interesgarri bat ez ezik, emakumeen arteko adiskidetasunari behatzeko bestelako dimentsio bat.

      Izan ere, Mendebaldeko tradizio kulturalean, emakumeen arteko laguntasunak leku gutxi izan du, eta irudikatu denetan begirada patriarkal batetik egin izan da. Klixe ezagunak dira emakumeen arteko adiskidetasun friboloak, azalekoak, txolinak. Edota, beste aldaera batean, etsaitasuna oinarri duten lagun-harremanak, elkarrekiko inbidian eta lehian eraikitzen direnak, ea zeinek gizonen arreta bereganatu. Ohikoak dira, halaber, emakumeen arteko laguntasunean gizonen begiradatik eraikitako fantasia sexualak ikusteko saiakerak. Ezin konta ahala adibide daude nerabeentzako eleberrietan edo igandeko bazkalosteko pelikuletan. Horiek dira oinordetzan jaso ditugun narratibak.

      Hori hala, errelato kultural hegemonikoek gutxietsi, ahuldu edo zuzenean baztertu egiten dute emakumeen arteko adiskidetasunaren konplexutasuna eta ahala. Eskasak dira topikoetatik kanpo irudikatzen diren lagun harremanak, eta, are gutxiago, erlazio horiek espazio publikoa hartzeko orduan duten garrantzia aitortzen dutenak. Kernek dioen gisara, harreman horiek eragin zuzena dute emakumeek hiriarekin duten inplikazioan, eta eskuarki erlazio sexu-afektibo heterosexualei arreta handiagoa jartzen bazaie ere, laguntasuna determinantea da espazioa ibiltzeko, okupatzeko, zeharkatzeko dugun moduan.

      Hori dela eta, kezkagarria da laguntasunari buruzko narratiba apurtzailerik apenas sortzea, hari buruz hitz egiteko terminologia espezifikorik ez aurkitzea. Sarriegi, maitasun erromantikoarekin alderatzen da eta haren hiztegia baliatzen da adiskideen inguruan hitz egiteko. Bestela, konpetizio modura aurkezten da, hizkera belikoa erabiliz jarrera jeloskor eta territorialak markatzeko. Badakigu, ordea, laguntasun harreman gehienak ez direla horrelakoak, eta, are gehiago, ikusmira patriarkal horretatik askatu nahi ditugula. Alde horretatik, badirudi hitzak falta zaizkigula emakumeen edota identitate disidenteen arteko harremanen konplexutasuna deskribatzeko eta bestelako testuinguruetan irudikatzeko.

      Akaso, adiskidetasuna izendatzeko ezintasunak ikusarazten digu diskurtso patriarkalean ez dagoela emakumeen arteko egiazko harremanetarako hizkuntzarik; akaso, horrela bizi gara, hizkuntzatik at (Wunker, 2016: 140). Hori dela eta, heteroaraua nolabait arrakalatzen duten laguntasunei buruz hitz egitea eta idaztea hizkuntza berri bat sortzea da, egitura patriarkalei jarraituko ez dien mundu bati espazio berri bat ematea, fikziozkoa bada ere. Badirudi euskal literaturako eleberri hauek (Ugerra eta kedarra, Jenisjoplin, Neguko argiak) ahalegin bat egiten dutela norabide horretan. Ildo berean, bereziki interesgarria da Miren Amurizaren Pleibak (2024), hain zuzen ere, lengoaia propioa sortu baitie bere nobelako bi protagonistei, adiskidetasunaren zimenduak hizkuntzatik bertatik eraikiz. Ahotsa ez ezik, mundua izendatzeko gaitasuna ere eman die Jone eta Pollyri. Emakumeen arteko laguntasunarentzat hizkerak, paisaiak, keinuak, mugimenduak imajinatzea, narratiba berriak, eta beraz, mundu berriak eratzea baita.

      Neguko argiak eleberrian, Añes eta Martarentzat, bien arteko harremanak forma ugari hartzen ditu. Batetik, Kat eta Eberekin gertatzen zen gisara, familia hautatua aurkitzen dute batak bestearengan. Izan ere, atzerriko bakardadearen eta joan-etorriko harremanen aurrean, Parisen elkarrekin bizitzeak oinarri sendoa eskaintzen die biei, hirian bizirauteko ezinbesteko zaiena. Hala, familia tradizionaletik edo bikote heterosexualetik kanpo eraikitzen dute euren atzerriko familia, emakumeen arteko adiskidetasunean zimendatua. Partekatzen duten Rue de Gobelinseko etxean, intimitate estu bat sortzen dute: elkarrekin egiten dute lo, elkarrekin sukaldatu, filmak ikusi, eztabaidatu, irakurri.

