EDORTA JIMENEZ

Hemingway eta euskaldunak
zerbitzu sekretuetan

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2003 Edorta Jimenez

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2003

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Esker onez

      Liburu honen sorburuan Alberto Barandiaranen liburua dago: Gaizkileen Faktoria (Euskaldunon Egunkaria, 2000). Eskerrik asko, Alberto, liburuan esandakoez gainera, gero emandako laguntzagatik.

      Lan hau burutzea ezinezkoa izango zatekeen, liburuan bertan aipatzen diren Areitio, Duñabeitia, Garai, Ibarluzea eta Untzainen ahaide eta ondorengoen laguntzarik gabe. Eskerrik asko. Bide batez, eskerrak Ibarluzea eta Areitio familiekin harremana egiten lagundu zidan Karmele Andonegiri.

      Eskerrak, baita ere, Mundakako hirurei: Jon Ugalde, Jose Mari Elorriaga eta Bitoriano Ormaetxeari.

      Eskerrik beroenak Abertzaletasunaren Museoari; bereziki Iñaki Goioganari, ateak bihotza bezain zabalik hartu nautelako.

      Liburu hau ezinezkoa izango zatekeen, zinez, Renoko Unibertsitatera joateko eta han egoteko bidea eta modua bilatu izan ez balidate. Horretan, Joseba Agirreazkuenaga adiskidearekin zordun nago. Zordun nago, halaber, Center for Basque Studies-eko zuzendari Joseba Zulaika adiskidearekin, dena erraztu ez ezik lana bilatu zidalako ere. Zordun, hango idazkari Kate Caminorekin, papeleoan itzel lagundu zidalako, eta Gloria Totorikaguena irakaslearekin, proiektuarekiko fedeagatik eta aupadagatik.

      Reno hiri ederrean, taxuz neurtzerik ez dagoen laguntza eman zidaten, berriz, Basque Libraryko langileek, batez ere Mark Ugaldek, baina baita Dee eta Alejandrak ere. Eta zer esan Pedro Oiartzabalen laguntzaz. Denei nire eskerrik beroenak.

      Hitzik ez dut Renon beren etxean lau hilabetez, maitasunez, izan ninduten Joe eta Ellen Gerrikagoitia senar-emazteentzat.

      Liburua, era berean, beste bat izango zatekeen, Kuban harrera egin eta laguntza eman zidaten lagunen eskuak barik. Ez zaituztet ahaztu, ezta ahaztuko ere, lagunok.

Ernest Hemingway

1959ko uda / Mundaka

Pertsonak etxeak baino handiagoak ziren denboretan Hemingway Mundakara etorri zen. Andres Untzain abadearen hilobia bisitatu nahi zuen.

      Hemingway Mundakara etorri zenean idazleak abadearen etxekoren bat itaundu zuen, kanposantura laguntzeko. Kasualitatea ez ote den, une hartan, arratsaldeko bostak-seiak, Teodoro Untzain, Andres Untzainen iloba, Kasinoan zegoen. Bila joan zitzaizkion. Lagunekin karta jokoan ziharduen Teok.

      Auto bi zegozen han, Goiko Kalean, Kasinoa baino metro batzuk gorago. Ernest Hemingwayk ez ei zuen autotik kanpora urten. Urten izan balu, herria bisitatzeko adorea eduki izan balu, Kuban Andres Untzainek kontatzen ei zizkion ipuintxoetako protagonistaren batzuk ezagutuko zituzkeen. Horretarako Kasinora joatea bestetik ez zeukan.

      Hantxe zen ba Agurea eta itsasoa ospetsuaren egilea, Goiko Kalean, autotik kalera urten gura barik. Kalera urten zuen ba Teodoro Untzainek. Ernestek ez zuelako kalean inoren bila ibili gura izan. Teoren ustez bera ez zuten ondo tratatu bisitariek. Lehenengotan behintzat. Gero ostera bai. Teok ingelesez zekiela ohartzean. Halan da ze, Ernestek ez zuen gazteleraz egin gura izan. Jakin bazekien arren. Bereak laster egingo zuela jakin izan balu bezain ahiturik zegoen idazlea.

      Hau azkena nire kolkorako diot. Bestea, esanda nagoen legez, Teok berak kontatzen dit. Kaikurenean.

      Kaiku tabernako hormak argazkiz josita dagoz. Argazkion artean Indalexio Tribisarrosperen irudia dago. Indalexiorena ez da argazkia baina. Pintura batetik atera eginikoa da, pinturaren argazkia da Indalexiorena. Baina han bada ondo begiratuz gero Indalexio erakusten duen beste argazki bat ere, mendearen erdialdekoa, gerra ostekoa beharbada. Indalexio txiki agertzen da, matadero zaharraren aurrean, lehenengo planoan itsasontzi handi-handi bat daukan irudian. Indalexio Tribisarrospe hori Mundakan ospetsua izan zen. Hain ospetsua ze, Andres Untzainek Ernesti sarri askotan kontatu ei zizkion arrantzalearen itsasoteak eta itsasoteen ondokoak. Mundakako abadea Kuban izan zen urteetan, haren erbeste urteetan, hain zuzen.

      Erbeste urteak! Andres Untzain 36ko gerratean galtzaile izan zirenetakoa zen. Eta ez edozelango galtzailea. Gerran parte hartuta zegoen. Saseta metrailadore-batailoiko kaperau ibili zen. Gizon sutsua, antza. Errepublikaren sasoietan mitinetan ere ibilia zen. Labur esanda, faxistek fusilatua izateko modukoa.

      Kasualitatea zer ote den, Ernest Hemingwayren kazetaritza lanetarik heren bat, haren esanguratsuena ei den herena biltzen duen liburua esku artean daukat. Untzain ez du inon aipatzen Nobel saridunak. Ez eta harekin Kubako Finca Vigía landetxe dotorean izaten ziren beste euskaldunak ere.

      Andres Untzainen iloba Teodoro Untzainek, bere karta jokoa bertan behera utzita, Kasinotik urten zuen. Nobel saridunaren autora joateko. Pertsonak etxeak baino handiagoak ziren denboretan autoak itzelak izaten ziren. Mandoak. Teodoro Untzain horrelako batean sartu zen. Kanposantura joateko.

      Urdaibaiko kanposantuak harribitxiak dira. Kanalakoa da txikiena. Aurrez aurre dauka Busturikoa. Bien artean ibaiaren gorabeherak zaintzen dituztela dirudi. Eta hor behean, paduretan, udako iluntzeetan kurlinken hotsek ernarazten dute etorrian astiro datorren gauaren sabela. Gero, itsasadarrean beherago, Sukarrietako hilerria dago. Batzuentzat Sabino Aranaren hobi sakratuaren gordeleku eta niretzat izeko-osaben atsedentoki, beste askorentzat euren kuttunena den legez. Marea goretan kresalaren ukitua kanposantuaren oinarrietan izaten da. Hildakoak iratzartzeko moduan kasik. Sukarrietakoa baino metro batzuk gorago dago Mundakako kanposantua. Itsaso begi-begian. Hildakoek burua jaso eta Izarora begira hasiko direla emoten du.

      Hemingway Mundakan izan zen denboran, artean pertsonak etxeak baino handiagoak zirela, kanposantua itxita egoten zen. Giltza lurperatzaileak gordetzen zuen. Juanek. Karabanak, auto bi zirenez gero karabana berba zuzentzat jo daiteke-eta, karabanak, diot, aldats goran egin beharko zuen haraino.

      Teodoro Untzainek badu gogoan bera zein autotan joan zen haraino; Hemingway ez zegoen autoan. Mutil mundakarra munduan ibilia zen, ibilalditxo hark ez zion halako zirrara berezirik egin, ez zaio askorik gogoratzen. Gogoan du Teok, hori bai, giltzaren bila joan behar izan zuela, nork-eta berak. Bitartean, auto biak han geldi, burdinazko atearen aurrean. Alfa eta Omega letrak dagoz atearen aldetan, bietan bana. Hemingwayk horrelako irudi eta ikurrekin ohituta behar zuen, penintsulan hainbatean egonda zegoen eta. Hala ere, nork daki bihotzak ez zion krak egingo. Alfatik baino hurrago zegoen omegatik idazlea.

      Alfa, omega, giltza, denak beste zerbaiten sinbolo. Abuztuko arratsalde hartan lurperatzaileak bere zereginak izango zituen. Ganaduentzako bedarrak egin, esate baterako. Ernegu batean etorriko zen Juan, pertsona elegante haiek nortzuk ote ziren, ze, bestea, Teo, ezagutzen zuen, bai, baina «hareek besteak?». Atea zabaldu zuen. Albo batean Alfa eta bestean Omega letrak dituen atea. Burdinazkoa. Astuna.

      Ernest Hemingway Mundakako kanposantuan, 1959an, adiskide handiaren bisitan. Teodorok gogoan duenez, uztailaren 19an izan zen Ernesten bisitaldia. Ez zen horrela izan. Teok, hala ere, San Ferminetarako etorria zela uste du. Hala da ze, Teoren ustez Erregimenaren egun handiaren ostean, 18 de julio ospetsuaren hurrengoan izan zen idazlea Mundakan. Abuztuan izan zen, ostera. Nacionalen hilobian loreak zegozen, ia ziur. Espainiako banderaren koloreetako xingolez horniturik.

      Istant batez Ernest Hemingway traidore sentitu zelakoan nago. Ezin zitekeen damu izpirik gabe hain putakumea izan. Han, Mundakako kanposantuan, zezen-plazako turutotsaren oihartzunek min emon behar zioten gogoan.

      Saseta gudarien metrailadore-batailoiko kaperaua izandako Andres Untzain "Don Black" haren hilobiaren bila kanposantuko beherengo —barreneko— hormaraino joan behar zuten. Bidean Ernestek ezinbestez begiratuko zuen harantz, Izarorantz. Bilatzen zuten Andres Untzain ezizenez "Don Black" haren hilobiaren inguruan ibiliz gero begiek itsasora alde egiten dute-eta, berez. Handik begiratuta itsasoa, hain ageri da eder.

      Zerikusirik ez Mundakako itsasoak Karibekoarekin. Gurean olatuak uharenean gora sartzen dira, aparrezko erreskadetan. Uztaiarena eginez. Behin eta berriro. Uztaiarena eginez olatuak, aparrezko azkonak jaurtiz, Izaro atzean utziz, hari ihesean legez. Eta hala ere Izaro beti hor. Kanposantua bera legez.

      Beste ezer baino errazagoa da Ernestek abadearen hilobiaren aurrean zer pentsamendu ukan zuen igartzea. Belaunikatu egin zen, bai, otoi egiteko. Ez luzaz. Abuztuko arrastian lore zimelduen hats hila arnasteak bihotza behera eragingo zion. Han zegoen abadea: Andrés Unzain, 25-VI-1955. Donibane egunaren ostean hila. Han zegoen Don Blacken hilobia.

      Orduan Teok ingelesez egin ei zion berba idazleari. Zer esan zion, hori ez dauka gogoan. Pentsa dezagun Ernestek zer-eta berak abadeari eginiko eskutitzak aipatu zizkiola. Horietako bat gorde da.

      Hona eskutitzaren hasiera: Muy Querido Don Black. Ojalá que esté usted en muy buenas condiciones y que siga funcionando su famoso corazón, dio Ernestek, abadearen pilotari bihotzaren sendo ospea aipatuz.

      Lerro berean jarraitzen du, hurrengoa esanez (gazteleraz): Damu handia dugu guk biok, hala nik nola Maryk, zu ezin ikusi izana itsasontzia Genoan abiatu zelarik. Tragedia zen baina itxaropena dugu bidaiaz pittin bat behintzat gozatu ahal izan zuela berorrek. Aita Santua ikustean emon biezazkio hari nire goraintziak eta Finca Vigían diren fededunen izenean, baita Blackie, Miss Negrita eta Mr. Boisiren izenean ere. Animaliek ez ei dute arimarik, baina aspaldi honetan niri giza-arraza ospetsuko partaideen apur bat gainetik direla emoten dit. Abereen arteko batek ere ez du, oraingoz behintzat, H bonbarik asmatu, ez eta, nire txostenen arabera, uranio-hobirik (depósito de uranio, jatorrizkoan) inon idoro.

      Hemen berririk ez. Ura ugari eta eguraldi zantarra (azken hau Mundakan esaten dugun moduan), baina seguru nago Bizkaian jausten den ur guztiarekin ere han hemen baino hobeto dagoena berori. Jan mangolinoren batzuk gure osasunean.

      Sinbadek itsasontzi handiago bat dauka orain, Goetcheverria kapitaina jausi egin delako, eta oso ondo agintzen dabil. Honezkero txango bi osotu ditu. Bat Charlestonera eta beste bat Houston eta New Orleansera. La gente de la compañía está muy contenta con él y él no está tomando nada a bordo. Portuan ostera bai, edan egiten du. Yo traté de frenarle todo lo posible pero es dificil para él no tomar nada en el mar y después venir a tierra y quedarse en seco. Pero tiene buen aspecto fisico y moral y está ahorrando bastante dinero. Azken txangoan hona ekarri zituen Paco Garay eta Roberto sobrecargo y no se qué legez enrolatuta. Horiek Houston, Galveston, Lake Charles eta New Orleansko buelta egiten dihardute. Ikusiko dugu ba zer datorren (lo que pasa, jatorrizkoan).

      Usted hace falta aquí los miércoles (eguaztenetan beharrezkoa zinateke hemen). Sin mi manager espiritual es dificil (Hemingwayk bussines modura ikusten du fedearena?). Maryren aitak berdin segitzen du; dena dela gelak lortu ditugu Sanatorio moduko batean, Gulfporten, Miss (Mississippi) aldean, hor guztiz dago pozik eta eroso. Ni, egunetik egunera osasunaren aldetik hobera. Bizkarrezurra polito konponduko zaidala uste dut. Barruko beste kalteak ("lesiones" dio jatorrizkoak, hemen Afrikan izan zuten istripuaz diharduelarik) egunez egun osatuz doaz. Ez gugatik larritu, ezta ezergatik ere, menos en que la finca no es la misma sin usted. Ojalá que todo vaya bien por allí. Nire goraintzirik handienak nire lagun guztiei. Un abrazo muy fuerte de su amigo; (eta hurrengo lerroan, eskuz) Vuestro (eta beherago) Mister Papa (eta beherago, marra baten azpian) muchas memorias de Mary.

      Memorias, memories ingelesez, gomutak, goraintziak, eskumuinak. Abuztuko iluntze hartan Mary ez zegoen Ernesten alboan, hantxe, Mundakako hilerrian.

      Hemingwayk lepoa bihurtu zuen. Apurtxo bat. Barruan aditzen zuen ahotsari ozta-ozta men eginez. Abuztuko arratsaldean kalan zebiltzan arrantzaleen txalupak ikusi zituen. Belarik ez haizean. Itsaso hartako zenbat ipuin abadeak kontatuak. Indalexio Tribisarrosperenak tartean. Gogoan ote zituen?

      Argentinako Laurak-Bat aldizkarian Juan Leon Kruzalegi pintore mundakarrak sinatzen duen idazkian —Un cura, un pescador, un escritor— Ernestek hilobi biak bisitatu zituela dio. Teodoro Untzainek ez du horren akordurik. Emon dezagun Teodoro dagoela oker. Edo emon dezagun Teodoro zuzen dagoela. Jakin izan balute mundakarrek, jakin, Andres Untzainek idazleari kontatzen ei zizkionen barri!

      Hala izan balitz, eta zorte apur batek jota, norbaitek —Teok, Juanek— esan ziezaiokeen Ernesti: Hor gorago Indalexio Tribisarrosperen hilobia dago! Orduan Ernestek modu bitara erantzun zezakeen. Ezer ulertu ez, eta harridura keinuz erantzun: Nor da Indalexio hori?; gero norbait horrek esan ziokeen: Bai ba gizona, Santiago agurearen pasadizoa emon zizun bertoko arrantzalea, horixe ba, Indalexio; Indalexio, Don Blackek hainbatetan aipatzen zizuna ba!

      Izan zitekeen Ernest Indalexioren barri inoiz aditu barik egotea. Edo haren barri entzunda egon arren, Agurea eta itsasoa eleberriko Santiagorekin zerikusirik ez izatea mundakarrak. Eta izan ere, izan ez zuelakoan nago ni. Irakurri dudan liburuen arabera, Kubako bertako lagun batek kontatu zion gero Santiagorena izango zen ipuintxoa. Lagun hori Carlos Gutierrez zen, denbora batez Pilar itsasontziko patroi jardun zuen kubatarra. Eta orain, zein da ba Pilar horren historia?

      Kuban bizi izan zen urteetako batzuetan Ernest Hemingway Pilar izeneko yatearen jabea izan zen. Denbora batez, Bigarren Mundu Gerrako urteetan, idazleak irlaren inguruko itsasoetan ei zebiltzan aleman urpekarien ehizan erabiltzeko prestatu zuen Pilar ontzia. Idazlearen emazte Mary Welshen iritzian, Pilar hartan egiten zituztenak zabal-zabal edan ahal izateko aitzakia ziren. Zena zelakoagatik zela, urpekari alemanen ehizan ibiltearena, Pilar haren tostartean ez zen euskaldunik falta izaten. Andres Untzain bera, esate baterako. Eta beste batzuk.

      Zeharkako bidez ageri da Pilar itsasontziko bizimodua —gudaren aurreko urteetako giroa, nahiz geroagokoa— Ernest Hemingwayk Andres Untzaini 1954ko irailaren 20an egiten dion gutunean, idazlea Mundakako hilerrira etorri baino bost urte lehenago hain zuzen. Labur esanda, ontzia itsasoko uretan lasai, gizonak ontzi barruan alkoholetan. Halan da ze, Maryk arrazoi.

      Idazleak «Simbad tiene un barco más grande» dioenean, Sinbad horrek Pilar baino itsasontzi handiagoa daukala esan nahi du. Baina, nor zen Sinbad? Ahalik eta zehatzen erantzunda, Juan Duñabeitia zen Sinbad.

      Juan Duñabeitia eta Ernest biak elkarrekin bakarrik ageri diren argazkia hementxe daukat. Ikaragarri, itzel handiak dira gizon biak. Argazkia Kuban egina da, dudarik gabe. Biak dagoz handi; eta zilborra, short edo praka-labur banaren goian, oraindino lar hazi barik. Argazkian Ernesten bizarra gaztea da. Ze geroagoko argazkietan bizar hori bere betikoa dela emoten badu ere, biloak zahartuz doazkiola igartzen da eta. Ernesten azken urteetako bizarrak Indalexio Tribisarrosperena dakar gogora.

      Mundakako hilerrian Untzainen hilobian geldi, ba ote zekien Ernestek Duñabeitiaren txikitako jolaslekua hantxe zeukala, begiak Untzainen gurutzea baino arra bete gorago altxatuta zuzen begiratuz gero bostehun metrora, Sukarrietan. Europara abiatu aurretik ez ote zion esan Duñabeitiak: Aizak, Ernest, Mundakara bahoa egik osteratxo bat Sukarrietara.

      New York hirian igogailu-zain ibili ei zen Duñabeitia. Gero Kubara aldatu zen. Eta han ezagutu Hemingway. Finca Vigíako beste euskaldunen bitartez, seguru asko. Eta halako batean Pilar-en kargu egin zen. Noiz, ez dakit. Ernesten eta bien artean zeozer sakona egon zena, argazkiak dagoz lekuko. Argazkiak eta Uzelayk egin zuen margoa.

      Uzelayrena Bilboko Arte Ederretako Museoan dago. Margolariaren ohiko erretratu-estiloan atondua, gizon handi biak elkarren alboan eta aurrera begira dagoz, argoi, eguzkiak aurpegian behera isurtzen dien koloretasunak barregura-aire bat ezartzen diela. Atzean itsasoa dute.

      Idazlea askotan etortzen zen Sanferminetara —diost Untzainen ilobak—. Abuztuan Sanferminik ez, ostera. Iruñekoetara ez, baina zezenketetara berdin-berdin etorri zen 1959ko hartan. Uztailean. Eta abuztuan agertuko zen Mundakako hilerrira. Oroigailua zein den ahula, Teodoro uztailean izan zelakoan dago, esanda nagoen legez.

      Oroigailua ahula bada ere, traidoreagoa da asmamena. Beste pintore hark, Juan Leon Kruzalegik hain zuzen, Hemingwayk Indalexio Tribisarrosperen hilobia bisitatu zuela dio. Teodorok ez dit horrelakorik aipatu.

      Handiek egiten gaituzte handi txikiok. Euskaldunen erbestean sua lastoetan legez zabaldu zen Indalexio-Santiago Hemingway-Untzain kondaira. Beti pertsona berak zabaldua: Kruzalegik.

      Juan Leon Kruzalegik dioena ukatuz, Ernestek ez zuen Indalexioren hilobia bisitatu. Hilerriko ateko aurrean auto biak itxaroten zegozen. Abuztuan gurean goiz iluntzen hasten da eta, Goazen, esango zuen idazleak, Daxera ailegatu behar dugu. Daxen zezenketa zegoen, bai. Ordoñez bere faboritoagaz. Bisitariak autoetan sartu ziren. Teodoro Untzainek ostera oinez egin zuen beherantz. Seinale idazleak-eta Gernikarako bidea hartu zutena.

      Ez zekien Teok euren osaba abadea, Andres Untzain, hain inportantea izan zena. Hain konfiantzazkoa behintzat. Idazleak Don Black ezizenaren bidez aipatzen zuen abadea.

      Don Black!, pentsatuko zukeen idazleak Mundakako hilerria atzean uztean, Don Black, non ere hagoen, laster izango gaituk elkarrekin. Herioren abisua hartuta baitzegoen idazlea. Lau urte igaro orduko bere buruari tiro egin zion.

      Autoan sartuta inusturiak legez igaroko zuten Sukarrieta. Jakin izan balu behintzat herritxo hura, lau etxe eta elizatxo bat muinoaren gainean, Sinbaden udalekua zena. Geldialdi bat egingo zukeen. Edo Gernikan bestela. Tamalez orduko Gernikan ez zegoen orain dagoen Jai-Alai letra handiz idatzita. Bestela bertara Ernest.

      Ezagutu ere, horrelaxe ezagutu ei zituen Kubako euskaldunak Hemingwayk. Habanako frontoian. Apustutan sartuta.

1933-1939

Juan Duñabeitia eta Andres Untzain

2001eko martxoa / Mundaka

Ernest Hemingway Mundakara etorri zen denboran, 1959an hain zuzen, pertsonak etxeak baino handiagoak ziren. Gero etxeak hazi egin ziren, edo pertsonak apaldu, baina kontua da idazlearen etorreraren nondik norakoaren narrazioa argitaratuta nuen denboran, 2001eko urtean, etxeak pertsonak baino askoz handiagoak zirela.

      Hain handiak ze, Ernest Hemingwayren akorduak bizirik zirauen artean, harekin izan ziren beste gehienen akordua ia erabat ezabatuta zegoen. Non ote zen Ernest Hemingwayren abade Andres Untzainen itzala, non idazlearen lagun min Juan Duñabeitia kapitainarena, edo pilotari jaioak eta horiekin denekin lagun ziren Ibarluzea anaien akordua. Gorpuak kanposantuetako zuloetan hauts bihurtu ahala desagertuz legez doa haien gomuta. Aldiz, ene baitako labirintoan iraganeko haien denen itzalak berriro bizi guran agertzen zitzaizkidan; bizi-hatsa eman niezaien eskatzen zidaten, eta ezin nien eman.