      Hala ere, etxeko eremu pribatutik harago, Martak aterpe bat eskaintzen dio Añesi. Etxe bat, eta handik irteteko aukera. Hau da, lagunak ahalegina egiten du Añesek hiria eremu bizigarri, desiragarri eta interesgarritzat har dezan, eta bide batez, bere baitan berriz ere ongi senti dadin; “trikua bezala bilduta bizitzetik, mugimendu-eremua zabaltzen” has dadin. Martaren eskutik ateratzen da Añes bere minak eta segurtasun-ezak gordetzen dituen etxetik, harekin zeharkatzen ditu bulebar zabalak, eta harekin deskubritzen du Parisen historia, paristarren istorioak, Agnès Vardaren pelikulak, arkitekturak ezkutatzen dituen esanahi-geruzak.

      Bi lagunak ez daude inolaz gizarte patriarkaletik salbu, ezta inertzia heteroarautuez libre ere. Hala, Berlinera aldatu eta bakoitzak etxe bat edukitzean, harreman estua mantendu arren, gorabeheratsuagoa da haien arteko laguntasuna, eta biko familiaren ideia desagertu egiten da. Orain, jada, ez da soilik Añes laguntza behar duena, Marta harreman itogarri batean sartuta baitago Martinekin. Hala ere, elkarri egiten diote konpainia, eta elkarrekin ateratzen dira kalera, parkeetan zehar ibiltzera, Alemaniako hiriburuaren historian arakatzera. Berriz ere, hiriak eskaintzen die espazioa hartzeko, arnasteko, egurasteko aukera. Eta, bide batez, beste lagun batzuk ezagutzeko abagunea.

      Horrela, laguntasunak espazio publikoaren eta pribatuaren arteko loturak eta hartu-emanak ikusarazten ditu: espazio pribatuan ezkutatu ohi diren gatazkak (bikote harreman biolentoak, bakardadea eta isolamendua, ziurgabetasunak dakarren zaurgarritasuna) espazio publikora ateratzen dira partekatuak izatean, beste gatazka batzuekin jartzen dira kontaktuan nolabait, hirian hartzen dute leku, eta hiriaren mugimenduak, erritmoak, iragankortasunak zeharkatzen ditu. Halaber, espazio publikoan ageriko diren gatazkak (eleberri honetan, esaterako, etxebizitzaren arazoa, pobrezia edota migrazioa) espazio pribatura ekartzen ditu laguntasunak, eta eztabaidatzeko, soluzioak bilatzeko edota zaintzeko gune bat eskaintzen du. Mundu biolentoaren kontra, adiskidetasuna karaoke saio zoro bat da etxeko sukaldean. Izan ere, Margarita Pisanok zioen modura, “laguntasuna, iruditzen zait, oin bat esparru pribatuan eta bihotzean izanik eraikitzen da, eta bestea, pentsatzearen zera publiko-politiko horretan... elkarrekin pentsatzearenean. Dimentsio horrek dituen balio eta ardura sozial eta humano ororekin” (Pisano in Gabiola, 2018: 6).

      Hala, ikusten dugu adiskidetasuna, intimitate konpartitua ez ezik, badela heldulekua, jakin-mina, abentura, ezezagunerako tranpolina. Mari Luz Estebanek Hizlandia podcastean dioen bezala, laguntasuna ekintzarako eremua da, eraldaketarako eta garapenerako akuilua, eta horrek bete-betean egiten du bat hiria askatasunerako eta desirarako espazio gisa pentsatzearekin. Are gehiago, emakumeen arteko laguntasuna hiria birdefinitzeko, berrirakurtzeko eta, finean, birmoldatzeko bidea dela ulertzearekin. Horri dagokionez, “mundu eragile” gisa uler ditzakegu harreman horiek:

      Kuir teorian, mundua egitearen ideiak eskatzen ditu praktika, performance eta harreman irudimentsuak, disruptiboak, utopikoak, baita huts egindakoak ere. Eskatzen ditu ez soilik normatibitate heterosexual eta homosexualaren, publiko eta pribatuaren, eta abarren egiturei desafio egiten dieten irudikapenak, baizik eta beste mundu batzuk kartografiatzen dituztenak, kuirrak, errebeldeak, bidezidor ezagunetatik harago daudenak. Mundua egiteak espazioa edo espazioak irudikatu eta sortzeko prozesura garamatza, gauzak beste era batera heda daitezen. Emakumeen arteko laguntasuna bizimodu gisa praktikan jartzea, niretzat, mundua egiteko ekintza da (Kern, 2021: 69).

      Mundu berriak kartografiatzeak aurrekoen mapak zartatzea dakar, ezinbestean, Ahmedek kultura patriarkalaren poz gisa izendatzen dituenak izorratzea. Horregatik, laguntasunaz, hiriez zein bizi nahi dugun mundu berriaz narratiba berriak sortzen ari dira, sortu behar ditugu. Zubia Landak “Flâneurraren hiria” zutabean azaldu bezala, “flâneur estiratuak” behatzen eta pentsatzen duen, eta ondorioz, konfiguratzen duen bulebar zabaleko hiri apain eta erregulatuetatik harago, oso bestelakoak dira postaletan kabitzen ez diren errealitate urbanoak. Begirada beste hiri horietan jarriko bagenu, ikus genezake laguntasunetik arrakalatzen dela sarri espazio publiko bortitz hori. Galdera berriek auzitan jartzen dute ohiko imajinarioen zentraltasuna. Hain zuzen ere, nolakoa da paseorako elkartu diren señoren hiria? Zein ibilbide trazatzen dituzte identitate kuir eta ez-bitarrek? Eskutik helduta doaz? Nola astintzen du ingurua festa ez-misto batek? Eta galdera guztien gibelean, garrantzitsuena: zer gertatzen da lagunekin hiria hartzen dugunean?

5. Bidegurutzea.
Beste norbait izateko aukera

      Tekla izeneko neska trans bat metropolira joan da, Georgiako bere herri txikia atzean utzita. Diotenez, Istanbulera desagertzera joaten da jendea. Desagertzeak, kasu honetan, esan nahi du existitzea. Haren bila abiatu da Lia izeba, etxetik egotzi ostean damututa. Hiria handiegia da, baina, anonimotasuna bilatzen duen norbait aurkitzeko. Hiria, halaber, gurutzaketa posible ororen eremua da, Crossing (2024) filmak kontatzen digun eran. Bidegurutzeetan irautearen beharraz ari gara.

      Ezagunegiak zaizkigu Teklaren antzerako istorioak. Desagertzeko edo agertzeko, pertsona kuir eta identitate disidenteentzat ihesbide izan da maiz hiri handia, jaioterriak eragin dezakeen itomen sozialetik alde egiteko[5]. Hiriak, halakotan, trazatutako bidetik harago, beste norbait izateko aukera ematen du. Bilakatu daitekeen espazio arautu eta zigortzaile horren gainetik gailentzen da bestelako bizitzak irudikatu eta praktikatzeko bulkada. Jendetzaren artean ezezagun izateak, anonimotasunak, nolabaiteko askatasuna eskaintzen du, familiaren espektatibetatik zein inguruaren kontroletik libre, norberaren izatea entseatu eta eraikitzeko. Areago, baita bidean lagundu dezaketen komunitateak topatzeko ere, prozesu horretan gune seguruak bermatuko dituzten kide eta familia hautatuak ezinbestekoak baitira, hain justu.

      Anonimotasunaren edo ezezagun izateko nahiaren ideiari tiraka, flâneur-ak praktikatzen dituen hiri-ibilaldietara hurbiltzen gara berriz nolabait. Izan ere, aipatu dugunez, ingurukoen begiradapetik aske dagoen paseatzailea da, eta horrek bestetasuna arakatzeko aukera ematen dio. Hiriarekin bat, ibili ahala eraikitzen du bere izatea, eta honenbestez, erraz antzaldatzeko gaitasuna du. Jende masaren barnera murgiltzen denean, bera izan daiteke edo beste norbait, ibiliko ez lituzkeen kaleak hartu eta ohikoan egingo ez lituzkeen keinuak imitatzen ditu, jendetzaren aniztasuna hauteman ez ezik, islatu egiten baitu. Hau da, bestetasuna esploratzen du, transformatzeko gaitasun handia du, eta horrek hiriaren izate heterogeneo eta anbiguoa harrapatzen laguntzen dio. Baudelairek ez zuen alferrik kaleidoskopio batekin alderatu[6].