      —Joan direnen hatsa norengan bizi den eta, garaikide izan zituztenen akordutan bizi da, inon bizi denez —pentsatu nuen.

      Bada, Ernest Hemingway Mundakara etorri zenekoaren narrazio hura idazten niharduelarik datu bila nortzuengana jo nuen, haiexengana itzultzea erabaki nuen.

      Erabakia egin nuenerako Herioren errotak bere irin-ekoizle lanaren beste atal bat egina zuen. Indalexio arrantzale bakartiari buruz erresuminez hitz egin zidan hura, Patxin, hila zen ordurako. Hura alde batera halabeharrez utzita, herriko beste lagun zaharrengana itzuli nintzen.

      Hiru lagunak zaharrak direla idatzi dudan arren, gaitz egiten zait horiek benetan duten adina sinestea. Niretzat beti izango dira txikitan ezagutu nituen adin berekoak, denboran ez aurrera ez atzera egiten ez dutenak hirurak. Hirurak, bai, baina Bitoriano batez ere.

      Bitoriano Ormaetxea geure osaba da. Bere bizi osoan arrantzale ibilitakoa, bost seme eta alaba bakarraren aita, luze ez dela alargundu da gure umetako gizandia izan zena. Hala bada, Bitoriano, nire begietara, beti egongo da gazte, niregan bizi den umeak beti ume iraungo duen ber.

      Eguerdietan Bitoriano beste lagun biekin batzen da, txikito parea hartu eta bazkaltzen joan orduko tartea emateko. Beste parrokianoak —amamak erabili izaten zuen berba erabilita— Jon Ugalde eta Jose Mari Elorriaga dira. Jose Marik laurogei urte ditu, Bitorianok lau gutxiago eta Jonek hirurogeita hamar.

      Jon Ugalderen aita ingelesa zen eta, semeak ez zuen gerran parte hartu. Jose Marik bai, ostera. Carro batailoian egon zen, komunistekin, geroagoko batean argituko zidan moduan.

      —Carro batailoia osatzeko batzuk falta zirela eta, haraxe bialdu gu; adscritos —azken hitza erdaraz dio, hizkuntzak gerrako errealitatean nahasten ziren moduan tartekatuz.

      Lehenengo egun honetakora itzulita, ostera, Bitoriano ez da oraindino agertu. Mahaian Jon eta Jose Mari baino ez diren arren, behin honaino ailegatuta hoberena hizketan hastea dugu, argi.

      Nire ardoa eskatuta eurekin jesarri ostean elkarri adi geratu gara. Lehenengoetan gaitz egiten zaigu gaiari ganoraz eustea, batez ere gaia zein den zehatz inork ez dakielako. Andres Untzain abadearen izena aipatu dut nik, hastearren. Eta esaten didaten lehena da, ba ze, gizonari bihotzekoak eman ziola, Mundakako Kasinoan.

      —Arratsaldeko laurak aldera, subastauan jokatzen zihardutela —halaxe dute gogoan Andres Untzain abadea; heriotzaren orduan.

      —Hasi gara berbetan eta —diot nire artean—, aurrera.

      Andres Untzain abadea Saseta batailoian kaperau egon zela diotset, eta orduan Jonek batailoia Bermeon egon zela, eta berak haren buru Ordoki komandantea ezagutu zuela, eta hark abadea batailoian egon zenik sekula aipatu ez ziola.

      —Batailoiko kaperauaren paperak —diost Jonek, euskara dotorean— Mundakako elizako aldarean agertu ziran, haxe konpontzen zebiltzala. Sagrado Corazonen kaperako aldarean egozan gordeta. Abertzaletasunaren museora eroan zirala uste dot.

      Handik lasterrera ikustea izango nuenez, Saseta batailoiko kaperauetako baten paperak Mundakako elizan ziren, bai, baina ez ziren Andres Untzainenak, Juan Manuel Iriondo Aranbururenak baino. Baina horra hor Bitoriano.

      —Zeren gainean zabilze? —galdetu du Bitorianok.

      —Untzain, alpargateruaren semearen gainean —erantzun diote beste biek batera.

      —Kanalan egon zan abade —dio Bitorianok—; abadea izateko, brabua —biribildu du.

      Orain badakit Andres Untzainen aita lanbidez abarketagile edo espartingilea izan zena eta, enborretik ezpala, abertzale sutsua izan zena ere. Baina ez da horretan lotu loyalisten azalpena. Aita Bergaratik Mundakara etorri zen eta, solaskideek diotenez, haren lantegian egiten ziren EAJren batzarrak. Lekua ere aipatu didate; Manuel Jazintaren zatiaren goian. Gera bedi izena hautsa legez desagertu orduko.

      Nik zer nahi ote dudan ez dakitelarik, hirurak isilik geratu dira. Orduan beste izen bat bota diet mahai gainera; Juan Duñabeitia. Bitorianok Juan Duñabeitia bolantinak egiten ikusi zuela dio.

      —Neuk ikusi dot egiten, Pedernalesen, tranpolinagaz. Korri etorten zan, eta salto. Orain umeen Kolonia dagoan lekuan izan zan. Maisuak eroan ginduzan; mainguak —dio, maisuagatik, haren irudi zehatza beste lagun bien akordura ekarri guran, edo haren maisu eta maingu aldi berean izatea oraindino ondo mamitu barik bailuen—. Harek emoten euskun egurra.

      Maingua zelako egin ote zen maisu, ala maingua izatean umeei jotzeko joera nabarmenago ote zuen, ez dirudi Bitorianok korapilo hori askatzerik lortu duenik. Dena delakoagatik dela, maisua aipatu eta begiak hortxe argitu zaizkio Bitorianori, iraganaren akorduak barruko suari hats egin eta su horren dirdirak ninietara egin balio legez.

      — Maisua pepe baino pozago —dio halako batean Bitorianok, begietako poza berrituz, eta bere errotaren birari jarraituz haren izena dio—; Santiago Blanco Tejedor, andrea Otxandiokoa —maisuaren izena esan du, bere barruko logikaren hariaz josiz akorduak.

      Haren begietako poz jostariari esker, nire baitan iragandakoei bizi hatsa ematen hasia nintzen. Hiru lagunekin sarriago egongo nintzela zin egin nion nire buruari, haiek esandakoek iraganekoen beste testigu batzuengana jotzeko gogoa suspertu zidaten eta. Asturuek, bestalde, beren ausazko lana egin zuten.

      Herriko hirurekin egonda denbora batera, horra hor asturuen eragina; Sukarrietan bolantin ikusgarriak egiten ei zituen Juan Duñabeitia hura beste norbaitek aipatu zidan. Bilboko Athleticen hogeita bost urteurrenaren kariaz egin ziren atletismo saioetan parte hartu ote zuen, eta begiratzeko esan zidan. Gogoan hartu beharreko lorratza iritzi nion, Duñabeitia atletarena bat zetorren-eta bolantinak egitearekin. Zereginak, gainera, erraza zirudien. Athleticen hainbeste historia liburua idatzi dira ze, horietara jo nuen. Alferrik.

      Datu berriaren egiazkotasuna Bilboko Athletici buruzko liburuetan alferrik bilatu ostean, Klubaren egoitza nagusia den Ibaigane jauregira jo nuen, hango artxiboetan begiratzera. Asturuek beren laguntza niri luzaz ukatu ostean, harako hartan mesede egin zidaten. Historiaren hariak eta nire bilaketarenak hantxe gurutzatu ziren.

      Ibaigane Jauregiaren aurreko lorategian sartu nintzen, neguko eguerdi epel batez, hunkiturik. Sarrera nagusiko harmailetan gora nire bizitzan lehenengoz egitean 1936ko harako argazki hura datorkit gogora; Jauregiko atalaurrean Euzkadi´ko Jaurlaritzako agintariak dagoz, eta albo bietan behera beso modura zabaltzen diren harmailen aurrean, ni orain gora igotzen noan harmailon aurrean hain zuzen, hortxe dira ertzainak eta euren auto-motorrak.

      Gerra ezin zezaketela gal pentsarazi behar izango zien, dudarik barik, argazkia lehenengoz ikusi zuten legezaleei. Ertzainak hain dagoz dotore, moderno eta gerrarako egoki jantzita moduan! Legezaleek gerra galdu eta hirurogeita bost urteren buruan jauregiaren barruan ez dago gerraren arrastorik, ez eta gerra ostean jauregia garaileen Gobernu Militarraren egoitza izan zela gogorarazten duen ezer. Gaur, iraganeko horiek baino ezagunagoa da Athletic taldeak duela urte batzuk hemen berton egin zuen argazkia. Ahanzturaren errota lana.

      Behin jauregiaren barruan, harrerako nesketako batek argazkien artxiboa non den erakutsi dit, eta hortik aurrera aske ibil naiteke. Inork ez dit nor naizen galde egingo. Futbol taldearen denboraldiko argazkiaren aurkezpena egitekotan dira, eta horrexek du denen aditasuna kateaturik. Gora noa, aipatu didaten gelaren bila.

      Lekuaren funtzionaltasunak ez dit erabat hoztu barrua, baina bihotzak gora egiten dit artxibo gelako atearen aurrean. Gela zabal-karratu hau berau da ehun eta hiru urteko legendaren arrastoaren gordelekua. Barrura noa.

      Artxiboan beste emakumezko batek egin dit harrera, bihotzean zer dakardan igarri ezinik. Nire asmoa azaldu diot.

      —Athleticen 25. urteurreneko informazioa bilatzen dut —neskak harriturik begiratu nau.

      Bada, hori esan eta behingoan hasi nintzaion Juan Duñabeitiaren berri ematen.

      Athleticen egoitzan Duñabeitia izena aipatzea oraintsuko historiaz hitz egiten hastea denez, artxibozainari galdera berez etorri zaio.

      —Beti Duñabeitiarekin zerikusiren bat badu horrek, ala? —galde egin dit, erdaraz, hizketan hastean ohikoa den "egunon" horrekin elkar agertu dugun arren gero erdara hutsean ekin baitiogu.

      —Bai, bilatzen dudan Duñabeitia hau orain denboratxoa Klubaren presidentea izan zen Beti Duñabeitiaren osaba da.

      Giroturik ginen, baina berak zer egin zezakeen zen kontua.

      —Badira hemen orduko argazki batzuk —diost emakumeak, nonbaitetik Elizako liburutzar antigoaleko harien taxuko albuma ateratzeko ahaleginarekin batera.

      Horrela, emakumeak liburua luzatu dit, eta lasai begiratzeko diost, berak bere zereginean segitu behar duela eta.

      Liburua Urrutia batek opari egindako argazki-album harrigarria da, XX. mende hasierako irudiz betea.

      Irudi horietako askotan nork bere izena idatzirik dute bertan erretrataturik diren pertsonek. Horrek argazkiak pittin bat hondatzen dituen arren, ikaragarriro laguntzen du pertsona jakin baten bilaketan. Izan ere, horrexeri esker izan zen 1914ko argazkietako batean Duñabeitia haren izena begiztatu ahal izana. Argazkiko ertz batean "Equipo Veraniego de Pedernales" dago idatzirik, eta gero hor dira taldekideen izenak ere, goitik beherako zerrendan banan-banan; hortxe dago J. Duñabeitia delako bat, J. M. Duñabeitia eta A. Duñabeitiarekin batera, besteak beste. Taldea, bestalde, Sukarrietako hondartzan dago, Txatxarramendi atzean duela. Gero, leku berean ateratako beste argazki bat ere bada. Bigarren horretan hortxe dira udatiarren futbol taldeko gazteetako batzuk, bularra agirian eta poza begietan. Horietako batek Juan Duñabeitia izan behar du, derrigorrez.

      —Argazki hauexek eroan nahi nituzke —diotsot emakumeari, niretzako cd batera kopia ditzan.

      Emakumeak argazkiak kopiatzen dituen bitartean albumeko orriak jakinguraz igaroz segitzen dut, harik eta aldarri egin dudan arte, pozaren pozez, bihotzak kolkoan gora eginda.

      —Zer? —dio emakumeak, nire aldarriak ikaraturik.

      Azaldu egiten diot hango argazki batzuetan —zeintzuk diren erakutsiz orain— Izaro ageri dela, orain dela ehunen bat urteko Izaro! Irudi horien balioa neurtzea ezinezkoa dela diotsot.

      —Horrela bada ez dakit ba kopiatzearena oso bidezkoa ote den —dio, argazkien balioaz lehenengoz jabeturik.

      Ni bai tentela. Ezer esan ez banio nahi adina argazki kopiatuko zizkidakeen baina, poz adierazpen haren ostean emakumeak hiru argazki kopiatu dizkit, eta eskerrak. Dena dela, hasperena saihesten ikastea orgasmoaren plazeretako bat galtzea ere badenez, hobe beharbada beste argazkiak eskuratzeko aukera galdu izana.

      Izaro irlaren egoera orain ehun urte zen moduan ezagutzeko balio handikoak izateaz gainera, gazte haien munduaren dardara bat erakusten zuten kopiatzerik izan ez nituen argazki haiek. Gogoan gorde ditut; gazte batzuk, eskopeta eta guztiz doaz, ortozik eta gerritik gora biluzik, pipa itxurakoak ahoan, irlako ekialdeko aldeko maldan gora, Robinsonen itxurak eginez. Argazkietako gazteak udako futbol taldeko mutil berberak direla igarri ahal da. Horietako bat, dudarik ez dago, Juan Duñabeitia da. Eta dudarik gabe hurrengo hau ere, Europako Gerraren bezperako uda hartan argazkiak atera ahal izateko aberatsik bazen gazteon inguruan.

      Argazkioi begira otu zitzaidan: Juan Fructuoso Duñabeitiak, egunen batean Ernest Hemingwayk lagun minenetakoa izango zuenak, idazleak ukan zuen heziketaren antzekoa izan zuen; negualdian ikasketei ekin eta udaldietan kiroletan eta ehizan ibili ohi ziren biak, burua denetariko txorien habia eginda. Juan Duñabeitiari eta taldekideei Izaro irla Robinson Crusoe haren kasik berdina begitanduko zitzaien, eta kaio gaixoak ostera Hegoaldeko Itsasoetako hegazti koloretsuen pareko irudituko. Tiroka ekiten zieten, ziur, Ernest Hemingway gazteak Michigango hegaztiei ekiten zien kasik denbora eta modu berean.

      Jauregiko artxibotik atera nituen hiru argazkien arabera gorpuzkeraren aldetik ere elkarren antzeko gizon gazteak ziren Juan Duñabeitia eta Ernest Hemingway 1914ko uda hartan. Orduantxe jaioa zen Patxi Ibarluzea bien antzekoa zen, gorpuzkeraren aldetik bezala kirolzaletasunaren aldetik. Eta berdin pixka bat geroago jaio ziren haren anaia Julian Ibarluzea Tarzan eta Felix Areitio Ermua, hirurak ere munduan zabalduz zetorren jai-alai delakoaren historian sartuko ziren jokalari handiak. Hiruren bizitzako hariak Juan Duñabeitiaren, Andres Untzainen eta Ernest Hemingwayren bizitzetako hariekin gurutzatuko ziren. Kuban.

      Kubara lehenengoz joan baino askoz lehenago, artean hamasei urteko mutila zen Ernest Hemingwayk Europara Gerla Handian parte hartzera etorri gura zuen denbora berean, Juan Duñabeitiak Itsasketa ikasketak egiten ziharduen. Andres Untzainek, berriz, abade izatekoak egiten ziharduen. Egunen batean Ernest Hemingwayk eskertu egingo zuen, bai, lagun marinelak eta lagun abadeak euron gaztaroak ikasten eman izana.

      Ikasten eta zirkua egiten, esan beharko da Duñabeitiaren kasuan, ze berreskuratu ahal izan ditudan argazkien artean hortxe dira Duñabeitiaren beste irudi bi, horrexen testigu. Argazki biotako lehenengoan marinel janzki zuriez apaindurik ageri da, etxarteko patioa ematen duen halako leku batean; irribarretsu dago, beste argazkian egiten diharduela ikusten zaion bolantina egin berri dagoelako beharbada. Ze beste bigarren horretan elkarri lepoa emanez ilaran jesarrita diren lau gizonen gainean jauzi egiten ari da gaztea. Gorputza biribilean bildurik, belaunak elkarri atxikita eta eskuekin hortxe eutsiz, egundoko jauzia da argazkian egiten ikusten dioguna. Gazterik hasi zen mozorroa janzten Juan Duñabeitia.

      Ez da harrigarria Juan Duñabeitiari Hemingwayk Sinsky ezizena ipini baino askoz lehenagotik Bilboko lagunek Sinbad marinela ezizena ezarri izana. Atleta zen, baina ez zuen, Ibaiganera eroan ninduen hariari oratuz, Bilboko Athleticen hogeita bosgarren urteurreneko atletismo saioetan parte hartu. Beste bat izan zen harako saio haietan parte hartu zuen Duñabeitia; Kosme, hain zuzen. Bestela, kirolzalea eta kaio-ehiztaria izan zen Juan. Ernest legetxe.

      Biak kirolzale, biak ehiztari, beste alderdi batzuetatik begiratuta ere Juan eta Ernest lagun bien gaztaroa antzekoa izan zen. Lehenengoak Sinbad marinelaren mozorroa gogoz janzteko joera gazterik erakutsi zuen artean, Grace Halle Hemingwayk —Ernest Hemingwayren amak— semea txikitan neska modura jantzi eta apaindu ohi zuen. Bada, hortxe amaitu bide zitzaion agiriko maskaretarako joera Ernest mutilari. Gerora beste maskara batzuk jantziko zituen eta, kasik adinkideak ere baziren lagun biek mozorro-dantzan bizi osoan segituko zutela esan liteke.

      Juan Fructuoso Duñabeitia, zazpi neba-arrebaren arteko bigarrena, Bilbon jaio zen, 1898ko apirilaren 16an, eta Santos Juanes elizan bataiatu zuten. Ernest Miller Hemingway geroago jaio zen; hain zuzen ere, uztailaren 21ean, Chicago inguruan dagoen Oak Park-en.

      Bien jaiotze daten eta zaletasunen arteko antzekotasunak horrexetara mugaturik dira. Hogeita bi urte bete berritan Juan Duñabeitia merkatari-ontzietako kapitaina zelarik, Ernest Hemingway, artean idazle egin gabea, lehenengoz ezkondua zen, bera baino zortzi bat urte zaharragoa zen Elisabeth Hadley Richardson ezizenez Hash harekin. Ezkontza Juan Duñabeitia kapitain egin zen urtean izan zen; 1921eko irailaren 3an. Eta artean Ernest Hemingwayren eta Andres Untzainen bizitzako hariak elkarrekin gurutzatzen hasiak ez zirelako, bestela harexek ezkondu ahal izango zukeen gerora adiskide min izango zuen gizon gaztea.

      Izan ere, 1895eko abuztuaren 28an Mundakan jaioa zen Andres Untzain, 1918ko abenduaren 21ean egin zen presbitero, eta laster, 1918ko abenduaren 31z geroztik, Egino herrian jardungo du bataioko urez jaio berriei ondo etorria ematen, hil-haginekoei olioz hobeto joana opatzen eta, oro har, auzokideen bekatu merkeen entzuten eta barkatzen. 1923ra arte.

      Hala bada, Italiako Fossaltan Gerla Handia azken hatsetan zelarik hil-haginean katolikoen federa etorri ei zen Ernest Hemingwayk gogotsu onartuko zukeen abade berri haren bedeinkapena, ezkontza egunean. Gerora beste askotan hartuko zuen bezain gogotsu behintzat. Horretarako abadeak bikotea ezkondu zen Horton Bay herrira egin beharko zukeen, edo bikotekideek egin Andres Untzain ekonomo zegoen Arabako Egino herrira. Abadearentzat Ameriketarako balizko bidaia hura ezinezko zen; ez ostera Eginorainokoa Europara bigarrenez 1923ko hartantxe etorri zen gizon gaztearentzat.

      Europara lehenengoz etorri zenean —1918ko udaberrian hain zuzen— etxetik erdi ihes egindako hemeretzi urte bete gabeko gaztea zen Ernest Hemingway bulartsua. Kostatu zitzaion gerrara etortzea, baina etorri egin zen. Begietako batean ikusmena urriturik zuela eta, medikuek armez su egiteko gaitasunik ez zuela esan zioten arren, Gurutze Gorriaren gerra-anbulantzietan lan egitera etortzea erdietsi zuen. Haatik, 1918ko uztailaren zortzian, Fossalta di Piave-n andari zereginean ziharduela, beraren inguruan leherketa itzela gertatu eta hantxe amaitu zitzaion guda. Ospitalera eraman zuten, ustez gerra hartako lehenengo zauritu estatubatuarra zen gaztea —gezur galanta, eta hezur galanta, sortzen hasia zen legendako pertsonaiaren eskeletoan lehena—. Bestela, berrehunetik gora metraila zauri ei zituen, eta azken olioak ekarri zizkioten, hantxe hilko zelakoan, hemeretzi urte betetzeko hamahiru egun falta zuela.

      Lehenengo hartan soldadu guran eta bigarrenean, berriz, idazle bilakatu nahirik, Ernest Hemingway eta haren lehenengo emaztea Frantziako Havre portuan lehorreratu ziren. 1923ko abenduak 22 zituen. Gizonak Europan idazle bihurtzea amesten zuen. Parisko spleenaren eta idealaren bila zetorren, horiek Ametsa gauzatzen lagunduko ziotelakoan. Artean ez zuen gero lagun handia izango zuen Juan Duñabeitiaren berri, ez eta Andres Untzainena.

      Andres Untzainen datuen bila Deriora jo nuen, lehenik eta behin, hantxe baita, Bilboko kanposantua ez ezik, Bizkaiko Eliza Katolikoaren artxibategia ere. Haatik, han arima zerutiar batek argitu zidanez, gerra aurrean elizaren aldetik Bizkaia Gasteizeko barrutian zegoela-eta hangoxe apezpikutzara jo beharko nuen, ezer argituko banuen behinik behin. Egin ere halaxe egin nuen. Argitu nuena, ostera, apurra izan zen.

      Uda zen Gasteizko Apezpikutzara telefonoz jo nuenean. Nire asmoa azaldu nion beste aldetik erantzun zidan abadeki-ahotsari. Arduraduna ez ei zegoen, eta itxaroteko esan zidan. Zapuzturik, eskegi egin nuen. Denbora baten buruan berriro deiturik, jaramon egin zidaten; artxiboen arduradunak eskaria jaso zidan. Egun batzuk igaro ostean Andres Untzainen datuak eman zizkidaten. Datu hotzak ziren, kontu hura zertara zetorren bere buruari ernegaturik galdetzen ari zitzaion ahots batek erdi herraz erdi halabeharrez emanak. Erdaraz bota zidan:

      Andrés Unzain / 21-12-1918 Presbítero / 31-12-1918 Ecónomo de Egino / 11-06-1923 Anulado Coadjutor con Residencia en Ajurías de Ylarduya / 03-10-1923 Encargado de Egino / 16-01-1924 Ecónomo de Canala / 01-10-1940 Ausente por el Movimiento Nacional / Se conserva una Cédula de Clases Pasivas firmada por el alcalde de Pedernales.

      —Besterik ez? —galde egin nion abade zahar ahots erdaldun hari.

      —Besterik ez —erantzun, eta eskegi egin zidan.