      Hala ere, flâneur-a leku deserosoetan jar daitekeen arren, posizio hegemoniko batetik egiten du, normaren gorputzetik. Ez du transformaziorako premiarik, ez dio sortzen gatazkarik. Finean, bere antzaldaketek ez dute hausturarik sortzen ordena urbanoan, ez dute arretarik deitzen. Beste era batera esanda, ez du bere burua arriskuan jartzen, eta berak ere ez du arriskurik eragiten.

      Beste leku batetik bizi dute hori kuir eta disidenteek. Metropoliko anonimotasunak askatasuna eman arren, inguruaren begirada dute halabeharrez gainean. Hau da, jaioterritik urrun ezezagun izanik ere, gorputz disidentea gorputz begiratua da, eta, ondorioz, epaitua, baztertua, zigortua. Izan ere, bigarren kapituluan azaltzen genuen gisa, normaren gorputza ez den orok deitzen du arreta espazio publikoan. Eta hala ere, disrupzio hori ospatu egiten dugu eta arrakalak sortzen disfrutatu. Izan ere, tentsio bikoitz horretan oinarritzen da transgresioa. Hiriak beste norbait izateko esparru bat irekitzen du, norbera beste era batera izatekoa, baina, horrek haustura eragiten duen heinean, konfliktoa sortzen du. Honenbestez, errealitate kuirrak gehiago hurbiltzen gaitu flâneuse-aren esperientziara flâneur-arenera baino.

      Izan ere, flâneuse-en praktika ohikoa izan da itxuraz aldatzea, hala identitate eta izate desberdinak gorpuzteko, nola hirian ibiltzeko biziraupen-tresna modura. Catherine Nescik (2007) argitara ekartzen duenez, XIX. mendean emakume artistek trabestitzeko hautua egiten zuten sarri, espazio publikoan jasaten zuten kontrol sozialari eta sexualizazioari ihes egiteko. Espazio publikoa jazarpenik gabe ibili nahi zuten, hiri modernoaren jaiotzan gertatzen ari ziren transformazioak euren begiez ezagutu. Ezagunak dira, alde horretatik, George Sand, Flora Tristan eta Delphine de Girardin idazleak. Janzkera eta ibilkera antzaldatuta, flâneur-ak espazio publikoan zuen zilegitasuna eta anonimotasuna bilatzen zuten, xede zehatzik gabe eroso mugitu ahal izatea. Gizonentzako galtzak eta kapela jartzen zituzten, eta hala, ikusezin bilakatzen ziren jendetzaren artean, hiriaren eta hiritarren behatzaile aktibo izateko.

      Alabaina, Leslie Feinbergek (2021: 16) azaltzen duen gisa, trabestitzeak zein cross-dressinga praktikatzeak, janzkera eta itxura aldatzetik harago, norberaren identitatean arakatu eta bestetasuna esperimentatzeko atea irekitzen dute, eta era horretan, normatibitate bitarra auzitan jartzen da. Ildo horretan, idazle horiek hiria beste nolabait ezagutzeko modua izan zutela esan daiteke, beren gorputzei aurrez ezarritako genero arau eta espazioetatik at. Hau da, bestetasunetik. Ekintza transgresore modura ulertu behar dugu egiten zutena, hiriaren ordena espaziala zalantzan jartzen zutelako, batetik, eta gorputzen genero-bereizketa dikotomikoa hausten zutelako, bestetik.

      Nescik trabestitze ekintza horiei izaera praktikoa esleitzen die oro har: helburua da hirian zehar objektibizatuak izan gabe ibiltzea edo ukatutako espazioetara joan ahal izatea. Hala ere, Feinbergen bidetik, galdegin behar genuke “genero zapalkuntzarik ez balitz, tartekako cross-dresser batzuk aske sentituko” ote liratekeen antzaldatzea noizbehinkakoa izan ordez egunerokoan hala bizitzeko. Alegia, pentsamendu bitarretik harago joateko ariketa egin behar genuke: hiria esploratzeko trabestitzea izan zitekeen modu bat emakumeek pairatzen zuten genero-zapalkuntzari iskin egiteko, baina izan zitekeen, halaber, gizon-emakume kategorietatik kanpo bizitzeko hautua ere.