      Laidoa, iraina, trufa, ez dakit zer iritzi nion hari. «Ausente por el Movimiento Nacional» hori artxiboan —non ere dagoen artxibo hori— letra larriz idatzita imajinatzen dut. Mindurik, ezindurik, gizon abade haren biografia osatzea duintasun afera nuela begitandu zitzaidan. Duñabeitiak eta besteek ez dakit baina, Faxisten Altxamenduaren kariaz ausente egin zen gizon hark argitasunezko lerro batzuk behintzat merezi zituen. Duintasuna gorabehera, bete ezinezko zeregina zirudien horiek idaztea.

      Andres Untzain, Juan Duñabeitia eta geroagoko batean Ernest Hemingway ordurako ospetsuaren inguruan izango ziren euskaldunak, den-denak Historiaren hauts-lainoak tragaturiko itzal begitantzen zitzaizkidan. Laino artetik hona berriro ekartzeari ezinezko neritzon eta, amore ematekotan izan nintzen. Hiru lagunei kalean tarteka agur bat egiten nien, lotsati, nire porrota aitortu ezinik. Langintza gogorra zen itzalen xerka ibiltzea. Zeregin gogorra, bai, eta mingarria ere zenbaitetan, Andres Untzainen kasua lekuko. Baina horrekin azken ahalegin bat egitea erabaki nuen. Kuban bertan. Eta hatsa berreskuratu nuen. Amorruak ematen dakien hats berria, hain zuzen.

      Hats horri esker Atlantikoa zeharkatuko nuen, euskaldun haien akordua, haien gomuta, haien dena —haizeak hautsa legez— denboraren iraganak eroana zuela ematen zuen arren. Bada, hauts-laino eta ahanztura-itzalen artetik berreskuratu ahal izan ditudanak dira hemendik aurrerakoak.

      Horiek kontatzen hasteko, lehenik eta behin Ernest Hemingway Europan ibili zen urteetara jo behar da. Hain zuzen ere, 1931kora. Urte horretan orain lehenengoz aipatuko den Pako Garai —dokumentu ofizialetan Francisco Garay— izenekoa Kubako historian sartzekotan zen. Hemen kontatu gura den historia txikian ere sartuko da eta, komeni da Kuban jaioa eta jatorriz Gasteizkoa zen Pako Garai hark 1931koan egin zituenak aipatzea. Kuban batu nituen moduan aipatu ere.

Pako Garai

1931ko abuztua / Kuba

Kubako Biblioteka Nazionaleko arkitekturak ezin dio eguzkiaren poderioari gehiago egin. Hemen barruan argia da bazterren jabe, eta sozialismo errealaren funtzionaltasun honek tropikoarekin dukeen lotura zein den ahula apenas nabaritzen da. Baina behin batean hemengo beste arkitekturak ere, hain karibetar dirudien kolonial hori tarteko, denak etorri ziren arrotz eta lekuz kanpora.

      Eta konputagailuen garaia eguzki honi arrotza balitzaio moduan, hemen barruan ez da fitxategi informatizaturik. Denak kartoizko fitxa zaharretan segitzen du. Jose Martiren hatsa, fisikoki, guztiz gertu bizi dut.

      Konputagailurik? Ez eta behar ere. Ez behintzat harrera-mahaietako emakumezko langileak seme-alaba eta guzti etorri ahal diren garai honek irauten duen artean. Bestela, atsegin itzela da hemengo trigueña horiei begiratzea, eta areagokoa horiei liburuak eskatzea eta atzera itzultzera etortzea. Bilatzen dudana zer den zehatz ez dakidalarik, joan-etorrietan ematen ditut hemen egunak, Kubaren XX. mendeko historia liburuetan galdurik.

      Galdua baina ez itoa, halako batean datu xume bat agertu zait. Pako Garairi buruzko datua da, bihotzak kolkoan gora egin dakidan eragin didana. Pako hobeto ezagutzeko dokumentu bikaina da.

      Pako Garairen berri lehenengoz Alberto Barandiaranek Euskaldunon Egunkarian argitaratu zuen lanaren bidez jakin nuen. Lan hori gero nafarrak Gaizkileen Faktoria edo Hemingway euskaldunen artean liburuaren bidez sakondu zuen. Bada, lan horiek irakurtzean pertsonaietako batzuen bizitzan hura joan zena baino harago joateko gogoa egin zitzaidan. Barandiaranen lanekin zordun, harexengana jo nuen, nire bidea urratzen hastekotan nintzelarik.

      —Hemingwayri buruz gehien dakiena Pako Garairen alarguna da; Jeanette Hohberger —idatzi zidan, haren izenaren eta telefono zenbakiarekin zetorren gutuntxo batean.

      Bigarrenez deitu nuenean Jeanettek berak hartu zuen telefonoa.

      —Hemen Jeanette, esan, nor da? —sendo hitz egin zidan, gazteleraz.

      Nire asmoa azaldu nion. Abenduko egun jakin baterako hitzordua finkatu eta haren etxera azaldu nintzen, Gasteizko Gaztelako Atea kalean.

      Haraxe joan, deitu, igo eta atea zabaldu dit emakume irribarretsu batek. Kafea, pastak, tea, zer nahi dudan eskaintzen dit. Kafea hartuko dudala diotsot. Egongela handia da, eta zabalak leihoak. Kanpoan lamera ikusten da, eder.

      Kuban hogeita hamar bat urte egin ondoren, Iraultzaren osteko halako batean Gasteizera itzuli zen Jeanette. Harrezkero berton bizi da, akorduez inguraturik. Hortxe du horman eskegita Deustuko Unibertsitatean ingelesa irakasten zuen garaiko irakasleen zerrenda, bera tartean delarik. Eta leihoaren alboko horman badu halako beste koadro bat, argazkiz osatua. Gure historia honetako protagonista gehienak horrexetan dira. Argazkietako batean Andres Untzainen irudia nabarmendurik da.

      Elkarrizketan zehar Jeanettek bere barruko hariari eutsi izan dio, eta akorduak gogora ekarri, horrexen logikaz ekarri izan ditu. Nik nire aldetik ez dut hari hori eten nahi izan. Bere modura gogoratzean ageri duen atsegina etetea izango zen.

      Jeanetteren gaztelera ingelesetik hona iragaziz datorrela igartzen da. Tarteka kubatar kutsua ere badario, ostera, eta tarteka o.k. batek berresten du haren amerikartasun betea. Dena dela, etxe honetan azentuak ustekabekoen kutxa dira. Elkarrizketan oso aurreratuta gaudelarik semea, Pakito, etxean agertu da eta, horrek bai kubatar kutsua berbakeran. Bestela, kafea ekarri digun berrogeita hamar bat urteko iritzi diodan beste emakumeari ere latinoamerikartasuna dario. Elkarrizketaren ostean hori nor den galde egiten ausartu naiz.

      —Emakume hau —diost—, Durangoko pilotari ospetsu Ibarrarekin ezkondua da. Berton bizi dira, Gasteizen, baina Jakartan elkar ezagutu zuten. Gizonak zesta-puntan jokatu, ikusi ditudan gehienak bezain ondo jokatu izan du.

      Azken esaldi horretan emakume jatorriz anglofonoari Kuban eman zituen urteak eta han ikusi zituen pilota partidak ugari izan zirela igarri diot. Partidak ikusi, Ameriketako beste leku batzuetan ere ikusi zituela diost, lekuen izenak aipatuz.

      Elkarrizketaren harira itzuliz, nire asmoa Hemingway eta hark Kuban lagun izan zituen euskaldunei buruzko narrazioa idaztekotan nintzela azalduz ekin nion, narrazioaren helburuetako bat Andres Untzainen bizitzaren pasarte batzuk argitzea zela azpimarratuz.

      —Unzain! —haren akordua ez zaio bat ere ezabatu—. "Abade gorria" zeritzen.

      Urduri nago, eta hunkiturik. Andres Untzainen harira, haren herrikoa, Mundakakoa naizela diotsot. Orduan berak Mundakako nor ezagutzen duen diost. Bost orduko elkarrizketaren hasiera da. Gairik gai jauzi eginez hitz egin dezan utziko diodala erabaki dut. Bost orduon ostean Jeanettek bere jatorriaz hitz egiten dit. Baltikoko judu familia batekoa da. Eta, hobe ez, Pako Garairi buruz ere hitz egiten dugu. Barandiaranen liburuan dagoen haren argazkia erakusten diot. Pako kamerari lepoa emanda badago ere ezagutu egin du.

      —Egundoko gizon eskulaburra zen, baina jende ona —buena gente, dio, argazkiari begira—. Argazki hori Finca Vigían egina da, ziur.

      Erantzunaren lehen parteak harritu egin nau. Pako Garai, Kuban 1907ko abuztuaren 13an jaiotako euskalduna, Habanako aireportuan mugazainen buru egon zen, 30 eta 40ko urteetan. Elkarrizketan aurrera egin ahala Jeanettek senarraren beste datu edo alderdi batzuk aipatzen ditu, baina ez lar. Nondik nora elkar ezagutu zuten, adibidez.

      Elkar ezagutu, Floridan, Miami Beach delakoan, ezagutu zuten, 1934an. Gero 1935an emakumea Kubara joan zen, ezkontzera. Seme bakarraren haurgintzan zelarik, Gasteizera etorri zen erditzera. Hemen jaio zen Pakito. 1936an.

      —Pako Miamin, nondik nora? —nik.

      —Erbesteraturik zegoen —begira geratu natzaio—. Nire Pako Kubako historian dago, Gibarako espedizioan parte hatu zuen-eta.

      Eta hara non, 2002ko apirilean, Habanako Biblioteka Nazionaleko liburuetako batean hantxe nuen Pako Garairen izena, eta irudia ere. Emilio A. Laurentek idatzitako De oficial a revolucionario —Ofiziala iraultzaile bihurturik— liburuko El combate del Gibara atalean. Liburuan, hortxe dago Pako Garai, argazki eta guzti. Egia zioen Jeanettek, bere laurogei urteek oroigailuan hedaturiko laino guztien gainetik.

      Pako Garai ageri deneko argazkia Ilse Wormaner izeneko ontzian aterata dago. Pako zertan ari zen hor, Emilio Laurentek kontatua da, aipatu liburuan.

      «Castillo del Príncipeko ziega batean bertan behera botata eta, beraz, kanpoko ezeren ez-jakitun egonik, eta gerta dakizkidakeen edotarikoen jakitun, gertaeren kontaketa labur baina era berean egiazko honen idazteari ekin diot, horretarako dudan zio bakarra delarik iragan abuztuaren 17an Gibaran lehorreratu zen espedizioari gertatu zitzaizkion nagusienak ezagutu daitezen gogoa».

      Horrela hasten da Emilio Laurenten kontaera, eta jarraitzen du esanez Ilse Wormaner ontzia itsaso handitan zela, New York aurrean, 1931ko abuztuaren 12an, karel artean 37 zazpi gizon zirelarik, geldi. Gizonez gainera gerra materiala zuten karel artean, hori ere geldi, Kubarantz noiz abiatuko. Horretarako buruzagiak eta beste batzuk ontziratzea, besterik ez zen falta.

      Haatik, ontzian aztoraturik zeuden, amerikarren beste ontziren batek bertan harrapatu eta espedizio osoa galaraziko zuen beldurrez. Espedizioaren helburua Machado diktadorearen erregimena behera botatzea da. Horrexetarako dira ontzian diren armak eta gizonak, Kuban beste gizon batzuek itxaroten dituzten beste arma batzuekin batera. Gizon horien artean Laurent beraren moduan militarrak direnak ere ez dira falta.

      Hilaren hamabiko iluntzean New Yorkeko portuaren kanpoaldean ziren matxinatuei irratiz gaztigatu zietenez, alferrik zen han itxarotea; matxinadaren buruzagiak ez ziren ontziratuko. «Errepublikaren luze-zabalean —zioten gero mezuan— iraultza lehertua da» —eta horra enbidoa!—. «Ilse Wormaner-en ontziraturik direnek eurek erabaki beharko dute zer egin, baina Kubara egitekotan Gibara izan liteke irlan lehorreratzeko portu egokia». Enbidoari hordagoa joz, aurrera egitea erabaki dute hogeita hamazazpi gizonek aho batez.

      Han ziren gizonen artean, geroago argituko denez, Pako Garai zen. Hain zuzen ere, Pako Garay —horrelaxe idatzirik— ageri deneko argazkian bera eta beste batzuk Thompson taxuko metrailadorea frogatzen ari dira, karelaren gainetik itsasora tiro eginez. Pakok, besteek legez, irribarrea du ezpainetan.

      Irribarreak ez zien luzaroan osorik iraungo espediziokideei. Hilaren hamazazpian, goizeko hamaika t'erdietan, ontziak Gibarako moilara jo zuen. Bidean, Laurentek dioenaren arabera, «aberria gorriz estalarazi duen iraultza guk hartan parte hartu gabe amaitu izana» ei zen beldurra eragin zien bakarra. Laurentek egoki iritzi zion lekuari.

      «Gibara herriak —idatzi zuen Laurentek lekuaren egokitasuna azaldu guran— urak ditu mugakide iparraldean eta ekialdean —itsasokoak eta badiako urak, hurrenez hurren— eta mendiak ditu hegoaldeko eta mendebaldeko mugarri. Hegoaldera bidean Gibara-Holguin trenaren tunela dago».

      Gibaran lehorreratu ziren, bada, eta Laurentek lehorreratuen gaineko agintea hartu zuen. Zazpi edo zortzi gizon ontzian gera zitezen agindu zuen; berak, besteekin eta Lewis etxeko hamabi metrailadore portableekin, talde multzo bitan banatu ostean, herrira jo du.

      Operazioa, akademietan erakusten zenaren ildoari jarraituz egin zen. Tren geltokia, telegrafoaren eta telefonoaren etxea, bideak eta herri inguruko goialdeak menderatu ostean gerra materiala ontzitik lehorrera ateratzeko modua dagoelakoan, hara non gezurra den irratiz iragarri dietena. Ez da iraultzarik. Ez Ekialdean ez Camagüey inguruan, ez da inon altxamendurik izan, eta irlako beste bazterretan izan direnak armadak zapuztu ditu. Berandu iritsi dira! Beste porturen batera joan daitezkeen eztabaidatzen dute.

      Emilio Laurentek aurrera egiteko agindua ematen du. Metrailadoreak ontzitik atera eta herritarrei banatzeari ekin behar diote. «Gure azkenak hemen egin behar dik» dio pentsatu zuela Emilio Laurentek. Hirurak aldera tiro-sua egiten diete.

      Egun hartako iluntzean beste 250 gizon bildu zaizkie, Manuel Balanen aginduetara. Matxinatuen deiari erantzun dioten bakarrak dira. Aurkarien indarrak, ostera, gero eta ugariagoak ziren. Horretara, Sierrara egin ez egin egon ziren.

      Batailaren gorabeheretan luzatzen da gero Laurent liburuan. Kontua da, aldiz, Machado diktadorea lekutik kentzeko ahalegina odol-bainu huts bihurtzen ari zela. Bala zaparradak, kanoikadak, alde guztietatik datozkie. Gibarako hartan artean bizirik ziren matxinatuen aurrean Laurentek heroiarena egin nahi izan zuen. Horrela, matxinatuek beren buruzagia errepideko lehengo bihurdura beste aldean sartzen ari zela ikusi zuten. Bala zaparrada itzela zen. Ez zioten beste bost segundoko bizitzarik fio. Eta hala ere iskiluei jo eta ke, sua atera beharrean jardun zuten, harik eta trena, iraultzaileek Holguinen ikusi gura zuten trena, abiatu egin zen arte. Horren ostean Gibarara itzuli ziren.

      Bala haiek ez zuten Laurent akabatu. Haatik, trenera iristea lorturik, hura etsaiei oldartzen die:

      —Su, t'aurrera! —oihu eginez.

      Etsaiak gehiago ziren, ostera. Gehiago gizonetan eta gehiago armetan, esan nahi da, ezen ez kemen eta adoretan. Beste makina bat aldiz kontatu izan den halako beste edozein porroten kronikaren berdintsua da harrezkerokoa. Iraultzaileek, prakadunak direla egiatan erakutsita, eta Errepublikaren Armadak inguraturik, atzera egin behar dute.

      «Egoeraren larria ikusirik, atzera Gibarara jotzea erabaki nuen» —dio Emilio Laurentek—, «baina gizonen morala behera eginda zegoen. Soldadu bakoitzaren atzean ofizial bat beharko zen, ihes egin ez zezaten. Eta ezin. Soldaduok isilean alde eginez zihoazen».

      Emilio Laurenten gizonek errefortzuak behar dituzte, baina ezin horiek lortu. Matxinatuei armak noiz, zelan eta zeren truke errenditzea geratzen zaie, ez besterik.

      «Gibarako atzeguardiako konbatea izan zen, ezinbestez galdu beharrekoa. Ez zen posible hogeita hamazazpi gizonek Kuban lehorreratu eta erregimena behera bota zezaten». Emilio Laurentek ez zuen Gramma izeneko ontziarena aurreigartzen jakin.

      «Espediziokide denek bulartsu jardun zuten. Garaileek ez ei zuten gehiegikeriarik egin, ez eta garaituek erregurik». Halaxe amaitzen du bere kontaketa Emilio Laurentek. Bada, garaituen artean izan zen Francisco Garay.

      Menturaz, Gibarako porrotaren ostean Pako Garai kartzelan preso sartu zuten. Bi urteren buruan, libre berriro, Miamira erbesteratu zen eta, han, Jeanette ezagutu zuen. Handik denbora batera emakumea Kubara joan zen, Pako bulartsuarekin ezkontzera. 1935an izan zen hori, hots, Indalexio Tribisarrosperen irudia, olioz margoturik, mihisera iragan zen urtean.

      Baina 1931ko hartara itzulita, Pako Garai eta Gibarako besteak kartzelara bidean ziren artean, lau Hemingwaytar Espainia aldean dira; hain zuzen ere, Ernest bera, honek lehenengo emaztearekin egin zuen lehenengo semea —1923ko urriaren 10ean jaiotako John Hadley Nicanor «Bumby»—, bigarren emazte Pauline eta, laugarrenik, honen eta Ernesten semea den Patrick, ekainaren 28an hiru urte bete berria.

      Pako eta Ernestoren bideak, bide hain bestelakoak, elkar gurutzatu gabe ziren, artean. Gurutzatuko ziren, bai, Jeanettek azaldu zidan moduan. Hari hori geroagorako, honaino oraingoz Jeanetterekin izandako elkarrizketa, eta honaino Kubako Biblioteka Nazionalekoa.

      Kubako Biblioteka Nazionaletik irtetean, poza bihotzean kabitu ezinik, norbaitek galde egin zidan: «Where are you from?»; galdera horri erantzun ostean —sozialismo errealaren mirariak—, hantxe amaitu ziren nire bisitaldiak Kubako Biblioteka Nazionalera. Ez, ostera, Hemingwayren Kubako lagun euskaldunen arrastoaren bilaketa, ez eta haren pausoen kontaketa.

      Zeregin errazagoa, Ernest Hemingwayren pausoen kontaketa, ze orduko denen irudia itzal bilakatuz eta galtzen joan bada ere, itzalen artean ere badira biografiadunak eta badira biografia gabekoak. Horretara, badakigu 1933an Ernest biografiaduna Bilbora etorri zena.

Hemingway zezenetan

1933ko abuztua / Bilbo

Bilboko 1933ko abuztuko zezenketen afixa ikusgarria izan zen. Isi de Guineak sinatua, plaza-giroko esketx labur bat eskaintzen du: hareatzan matadorea, honezkero zazpi banderilla iltzaturik dituen zezenaren bizkarrezurrean ezpata sartzen, harago koadrilako lagun bat heriotzaren goi uneari begira duelarik; tendidoan, gizonezko bi edanean eta, galaioi irri egiten, neska bi, biotako batek bere burua ispiluan begiratuz, horretara andrazkoak hiru direla ematen duelarik; tartean, hareatza eta tendidoaren artean, itxuraz aguazila den gizonezko bat ere bada, hor behean agi denari begira; tendidoko lau neska-mutilak horditurik ez badira tantatxo bana falta dutela esan liteke, batez ere edontzia goi eta burua atzerantz barrez lehertu zorian den mutilak. Aipagarria izan liteke Madrilgo majak izan zitezkeenak eusko kutsuko jantziak direla eta zezenen adarren gorabeherei begira barik euren arteko adar jotzeei begira dagozela.

      Plazako giro hori izango den ez den izango, kontua da 1933koan Ernest Hemingway afixan iragartzen diren korridetara etorri dela, esposatu berri duen Paulinerekin eta lagun Jennyrekin hilaren 17an Santanderren lehorreratua, handik Coruñara joan dira, lehenik, Galiziako hirian atseden egitera; gero Donostiara egin dute. Hor, lehenengo emazte Hadleyk 23an telegramaz igorri dizkien zorionak dituzte zain. Lehenengo emaztea izan zuena bera ere berriro ezkondu da eta, denak zoriontsu.

      Bilborako bidea atseginez betea izan da. «Basque itsasertzean barrena Bilboraino doan bidea dotorea da», du idatzia Death in the Afternoon liburuan.

      Bizkaiko inguruetan sartu eta batera arrankariak, edo amuarrainak, jauzika igartzen izan ditu, eguzki printzetan eta pasaeran ikusten izan dituzten ibaietako ur-azaletan, jauzika.

      Ez da Ernest Hemingway Bilbon den lehenengo aldia. 1932ko Death in the Afternoon —Heriotza arratsaldean— hartan idatzia utzi du hiriaz duen iritzia.

      «Bilbo hiri aberats-itsusia da, meatzaritzan diharduena, non batzuetan St. Louisen egiten duenaren besteko beroa egiten duen, berdin St. Louis Missourikoari zein St. Louis Senegalgoari alderatu», idatzi zuen 1932ko liburuan.

      Bilbora lehenengoz 1925ean etorri zen, eta oraingoan moduan lehenengo bera eta emazte Hadley Richardson Donostian izan ziren, abuztuaren 9a eta 15a bitartean izaten zen hango ferian. Hilaren 12an emazteak trena hartu zuen, Pariserako. Senarra astebetez geratu zen han, Hendaian, itsasoari begira edo. Edo bazterrak ezagutzen, bazterron artean Bilbo zelarik.

      Hurrengo urtean, 1926an, Donostian da berriro, eta lagun bati egin zion eskutitzean zioenez, Bilbora joateko asmoa egin zitzaion. «Abuztuaren 21etik 24ra izango naiz Bilbon», idatzi zion Waldo Pierce lagunari. 1927an, Bilbon ikusi zuen Death in the Afternoon liburuan aipaturik utzi duen Zurito toreatzailea. Non bestela? 1928an ez baina 1929an Bilbon izan zen, toreatzaile amerikar Sidney Franklin ikusteko, hain zuzen. Baina orain ez du hona zenbat bider etorri den gogoratu gura, dagoen beroarekin. Hiria ezagutzen du, eta kito. Emazteari erakutsi beharko lioke, eta baita bidaide duten haren lagun Jennyri ere.

      Edo hotelera egin beharko lukete, freskotasun bila. Lehengo emaztea datorkio gogora; Espainian delarik zezenak eta zezenketak beti beste zernahiren aurretik.

      Orain ere, ailegatu eta egin duten lehena, hotela bilatzera joan orduko, zezenketei buruzko informazioa bilatzea izan da. Badakartena baino informazio berriagoa, esan nahi da. Horretara, gizonak La Gaceta del Norte erosi du, hortxe idazten baitu Desperdicios sinatzen duen Aurelio Lopezek.