      Existitzeko espazio berriak bilatzea sarri errealitate kuirrekin lotu bada ere, hirira migratzea edo eremu urbano handietara lekualdatzea transformazio indibidualerako bide izan da betidanik. Horren adibide dira XIX. mendeko landa-exodoa azaltzen duten nobelak (Honoré de Balzac-en Illusions perdues kanonikoa esaterako) edota globalizazioaren testuinguruan argitaratutako zenbait euskal eleberri, Europako hiriburuak dituztenak kokaleku nagusitzat: Ezinezko maletak (Olasagarre, 2004), Bat, bi Manchester (Jimenez, 2006), Bi hitz (Goia, 2008). Azken horietan, pertsonaietako batzuk kuirrak dira eta besteak ez, baina garapen pertsonalerako nahiak pisu esanguratsua du hiri handi batean bizitza berri bat abiatzeko egin duten hautuan, aipagai dugun eleberrian gertatzen den bezala.

      Neguko argiak eleberriko Añes ez da hirira askatasun bila doan pertsonaia kuirra; ez du bere identitatea edo sexualitatea normatik kanpo bizi, ez du cross-dressinga praktikara eramaten. Hala ere, ikus dezakegu harengan hitz egindakoaren zantzurik. Gehiegi estutzen zuen inguru bati iskin eginez, bere buruarekin gustura egoteko jaioterria atzean utzi behar izan duen emakumea da. Uribe Kostan ditu sustraiak, eta nerabezaroko bizipen eta harremanei lotuta sentitzen du espazio hori. Jaioterria familiako arauen, gaztetako txutxu-mutxuen, ohitura eta bizimodu zurrunegien gainean eraikita dago. “Kartzela” baten parekoa da Añesentzat. Hau da, etxea ez da “etxe”. Hortik ihesi joaten da Parisera, eta Euskal Herrira itzultzeari itzuri eginez bilatzen du bere lekua Berlinen. Metropoliak, etxe bat ez ezik, beste norbait izateko atea zabaltzen dio, berarengandik oso bestelakoak diren bizitzak ezagutu, eta, zenbaitetan, baita euren larruan jartzeko posibilitatea eskaini ere.

      Izan ere, Berlin hiri handi bat izatean norbanako eta identitate desberdin asko gurutzatzen dira. Eleberriak agerian jartzen du norbanako bakoitzak hiria ikusi eta bizitzeko duen era, eta alde horretatik zer-nolako eragina duen bakoitzaren jatorriak, generoak, bizimoldeak, egoera sozioekonomikoak edo izaerak halako hiri batean bizi berri bati ekiterakoan. Hori dela eta, bere perspektibatik harago, Añesek Berlin beste begi batzuetatik ezagutzeko tentazioa izaten du, hiriari beste kokapen batetik behatzekoa, bestearen lekuan jartzekoa. Adibidez, alokairuzko etxean bere aurretik egondakoen bizitzak asmatzen ditu eta bizia ematen die, egongelan berarekin daudela irudikatzeraino.

      Alabaina, pentsamenduaz harago, praktikan ere jartzen du Añesek antzaldatzea. Esaterako, bere lagun Xuanen presentziaren jabe egiten da, metrorako txartela uzten dionean. Haren identitatean barneratuta, Xuanen begietatik egiten die so metroan gurutzatzen diren bizitzei:

      Hilabeterako bere metro txartela utzi dio Xuanek Añesi. Geltokiz geltoki hiria lotzen duten izenen multzoan galdu eta Xuan izan nahi du Añesek bidaia honetan. Ez Xuan vietnamdarra, ez Xuan algoritmo-zalea, ez eta Xuan probokatzailea ere. Hiriko paisaian inskribatzen den Xuan izan nahi du Añesek. Hartu duen lekuaren jabe izan (2018: 210).

      Pasarte horretan hiri handietan gertatzen diren gurutzaketa aurreikusezinak azaleratzen dira, ustekabekoak bezain iragankorrak direnak. Metro-geltoki bakoitzean igo eta jaisten den jendea, elkarrekin topo egiten duten begiradak, leihateetako isla efimeroak; bizi ez dituzun bizitza posible guztiak sar daitezke bagoi bakarrean. Hiriaren berezko mugimendu etengabea norberaren identitatearekin esperimentatzeko tresna gisa proposatzen da: eserleku bat hartzen du Añesek metroan, Xuanek hartuko lukeen gisan, eta bera izaten hasten da. Lineaz aldatzean, halaber, neska batek hartzen du berak Xuan izan aurretik zuen lekua. Hala, aditzera ematen da bestearen espazioa hartzeak bestearen azalean sartzea esan nahi duela. Añesek Xuanena eta pareko neskak Añesena. Beraz, hirian mugimendua, abiadura eta jendetzaren lekualdaketa atergabea denez, identitateak lekualdatzeko bidea ere ematen du, edota behintzat, antzaldatzearekin jolastekoa.

      Nolabait esatearren, beste norbaiten pausoen bidez hiria ezagutzea zer-nolakoa litzatekeen irudikatzen da Neguko argiak nobelan, eta horrek Añesi ahalbidetzen dio eraldaketa pertsonal betean dagoen une batean beste identitate batzuk, beste garai batzuk, beste Berlin batzuk esploratzea. Esanguratsua da, alde horretatik, une batean Jean-Luc Godarden Vivre sa vie (1962) filmeko protagonistaren larruan jartzen dela:

      Kanalaren bazterretik doa Añes etxerantz. Ozta-ozta belarriak estaltzen dizkion orrazkera motzarekin eta Clairerena izandako berokiarekin doa. Eta Añes izateari utzi dio. Añes Nana da. Nana, zinema batetik irteten. Marienbad zinematik. Gizon ezezagun batek ordaindu dio sarrera. L’Année dernière à Marienbad ikusi du. Ez, Jules et Jim. Edota bere buruari buruzko filma bera, Vivre sa vie (2018: 193).

      Pelikulan, Nana sexu-lanean aritzen da, eta, beraz, bere larruan jartzeak hiriaren pertzepzioa aldatzen dio Añesi. Ordura arte sumatu ez duen begirada patriarkala nabari du bere gorputzean: emakume bat da espazio publikoan.

      Aipatu dugu aurretik ere, espazio publikoa xede zehatzik gabe okupatzeak mesfidantzarako objektu bilakatu dituela emakumeak, eta, ondorioz, ezarritako ordenarentzat arriskutsu. Errealitate horrek talka egiten du, ordea, Añesen esperientziarekin. Berlineko parke eta kanaletan zehar alderrai ibili ohi da, kalera jotzen du pentsamenduak argitu nahi dituenean, auzoan zehar paseatzen da bakarrik edo Martarekin, ibiltzea beste helbururik ez duela. Hiriak askatasuna ematen dio, erabakitzeko eta mugitzeko askatasuna, jaioterrira lotzen zuten sustraiak laxatuta, nahi duen Añes izatekoa. Izan ere, jada ez du bizimodu normatibo bat jarraitu beharraren itolarria sentitzen, ez du lan finko edota bikote harreman baten premiarik atzerrian bizi nahi duela justifikatzeko. Hots, ez dio inori azalpenik eman beharrik.

      Baina hala ere, Nanaren gorputzean sartzean mamu bat jaiotzen da Añesengan, eta emakume izateagatik hirian aurki ditzakeen zailtasunak eta baldintzapenak etortzen zaizkio gogora. Hiriak denbora- eta errealitate-geruza ugari biltzen ditu, eta beraz, bidegurutzeetan kokatzeak soilik uzten digu guk zuzenean bizi ez ditugun horiek hautematen. Hori dela eta, ez da inozentea beste norbaiten azalean jartzeko ariketa, Añesek ezagun baitu beste egoera batean bera Nana izan zitekeela, edo etxea jasanezina zaion bizilagun alkoholikoa, edo etxegabetu berri duten auzokidea. Bere minen sustraia jaioterrian duen arren, hiria ere gatazka eremua dela ohartzen da Añes, eta tentsio horretatik baino ezin dela hauteman esperientzia urbanoa.

    [5] Hala ere, kontua ez da hiria vs. herria kontrajartzea, joera horrek ez baitu ukatzen herri txikiak identitate disidenteentzat babes eremu eta komunitatean bizitzeko alternatiba izan daitezkeela, Itxi Guerra aktibista kuirrak defendatzen duen gisa. Azken urteotan, gainera, narratiba berriak sortzen ari dira landa eremuko errealitateak ikusarazteko, hala nola Dom Campistron ilustratzaile eta idazlearen Bekatorosak (2021) lana.