      Desperdicios sinatzen duen arren Aurelio Lopez, 1910az geroztik, egunkariaren zuzendaria da eta, horrez gainera, zezenketari buruzko zenbait libururen egilea ere. Hala bada, sinaduraren bitartez agian omenaldia egin nahi dio Manuel Dominguez Desperdicios ezizenaz ezagutu zen toreatzaileari. Edo, beharbada, La Gacetako zuzendari jauna den eskuindarrari txirene begitantzen zaio Desperdicios —hondakinak— ezizena. Edo beharbada Desperdiciosekin ingelesez hitz egin ahal izaten duelako du hura hain gogoko idazleak. Dena delakoagatik den, Ernest Hemingwayri Espainiako kritikaririk zorrotzena begitandu zitzaion. Death in the Afternoon liburua idazteko tenorean behintzat. Eta nork daki, agian irakurria du Desperdiciosen El arte de torear de "Botines" izeneko liburua.

      La Gacetaren alea hartuta, hotela bilatu dute. Gero, lagunei hiria erakutsi eta bide batez zezenetarako sarrerak erosi ditu idazleak. Hilaren 20an hasi eta egun horretan amaitzen den Feriarako iragarritako zezenketarien artean, horra Manuel Gimenez Chicuelo, Ernest Hemingwayk bere Heriotza arratsaldean liburuan Jiminez izenaz aipaturik duena. Zorionez hilaren 20an toreatu du horrek. Koldartzat du zezenketari hori Ernest Hemingwayk.

      «Hark, Chicuelok eta La Rosak toreatzeko duten moduak gehiago ematen du zeregin hori betetzera zigortuak daudenen modua norberaren kabuz hautatua denaren zeregina baino. Nire ustez horiek ez dituzte erabat ahazturik Joselito eta Graneroren heriotzak».

      Berriro zorionez, Chicuelok ezer gutxi egin zuela irakurri du. Egun bi geroago, hobetotxo ibili ei zen zezenketaria. Horren karrera amaitutzat eman eta hara!, iazkoan ondo eta aurtengoa ere ondo, pentsatu du Ernest Hemingwayk.

      Herra dio Chicuelori. «Hari oraindino kontraturik egiten bazaio, zeragatik da, herriak esperantza duelako egunen batean harentzat zezen perfektua, luzaz itxaroten izan duen zezen hori etorri eta hark ederto toreatuko duela. Haatik, denboraldi batean hogei aldiz ikusi ahal izango duzu, benetako lan osorik egiten duenik ikusi barik. Baina ondo egiten duenean zoragarria da».

      Iragan 23ko zezenketaz aditu duenak ere ez du pozez bete Ernest. Perez Taberneroren sei zezenak geldo eta koldar korritu ei ziren. Ezin du sinistu.

      «Bilbon toreatzaile jakin bat gogoko dutenean harentzako zezen gero eta handiagoak ekarriko dituzte, azkenean hondamenen bat, morala edo fisikoa, gertatu arte».

      Taberneroren zezenak geldo eta kikildurik? Bada, lekutan da Bilboren izen ona. Arratsaldeko zezenak hilaren 23ko horien antzekoak izango ez ote diren dago. Zezenak Villamartako Markesarenak dira, eta zezenketariak, aldiz, Fermin Espinosa Armillita Chico, Jose Amoros eta Fernando Dominguez. Arratsean ikusiko da horiek zer ematen duten.

      Arratsaldera arteko ordua Arenal inguruko restaurant betikoan eman dute, kanpoaldean jesarrita, giroaz gozatzen. Hormetan zezenketako afixak politikoak diren besteekin nahasten dira. Bero dago. Denean.

      Gacetarekin gogaituta, beste periodiko batzuk eskatu ditu, ez hain eskuindarrak behintzat. Errepublikaren lehen hiru urteak gogorrak izaten ari dira. Gobernuak Errepublikaren Defentsarako legea laster kendu behar duela, diote, horren ordeko beste bat sartzeko. Bestela, bizkaitarrei buruzko aipuak josita datoz orriak.

      —Any trouble? —galde egin diote, begitartea ilundu zaiola ikustean.

      Ingelesezko hitzek ustekabean harrapatu dute.

      —Mucho calor —erantzun die.

      «Beroak ardura ez badizu —gogora datorkio idatzi zuela—, benetako bero astun eta zink-meatzaritzakoaren modukoak ardura ez badizu, eta zezen ederrak eta bikain haziak ikusi nahi izanez gero, Bilboko abuztuko feria duzu aukerako lekua», idatzi zuen Death in the Afternoon hartan. Emazteari eta Jennyri ardura die, bai, beroak.

      Any trouble? Beroaz aparte, Kubatik datozen berriak dira problema. Bilboko prentsan horiei ere leku ederra egiten zaie. Berriok irakurri ahala gogora biziago datorkio han aspaldion bizi izan duen atsegina. Ambos Mundos hoteleko giroa —goizetan idazteko hori baino egokiagorik ezin— eta itsas zabaleko askatasuna —askatasun zabalagorik, ezin—, eta high-ball haiek —jaibol gozoagorik ezin— Habana Zaharrean. Uztailaren 6an 750 liberako ezpatarraina harrapatu zuen, hura plazera, ordu eta erdiko borrokan ozeanoko zortzi milia egin ondoren. Irakasle ona du. Nor eta Carlos Gutierrez.

      «Carlos Gutierrez bere aitarekin batera hasi zen itsasora, artean sei urte baino ez zituela. Azken hamabost urte honetan ezpatarrain gehiago ontziratu du Casablancatik kanpora lan egindako Habanako portuko edozein arrantzale profesionalek baino», horrelaxe idatzi zuen 1930ean.

      Alta, arrantzale trebea izateaz gainera hiztun ona da Carlos Gutierrez. Hasi Mambisen gerrarekin, segitu 1898ko independentziakoarekin, hogeigarren mendeko lehen hamarkadekin segi eta oraingoarekin amaitu, ipuinak egiazkoak legez eta egiazkoak ipuin legez kontatzen daki Carlos Gutierrezek. Horien artean leku berezia du arrain itzel handia harrapatu ondoren hura portura ekarri orduko zeroiek jan zioten arrantzale zaharrarena, old man harexena. Ernest Hemingwayri beti zirrara eragiten diona da ipuin hori. Haatik, ezpatarrainarekin izan zuen borrokaren ostean bere burua ikusi du arrantzale zaharraren larrupean, eta istorioa bere buruari kontatzeari ekin dio.

      Eta bitartean Machadoren aurkako ezkerretarako iraultza, abian. Gero eta bizkorrago. Hain bizkor ze, itsasontzian zirelarik, hilaren hamabian, hura presidente kargutik kendu zutela jakin zuen. Orain egunkariek zabalago hitz egiten dute hangoaz. Presoak, esate baterako, aske dira. Baina ez dute Pako Garairik aipatzen. Inor ez bat da eta. Ernest Hemingwayk ezin du sinistu. Iraultza Kuban eta iraultza Espainian. Baina hemengoa, oraingoz behintzat, eskuindarrena da. Hobe Plazara joatea.

      Bidean, zezenketen afixak ugalduz doaz eta, horiek sarriago ikustean Bilboko publiko gupidagabearen jarrera odolzaleaz idatzi zuena etorri zaio gogora Ernest Hemingwayri. Egia esan, ez da hori horrela den esateko adina zezenketatan izan Plaza honetan, baina halaxe kontatu diote, halaxe irakurri du eta, ondorioz, halaxe sortu zaio Bilbon beti dena handiagoa gura izaten dutelako ustea.

      Eta, bai, hementxe dago orain, Bilbon eta abuztuan, abuztuan Bilbon hurrengo noiz izango den ez dakiela. Jakin ere ez baitaki airean diren gerra-seinaleak endelegatzen. Afixetako batzuk euskaraz dira. Emazteak galde egiten dio.

      —Eta horiek? —ingelesez, baina ez ustekabean, lehen tarte batez haria galduta legez egon baita.

      —Bertoko hizkuntza —erantzun dio, bestelako azalpenetan sartzeko gogorik gabe, plazara ailegatzea igurikatuz, eta, batez ere, hori lehenengoz galdetzen diona ez dela gogoan.

      Gogora datorkio halako batean erosi zuen euskararen gramatikatxo hura.

      —Zaila! —pentsatu du, italiera, frantsesa eta espainola ikasteko erosi zituen beste gramatika elkarren oso antzekoak gogoan.

      Bilboko plazan aditzen duen euskararen doinua eta beste edozein bazterretan, Iratin-eta, aditu izaten dituen doinu aireak elkarren oso bestelakoak direla ohartzen delarik, berak hizkuntzaz gehienbat belarriz ikasi behar dituela erabaki du. Hizkuntzak belarriz, bai, zezenketaren artea begiz ikasi behar den legez, kasik. Beren lekuetan jesarri eta pozik da, hala ere, emazteari eta lagunari arte horri buruzkoak ahoz azaltzen segitu ahal duelako. Azalpen horiek duela hiru egun hasi zituen, Donostian. Han ikusi zuten Desesperado izeneko zezena, hura bai zezena, oi Donostia.

      Orain zezenei buruzko beste ikasgairen bat aditzeko prest dira emakume gazteak. Ernest Hemingwayk, bestalde, kasik justifikaturik izango du bere Death in the Afternoon liburuaren titulua. Kasik. Herioren itzala plazara agertu baita.

      Plazaratu dituzten zezenak zezen adarluze, suhar eta nobleak dira; lehenengoa izan ezik. Baina heriotzaren itzala plazara agertuko da, bai. Bere bigarren zezenak harrapatu egingo du Jose Amoros, gora altxatuko du, lepoan sartuko dio adarra eta, oso larri zauriturik, toreatzailea plazatik atera behar izango dute. Horren ordez hareatzara Jose Agüero zezenko-hiltzailea atera behar izan dute, zazpigarren zezenari heriotza eman diezaion. Agüerok horrela egin eta txalotu egin du publikoak. Horietako batzuek De Guinearen afixakoekin duten antza nabarmendu du Ernest Hemingwayk, gizonezko gazte batek zahatoa pasatu dionean.

      —Eskerrik asko —esan dio Ernest Hemingwayk, euskaraz.

      Zorionez, oraindino ez dute gazteleraz eman bere Death in the Afternoon, eta ezin dute jakin hartan idatzia dena Bilboko publikoari buruz.

      «Orduan Bilboko sutsuak zera dio: «Hara! Horiek denak —denak elkarren antzekoak—, denak koldar hutsak. Emaiek zezen handiagoa eta horrelaxe ikusiko duk diodanaren froga. Ikusi nahi baldin baduk zer nolako zezen handiak hazi ahal diren inon, eta tamainatako adarrak eraman ahal dituzten, zezenok hesiaren gainetik nola begiratu ahal diaten, hatsa hortxe sentiaraziz, ikusi nahi baldin baduk publiko jakin bat zein gogorra izatera iritsi ahal den eta horiek zezenketariengan eragin dezaketen izua bizi nahi baldin baduk, hoa Bilbora».

      Bada, aldiz, liburua ingelesez irakurtzeko gai denik. Desperdicios bera, esate baterako. Horren lekuko da La Gaceta del Norte egunkarian biharamunean argitaratuko duen eskutitza; ingelesez idatzia, Roosevelt presidentearen semeari zuzendua da. Hortxe baita, Bilboko zezen-plazan, hemeretzi urte berri dituen amerikar gaztea. Deperdiciosek bere eskutitzean zezenketak zertan diren azaldu nahi izango dio, labur. Luzeago, ingelesez, hortxe du Ernest Hemingwayren liburua, bai. Baina idazlea ez dago horri adi. Hemengo beste lagun batzuk ditu gogoan. Burura Parisen ezagutu zuen eta orain berriro ikusi nahi izango lukeen Jose Maria Uzelay laguna etorri zaio. Ahate, antzara, paita eta halakoen gainean gehiago eta zehatzago dakienik ez du inoiz ezagutu Ernest Hemingwayk, Parisko estudioan hark dituen zirriborroak horren lekuko. Hegaztien izenak, den-denak dakizki, hala gazteleraz nola ingelesez ere. Eta euskaraz, jakina.

      —Nondik nora dakik hori dena? —galde egin zion marrazkiak ikustean, irudien zehaztasunekin harriturik.

      —Inguruan ditiat horiek denak nik —erantzun zion Jose Maria Uzelayk, ezer ez delakoan, suabe—. Egunen batean etorri beharko huke ba gure Busturiara. Han ikusiko hituzke, han, horiek denak.

      Hori Parisen izan da, udaberrian. Tartetxoa izan du harrezkero Uzelayk, bai, irudi batzuen trukean oparitu dion Death in the Afternoon irakurtzeko. Edo beharbada oraintxe ari da liburua irakurtzen laguna. Batek daki. Orain ostera uda da, abuztua aurrera doa eta zezenketen egunenak hortxe egin du. Amaitu dira jaiak, amaitu ospakizunak eta ikuskizun miragarriak, horien artean Deportiboko Zirkuan eskaini izan direnak, hala nola, Juan Duñabeitia Sinbad marinel, irakasle eta jauzkari ospetsuarenak. Horren berri La Gaceta del Norten irakurri ahal izango luke Ernest Hemingwayk.

      «Deportiboko Zirkuko Juan Duñabeitia Pedernales herrira etor dadin», oharra argitaratu du La Gaceta del Nortek. Haatik, Ernest Hemingwayk eta beronen lagunik minenetakoa izango den zirkuko horrek ez dute oraindino elkarren berri.

Indalexio Tribisarrospe

1935eko otsaila / Mundaka

Herriko hiru lagunek kontatu didate, eta halaxe kontatu behar dut neuk ere. 1935eko otsailaren 5eko goizaldean harako mutil hura ez zen ohetik jagi, itsasorako deia emanda zegoen arren. Gripeak jota ei zegoen. Ordu hartan karel artean egon beharreko beste bost lagunak —lau gizon eta mutil-txikia— itsasoratu egin ziren. Ez ziren sekula portura itzuli. Mutil-txikiaren izena Nikolas Izagirre zen. Hamalau urte zituen eta huraxe zen bere lehenengo itsasotea.

      Otsaileko hartan egundoko itsasoa ei zegoen. Hartaz guztiz ere gizonek itsasora irten beste erremediorik ez zuten ukan. Euzkadi agerkariak argitaratu zuenarekin bat, «eguraldi txarra gorabehera, Juan Bautista Longa motorduneko gizonak itsasora irten ziren, euren etxeetan egoera eutsiezina zenez gero».

      Euzkadik orri oso bat eman zion berriari, argazkiz ondo hornituriko orrialdea, hain zuzen.

      Orrialdeko eskumako goi erpinean Mundakako barraren argazkia dago. «Bizkaiko Mundakan, horra portuko barra, lehengoan Juan Bautista Longa motordun txalupako gizonek azkenekoz gainditu zutena, ez baitziren berriro etxera sekulan itzuli», dio, horren oinean.

      Pertsonak etxeak baino handiagoak ziren denboretakoak dira marinel haien etxeak. Esate baterako, hortxe dago, etxe horien neurriak jotzeko jarraibidetzako, Eusebio Badiolaren etxekoen argazkia. Hortxe dira «Eusebio Badiola marinelaren gurasoak, bizirik geratu zaizkien zortzi seme-alabekin, ontzia hondoratzean hil den beste horren anai-arrebak direnak, hain zuzen».

      Horren beheragoko argazkian, ezkerrekoan, beste etxe batekoak dagoz. Itxura batean, alarguna eta bost seme-alaba, txikiena oraindino besoetakoa. Horren alboan, argazki oinik barik, gizonezko baten argazkia dugu. Agi denez, Jose Ramon Lezamiz Anasagasti da. Hiltzean, alargun utzi du bere emazte Zeferina Artetxe Muruaga. Harrezkero, 1892ko abuztuaren 26an jaioa izanik berrogeita bi urte egiteko zegoen Zeferinak bere epopeia pertsonalari ekin zion. Neuk ezagutu nuen.

      Etxekoak aurrera atera ahal izateko, Mundakako portuan arraina harturik, herriz herri ibiltzen zen, itsasokoak saldu eta trukean lehorreko generoak hartuz. Bisiguen, bogen, takarten edo halako beste arrain batzuen paguan arrautzak, indabak zein ortuariak hartzen zituen, eta gero horiek Mundakan eta Bermeon etxez etxe saltzen zituen, azkenean faltrikeran diru apurren bat sartu ahal izateko.

      Sitsaren lana, harriaren eroanaz egina. Berrogei urtean ibili zen horrela, harik eta Heriok dei hotza egin zion arte. 1976ko abenduaren 3an joan zen.

      Zeferinaren adinaren kontuak egin behar dira, eta haren moduan gazterik eta hiru seme-alabaren sostengu bakar geratu zen gure amamaren urteen kontuak egin behar dira. Laurogeita lau urtean hil ziren biak. Amamaren hiruretatik bizi den bakarra Bitoriano da. Itsasoan ito ez delako edo gerran hil ez zutelako, jakina.

      Haatik, itsasoan hil ziren beste bost haiek —Euzkadiko orrialdean argazki bana dute orain arte aipatu ez ditudan Antonio Leibarrek eta Alberto Alkortak, Nikolas Izagirrek eta Eusebio Badiolak bana duten legez; itsasoko paperetarako egindakoak dira argazkiok—. Ordurako erretratuen burokrazia portuetan ondo sartuta baitzegoen. Eta ez hori bakarrik. Beste argazki batean Mundakako beste arrantzontzi batzuk ageri dira, txopako mastatxoan bandera lutoz jantziekin. Banderak Estatuarenak direla igartzen da.

      Euzkadiko orrialdea osotzeko, horra hor tragediaren ageriko erruduna, hots, Mundakako barra. Sakonean beste errudun bat dagoela ulertarazten du Euzkadik, gorago esanda dagoen bezala, barra hori etxekoen premia gorriak sakatuta igaro baitzuten, euren bizi guztian azkenekoz, gizonek. Horietako hiru erreportajeko azken argazkian dagoz, hain zuzen ere, «...eta oraindino bada arraina garesti dagoela dioenik...» eta «Bost marinel zendurik motora baten hondoratzean, Mundakan» hurrenez hurren dioen lekuaren behean. Ontzia egin zeneko eguneko argazkia delakoan nago. Ontziari argazkian matrikula ondo irakurtzen zaio: M-1512 L3a.

      Garestia arraina, batez ere arrantzale haiek harrapatu barik itsasoan betiko geratuko zena. Familiei lagundu beharra zegoen. Rifa Benéfica atondu zuten. Batzuek gauzak eman, beste batzuek horiek zozketaz eskuratu ahal izateko numeroak saldu eta herritarrek erosi, Juan Leon Kruzalegi artista mundakarrak ostera koadro ederra eman zuen errifarako. Koadroan halako arrantzale zahar bizardun baina oraindino ekineko bat ageri da.

      Juan Leon Kruzalegik egin, Zeferinaren erretratua egin zezakeen, hori baino hobea eta motibo handiagoz, beharbada. Ze, Zeferina, ez zen edonor gero.

      Beste askok legez, Zeferinak ez zekien idazten. Hala ere, sinadura ederra zuen, harrotasunez ikasia, hain ziur. Kontatzen ere ez zekien, eta hala eta guztiz ere ez ei zen egungo arrautza bat gora edo behera, ogerlekoren bat gora edo behera erratu. Baina hori, zelan ekarri mihisera?

      Zeferinaren irudia ekar zitekeen mihisera, hura bai. Argala baino argalagoa, makarra esango nuke, gure zaharrek txitean-pitean erabiltzen zuten berba horrek gerora hartu duen esangura hartu izan ez balu, oinez egunero hogeita bostetik gora kilometroko bideak egiten zituen, besoetan otzara bana, otzara bion artean hirurogei eta hirurogeita hamabost kiloko kargak eroanez. Baina zer diot nik kiloak baina. Orduan azunbreetan, liberetan, liberdietan eta halakoetan egiten ziren-eta kontuak.

      Pisu haiek aldean Zeferinak zehatz, malgu eta airos ibiltzeko zuen antzea eta maneia, otzarak eroateko haren taxua, gorputz atalak denak elkarren mende jarriz atal bakoitza behar zen moduan malgutzeko, artezteko edota bihurtzeko era bilduko zukeen koadroa abangoardiako artearen eskolaren batekoek egindakoa beharko zukeen. Zeferinaren gorpuzkerak, egokerak, ibilerak, denak, diskurtsoa baitzuen. Diskurtso estetikoa, hots, existentziala. Haatik, Juan Leon Kruzalegi ez zen abangoardiako pintorea. Nahiago izan zuen zozketarako arrantzalearen erretratua egin.

      Azken batean —erantzun zidakeen Kruzalegik—, ez ziren ba arrantzaleak itsasoak eroan zituenak? Eroan, bai, ze gorpuak ez ziren inoiz berreskuratu. Txalupa bai, Lekeition agertu zen. Eta bizitza hau zer ote den —gure amamak esango zukeen moduan esanda—, hura konpondu eta luzaz ibili zen Sukarrieta eta Laida artean pasaiari-ontzi legez. Han joan-etorrietan sarrien ibiltzen zena nor-eta Zeferina, bere arrainak harantz eta bere arrautzak honantz, joan eta ekarri, etorri eta eroan. Gizonaren itzala karelen artean bizi zitzaion.

      Arrantzalea nahiago izan zuen, Juan Leon Kruzalegik, alarguna baino. Ez edozein arrantzale, ostera. Bost gizon haien biziak galdu baino lehenago askoz gehiago eroanak zituen itsasoak. Bada, Kruzalegik XX. mendeko galernarik itzelenetik etxera osorik itzuli ei zen Indalexio Tribisarrosperen erretratua sortu zuen. Mihisean lehenik eta paperean bigarrenik, esan behar da, 1967ko abuztuan Buenos Airesko Laurak-Bat agerkarian egin baitzuen gero Indalexioren erretratua.

      «Arrantzalea, Indalexio —idatzi zuen Kruzalegik—, anakoretaren indibidualismoa eta independentziaren sen erabatekoa zen, gorpuzturik. Hala ere, bizarra, ordurako urdintzen hasia, txukun zaintzen zuen, gizon begi urdin hark. Bebarru batean bizi zen, atea sekulan itxi barik, beti hura zabalik, eta barruko arropak hantxe etxe ondoko iturrian ikuzten zituen. Berak ba ei zekien atea zergatik izaten zuen zabalik, auzoko emakume mihi gaiztokoek halaxe esaten zuten. Haatik, atea ez zuen inoiz ixten, ez eta itsasora zenbait egunetarako joaten zenetan ere. Bakartia bazen ere, gizon alaia eta paregabeko eskuzabala zen. Anaiak Ameriketatik dirutza politak bidaltzen zizkion, eta berak herriko banketxean sartzen zituen, txiri-txiri; sekula ez zion esku sartu libretari. Ez zuen erretzen; ez zuen ardorik edaten. Haren edari gogokoena esnea zen. Berak batzen zuen, herriko baserri batean. Ahazturik izan dut esatea arrantzalearen herria zein zen, eta zein den oraindino: Mundaka (Bizkaia). Portu txikia, erretiraturik bizi diren kapitain eta hornikarien aterpea. Barojak, itsasoaren gaiarekin idatzi zituen eleberrietako batean, Basterretxea bat, mundakar jatorriko negrero jatortzat du aipaturik. Gure Indalexiok ez zuen pirata edo halakoaren ezta antzik ere. Ostera, itsasertza bazterrik bazter ezagutzen zuen, hasi bere jaioterrian eta Donibane Lohizuneko barraraino».

      «Galarren zitalak —jarraitzen du Kruzalegik—, mendearen lehen hamarkadaren azken aldera izan zenak, Kantauri itsasoko haitzen kontra jo zuen, tartean gure arrantzaleetako batzuei bizia eroan ostean jo ere. Alargunak eta umezurtzak ehunka utzi zituen atzean. Gilaz gora, mastak erroetatik erauzirik eta haize oihalak urraturik, halaxe ageri ziren biharamunean, driban, txalupa haiek, bestela Frantziako itsasertzeko Saint Nazaire muturreraino itsaspeetan arakatuz airos joan izaten ziren txalupa argoiak. Egun haietan Indalexio bera ere itsasora irten zen, bere intxaur azalaren barruan, bizi ahal izateko arraina ekartzea eta saltzea ezinbesteko zitzaion eta. Hala ere, ez zuen inoiz arrainen tamainaren konturik egiten, ez zuen zenbat ale zituen zenbatzen, ez zuen diru prezioetan erregateatzen. Galarrena igarota, herrian Indalexio galdutzat jo zuten. Halako batean gune zuritxo bat itsaso mugan agertu zen arte. Indalexioren intxaur azala zen. Eta bera han barruan. Jainkoak baino ez daki galarrena kostaldeko zein ertz edo zulotan sarturik igaro zuen. Gure gizona txalupatik atera eragin, ez galarrenek eta ez gerrak. Lehorrean gertatzen zenari halako destaina aire batez eta erruki puntu batekin begiratzen zion».

      Galarrenaren kontuan ez dio gezurrik Kruzalegik. Mundakan 1895ean jaio, hura izan zenean, 1912ko abuztuaren 12an hain zuzen, hamazazpi urteko gaztea zen, ez zitzaion hura erraz ahaztuko. Ingalaterran hezia, Liverpoolgo Catholic Institute delakoan marrazkigintza ikasi zuelarik, Indalexioren marra gutxiko erretratua ere argitaratu zuen Buenos Airesen, hura azkenekoz ikusi eta hogeita hamar urtera.

      Indalexioren ekanduen erretratuan ere ez zuen huts handirik egin Kruzalegik. Haren ondorengoa zen Juana Arenaza Ormaetxearekin ezkondu zen osaba Bitorianok ondo gogoan du haren irudia.

      —Bodegara lo egiten, etxean zorriak dagozela eta —diost, herritarren ohiko ardoa hartzen duen artean.

      Hiru lagunei ez zaie ezabatu arrantzale gizandiaren itzala. Kruzalegiri ere ez zitzaion ahaztu. Eta ahaztu izan balitzaio ere, ezin Mundakara hura berreskuratzera itzuli, 1936ko uztailean lehertu zen gerrak erbestera eroan baitzuen, historia honetako beste asko eroan zituen ber.

      Haatik, erbestean Juan Leon Kruzalegik legenda edo kondaira berria sortuko zuen. Alegia, Ernest Hemingwayren Agurea eta itsasoa eleberriko pertsonaia nagusi Santiagok jatorria norengan-eta Indalexiorengan zuela, pertsonaia horri esker Nobel saridun izango zenak Mundakako abade Andres Untzainek kontatzen zizkion ipuinetan oinarrituz sortua zuelako.

Martha Gellhorn

1937ko martxoa / Madril

The Capital of the World —Munduko Hiriburua—, Ernest Hemingwayk halaxe iritziko dio Madrili titulu horixe duen narrazioan.

      Narrazio hori, 1936ko lehen hilabeteetan idatzia, "Zezenaren adarrak" izenarekin gordea da lehenengoetan. Haatik, apirilean argitaldariari igortzen dionerako izenez aldatua du hura Ernest Hemingwayk. Izen aldaketaren esangura sakona da. Hara itzultzeko minez izan eta ezin hara itzuli, min eta ezin horrexek sentiarazi bide dio Madril horrela, Munduko Hiriburua bailitzan. Han ez da lehengo girorik baina.

      Uztailaren 18an faxistek odol-kolpea jo dute, eta kolpean amaitu dira uda hartako zezen-ametsak. Kazetariak gudalekura behingoan joan nahi izango lukeen arren, itxuraz behintzat, azarora arte itxaron beharko du, orduan NANA agentziaren gonbita hartu, horri baiezkoa eman eta hurrengo urtean Espainiara joango dela ziur izateko. Agentziarekiko lan-kontratua 1937ko urtarrilean sinatuko du.

      Kontratua poltsikoan, 1937ko otsailaren 27an Paris itsasontziko ganbaretako batean da, New Yorkeko portuan, Europara jotzeko prest. Horretarako atzean utzi behar izan ditu bere beste lanak baina, gaitzerdi hori, sormenaren aldetik 1936koa urte oparoa izan baita.

      Urtarrilean Esquire aldizkariak argitaratu dio Wings Always Over Africa: An Ornithological Letter —Afrikaren gainean hegalak beti: ornitologiari buruzko eskutitza—, Italiak Etiopia inbaditu izanaren gaitzespen erabatekoa. Gero, Harry Morgan pertsonaiaren istorioren bat edo beste argitaratuz joan da eta urtearen amaiera alderantz hor dabil, Morganen istoriookin osaturiko To Have and Have Not eleberria burutzekotan. Eta gerora begira garrantzizkoagoa izango dena, ostera, 1936an Ernest Hemingwayk The Snows of Kilimanjaro —Kilimanjaroko elurrak— eta The Short Happy Life of Francis Macomber —Francis Macomberren bizitza labur-zoriontsua— narrazioak inprentara bota ditu. Horiez gainera, apirilean argitara eman du On the Blue Water: A Gulf Stream Letter —Ur azuletan: Golkoko korronteko eskutitza—. Eta hortxe da, horrezkero, eta hain goiz ere, Agurea eta itsasoa bilakatu zenaren aurrerakina, artean Ernest Hemingwayk Indalexio Tribisarrosperen berririk ez zuelarik. Eta, bide batez esanda, Gregorio Fuentes eta bera elkar topatu barik zirela. Ideia nork eman dion eta, Pilar ontzian pilotu izaten duen Carlosek eman dio. Baina hori, orain gauden 1936ko urtean, geroagoko kontua da.

      Bihotzeko gorabeheren aldetik ere ez da urte makala izan 1936koa, ez eta oraingo urtearen hasiera ere. Itsasontzia New Yorkeko portuan abiatu ostean, handik eta Frantziaraino horiei buruz hausnartzeko astia izango du. Emaztea maite du, diotso bere buruari, baina hortxe du Jane Mason, Gabonak aldera Key Westen ezagutu duen beste maitale hankaluze fin hori ahaztu barik. Burua pittin bat nahasturik baina tiro-hotsek argituko diotelakoan iritsia da Frantziara.

      Lehenik Parisera joan da, gazteagotan, artean Madril ezagutu gaberik, Munduko Hiriburutzat izan zuena harexetara. Hiriburu ohia atzean utzita, Frantziako Tolosara doa eta handik, 1937ko martxoaren 16an, Bartzelonara, hegazkinez, hor beste hegazkin bat hartu eta Albacetera joateko; azkenik, Errepublikaren Hiriburura, Valentziara iritsi da, autobusez. Errepublikaren Hiriburuan delarik, hil bereko 18an bere lehenengo bostehun hitzak igortzen dizkio NANA agentziari, egin berri duen bidaiakoak kontatuz, hemen laburtu den moduan. Hots, kronika horretan gerrako ezer kontatzen ez badu ere, Gerrak eman dizkion lehenengo hitzak dira. Eta lehenengo dolarrak ere, hain segur.

      Valentziara iritsi eta lau egunera Madrilera abiatu da, beribilez. Hara eta hona lasai ibiltzeko beharko dituen paper eta ziurtagiri denak eman dizkio Errepublikako Gobernuak Valentzian. Poltsikoan arrazionamenduko kartilla bi daroaz; jatekoena eta gasolinarena, garrantzizkoagoa zein den jakiterik ez dagoela. Madrilera eroango duen autoa ere Errepublikak eskuratu dio. Ez da edonor Ernest Hemingway. Errepublikaren aldeko kazetari etorri den idazleak, Constancia de la Mora delakoaren bitartekaritzari esker, beribila ez ezik txoferra ere badu, Tomas izenekoa. Bada, The "Chauffeurs" of Madrid, Madrilgo txoferrei buruz idatziko duena hortxe hasi zaio egosten. Eta hori dena gerra bere gorienean dagoenean eskuratu du, berandutxo ote dabilen dagoen Hemingwayk. Hilaren zortziaz geroztik egundoko bataila ari da Guadalajara aldean.

      Idazlea Madrilera iritsi denerako kasik amaitua den Guadalajarako batailak gerraren izangoa erabakiko duelakoan dira adituak denak. Bada, Ernest Hemingwayk ez dio loriaren deialdiari huts egin nahi. Haraxe abiatuko da; frontera. Ez edonorekin. Argazkietan dago, Hans Kahle, Ludwig Renn eta Joris Ivens zinemagilearekin batera, Nazioarteko Brigaden lekuetara bisitan, Brihuegan. Idazlearen zakua jaki ederrez betetzen ari da. Handik denbora batera, Joris Ivensekin elkarlanean, Ernest Hemingwayk Spanish Earth filma landuko du.

      Bitartean, Spanish Earth odoltsua den horretan, Brihuega aldean hain zuzen, Nazioarteko Brigadak ez dira Errepublikaren aldeko indar bakarrak.

      Italiako Faxista Fiamme Nere 2. Dibisio motorizatuaren joaldia hasi zenetik errepublikazaleek defentsa eta kontraerasoa prestatu dute, horretarako Armadaren IV. Gorputza osatuz.

      Horrela bada, Jurado izeneko teniente koronelaren aginduetara jarri dira Errepublikaren adarrik zorrotzenak. Aragoiko errepidean, Torija eta Trijueque artean, hortxe da Lister komunistaren 11. Dibisioa, Thaelman Nazioarteko XI.. Brigada alemaniarra, El Campesino jeneral komunistaren Brigada, Eusko Brigada bat eta aspaldiko 1. Brigada komunistak osatua den Dibisioa, hain zuzen. Hortxe da, Henaresko frontea estaltzeko, Lacalleren 12. Dibisioa. Hortxe da, Torija eta Brihuega arteko errepidea blokeatzeko prest, Cipriano Mera anarkistaren 14. Dibisioa, zeinaren baitan den Lukacs jeneralaren XII. Brigada Internazionala, Garibaldi italiar batailoia barruan duena, hain zuzen.

      Nolabait, italiarren arteko gerra zibila da bidean den beste gerra txiki hau. Hiru urteko gerra luzearen aldean txikia, esan nahi da, Guadalajarakoa.

      Bere txikian, edo handian, Guadalajarako batailak agerian utziko ditu Gerraren gerorako eta historiarako garrantzitsuak izango diren datu batzuk. Faxista italiarren parte hartzearen tamaina itzela, adibidez.

      Kanpoko indar faxisten esku hartzearena ordura arte argitara erabat ekarri barik egon dena izan arren, denen jakitun izan da hori. Frogak behar ziren, ostera. Erretiradan Coppi jeneralaren indarrek utzi dituzten hildakoek eta gerra tresneria ugariek beren gordinean hitz egingo diete Esku Hartze Ezaren Aldeko gobernuei; Gerra Zibilean nazioarteko faxisten esku hartzea eskandalagarria da. Laissez faire haren aldekoek ez dute erantzunik emango, ostera, eta gerrak bere zerean segituko du.

      Ernest Hemingwayk, aldiz, Brihuegako bataila gerraren antzearen historia liburuetan gordeko den bataila dela idazten du bere kronikan.

      «Ezinezkoa da bataila honen garrantzia larrestea, hemen bertoko Espainiar batailoiek, gehienak azaroan gaztetxo erdizka prestatuekin osatuek, defentsa bikaina egiteaz gainera eraso ere egin dute, eta ez edonola; Lehen Mundu Gerran beste inon ikusi izan ez diren operazio militar korapilatsu eta zorrozki antolatuetan ekinez baino».

      Martxoaren 29an igorri zituen kronikako hitzetako batzuk dira horiek. Batailaren garrantzia munduari begira zein izan den, adituek dakikete. Gehiegikeria ote diren ez ote diren, hitz horiek idatzi baino lehen, kronikaren sarreran, literatura egin du Ernest Hemingwayk.

      «Eguna argia eta aratza zen Guadalajara iparraldeko muino gorrietan —dio, idatziz, Hemingwayk—, gu mendigain lau bateko harkaitz-ertzetan ginen; gure behean bide zuri kolorekoak haranera behera jausten ziren, eta handik italiar tropa faxistak haran estuan gora igotzen ikusi ahal genituen».

      Gerraren testigu pribilegiatua dago Hemingway. Egunen batean For Whom the Bell Tolls —Noren hil-kanpaiak ote— eleberrian josiko dituen harietako batzuk hantxe batzen hasia da. Hala bada, kronikako goragoko lehen hitz horiek bat datoz eleberriaren tonu homerikoarekin.

      Gerraren antzea ezagutzeko grina txikitatik izan ei zuen Ernest Hemingwayk. Eta horra non, Guadalajaran zuzen-zuzenean ezagutu ahal izango ditu antzezleak ere, hala nola eusko batzuk, ze inork ezin du Guadalajaran izan den Eusko Brigada harena irakurri eta horrelaxe ahaztu, oharkabean joaten utziz. Hemingwayk behintzat ez du horrela egingo.

      «Korrespontsal hau lau egunez izan da bataila aztertzen, bertan parte izan duten buruzagiekin eta ofizialekin borroka zelaira joanda, bertan», dio bere kronikan.

      Ernest pozik da. Etorri eta hara, Historiarakoa izango den bataila horren testigu eta, batez ere, guda zibilean girotuko duen eleberriko pertsonaia nagusietako batzuk ezagutu dituela, hala nola, Lukacs jenerala, El Campesino edo Lister. Liburura igaroko diren beste batzuk ahaztu barik. Esate baterako, Ortega euskoa.

      Garaitza ederra izan da Guadalajarakoa. Horrezkero «Guadalajara ez da Abisinia» kantatuko dute harro errepublikanoek. Bada, edozein gerratan garrantzizkoena iniziatiba norberaren eskuetan izaten dela-eta, eta hori orain arte euren eskuetan izan eta luzaz galtzen behar ez dutelako, faxistek ekimena euren eskura non ekarri bilatu behar dute. Beste Abisinia bat beharbada ez, baina halako zeozer behar dute.

      Faxistek iniziatiba berreskuratzeko hurrengo kolpea non jo erabaki behar dutela, Abisinia bihurtzekotan izan den Guadalajaratik Ernest Hemingway Madrilera itzuli da. Okela zatiak eta haragiak ditu zain.

      Gau horretan bertan Ernest Hemingway Gran Vía hoteleko sotoan hala edo nola atonduriko jantokian afaltzen ari delarik, hor iritsi da lagun min duen Brooklingo torero Sidney Franklin laguna, Martha Gellhornekin batera. Arnas estuan eta goitik behera basez zikindurik datoz. Valentziara zein bere aldetik iritsiak, handik Madrilera batera etorri dira.

      Biharamunean berriturik da Martha Gellhorn. Gasolioaren hornikuntzaz, ostatu emateaz eta bide-baimenak eskuratzeaz arduratzen diren Arturo Barea eta Ils Kulcsar harriturik dira emakumea eta idazlea, irribarretsu, batera ikustean.

      Horra hankaluze blonde-a Madrilen, eta Ernest Hemingwayrekin. Zentsura eta hornikuntza gaietako arduradunek Madrilen gertatzen denaz jakitun egon bai, baina Martha eta Ernesten artekoaz ez dakite egiaren ez eta erdia ere. Iragan 1936ko abenduan elkar ezagutu zuten idazle-kazetari biek. Floridako Key Westen, Sloppy Joe's izenekoaren barran. Hots, aurrerago Ernestek Jane Mason maitemina ezagutu zuen inguru bertsuan.

      Lehenengoz elkar ikusi zuten hartarako Ernest Hemingwayk Martharen nobelagile eta idazle lanak ezagunak zituen, emakumeak argitaratu berria zuen The Trouble I've Seen —Ikusi dudan atsekabea— bilduma batik bat. Izan ere, bilduma hori ez da fikzioa, emakumeak Estatu Batuetan barrena ikusi dituen pobrezia, ezbeharra, bazterkeria eta halakoen kronika baino. Hots, Ernest Hemingway kazetariaren interesekoa.

      Abenduko haren ondorengoetan, tartekako lagun bilakatu ziren. Izarapean, amets bat bera izaten ei zuten biek; Espainiako gerrara kazetari joatea. Deiadar menderaezin bi, haragimina eta Madrilekiko mina.

      Ernest Hemingwayk bere bigarren emazte Pauline Pfeiffer-en, beronekin izandako bi semeen eta lehenengoarekin izan zuen Patricken ardura hartu beharko balu ere, ezin deiadar horiei gehiago muzin egin. Emearen eta kumeen deiadarraren gainetik gerraren deiadarra zen. Eta hara orain gizona gerran, eta hara hemen orain Martha Madrilen. Orain bai hura Munduko Hiriburua. Eta Martharekin nahiz Martha gabe, ondo bizi da Ernest Munduko Hiriburuan. Besteen aldean behintzat.

      Etorri denetik aste bi igaro ez direlarik, bekaizkeriaren bekaizkeriaz edonor betoker uzteko moduko pribilegioak ditu eskuraturik. Hasi eta beste korrespontsalek amestu ere izan ez duten idazkari-taxuko morroi horrekin, Sidney Franklinekin. Hori ere Espainian zezenketari ibilia zen eta, hara etortzeko konbentzitu du idazleak.

      Izan ere, Sidney da janaria, ibilgailuak eta erregaia eskuratzen dizkiona. Horrez gainera, nagusiaren artikuluak makinaz kopiatzen ditu eta beti ez bada ere askotan berak eroaten dizkio Zentsurari Buruzko Bulegora, Telefonicaren eraikinera. Gero, zezenketariak kalerik kale eta bazterrik bazter zurrumurruan dabiltzanak eta batzarrak kontatzen dizkio idazleari. Azkenik, sukaldari jarduten du gizonak, eta horretan egiten dizkio txalorik beroenak nagusiak.

      Dena ez zen baina Sidney maratzak paraturikoak jatea. Behin edo behin Marichu jatetxera agertzen dira, hor Basque cooking dago eta. Horra joateari ezin huts egin Ernest Hemingwayk.

Jesus Galindez

1937ko martxoa / Madril

Marichu, Madrilgo eusko jatetxea, gerra-korrespontsalak sarrien izaten direnetako leku bat da, Bar Miami eta Gran Víako Bar Chicoterekin lehian. Horretan kokatuko du Ernest Hemingway idazleak The Butterfly and the Tank —Tximeleta eta tankea— narrazioa. Artean Chicoteko jabea, faxista galanta, Donostian da, taberna kudeatzen dutenak langileak direla.

      Halako batean, Chicotetik Marichurenera joan eta hor dira Guadalajarako heroietako batzuk, Ortega buruzagiarekin eta Milicia Vasca Antifascistakoekin. Ez dira hango eusko bakarrak. Hango mahaietako baten inguruan jesarrita, Madrilgo beste eusko batzuk ere badira, baina beste pentsaera batekoak. Horien denen artean hogeita bat urteko gizon honezkero zaildu bat gailentzen da.

      Ileak eta bizarrak luze hazten utziak ditu horrek. Bere zereginen artean polizien bulegorik bulego eta txekaz txeka euskotarrak bilatzen eta, ahal delarik, askatzen ibiltzea denez gero, ez du deabruaren bizar hori egin nahi. Horretan frontetik etorri berriekin bat egiten duela esan daiteke. Baina bat egin, egin ere, garaitza ospatzeko poztasunean egiten dute. Topa egin behar dute.

      —Gaur nor haiz? Barbigoitia ala Barbilovitx? —galdetu dio Ortegak bizardun gazteari.

      Kokotsa zorrotz, begiak are zorrotzago, gazteari erabakimena begitartean igartzen zaio. Jesus du izena, eta Galindez da etxekoen aldetik.

      —Heuk nahi duana —erantzun du Jesusek, eta Ortega buruzagi militar komunista euskoak beste euskoak txamarran josita daroan ikurrinari begiratzen dio; ez da haren ezaugarri nabarmen bakarra.

      Txamarra arre eta higatuaren azpian lohia hartzeko mono horietakoa jantzita, praka barrenak zaldi-boten barruan bildurik eta kaki koloreko tabardoa lepotik belaunetaraino, azken horrek gerrikoan eskegita daroan pistolatzarra erdi ezkutatzen dio. Kalera irten behar duenean tabardoa itxi eta horra pistolatzarra ezkutaturik baina hantura itzel bihurturik. Baina hori kalera irteteko tabardoa estutu behar duenetan baino ez du ezkutatzen. Ikurrinagatik ez balitz, miliziano zaildua. Baina gazteak, ikurrinean ez ezik, txapelari eusteko moduan ere gura du igar dakion abertzalea dena. Horiez gainera, kriseilua ere badu hor alboan behean utzita.

      —Lainoa dagoenerako —Jesus Galindezek Ernest Hemingwayren begiradaren nondik norakoa harrapatu du, begira du-eta gazteak idazlea.

      Hura nor den argi galdetu izan balu jakingo zukeen haren berri idazleak. Madrilen 1915eko urriaren 12an jaioa, ametsez baino ez bada ere, Airako Haraneko Amurrioko sentitzen da. Lagunak dira, berriz, Jesus Galindezen benetako familia. Haren ama haurgintza minetatik bizirik irten ezinik hil zelarik, aita bigarrenez ezkondu baitzen, 1920an.

      Gaztearen heziketa sentimentalaren aldetik, aipatzekoa da hamahiru urte zituelarik Jesusek lehenengo ikurrina eskuratu zuela, eta aita haserretu egin zitzaiola-eta, armairu barruan arropen atzean eskegitzea erabaki zuela. Bihotzean atxiki izan balu moduan izan zen.

      Bihotza erdibitzeko moduan bizi izan zuen gaztaroa abertzale gazteak. Aitak nafar karlisten Hogar Vasco txokora eramaten zuen, berak berenez abertzaleen Euzko-Ikasle-Batzaren txokora egiten zuelarik. 35-36 urteetan zen. Orduan Hogar Vasco delakoak bazuen frontoia, bazuen txakolindegia, bazuen lorategi itzaltsua, bazituen joko-gelak eta bazituen dantzalekuak ere. Haatik, euskotar epelak ei ziren horkoak. Tentagarria lekua, dena dela. Gazteek, Galindezek berak aitorturik, horra ere egiten zuten. Hain zuzen ere, 1935az geroztik Hogar Vascoko txokoan beren bulego-gela badute gazteek. Eta gerra deiadarra zabaldu denean Galindezek ez du dudarik egin; bera, abertzaleen Euzko-Ikasle-Batzakoekin, baina Hogar Vascon.

      Galindez, gerra hasi denez geroztik Manuel Irujo eta Euzkadi'ko Ordezkaritza zaintzeaz arduratuko den Guardiako kidea da, lehenengo-lehenengotik, eta halako batean, gerraren bilakaerak horrelaxe aginduta, haren buru bilakatua da. Orain gagozen 1937ko martxoa baino lehen izan da hori.