    [6] “Aldera genezake jendetza hori bezain neurrigabea den ispilu batekin; kontzientziaz hornitutako kaleidoskopio batekin, bere mugimenduetako bakoitzean bizitzaren elementu guztien askotariko bizitza eta grazia urduria ordezkatzen duena. Ez-Niaz ase ezinezko Nia da, uneoro garraiatzen du eta adierazten du bizitza baino biziagoak diren irudietan, beti ezegonkor eta iheskor”. (Baudelaire, 2005: 29-30)

6. Amaiera?
Ez dago espazio gatazka gaberik

      “Hiria testu bat bada, nola irakurri behar genuke?”, galdetzen du Joyce Carol Oates idazleak. Literaturak hiria testu modura ulertzeko aukera ematen digu, ibili ahala idazten eta irakurri ahala ibiltzen dugun espazioa da, aldiro berridatzi, irudikatu, eralda dezakeguna. Mendeetan zehar eraikitako iruditeria eta topikoak iritsi dira gaurko gure testuetara, eta hiria ulertzeko era batzuk eskaini dizkigute; baina ez dira bakarrak, ezta aldagaitzak ere. Mugimendu oro ez dago-eta aurrez idatzia.

      Espazioari feminismotik begiratzeak erakusten digu hori. Ikusi dugu askotan perspektibaz aldatzea aski dela hiri berri baten parean gaudela ohartzeko, eguneroko ibilaldi arruntek marrazten dituztela ezezagun zitzaizkigun kartografiak edota gure gorputzetan arreta jartzeak espazio publikoaren definizioa bera jar dezakeela zalantzan. Flâneuse-ari jarraiki, bizitza den zera eder eta bortitz hori ageri zaigu hirian: antro ilunak eta paseorako parkeak; lagunekin leherrarazitako gauak eta beste norbait izatearekin amets egindakoak; autobus barruko izerdi usaina edo autoen kearena edo labadora jarri berriena; behatzea gozagarri zaizkigun gorputzak, ikusgarriegi izatearen beldur direnak, behingoz kalean bakarrik eta bakean egon nahi luketenak, eta gehiegi hitz egiten duten gorputz gorputz-gabeak; erasoak, manifak, lotsa, fantasia, dibertsioa, presa. Hori dena da hiria.

      Espazioa politikoa eta ideologikoa da, esan zuen jada Lefebvrek. Ibilaldi labur honetan, ikusi dugu, hori ez ezik, gatazkaduna ere badela espazioa. Lagun izan ditugun flâneuse-ek euren larruan bizi dituzte espazioan, publikoan zein pribatuan, egikaritzen diren botere-harremanak. Izan norma soziala inposatzen delako, izan espazio publikoaren eta pribatuaren arteko bereizketa zalantzan jartzen dutelako, kalea okupatu eta gozamenerako eremu bilakatzen dutelako edota zaurgarritasunerako zein transformaziorako gune gisa baliatzen dutelako; emakumeak eta identitate disidenteak epaituak, zigortuak edo jazarriak dira hirian. Susmagarri izaten jarraitzen dute, arriskutsu.

      Flâneuse-ak konfliktoan bizi du hiri-ibiltari izatea, baina horrek transgresiorako aukera irekitzen dio; izan ere, espazioa hartu, defendatu eta plazerez betetzerakoan sortzen dira, ikusi dugunez, ibilbiderik interesgarrienak. Badakigu guk ere, hiria ibiltzea gatazkatsua da, eta hartu-eman horretan aritzen gara, oraindik irudikatu gabeko bideak trazatzeko modu bakarra denez gero. Arriskua, desira eta laguntasuna bidelagun, gure narratibak idazteaz ari gara, ibili ahala arrastoa uzteaz. Azken finean, araua arrakalatzea hiri berriak sortzea baita, bizi nahi ditugun mundu berri horiei bide emateko.

7. Bibliografia

Ahmed, Sara. (2017). La política cultural de las emociones. Mexiko Hiria: CIEG.

Alberdi, Uxue. (2017). Jenisjoplin. Zarautz: Susa.

Baudelaire, Charles. (2005). El pintor de la vida moderna. Buenos Aires: Alción Editora.

Begoña, Lizar. (2025eko otsailaren 4a). “Tigrea etxean da”, Berria.

Buck-Morss, Susan. (1986). “The Flâneur, the Sandwichman and the Whore: The Politics of Loitering”, New German Critique, 39, 99-140.

Carrasco, Cristina; Borderías, Cristina; Torns, Teresa. (2011). “El trabajo de cuidados: antecedentes históricos y debates actuales”, El trabajo de cuidados: historia, teoría y políticas. Madril: Catarata.

Col·lectiu Punt 6. (2019). Urbanismo feminista. Por una transformación radical de los espacios de vida. Bartzelona: Virus Editorial.