      Bada, Marichurenean mahai batean Ortega, honen gizonetako batzuk eta Ernest Hemingway jesarrita, beste batean Galindez eta Guardiako kideak berdin eginda, agurra behintzat ez diote elkarri ukatuko, ez, ideologiaz alde banatan egon arren gerran lubaki berean diren euskoek, euskotarrek eta besteek. Eta Hemingwayk gazte hori ezagutu nahi izango du, batez ere gazte hori ere Guadalajaran ibilia delako.

      —Frontean egona? —Galindezek Ortegari erantzunik itxaroteko zera barik diotso.

      —Gu hemen, Madrilen, badakik —ezin dio egia esan.

      «Martxoko lehenengotako igande batez —idatziko du handik denbora batera Jesus Galindezek—, usadio nuen legez Guadalajarako herri bazterretara abiatu nintzen hornigaien bila. Egun hartan gure bilaketak kontrabando kontuekin nahastu ziren, hala da ze, gaua Cogolludoko frontetik gertuan zen Torrebelena izeneko herritxoan eman behar izan genuen. Goizaldeko hotzak izozturik genuen motorra abiarazi nahian genbiltzalarik, goiza argitzean, gorreria eragiteko moduko kanoiztatzeak harrabots-oihartzun egin zuen zerumugan. Gero, Alcala de Henarestik hurre, hantxe topatu genuen El Campesinoren kolumna, tanke eta kamioietan bidean gora abiadan Sigüenza aldera. Hirira sartu ginenean hantxe ziren gure zain, bihotza kolkoan».

      Hori horrela idatzi duen Ernest Hemingwayk ez daki El Campesino haren kolumnakoen artean euskal jatorriko Pako Garai kubatar internazionalista zela. Izango zuten, hala ere, biek elkarrekin horretaz hitz egiteko astia. Kuban, handik urte batzuetara. Eta nork daki, orain Marichurenean jesarrita direnen artean ere hortxe da Pako Garai bulartsua. Ernest Hemingwayk, ostera, bere kronikan idatziko duena du gogoan.

      «Jakina baitzen Guadalajara aldean erasoaldi bortitza joa zutena —idatziko du, han entzun bezala—, eta gure posizioak jausten zihoazena».

      —Jausi egingo zirelakoan izan gintuan denok —dio Ortegak.

      —Adarzabalak baino bizkorrago ihes egin zutela ziotek, ba —Jesus Galindezek Gorbeia inguruetako adarzabalak ote ditu gogoan, ala?

      —Bai —harro, Ortegak—; euren unitate higikorretako kamioi eta tanke harro handietan egin zitean ospa. Eta gure mutilak, milizianoak, negarrez, atzetik joan eta, zotz!, erbiak legez harrapatzeko egokieran izan arren azken kolpe hori jotzeko materiala falta genuelako.

      Ernest Hemingwayk adi entzuten ditu gizon bien artekoak. Madrilen denek dakitena da gerrakoak aditzea hark zein gogoko duen. Ernest Hemingwayk entzun egiten du, kilikaturik. Haren interesekoa ez da, ostera, ideien edo teorien arloan, ekintzen eremuan baino. Narrazioen guran bizi da, fronteetatik ahoz aho datozen kontuak ditu gogoko.

      Entzuteko duen gaitasuna gorabehera, Hemingway gerrako kazetari eskasenen artean izango da. Bataila jakin baten kontaeran bere burua beti hortxe erdian jarriko du, Guadalajarakoaren kasuan legez bera han izan ez bada ere. Gero gainera, gogoko izango du bonbardaketen ostean ikusiko dituen hanka galduez, lepo moztuez eta halako hestekokeriez idaztea. Nabarmenkerietarako joera du. Baina hori Madrilen laster batean ezagutuko dituen bonbardaketen ostean izango da. Orain hortxe da, Guadalajarakoak entzuten.

      Hemingway hortxe da, esku batean beti edalontzia ardoz beterik. Hortxe dira Galindezen guardiakoak ere. Hortxe Ortegarenak. Gerlari biek harro hitz egiten dute.

      —Erabateko porrota, ezta? —Galindezek.

      —Bai —Ortegak—. Guadalajara totalitarioen historiako orrialde beltza izango duk, behin eta betiko.

      —Eusko Miliziak han borrokatu ziren, ala? —galde egin du Hemingwayk.

      —Ez —Galindezek—, Unibertsitate Hiriko frontea estaltzen segitu zitean. Baina Guadalajaran, han izan zituan Nafar-Errioxar Miliziak, hantxe asaltoko guardiak, borrokan hilda erori zuan Agiriano kapitainaren agindupean, hantxe Irungo karabineroak, ume gorri batzuk, mobilizatu berri, eta hantxe izan zuen Andres Garcia Lacalle...

      Ezin izan du zerrenda zehatzago aletu Jesus Galindezek. Ortegak gazte haiez —ume gorriak, esan du Jesus Galindezek— hitz egiteko moztu du. Gobernuak, batailaren lehen egunean, 1932 eta 1936 urteen arteko kintoen mobilizazioa agindu zuen. Ordura arte Errepublikako indarrak bolondresez osatuak izan dira eta. Mobilizazioa azkarra eta zehaztua da. Menendez Pelayo ibiltokiko ateetatik kamioikadak gazte abiatu dira frontera.

      —Kanoi-haragia izan dituk —dio Ortegak, gazteleraz—, baina lehenengo egunetan haragi hil berriz oztopatu behar izan genuen lehenago faxistek zulatu ziguten lerroa.

      —Carne de cañón! —gaztelerazko beste esamolde bat ikasi du Ernest Hemingwayk. Bestela, bere gorrerian hura.

      —Tira! Hauetako batzuk —bere mahaikide milizianoak seinalatuz Ortegak— iraileko lehenengo egunetan Irunen defentsan izan ziren, nire moduan —karabineroen kapitaina zela gogoan Ortegak—, baina hura jausi ostean Frantziako muga...

      —Gurea —Galindezek.

      —...ba horrexen beste aldera eginda, neure moduan, Bartzelonara iritsi ziren. —Ortegak ez du haria galdu nahi—. Batzuk han geratu ziren, baina gehienak hona etorri ginen, Errepublikaren Hiriburua defendatzera —Ortegak ez du gogoan hartu nahi 1936ko azaroaren 6an Errepublikaren Gobernuak Valentziara alde egin zuela, eta huraxe dela orain Hiriburua—. Hemen orain kasik gauzaturik dugun ametsa ekarri genian: Madrilen defentsan borrokatzeko geure kolumna osatzea. Hemen gehienak basko marxistak gaituk. Gure kamarada ezagunena Lizarraga duk: hik ezagutzen duk, ezta, Jesus?

      —Denon artean faxismoa berton geldiaraziko diagu —ziria sartu du Hemingwayk.

      Pozez puztua den Ernest Hemingwayk ez ditu Errepublikak bere bidean dituen behaztoparrien berri zehatzegirik.

      Jesus Galindezek, bere baitarako baino ez bada ere, komunismoa geldiarazi behar dela pentsatu ote du? Gerran zehar beti bat etorriko da han ideologia denetakoek egindako lanaren garrantzia aipatzean. Oraindino ez dago antikomunista sutsu bihurtuta.

      «Euskoak madrildarren eta nazioartekoekin, Durrutiren anarkistekin eta Listerren komunistekin, lepoz lepo borrokatu ziren, eta asko hantxe hilik erori ere; denak elkarren anaia, askatasunaren aldeko batailan, denona zen batailan». Horrelaxe idatziko du gerora.

      Idatzi Jesus Galindezek, ez du pentsatu nahi literaturaren arloan inoiz Ernest Hemingwayk bezain ondo idatzi ahal izango duenik. Horrelaxe izango da, ostera. Gerraren lekuko ez ezik protagonista ere baden aldetik, beharbada.

      Galindezek sudurzuloak odol isuri berriaren usainaz beterik ditu. Sufrimendua du eskola, eta eskola horretako ikasgairik latzenak etortzeko dagoz.

      Urte asko geroago Espainia faxistako Armadak liburu batean idatziko zuenez, «Guadalajarako sua amatatu zenean —1937ko martxoaren 20a aldera— gerra espainolaren nondik norakoa gune kritiko batera iritsia zela esan liteke. Izan ere, erasoaldi nazionalaren porrotak Madril menderatzeko planak balio barik uzten dituela, borroka epe laburrean amaitzeko asmoa ere balio barik geratu zen».

      «Beste fronte eta beste helburu batzuetara jo beharra zegoen. Eta denbora ezertan galdu barik egin behar da hori, ordura arte Franco jeneralaren eskuetan izana zen ekimena ez galtzearren behinik behin».

      Norberaren bihotzak gora eragin eta etsaiaren gogoa birrindu, horra bidean zetorren erasoaldiak zituen helburuak. Haatik, kolpea Iparraldeko frontean jotzeak baditu beste helburu batzuk ere. Gizonen harrobia eta burdinen meategia den Bizkaia menderatzea erabaki dute faxistek. Lekuaren ezaugarri fisikoek erraztasuna ematen dute, bai, baina ororen gainetik han den batasun politiko eza bilakatu da hara jotzeko arrazoi nagusia. Faxistek idatzia.

      Faxisten planetan Bizkaia Iparraldeko Fronteko lehenengo jomuga bilakatu da.

      Bada, martxoaren 21ean Mola jeneralak Iparraldeko Fronteari ekin behar dio eta, amaitu dira horrezkero Marichureneko berbaldiak Jesus Galindezentzat-eta. Gau eta egun irratiari adi bizi behar da. Horrela, Guadalajarako garaitzaren osteko lehen astea bete ez zela, irratiak Durango piztikeriaz bonbardatua izan dela dio.

      Ernest Hemingwayk berean segitzen du. Martha Gellhorn andere fin-dotorearekin duen afera plazara irtengo da apirileko lehenetan. Bonben eraginez, hain zuzen.

      Bonben eragina! Apirilaren 6an Euzkadi Buru Batzarrarekin telefonoz hitz egitera iritsia dira Galindez-eta. Ahots hari mehe batek Otxandio faxisten eskuetara joan dela dio. Ekin egin behar zaio, ekin denean, baita Madrilen ere. Horretarako batasuna behar da.

      Galindezek berak idatziko duenez, «arratsalde batez Milizia Baskoen agintaritzak Euzko-Ikasle-Batzaren aspaldiko txistulari banda eskatu zigun. Ortegak-eta Madrilgo kaleetan barna desfilea egin nahi zuten».

      «Eta arratsalde hartan Hogar Vascoko frontoiko kantxan asteroko errelebora joatekoak ziren konpainia biak lerrotu ziren; hantxe ziren Irungo beteranoak, Boadilla eta Unibertsitate Hiriko heroiak, txamarretan ikurrina, euriek eta eguzkiek higatu eta kasik ezabatuak agerian. Egun batzuk geroago Instituto del Cancer haren aurrean hilko zen Azkoaga kapitainaren aginte-hotsaren menera, gizonak lerro ia zuzenetan paratu ziren, eta gure ikurrinak, Lur-Gorrik jaso zuen harexek, sakrilegio faxistaren egunean Hogarreko balkoian gora jaso genuen berberak, kolumnaren erdiko lekua hartu zuen».

      Egun horretan behinik behin Madrilgo kaleetan euskoen arteko batasuna arnastu da.

      «Ordubetegarrenean —idatziko du Galindezek— Puerta del Sol zeharkatu genuelarik ez-ohikoa zen jendetza batu zen espaloietan, eguraldiaren epela, eguzkia eta Garabitasko kanoien isilaldia profitatu nahirik, beharbada».

      Ez da hori, ostera, Ernest Hemingway eta Martha Gellhornen artekoa argitara etorriko den eguna, zinez. Ernest eta Martharena argitara etorriko den egunean Garabitasko kanoiek hots egingo baitute.

      Tom Delmer kazetariak idatzi bezala, Florida hoteleko ur beroaren galdaran granada batek leher egin du, eta hor irten dira denak geletatik abiadan, soinean zer izan duten horixe jantzita, beste mundura joateko ez baita arropen beharrik. Galdarak askatu duen beroarekin, gainera. Arrapaladan irten direnen artean hor dira ohaide egon direnak. Horiek binaka irten dute eta, horra Ernest eta Martha, biak logela berean egondakoak, pasilloan barrena elkarrekin abiadan.

      Bestela, ez dakigu egon ote ziren Eusko Milizien desfilea ikusten. Aditu ote zituzten txistuen hots zorrotzak, madrildarren jakingura eragin zutenak? Egun horretako kronikak azalduko duenez, madrildarrak kalera etorri dira, arin, frontera doazen ikurrindunak ikustera. Askoren bihotzek danbolinteroarena egiten dute, begietan behera negarra dariela.

      «Madrilgo herriak —idatziko du Galindezek— haren askatasuna defenditu zuten euskoei eta Aberriaren alde hilak ziren gudariei egiten zien omenaldia zen».

      «Eta "Gora Euzkadi!" aldarri egin zuten eztarri denek batean, uneko hunkidura biribilduz».

      Une bateko hunkidura, gerrate latz haren jarioetan. Egun batzuen buruan irratiak Galindezek inoiz aditu duenik eta berri latzena zabalduko du. Gernika bonbardaturik.

      Ernest Hemingwayk iturri onetik edango ditu hango berriak, gerora lagun izango duen norbait hantxe baita.

Andres Untzain

1937ko apirila / Gernika

1937ko apirilaren 25ean, igandea, Von Richthofen, Vigon eta Velardi goi-aginteko militarrak Burgosen bildu ziren, Iparraldeko Frontean zeramaten ofentsiba aztertu asmoz. Aldi berean, Molak eta Francok beste horrenbeste egin zuten Salamancan. Gerra zibilak Estatu espainol osoan zeraman bilakaeraz hitz egin zuten, karlista eta falangisten arteko liskar nabariak zirela-eta erregimen jaioberria kinka larrian bizi baitzen. Baina nork zekien hori Gernikan apirilaren 25ean, igande hartako iluntzean?

      Igande hartan, Arabako hiriburuan, goizeko lauretan amaitu zen ospakizun batean parte hartu zuten Condor Legioko harroek, Burgostik etorriak batzuk, Gasteizen bertan zirenak besteak. Frontón hotelean izan zen gau-jaia, eta ez zen, ohi zenez, prostituta taldea falta izan han.

      Astelehen goiza elkarrekin harremanetan eman zuten Vigonek eta Von Richthofenek, nork bere menpekoen mugimendu zehatzak koordinatu ahal izateko. Eguerdirako ehizegazkin bik Gernikaren gainetik hegaldi bat egin zuten, behaketarako eta jopuntuen argazkiak egiteko. Jendea ez bide zen argazkiotan ageri.

      Goizeko hamaiketan, behar zituen datuak zorroan zituela, Mutxategi inguruan elkarrizketatu ziren Von Richthofen eta Juan Vigon. Araketa hegazkinek egindako argazkiak aztertu ondoren, bonbardatzeko agindua prest geratu zen. Gasteizera itzuli zenean, Von Richthofenek Hans Asmus bere alferezari eman zion agindua, eta hark jarraian pilotuei helarazi zien zuzenki. Jopuntua argi eta garbi definituta zegoen, eta halaxe beharko, pilotuak eta besteak ozta-ozta sei edo zazpi ordu lo eginda zeuden eta.

      Eguerdi ostean, Gasteizen 43 hegazkinek —Junker 52, Messerschmitt BF-10-9 eta Heinkel 51 aparailuak— motorrak berotzen zituzten artean, Gernika inguruetako jendeak euren etxeetara zihoazkeen, gerrako uzta ortu eta soloetako uzta baino ederragoa izaten ari zela konbentziturik.

      Bonbardaketa amaitu ondoren pilotu alemanak Gasteizko Frontón hotelera bildu ziren. Nork bere txostena idatzi behar zuen. Horietan eta gero Gernikara egin zuen bisitaldian ere oinarrituz idatzi ahal izan zuen Goi Estatuko teniente koronel Wolfram Von Richthofenek, bere "Espainiako egunkarian", hurrengoa.

      «Ju —Junkers— hegazkinek ez dute etxerik zutunik utzi Gerrikaitzen. Haatik, benetako helburua ziren errepideei ez zaie nahi adina kalte egin, baina bai trafikoa modu nabarmenean atzerarazteko nahikoa».

      «Gernika —jarraitu zuen idazten—, 5.000 biztanleko hiribildua, suntsitua da, hitzaren esangura zehatzean».

      Condor legioaren goi-buruaren idazkia zehatza da, hotza bezain. Erasoaldia 250 kiloko bonbez eta bonba su-eragilez burutu zela dio, gehituz «etxeak teilaz eta zuraz egindakoak zirenez bonba su-eragileek euren gaitasuna bete-betean garatu ahal izan zutela".

      Von Richthofenek datu teknikoen ostean aipatu zituen biktimak. «Batzuk hiribildutik kanpoan ferian ziren eta beste parte txiki bat bonbek bertan parean jotako aterpeetan hil ziren», dio heriotzaren teknikariak, gorpuei garrantzia kenduz.

      Gau hartan gorpuak ikusteko, aldiz, ez zen kriseilurik behar izango. Nahikoa zen liztorrek erein zuten sutea. Heinkel alemanez. Eskonbroen pean geratu zirenak topatu ahal izateko, ostera, ez ziren nahikoak munduko kriseilu denak. Castor Uriarte arkitektoak dioen legez, su-hiltzaileak arduratsu eta zehatz saiatu ziren, eta horrela salbatu ahal izan ziren asko eta asko, hala pertsonak nola eraikinak, azkenon artean Andra Mari eliza. Hala ere, bonbetako asko su-eragileak ziren eta, okerrena etortzeko zegoen; oi, horiek eztanda egiten hasi zirenean! Gutxienez 1.645 lagun hil ziren, tartean hainbat haur zirela.

      Gau luzea izan zen apirilaren 26ko hura. Gernikako berriak Bilbora iritsi zirenerako gaua zen. Harrezkero, kazetariak krimenaren jakitun egitea izan zen gobernuaren lehenengo zereginetakoa, Errepublikaren aldekoak ez zirenak ere faxistei oldartuko zitzaizkielakoan. Han ziren kazetarien artean Noel Monks australiarra zegoen. Horrexek aditu ei zuen lehenengoz sutearen berri.

      Noel Monksek bere Eyewitness —Lekukoa— liburuan gogoraraziko zuenez, gobernuaren funtzionario bat jangelan sartu zen, eta negarretan aldarri egin zuen: Gernika erre dute, alemanek.

      «Gaueko bederatzi eta erdiak edo ziren. Roberts kapitainak bere ukabil itzelaz mahaian jo zuen: txerrikume madarikatuok! Bost minutu geroago Mendigurenekin batera limusina batean ginen, Gernikarantz korrika. Hamar t'erdiak izango ziren zeruan Gernikako sutearen lamadak begiztatu nituenean. Aurrera egin ahala bideko ertz-hegal bietan hantxe dira emakumezkoak, gizonezkoak, umeak, denak durdituta. Abade bat dago jende talde baten erdian».

      Nor ote zen abade hori, ez du esaten. Ez zuen jakin beharrik ere. Hainbeste ziren Euskal Herrian. Andres Untzain izan zitekeen, baina hori nor zen jakin beharrik ere zuen. Abade bat Gernikan, eta kito. Bestela, handik hainbat arinen alde egitea zen egin beharrekoa. Faxistak abiadan zetozen.

      Handik lasterrera Gernikan zen Von Richthofen. Hotz-hotzean aztertu zituen bonbek eragindakoak. "Oraindino ere bonba-zulo erabat sinesgaitzak ikusi ahal dira», idatzi zuen. Pozik ageri zen, eragindakoen kalteengatik, bai, baina batez ere frogatzen ari ziren bonbek egunen baten izango zuten garrantzia gogoan zuelako.

      Erabat pozik izateko modurik ez, ostera. Hiria hogeita lau orduz blokeaturik izan zela dio egunkarian harakin hark, gehituz, tropei erasora behingoan jotzea agindu izan balitzaie hura bizkor menderatuko zuketela. Molaren lehorreko indarrak ez bide ziren fin ibili. Eta ez zebilen oker Richthofen.

      «La Merced komentuan zirenak zenbatuz —idatzi zuen gero Thomas kazetariak— Gandarias lotinantak han ziren tropak berrehun baino gutxiago zirela estimatu zuen; ehunka joanak ziren. Alde egiteko imintzio egiten zuen hurrengoari tiro egingo ziola mehatxu egin zien. Hobe zela komentua ebakuatzea, halako batean ofizial batek halaxe esan zionean, hari begiratu eta zuzen erantzun zion «Gure armadan dagoen kaltea etoiez josia dagoela da».

      «Juan de Beiztegi kapitainak gerra-epaitegiaren mehatxua luzatu zuen, tropei alde egin zezaten animu eman zezakeen edozein ofizialentzat».

      Hala ere, kazetariak dioen moduan, Gernika beste Alcázar bat bilakarazteko asmotan zebiltzanei huts egin zieten. Han geratzen ziren tropa bakarrak Loiola batailoikoak eta Saseta batailoikoak ziren, hots, Andres Untzain kaperauen artean zuten tropak, besteak beste. Ez ziren nahikoak. Beiztegi kapitainak, bihotza garrazturik, erretiradako agindua jo zuen.

      Hilaren 29an faxistak Gernikako kaleetan barna egin zutenean ageriko sua itzalita zegoen. Ezkutuko beste su batzuk, ostera, euren bizienean ziren. Andres Untzainen bihotzekoa, adibidez.

      Gudarien kaperauen zerrendetan Andres Untzainen izena ageri da, Saseta batailoiko abade modura, zenbait liburutan irakurtzen denarekin bat.

      Aldiz, 2001eko udaberrian ardaotxo bana berbetan hartzen dugun artean, Jon Ugalde abertzaleak dio berak ondo ezagutu zuela Sasetako komandante Ordoki, eta hark ez ziola inoiz Untzainen izena aipatu, eta mundakarra izanda aipatuko ziola, hoba ez, harekin egon izan balitz.

      Litekeena da 1937ko urtarril-otsailean Euzko Gudarostean kaperauen saila osotzeko deia egiten denean Untzainek Kanalako parrokiakoak alde batera utzi eta kaperau joan izana. Ziur da martxoan sail horretakoen artean zena.

      Alta, hainbat urteren buruan Ordoki komandanteak haren izena gogoratu ez izana ulertzeko gogoan izan behar da gudarien batailoi bakoitzean lau kaperau izaten zirela, hau da, konpainia bakoitzeko bat. Urteen puruz oharkabean joan ote zitzaion ahazten Andresen izena Ordokiri? Ez dirudi lar logikoa. Haatik, memoriak ez du bide logikorik. Horrexen adibidea dateke Bittor Iza ere.

      Bittor Iza Gernikatik lauzpabost kilometrora den Kanala auzunekoa da, hots, Andres Untzain gerraurreko urteetan abade egon tokikoa. Hain zuzen ere, Untzainek berak konbentzitu zituen Bittor eta beste lagun bat sortu berria zen Ertzaintzan sar zitezen. Bada, Andres Untzainekiko halako gomuta bizia gorderik du gizonak, eta berak esana da hura bonbardaketaren egunean Kanala aldean izan zela.

      Dena dela, Gernikako garrak hobekien ikus zitezkeen lekuen artean dago Kanala. Nolanahi ere, bada beste datu bat Untzain Sasetan izan zela berresten diguna. Hemingwayren biografietan Untzain aipatzen den guzti-guztietan abadea gerra zibilean gunner machine delakoen batailoi batean izan zela aipatzen da.

      Andres Untzaini dagokionean Ernest Hemingwayren biografoen artean gorabeherak izaten dira. Adibiderik harrigarriena A. E. Hochtner izenekoarena da eta, horixe aipatu ahal dugu.

      «Aita Don Andres, Black Priest ezizenaz ezaguna —dio A. E. Hochtnerrek Papa Hemingway memoria liburuan—, Gerra Zibilak eztanda egin zuenean Bilboko Katedralean zen eta hantxe pulpitura igota eliztarrei armak hartzeko eta kaleak betetzeko eta ahal zutenari tiro egiteko han egon beharrean, halaxe agindu zien. Horren ostean metrailadore-tiratzaile sartu zen armada errepublikazalean. Jakina, gerra amaitzean Espainiatik alde egin behar izan zuen».

      Nondik nora ere zabaldu zen gertaeren bertsio hori, Hemingwayren ahotik zabaldu zen, eta harexen patologiaren harira ulertu behar da.

      Idazlea izatea eta alkoholikoa izatea elkarrekin zerikusirik zertan izan ez duten izate bi badira ere, besterik da izate biak pertsona bakarrarengan gorpuzten direnean. Idazlea asmatzailea bada, eta alkoholikoak memoria galtzeko joera izaten badu, biak batera direnean asmatua eta benetan gertatua nahasteko joera sendotzeaz gainera, denbora igaro ahala jatorrizkoa eta asmatua dena, zein den zer, berriro bereizteko gaitasuna galduz doa. Ernest Hemingwayren hirugarren seme Gregoryk idatzi zuen izateen nahaste horren eraginaz.

      Dudarik ez dago, hala bada. Untzain Saseta batailoian izan zen. Behin hori ziur dakigula, eta Saseta batailoiko batzuk Gernikako bonbardaketaren egunean han izan zirela ere ziurra dela —sua amatatu guran agertu dira batzuk argazkietan—, Andres Untzain egun hartako goizean Kanalako elizaren alboan zuen etxean izan bazen ere —logikoena litzakeena, eta Bittor Izak dioenarekin bat letorkeena—, arratsaldean Gernikara egingo zuen, bihotza kolkoan. Hain zuzen ere, ibaian gora Gernika bila zetozen hegazkinak ikusteko Kanala baino leku hoberik ez zelako eskualde guztian. Ziur.

      Lekutan dago Hochtner haren liburuan esana. Legenda hutsa da hori. Eta ez da Andres Untzainen inguruan sortu zen bakarra. Bada besterik ere. Kanalan bertan luzaz bizi izan den Lucia Regina Solturak kontatzen duena, esate baterako.

      Bilbao aldizkarirako Mari Feli Maizkurrenak egin elkarrizketan dioenez, «Andres Untzain, gerran, nazionalak ailegatzean, itsasadarra igeri eginez igaro eta Miarritzera alde egin zuen, eta handik Kubara».

      Beste legenda batek hobetu egiten du Lucia Regina Solturaren kontaera. Kanalako Juan Bidasolok kontatzen duenez, bi izan ziren gerrarekin Kanalatik alde egin zuten abadeak, eta biek igaro ei zuten itsasadarra, Lucia Reginak Andres Untzaini buruz kontatu moduan. Haatik, Juanek beste pipermin bat ematen dio legendaren gatz-ozpinduari; itsasadarra igaro baino lehen abadeek sotanei su eman eta su horretan txuletak erre ei zituzten.

      Kanalatik irten barik halako ipuinetako protagonista den gizonaren itzala, distantziaren eraginez, handitu, luzatu egingo da, urrun-baxu dagoen argiak gertuan dituen objektuekikoan egiten duen legez.

      Egia da, dena dela, Andres Untzain Kubara joan zenekoa. Eta areago ere; gerraren osteko urteetan abadea, idazlea, eta beste euskaldun batzuk ostegunero bilduko dira Finca Vigían, hots, Ernest Hemingwayk handik denbora batera Habanan erosiko zuen etxe dotore ederrean, geroago kontatuko den moduan.

      Finca Vigíako ostegunetan Gernika derrigorrez aipatu behar izango dute hara biltzen diren legezaleek, eta baita eztabaidatu ere hura suntsiarazteko agindua nork eman zuen. Francok eman zuela, ez zuten dudarik egingo euskaldunek.

      Gernika izena ez dute inon aipatzen Ernest Hemingwayren biografo nagusiek. Dena dela, eta Ernest Hemingwayren mozorro dantzak eta beste trebetasunak ezaguturik, jaramonik egin behar ez zaion datua dateke hori. Gernikaren berri izan zuen Hemingwayk. 1938ko abuztuaren 11n Ken aldizkarian argitaratu zuen A Program for U.S. Realism —Estatu Batuetako Errealismoari buruzko Programa— izenekoan «Gernika bonbardatu duten basatiak» aipatuko ditu, horiengandik zer itxaron daitekeen galdetuz.

      Han gertatu zena ezagutzeko modurik, biderik eta motiborik ez zuen bestela ere falta izan. Robert Capa lagun argazkilaria Euskal Herrian izan zen maiatzeko lehenengo egunetan. Izan ere, Robert Capa bera izan zen —Sidney Franklinekin batera— Ernest Hemingwayri Papa goitizenaz deitzen hasi zena. Spanish Civil War harexetan, hain zuzen, Jeffrey Meyers biografoaren arabera. Bada, Madrilen Ernest Hemingway Munduko Hiriburuari behin-behinekoz agur esatekotan zen 1937ko maiatz hartan, hots, bonbardaketaren osteko egunetan hirurak batera zebiltzan kazetaria, argazkilaria eta idazlea. Azken horren gogaide Martha ahaztu barik, jakina.

      Hain zuzen ere, apirilaren 26an, Condor Legioko liztor itzelek Gernika suntsitu zuten iluntzean Ernest eta Martha Guadarrama mendietako fronte lerroen bisitan ziren. Laster izango zuten haren berri lazgarria. Ernest Hemingwayk ez zuen hari buruz idatzi, «hark kazetaritza berak ikusitakoaz, beste ezertaz egiten ez zuelako», dio Michael Reynolds biografoak.

      Eta ezin da ahaztu; Gernika suntsituan sartzen lehenengoetakoa zen Noel Monks kazetaria izan zen. Bada, Noel Monks hura handik denbora batera ezkondu egingo zen, norekin-eta Mary Welshekin, hots, egunen batean Hemingwayren laugarren eta azken emazte bilakatuko zen emakumearekin.

      Monksek, Capak, Thomasek, Gellhornek, Hemingwayk eta beste askok buruz bide zekiten guri hamaika bider kontatu zaigun Gernikaren historia. Eta bestela han zegoen Andres Untzain, entzun nahi zukeen edonori azaltzeko prest.

Gernikako Arbola

1937ko apirila / Gernika

Faxistak Gernikan sartu dira apirilaren 29an, eta egurretarako dago Arbola Zaharra. Haren enborraz hiru gurutze-irudi egiteko aginduko dute faxistek. Bestela, karlistek guardia egiten diote Arbolari, ze, horixe, arbolaz egurra egin nahi izan dute falangistek.

      Handik urte batzuetara Jaime del Burgok Jon Bilbaori kontatu zion. Gero horrek 1948ko otsailean Telesforo Monzoni Saran idatzi eta Donibanera igorriko dion gutunean azaltzen dionaren arabera, Jaime del Burgo nafarrak Gernikako bonbardaketa ikusten du, Molarekin batera. Egun bi geroago Gernikan bertan sartu da.

      «Del Burgok esan zidan, ba ze, Gernikaren bonbardatzea berak ikusi zuela eta bonbardatze horrek Molarengan egundoko eragina izan zuela, ez ei zekielako alemaniarrak planeatzen jardun zutenaren berri. Del Burgo hau —segitzen du Jon Bilbaok Telesforo Monzoni azaltzen— Gernikan sartu zirenen lehenengoetakoa izan zen eta han sartu eta arratsalde berean bere erreketeetako batek jakinarazi zion, ba ze, falangista batzuk Arbola aizkorakadaz eraisten saiatzen zebiltzala. Del Burgok orduan bere erreketeak bilduarazi eta gau hartan guardia egin zuten. Egiatan; falangistak aizkoraz armaturik etorri ziren, baina atzera egin behar izan zuten, halakoa izan baitzen karlistek eman zieten astindua».

      Bazekien Del Burgok zer zioen 1936koaz. Aipaturiko "Guardia" hori orduko argazkietan ageri da. Hantxe dira, batzuentzat foruen irudia den arbolaren aurrean, karlistak eta beste batzuk ere. Arbola zaintzen edo.

      Nafarrak Gernikan Arbola Sainduaren aurrean makurtzera doaz. «Horrelaxe —idatziko du maiatzeko lehenengoetan bere egunkarian Ciganda delako tenienteak— gerrak hango eraikinetan eragin duen suntsiketaz jabeturik, nafar-foruzale zintzoak legez Gernikako Arbolaren eta hango Batzar-Etxearen tradizioaren itzalpera makurtzera joan ginen; mirariz, ukitu gabeak ziren. Han, Begoñako tertzio bizkainoaren kapitain nafar Jaime del Burgok eta guk besteok elkar besarkatu genuen eta elkarren ardo zahatoetatik edan genuen; gure ardoa, hamazortzi gradukoa, Mañerutik iritsi berria zen; bada, hantxe ziren, fusilak eskuetan eta gerrikoan pinaburu-bonbak eskegita, erreketeak, karlistontzat altxor hain preziatua den hori defenditzeko prest. Jainkoa defenditzen dugu, Aberria defenditzen dugu, Foruak eta Erregea defenditzen ditugu».

      Erregerik ez da etorriko, ostera, handik 39 urtera Franco hil arte. Haatik, diktadorearen guardia pertsonala nafar erreketeek osatuko dute. Bitartean, 1948ko horretan, Nafarroan Altxamendua prestatu zutenen buruetako Jaime del Burgok Jon Bilbaori —bien artean izan ziren elkarrizketa luzeetan— azalduko dionez, gerran egin zutena atzera ere egiteko, eta berriro ere egiteko, prest lirateke.

      Elkarrizketa horietan Del Burgok argi dio Altxamendua 1934an prestatu zela. Karlistek urte horretan Del Burgo bera eta beste txapelkide batzuk Italiako militar-eskola batera bidali zituzten. Euren buruak Peruko kadete legez aurkeztu ei zituzten. Mussolinik eta Cianok beste inork ez zekien benetan nor ziren. Handik itzuleran, Nafarroako mortuetan ibili ziren, maniobretan, horietan batzuetan bi mila gizon ere bildu izan zela.

      Harira itzulita, Del Burgoren gizonek zaintzen duten Arbolaren adarretarik hara airean hedatu da izua, ortzian inusturia baino biziago. Gernikan legez beste denean ere.

      Del Burgoren karlistak, falangistak eta Molaren militarrak ez ezik, badatoz mairuak ere, azkenok beti aurretik. Izan ere, Gernikan sartu diren lehenak, Del Burgoren akorduak gorabehera, mairuak izan dira, eta horiexena izan da faxistak han sartzean Arbolaren aurrean egin den lehenengo guardia, falangistak aizkorekin etorri artekoa behintzat.

      Horren berri badakite Mundakako portuan. Ez dago han bakerik apirilaren azken honetan. Aldarriak aditzen dira.

      Ahor datoz faxistak! Ahor moroak!

      Molak Bizkaian harririk harriaren gainean ez duela utziko iragarri izan du, eta Gernikakoa horren frogatzat ulertu dute denek. Betaurrekodun harakinak, ostera, odol zerarik eragin ez dutenen bizitza eta ogasunak errespetatu egingo direla dio, hala ere. Faxisten aldekoa ez den inork ez du horien bihotz zabaltasunaren federik, ostera. Errepresaliatua izan litekeen edonork ihes egin behar du. Horrek, jakina, adin batetik gorakoentzat balio du, ze faxisten bihotz gogorra gorabehera, gaztetxoei ezer egingo ez zaielakoan dira legearen aldeko agintariak. Hala eta guzti ere Bitoriano Ormaetxeak, hamasei urteko gazteak, alde egin nahi du. Horrexegatik sartu da Aintzatasuna ontziko ikatzaren tanbutxuan.

      Bitorianok gogoan du egun hartakoa —zein ote zen? Apirilaren 28a akaso?—. Bera marinel dabilen Aintzatasuna arrantzontzia beste baporeekin batera Bilborako da-eta, ahor herrikoak enbarkatzen. Horiek ikustera, mundu bat batu da moilan.

      Aintzatasunako karelen artean zenbat lagun sartu ote ziren-eta akaso hogeita hamar bat, gogoratzen du Bitorianok. Horien artean Juan Leon Kruzalegi dago, ze Galindezek Madrilen honen berri ez badaki ere, hortxe da pintorea, etxekoekin, Bilborako itsasbidean. Moilan, Indalexio dago, bere erretratatu kuttunena, ezeren beldur izateko zaharregia honezkero. Elkar azkenekoz ikusten dute erretratugileak eta erretratatuak. Denen agurrak minberatuak dira.

      Ez dio inori agur egingo Bitorianok. Ikatzaren zerean ondo gordeta, Aintzatasunak portuari agur egin arte itxaron behar du hor barruan burua agertu barik. Ikatzaren usaina sudurzuloetan gora sartuko zaio, betiko. Eta horrelaxe, harik eta portuko barra atzean utzi arte. Orduan burua atera du Bitorianok, eta aurrera, Bilbora, gaztetxo bat sagua legez tanbutxuan sartu zaigula-eta ezin da eta atzera egin. Haren ama Desideria Ibinarriaga alargunaren aieneak izango dira, gero, izatekoak.

      Hiru seme-alabaren ama, Desideriak alaba biak erbestera joaten ikusi ditu egun batzuk lehentsuago. Artean hogei urtekoa den alaba —gero gure ama izango dena—, eta haren ahizpa nagusia —geure izeko—, Frantzian dira honezkero. Eta begira, orain gizonek ere alde, eta euron artean bere seme bakarra. Mundua behera etorri zaio, hantxe portuan, amamari.

      Amamak, joan badoazenak barrako estura igaro dutenean ez Aintzatasuna ez beste ontziak ezin ikusirik ja, begiak moilan batu direnen artera zuzendu ditu. Eta hortxe ikusi du Indalexio Tribisarrospe agurea. Txokoloetara begiratu dio, ezinbestez.

      Indalexioren txokoloei kantak atera zizkioten herrian. Txokolatea haiexetan gordetzen ei zuen agureak. Inork hura eskatutakoan Indalexiok baietz esanda ere eskatzaileak nekez hartuko zion hari txokolotik hara ateratako txokolatea. Txikitan, nagusien zapatak jantzi eta oinak arrastaka ibiltzen ginenean batez ere, amama Desideriak ere —guretzat Amuma Desi— haren txokoloak aipatzen zizkigun.

      —Indalexio! —esaten zigun, barreka, gure oinetan nagusien zapatak zelan, halaxe izaten zirelako txokoloak Indalexioren oinetan; behar baino nabarmen handiagoak.

      Bada, hantxe moilan Indalexioren txokoloei begira dago amama Desideria, eta artean umea den Patxin ere —txokolatea txokoloetan gordetzen zuelakoa kontatu zidana—, Indalexio Tribisarrospe legendako gizonaren alboan. Legenda sortu eta hari haize emango zion gizona, Juan Leon Kruzalegi, badoa. Egunen batean berak idatziko du Ernest Hemingwayren Agurea eta itsasoa eleberriko Santiago pertsonaia Mundakako Indalexio Tribisarrosperengatik etorri zitzaiola, Kuban Andres Untzainek arrantzalearen itsasote bakartiak askotan aipatzen ei zizkiola-eta. Baina legenda hori geroagokoa da. Orain kontua da 1937ko apiril honetan Mundakako portuan direnei mundua behera etorri zaiela.

      Baina mundua behera etorri, askotan egiten zaio arrantzalearen andreari, galde egin bestela horiei, bai, alargun lotu ziren egunez.

      —Itsasoa alargunak egiteko makinia!

      —Hau gerra madarikatu hau lez.

Jesus Galindez

1937ko apirila / Madril

Apirila sutan joanda, 1937ko maiatzerako Spanish Civil War hartan eginiko lehenengo egonaldia amaitzekotan da Ernest Hemingway.

      Bada, hilaren lehenean, Langileen Nazioarteko Eguneko iluntzean, Nazioarteko XII. Brigadak jai alaitsua eskaini gura dio. Ohore handia da hori. Ia edonorentzat. Eguna nolakoa, gonbita luzatu dietenak ere halakoak baitira.

      Nazioarteko Brigada XII.a Thaelman, Andre Marty eta Garibaldi batailoiek bat eginez sortu dutena da; alemaniarrez, frantziarrez eta italiarrez osatua da, beraz. Denen buru dagoena, aldiz, hungariarra da; Mata Zalka idazlea. Lukacs jenerala ezizenez, Ernest Hemingwayk bere literaturara horrelaxe ekarriko du. Gero, hortxe dago komisario politiko Gustav Regler alemaniarra. Bestela, brigadetako gizon asko falta dira afari horretan. Hirutik bat hil ziren parte hartu zuten lehenengo ekinaldietan, gero hil direnak ahaztu barik. Heldu berritan ziren ume gorriak soldadu zailduak ziren Madrilgo defentsa giza-larruazalez gotortu zenean. Horrexetan nabarmendu dira, nabarmendu direnez XII.ekoak. Erabakigarriak izan direla esaten da, aho batez. Eta hortixe hainbeste hildako ere.

      Brigaden eginak ederrak badira ere, halako egunen batean brigadistek agur esan beharko diote Spanish Earth kuttunari. Ordurako, ostera, Ernest Hemingway berriro izango da han.

      Bitartean, Nazioarteko Langileen Egun horretan Madrilen dagoen giroaz Jesus Galindezek ohar zuhurra idatzi du bere egunkarian, Ernest Hemingwayk eta haren lagun idazleek idatz zezaketenaren antzekoa.

      «Maiatzaren bateko arratsaldean etsaiak berak ere aspaldiko lanaren eguna ospatu nahi izan zuen gerrako artilleri bonbardaketa basati eta ekinkorrenaren bidez ospatu ere; zoratzekoa izan zen».

      Gaitzerdi alabaina maiatzaren bateko bonbardaketa. Gerran, bestelako egoeretan legez, bakoitzak bere gogoko egunak ospatzen ditu, eta Jesus Galindezek gogoan du egun batzuk lehenagokoa. Apirilaren 29koa, San Prudentzio biharamunekoa, hain zuzen.

      Egun horretan, Euzkadi'ko Jaurlaritzaren Ordezkaritzako hiru arabarrak santuarena ospatzen izan zirelarik, jaia ondo joan ei zen, azkenean artilleriak ere parte hartu nahi izan zuen arren. Nahiz Langileen Nazioarteko Eguna izan nahiz San Prudentzio biharamuna, zer zien eurei artilleriak, 26ko gauaz geroztik burutik kendu ezinik zutenaren aldean?

      «Apirilaren 26tik 27ra bitarteko gaua dut gogoan. Afaldu ostean irratian aurrera eta atzera eginez bilatzeari ekin genion, Euzkadiko Fronteko berriak jakin guran; eta arerioaren irratiek irato egin gintuzten ia-ia, Gernikako sarraski sadikoari buruzko berrien berriez. Madarikazioetan, irrati aparailua amatatu eta lo egitera etzan ginen».

      Zer madarikatu badute Ordezkaritzakoek. Dena galdua ote den galdetzen duten artean. Eta madarikazioetan, Jesus Galindezi burura datozkio iragan azaroan egin zitzaizkien proposamenak. Madril laster galduko zelakoan, erbestera alde joatea proposatu zieten. Bitartean, faxistak Madrilen sartuz gero euren enbaxadan aterpetu zitezkeela esan zieten Herbehereetako diplomatikoek, Paraguaikoek, Poloniakoek, askok. Orain berriz, doluzko maiatz honetan, Paraguaik eta Dominikar Errepublikak egin diote berriro euren lekuen eskaintza Jesus Galindez gizon oraintsu arte gazte eta orain berriz gernikartuari.

      Ihes egin? Jesus Galindez sutsuak ez du dena galdutzat eman nahi. Gerrako partidan tantoak falta dira jokatzeko, eta azkenean partida galdutzat eman beharko bada ere, jokatzear diren tantoetan ez dago amore ematerik. Bada zer eginik Madrilen. Handik hanka egin gura duten euskotarrei lagundu, esate baterako. Loak hartu ezineko gauetan orain arte Madrildik atera dituzten iheslari horien errepasoa egiten du, bere oroigailua argazki kamera baino zehatzagoa dela baliatuz.

      Oroigailuko argazki kamerara Juan Leon Kruzalegiren irudia datorkio. Kontaktu ona, gizon guztiz baliagarria izan da baina, hara, hanka egin nahi izan du. Bestela mundakarrak, mundakarra baita Kruzalegi, bai, mesede galantak egin izan dizkio Telefonican izan duen kontulari mahaitik. Haatik, ozta-ozta hogeita bat urte dituen gizon gazteari ulergarri zaio berrogeita bi urteko —agurea ia, gaztearen kalkuluetan— gizon haren jarrera. Gerrako lehenengo tiroek Madrilen harrapatu zuten, etxekoak uda emateko prest hantxe Mundakan zituelarik. Eta ezin gero handik alde egin. Juan Leonek, bestela soldadu izateko ere jaioa ez lagun margolari eta kontulariak, etxekoekin batzea izango du harrezkero amets.

      Madrilen beste asko legez etxeko sutondotik urrun, Marichurenera etortzen izan da, herriko jatekoen usainera. Erre-erre eginda, hori bai, Telefonicako langileek ere igandeetan soldadu ariketak egiten behartzen dituztela eta. Ondo gogoan du hori Jesus Galindezek, mundakarrak behin baino gehiagotan kontatu baitzion soldadu instrukzioa egiten ari zirelarik dozena erdi ehizegazkin agertu zirenekoa.

      Kruzalegi gizajoa! Joana da, amaitu zaizkio soldadu itxurak.

      —Gernikakoa baino lehen —gogoratu zaio Jesus Galindezi, eta hortxe eten zaio akorduen haria.

      Jesus Galindezek goizero ohetik jagi eta Madrildik irten nahi duten euskotarrei bide ematen segitu behar du, asko dira-eta gerratik hanka egin guran diren aberkideak. Ulertzekoa ere bada. San Prudentzio, eta bonbardaketa; Maiatzaren Lehena, eta bonbardaketa; Ezer Ez Den Egun bat —apirilaren 26a!— eta bonbardaketa.

      Hutsaren hurrengoa San Prudentzio biharamunekoa baina, eta hutsaren hurrengoaren hurrengoa Maiatzaren lehenengokoa. Gernikako garrek irauteko kemena ematen diote Jesus Galindezi. Madrilen han geratu direnek burdinaz eginak behar dituzte barruak.

Juan Duñabeitia

1937ko maiatza-ekaina / New York-Bilbo

Beste batzuek idatzi izan dutena ukatuz, 1937ko maiatzean bere Spanish Earth utziko duenez geroztik Ernest Hemingway ez da, harik eta uda igaro arte, hara itzuliko.

      Bada, ez da 1937ko hartako uztailean Bartzelonan, Madrilen eta Valentzian —azken horretan uztailaren 4an— egitekoa den Idazle Antifaxisten Nazioarteko II. Biltzarreko batzarretan izango, Biminin baino, arrantzan, idazten eta eguzkitan.