Del Valle, Teresa. (1997). Andamios para una nueva ciudad. Madril: Cátedra.

Elkin, Lauren. (2016). Flâneuse. Women Walk the City in Paris, New York, Tokyo, Venice, and London. Londres: Chatto&Windus.

Elorrieta, Irati. (2018). Neguko argiak. Iruñea: Pamiela.

Federici, Silvia. (2010). Calibán y la bruja. Mujeres, cuerpo y acumulación originaria. Madril: Traficantes de Sueños.

Feinberg, Leslie. (2021). Borrokalari transgeneroak. Historia eginez, Joan Arc-ekotik Dennis Rodman-enganaino. Iruñea: Katakrak.

Gabiola, Edda. (2018). “Apuntes sobre la amistad política entre mujeres”, in A nuestras amigas. Sobre la amistad política entre mujeres. Pensaré Cartoneras.

Goikoetxea, Jule. (2024). Politeismo bastarta. Lau egun Angela Davisekin. Zarautz: Susa.

Gonzalez, Sonia. (2003). Ugerra eta kedarra. Tafalla: Txalaparta.

Iglesia, Anna Maria. (2019). La revolución de las flâneuses. Terrades: Wunderkammer.

Irastortza, Tere. (2004). “Arantxa Urretabizkaia: aspaldi espero genuelako sekula bakarrik utzi ez gaituen idazlea”. Hegats, 36, 77-92.

Kern, Leslie. (2021). Ciudad feminista. Bartzelona: Bellaterra Ediciones.

Matas, Àlex. (2010). La ciudad y su trama. Literatura, modernidad y crítica de la cultura. Madril: Lengua de Trapo.

Menéndez, Alicia. (2010). Teoría urbana postcolonial y de género: la ciudad global y su representación. Oviedo: KRK ediciones.

Miralles-Guasch, Carme. (2010). “Dones, mobilitat, temps i ciutats”, Quaderns de l’Institut 14 [Dosierra]. Bartzelona: Institut Català de les Dones.

Munt, Sally. (1995). “The Lesbian Flâneur”, in Mapping Desire. Routledge, Londres.

Nesci, Catherine. (2007). Le flâneur et les flâneuses. Les femmes et la ville à l'époque romantique. Grenoble: ELLUG.

Parsons, Deborah. (2000). Streetwalking the Metropolis: Women, the City, and Modernity. Oxford: Oxford University Press.

Pateman, Carole. (1996). “Críticas feministas a la dicotomía público/privado”, in Perspectivas feministas en teoría política. Bartzelona: Paidós.

Pollock, Griselda. (1988). “Modernity and the Spaces of Femininity”, Vision and Difference: Femininity, Feminism and the Histories of Art. Londres: Routledge.

Rich, Adrienne. (1979). On Lies, Secrets, and Silence: Selected Prose 1966-1978. New York: W. W. Norton & Company.

Sagastizabal, Marina. (2020). Hiruki gatazkatsua. Etxeko eta zaintza lanak, enplegua eta parte hartze soziopolitikoa. Zarautz: Susa.

Saizarbitoria, Ramon. (1969). Egunero hasten delako. Donostia: Lur.

Segarra, Marta. (2014). L’habitació, la casa, el carrer. Bartzelona: CCCB.

Segura, Isabel. (2006). “La memòria, una forma d’arquitectura”, in Urbanisme i gènere, una visió necessària per a tothom. Bartzelona: Diputació de Barcelona.

Torras, Meri. (2007). “El delito del cuerpo”, in Cuerpo e identidad I. Bartzelona: Edicions UAB.

___________ (2021). “¿Hay un cuerpo en este corpus? Corporalidades sex/textuales en lo fantástico”. Theory Now: Journal of literature, critique and thought, 4 (2).

Urretabizkaia, Arantxa. (1979). Zergatik panpox. Donostia: Hordago.

Wilson, Elizabeth. (1992). The Sphinx in the city. Urban Life, the control of Disorder, and Women. Londres: Virago Press.

Wolff, Janet. (1985). “The invisible flâneuse. Women and the literature of modernity”. Theory, Culture & Society, 2, 38-46.

Wunker, Erin. (2016). Notes from a Feminist Killjoy: Essays on Everyday Life. Toronto: BookThug.

Zubia Landa, Irati. (2025eko martxoaren 14a). “Debekatuta baloiarekin jolastea”, Berria.