      Biminin aurrera atera ezin duen nobelaz gogoeta egiten du, sarriago, antza, arrantzan joan eta halakoetan ibili baino. Nobelak, aldiz, aurrera egin nahi ez eta, ekainaren 4an hantxe geratuko da Bimini, tarte labur baterako behintzat. Eta Biminin, hantxe geratu dira nobelarekin batera burukomin zaharrak ere. New Yorken egingo den Idazleen Biltzarrera doa. Urduri, aztoraturik, baina hitz egitera beharturik.

      Ez zuen jende aurrean hitz egiteko plantarik Ernest Hemingwayk. Hala ere, harako hartan ahots sendoz irakurri ei zuen zazpi minutuz luzatu zen diskurtsoa. Txalo zaparrada itzela jaso zuen, egina zuen ospearen neurriko hotsa, ospearen itzala maite ez ei zuen gizonak.

      Hemingwayk behin eta berriro esaten zuen gorroto zituela argazki-trafikoa, Hileko Liburuaren Klubaren argitalpenak edota egileari ospea eta fortuna ekar ziezazkiokeen film-egokitzapenak eta horiek denak gorroto dituela dio behin eta berriro. «Nire buruaren atsedenerako idazten dut», dio garai honetan idazleak. Baina egia dena da audientzia nahi duela, bestela nork adituko dio maitasunaz, fikzioaren izaeraz edo beste edozein gairi buruzkoan esateko duena.

      Berak esan zezakeenari audientziak aditasun pitin bat behintzat emango ziolakoan hitz egin zuen New Yorken. Eta faxismoa gezurra dela esan zuen. Eta Gernika aipatu zuen. Eta Bilbo ez zutela hain erraz eskuratuko iragarri zuen. Eta Biminira itzuli zen behingoan.

      Atzera Biminirako bidean hegazkinez, ekainaren 10ean Max Perkinsi hantxe bertan idatzi behar dio buruan mailua legez kolpeka duenaz.

      «Hegazkinean itzuleran natorrela ideia on bat izan diat, hiru istorio dituen nobela bat eta argitaratu gabeko materiala batera ematea, omnibus modura —diotso Max Perkinsi—; liburuaren titulua, behin-behinekoa, To Have and to Have Not dateke, eta hortxe lirateke «A novel, three stories, an article, a newspaper (or Some News Dispatches), despatch and a speech» —nobela, hiru istorio, artikulu bat, egunkaria (edo Zenbait Kronika Berri), kronika eta mintzaldia— denak Ernest Hemingwayrenak.

      Idazle profesionalaren tema eta sorra du Ernest Hemingwayk, areagoturik gainera. Alegia tarteka-tarteka argitaratu beharra du, plazako argitara aterata ernaltzen baita liburu azpietatik dirua. Eta egia esan, 1929az geroztik egiten duen bizimoduarekin dirua behar du, bestela ezin handikeriei eutsi.

      Max Perkins argitaldariaren erantzuna ekainaren 17an idatzi da. «Dear Ernest —diotso—: Mintzaldia ezin izan diat gaur arte jaso, baina honezkero aire postaz igorria duk. Izan ere mintzaldia izan duk hire planaren alde erabatekotasunez hitz egitea eragozten izan didana, beste zeingura aldetik begiraturik horren aldekoa naizen arren. Liburuan mintzaldia sartzea, zergatik-eta egina delako, besterik gabe, liburuari miscelanea —nahaste-borraste— kutsua ematea litzateke. Nahiago nikek hori kanpoan uztea. Irakurri berria diat, eta egin izan denerako egokia zuan, baina eguneroko gertaeren harira egina duk Bilbori buruz eta halakoez mintzatzen denean bezala (...) berriz, The New Republiceko artikuluak, egunerokoen harira idatzia bada ere, maila jasoagokoa duk eta gertatuak egiaz zelan gertatu ziren pentsarazten dik».

      "Gertatuak egiaz zelan gertatu ziren" Ernest Hemingwayren esaldi kuttunetakoa da. Haren prosaren helburu nagusia batzuen ustez. Eta gauzak Bilbon zein bidetan sartuta datozen, bada, Ernest Hemingwayk Cornegie Hall hartan esan zuenaren iruntzitara datoz.

      «Porrokatuak izan dira Parque del Oesten, porrokatuak izan dira Pradon, porrokatuak izan dira Carabanchelen, porrokatuak izan dira Jaraman, porrokatuak izan dira Brihuegan, eta Cordoban —letaniazko poema sutsuenaren airea bota zuen—, eta borrokaz geldiarazi zaie Bilbon».

      Horrelaxe esan zuen Cornegie Halleko hartan. Orain berriz, Bilbo jaustekoan da eta lagun eta argitaldari Max Perkinsek zuzen dio. Zertarako sartu laster-laster zahar geratuko den diskurtso hori liburuan.

      «Gauza bat da Gernika suntsitzea —hor aipatu zuen apirilekoa Ernest Hemingwayk— eta beste bat Bilbon hartu guran huts egitea». Bada, biak ere biak eginak dituzte the totalitarian fascist haiek, beraren hitzetan esanda. Baina maiatzaren batean omenaldia egin ziotenean Bilbokoa gertakizun zen, eta Cornegie Halleko diskurtsoa egiteko tenorean ere gertakizun zen, eta hura —Bilbo galtzea— sekula gerta ez zedin lanean ziharduten batzuek.

      Errepublikaren aldeko egunkariek ahalegin horretan izaniko bozkarioa aldarrikatu zuten, maiatzaren lehenean bertan. «España itsas-lapurra betiko hondoratuta geratu da» dio maiatzaren bateko Eguna euskaldunak, esate baterako.

      Berri pozgarria da hori —gerra ez dugu galdurik!—, itsasoaren eta itsasontziaren neurriak ezagutzen dituztenentzat batez ere. Hala nola Juan Duñabeitia de la Mota kapitain harentzat.

      1937ko maiatzaren batean Juan Duñabeitia de la Mota bere lantokian da, Egunak berak «Laterri guztietan gaurko eguna handikiro ospatuko d(el)a» idatzi duen arren. Ez du horrelakoetarako tarterik gizonak. Beste zeregin batzuen artean, Euzkadi'ko Jaurlaritzako Erri-Itxaskintza-Oro Artezkaritzako Seccion de Comunicaciones y Personal —azken hau erdaraz— dioen zigiluaren marka ezarri dio Tiburtzio Izagirreri buruzko txostentxoari.

      Gazteleraz idatzia, txostentxoak dio, ba ze, gizon hori «mugimendu subertsiboa hasi zenez geroztik gaurdaino Itsas Zaintzako Zerbitzuan izan d(el)a, Behin-Behineko Kide legez, eta oraintsu egin den mobilizazio nagusirako deialdiaren kariaz lerroetan —filas— sartu den arte hor izan d(el)a».

      Juan Duñabeitiak uste duen moduan Bilbok eutsi egin behar diolakoan diren denek beren indarrak batzen dihardute eta, hortik mobilizazio deialdia. Beranduegi beharbada. Denbora geldiarazi nahi lukete legezaleen aldean, baina denborak aurrera egiten du, eta egutegian orriak jausten dira, izerditan, odoletan, denbora geldiarazteko ahaleginaren ahaleginaz bera ere izerditan dela ematen dielarik. Hainbesteko ahalegina egin, eta zertarako. Maiatzaren batean zigiluaren harramazka ezarri dio Juan Duñabeitiak ekainaren bikoa baino paper nekatuago bati, eta haren azpian sinatu du, beti bezain dotore: Juan de Duñabeitia.

      «Ohore du honen atzean idatzirik —dio— Itsas Zaintzako Kideen artean azken mobilizazio deialdiaren kariaz —horrelaxe idatzi du, azken mobilizazioa noiz deitu duten zehaztu barik, gogoratu ezinik beharbada, edo paperen artean begiratzeko nekatuegi, nork daki—, baja direnen izenak ematea, berorrek Sailburuordetza horretan lan egitera igaro daitezen gura baleza ere —Jefatura de Marina del Departamento de Defensa delakoari diotso—, zeren eta Zaingo honen ardurapean izan diren denboran diziplina-sena erakutsi baitute, legez sortua den Erregimenari ere atxikimendua erakutsiz».

      Gerora, dokumentu hori arriskutsu bihur dakieke atzealdean aipaturik dakartzan Damian Santamaria, Patricio Gutierrez, Juan Aldecoa, Jose Egaña, Jorge Gutierrez, Martin Lopez, Leon Zaballa, Dionisio del Campo, Alejandro Llanos eta Antonio Bustingorriri. Hori gerora. Ze gerra ez dago oraindino galduta. Juan Duñabeitiak bere ekinari jarraitzen dio. Ekainaren 3an paper berdintsua sinatzen du Francisco Uriarteren kariaz. Eta gero, isiltasuna. Juan Duñabeitiaren beste paperik ez da. Agian beste paper denak airean dabiltzan liztorren suak erre ditu.

      Bitoriano Ormaetxea orduan hamasei urteko mutilak liztor horien berri, uretan hedarazten dituzten itzalaren bidez eta airean sorrarazten ikara adituz ikasten dihardu, Aintzatasuna ontziaren karelen artean, artega.

      Mundakatik Bilbora esperantzaren bila joandako Aintzatasuna, ekaineko egunokin, Bilboko ibai zabalean gora eta behera dabil. Goranzkoan, hutsik, udaletxea baino goragoko nasetara doa, eskutrapuzko zakuetan harea sartzera. Horretan ahalegintzen dira harea azpietan arrantzarako bita batzen usaturik diren arrantzaleak, zakuak betetzen. Beheranzkoan, hareaz beteriko zakuokin kartoletaraino enbarkazioa, udaletxe aurreko nasara datoz, eraikin horixe babesteko dira-eta mozolo-itxurako zakuok. Tarteka, alarma adarrak jotzen du —hegazkinak!— eta Aintzatasunako lemazainak gertuen duen zubipera egiten du. Badaezpadako babes horretatik liztorren itzalak igartzen dira, uretan laban eginez. Eta gero bonben eztanda dator. Bitoriano gazteak harrabotsaren eskolan ikasten du aterpean isilik egotearen balioa.

      Eta zakuak eta enparauak ezertarako ez direnean, Gudarosteari Santoñara egiteko agindu zaionean, haraxe joan da Aintzatasuna, haraxe beste asko. Beharbada Juan Duñabeitia bera ere bai. Nora bestela? Santoña itsasoa da, eta itsasoa beti da atea, sekula itxi ezin dena. Batzuk ez dituzte preso hartuko faxistek.

      Faxistek, Bilbon sartu direnean, pertsonak eurak baino askoz gehiago sartu dute preso. Egia sartu dute preso.

      Uztailaren 8an Bilboko lehenengo alkate faxista ofizialak, Jose Maria de Areilzak, Ernest Hemingwayren beste haren antipodetako diskurtsoa egingo du, Falange Española Tradicionalista y de las JONS izen luzekoak Coliseo Albia antzokian, «En homenaje al glorioso Ejército y milicias nacionales a beneficio de las obras de Auxilio Social» delako ekitaldian.

      «Que quede esto bien claro: Bilbao, conquistado por las armas. Nada de pactos y agradecimientos póstumos. Ley de guerra, dura, viril, inexorable. Ha habido, !vaya que sí ha habido!, vencedores y vencidos. Ha triunfado la España una, grande y libre; es decir la España de la Falange Tradicionalista. Ha caído vencida, aniquilada para siempre, esa horrible pesadilla siniestra y atroz que se llamaba Euzkadi».

      Uztaileko hori izan denerako Juan Leon Kruzalegik eta familiak Pirinioak zeharkatu dituzte, hunkiturik, bihotza begietan, ordu larri horietan gizonak idazten diharduena horren lekuko.

      «Bide hartan gora egin ahala —dio Kruzalegik, oraindino argitaratu gabe segitzen duen autobiografian—, malkar artean desagertuz doan beste edozein bidetan bezala, ez zegoen bidearen luzeaz jabetzea eta gero eta hozkirriago zegoen. Ni neure lurraldean nintzen. Hango goietan izatea, nahiz dela Kataluniakoetan, nahiz dela Aragoikoetan, nahiz dela Baskoniakoetan, nahiz dela beste aldeko Frantziako goietan, berdin da: Pirinioetan izatea da. Piriniarragoa izan eta orduan eta baskoagoa».

      Tartean, Pirinioek mendebaldean ertz duten Kantauri luze horretan gora eginez, Bitoriano eta Aintzatasunako besteak Bordelera iritsi dira.

      —Oi Burdeos —oraindino gogoan du Bitorianok hangoa—, Habana korreoa han, eta han zubian kapitaina, mundakarra.

      Gerrako ezbeharren erdian orduan han izan zen gaztearen bihotzeko poza igartzen zaio Bitorianori. Herriko bat ikustean halako alaitasuna egin zaio bihotzean, halako jagitasuna ariman. Eta handik goitik mundakarrak, gero, han behean ikusi dituen herrikideei ezagutu keinua egin dienean. Txo! eta A gizon! Aldarriak etorri dira, eta une batez ez da gerrarik haien begietan. Ontzi handikoak eta txikikoak elkarren itsasargia dira, elkarrentzako euskarria.

      Bordelen bertan, hantxe nonbaiten, Santoñatik ihes egitea izan duten ontzietako batean, Juan Duñabeitia trebeak ere Habana korreoa ikusi du, eta itsasontzi itzelak askatasuna promes egiten diola begitandu zaio. Zirkuan legez kaleetan ere egundoko bolantinak, jauziak eta biribueltak egiten izan dituen gizonak hantxe uretara must egin, itsasontzi handi haren pareraino uger joan eta ainguraren katean gora katuak baino malguago egingo luke. Ezin baina. Enbarkazio txiki, ez hain txiki eta handi gutxi haien anabasan bihotzak besterik diotso. Lehorrera egin behar da. Elkartasunaren ordua da.

      Hirurogeita bost urte geroago, 2002ko udaberri gozoan eta Mundakako kresal usain isilean, miliziano ibilitako Jose Marik ere gogora dakar egun haietako zigorra. Berak Frantziara egin gura izan zuen, Bitorianok-eta baino beranduago. Santandertik erretiradan, hain zuzen.

      —Sanandertik erretiradan gatozela —ez dute Santander esaten, Sanander baino, herrian—, hara han batela, eta han kosteroa hondeatuta, harago. Atraka bertara guk, eta hangoak esan «Esto es para la primera de acción» eta guk, «Somos la segunda de accion», eta enbarka! Handik Frantziarako esperantzeagaz gu, eta umeak eta andreak ere han, esperantza horregaz, eta orduan non datorren teniente coronel Angulo —denok ezagutuko bagenu legez dio izena Jose Marik—, eta lehenago komisario politikoa egondakoa be, Etxebarria izeneko bat. Gero, goizaldeko ordu batean edo, Sanandertik irtenda gagozela, aleman barku batek harrapatu geu. «Pongan rumbo norte, paren máquinas y sigan mis aguas».

      —Entregatu egin gintuzten —dio gero, argibideak eman aurretik—. Cerverak harrapatu gintuela esan eurek, baina alemana izan zen hura. Santurtzin hiru egun itxaroten, jateko barik, edateko barik, andreekin eta umeekin. Eta Etxebarriaren gorputza be hantxe. Pistola bat kendu zioten, baina beste bat zeukan eta... Guk esan, ez egiteko, umeak eta andrak han dagozela, baina ezetz berak. Fusilatu egingo zutela eta, beldurra hark.

      Ez diot haria harrapatu Jose Mariri.

      —Zer? —galde egin diodanean bekainen arkua biribilduz harridura erakutsi dit.

      —Bere buruari tiro egin zion Etxebarriak —nik zelan ez diodan ulertu lehenago—. Tiro hotsa portutik kanpora zegoela izan zen. Etxebarria zen, ez dakit zein batailoiko komisario politikoa. Hantxe egon zen gizona, ofizial italianoa etorri arte, jakinda gero juizioa izango zuela, eta, ba, ezin eutsi gizonak.

      Isildu egin da Jose Mari, bere buruaz beste egin zuenarena gogoan. Esperantza inoiz galdu behar ez den zera dela pentsatzen dagoela ematen du. Horixe behar zuen orduan berak, Santurtzin preso; itxaropena. Gasteizera eroan zuten, hantxe epaitzeko. Eta han dagoela, ustekabekoenean esperantzaren leihoa erdi ireki zaio. Epaiketaren aurrekoetan abokatu defentsore izango duena ezagutu du, hara, Mundakakoa da! Faxista, baina herrikoa.

      Tarte batez leiho hartatik sartu zitzaion argiak bizi izan zuen Jose Mari. Haatik, abokatu defentsore jardutekotan zen herrikide hura, faxista izanik ere Jose Mari bere alde egingo zuela ziur zegoena, frontera deitu zuten. Handik denbora batera hil zen. Mario Ordorika zuen izena.

      Ordura arte esperantzaren leihotik sartu izan zaion argia bertan iraungi zen. Abokatu berriak hogeita hamar urteko zigorra eskatuko du, tribunalak hamabi urte eta egun bateko iluntasunera zigortuko du eta, azkenean, sei urte eta egun baterakoa emango diote handik denbora batera. Zigorraldia betetzeko hiru urte falta dituela prisión atenuadan —presoaldi arinduan— jarriko zuten, Mundakan. Ordurako lanbrotan galtzen hasiak izango dira gerrako akorduak.

      Bitartean, uda gogor hartan, Ernest Hemingway penintsulara noiz itzuliko bizi da. Cornegie Hallen egindako hitzaldiak horretara behartzen du behinik behin.

Hemingway eta Bosgarren Kolumna

1937ko uda / Madril

Uda gogorra izan da 1937koa Penintsulako mendi, baso eta mortuetan, hiri birrinduetan eta itsaso galduetan, eta ia denean. Horrela, Ernest Hemingwayk bere lagun min biren berri mingarriak hartu ditu ekainean. XII. Brigadako buru Lukacs jenerala hil egin dute, eta haren urgazle eta komisario politiko Gustav Regler zauri larriekin da.

      New Yorkeko txalo zaparradak laztandurik, baina txaloen jatorrian dagoen gerra lekukotasunaren laztan mingarritik urrin, uda hori Ernest Hemingwayk Biminin emango du. Harik eta Espainia-mina jasanezin-edo egingo zaion arte. Bitartean Spanish Earth haren aldeko zereginean segitu nahi du. The Spanish Earth filmaren kopia bat Roosevelt senar-emazteei Etxe Zurian bertan erakutsiko die, uztailaren 8an.

      Hori baino lehen, ekainaren azken aldera, Ernest Hemingway New Yorken da berriro, filmaren soinua grabatzeko lanetan. Horretan delarik, Martha Gellhornek bonba-leherketen eta eztanden hots izugarrien soinu-efektuak sortzen laguntzen dio. Emakumea itzel hunkitu da teknikari gazteek hura garaiz prestatzearren gau eta egun egiten duten ahalegina ikustean. «Miloi bat umeren arrakastaren ama» izan denaren poza sentitu ei du. Filma Etxe Zurian ikus dezaten eskatuz idatzi dituen eskutitzen bidez bozkario hori presidentearen emazte Eleanor Roosevelti kutsatu dio.

      Gellhornek erabateko fedea zuen Roosevelt bikotearengan, batez ere bere ibileren kontuak aditzea atsegin zitzaion Eleanor emaztearengan.

      Uztailaren 8an, bada, Martha Gellhorn, Ernest Hemingway eta Joris Ivens zinemagilea Newarkeko aireportuan bildu dira, handik Washingtonera hegan egin eta, Etxe Zurian afaldu ostean The Spanish Earth hantxe erakusteko Roosevelt senar-emazteei. Filmak goi-buruengan izandako eraginaz landa, Ernest Hemingwayk afariaren kalitatea aipatuko du, hari buruz txakurkeriak esanez.

      Filma Etxe Zurian erakutsi ondoren eta afaria ahaztu guran legez, zinta hartu eta Hollywoodera doaz Ernest Hemingway eta Joris Ivens. Errepublikari anbulantziak erosteko dirua bildu gura dute. Horrela, gau batean hogei mila dolar bilduko dituzte, party batean.

      Espainiarekikoak konpliturik, idazleak To Have and Have Not —Ukan eta ukan ez— liburuaren probak irakurri ditu, New Yorken. Hori ere konpliturik, bere urtegunak ospatzeko sasoiz iritsiko da Biminira.

      Bitartean, Martha Gellhornek Espainiari buruzko liburua idatzi nahi du, baina ezin. Nahiago du gertaeren lekuan bertan egon, paperetan hitzak ganora barik paratzen etxean baino. Abuztuaren erdi aldera New Yorkera bilduko dira maitaleak, handik zuzenean Europara joateko. Horrela, abuztuaren 14an Ernest Hemingway idazle harrezkero ospetsua Champlain itsasontzian da; presidentearen emaztearen lagun min Martha Gellhorn, berriz, abuztuaren 16an abiatuko da. Maitaleek ez dute susmorik eragin nahi.

      Itsasontziak behin Frantzian atrakaturik, Parisera doa idazlea, hara berandutxoago iritsiko den Martha Gellhornekin eta Herbert Matthewsekin batu ondoren Bartzelonara egiteko. 1937ko iraileko lehenengo egunetan izango da hori. Berandutxo da, beharbada, inguru horietan abiaturik baita Errepublikaren erasoaldia; abuztuaren 24az geroztik.

      Errepublikaren joaldia ezinbestekoa zen, iritsi bezain laster egoeraren larriaz jabeturik ulertuko dutenez. Bestela, erasoaldia gerran zehar legearen aldekoek orain artekoan egin duten maniobrarik zuhurrena ei da. Eta larriaren larrian, Kataluniako atzeguardian ez da arazorik falta, Euskal Herritik etorriak diren 200.000 euskotarrek sortuak ere hor tarteko. Egoera horretan Ernest Hemingwayk, Martha Gellhornek eta Herbert Matthewsek pribilegiatuen tratua dute.

      Bitartean, gerra gori-gorian da. Irailaren 6an errepublikazaleek Belchite hartu dute; hilaren 15ean Aragoiko erasoaldia geldi lotu da, Errepublikaren indarrak akiturik baitira; hilaren 23an frankisten kontraerasoa dator Aragoi alde horretan. Haatik, hirukoteak azken albiste hori Madrilen jakingo du, haraxe egin baitute hiru lagunek.

      Horrela, Madrilen idatzia da idazle-kazetariak hilaren 30ean NANAk argitaratuko duen kronika, gerraren berri zehatzik itxaroten izan duen edozein irakurleri huts egin behar dion kronika, hain zuzen. Madrilgo giroa islatu nahi eta bere ezintasuna erretratatu du hor kazetariak. Zorionez, hurrengo astean, Herbert Matthews, Ernest Hemingway eta Martha Gellhorn hirukotea Brunete ikustera doa, Tom Delmerrekin batera, eta izango du idazleak gerraz zehatzago idazteko gaia.

      Fronteko zerek erakutsiko dietenez, berriz, gerraren nondik norakoa erabat aldaturik da bikotea han lehenengoz izan denetik horra. Hala eta guztiz ere, gizonak bere gogo-pozetan segitzen du. Frontetik Munduko Hiriburura itzultzen denetan Madrilgo Florida hoteleko giroa lehenagokoaren antzekoa duelako, agian.

      Madrilen ia denak bonbek eta goseak akabatzen diren artean, amerikarrak hortxe ditu whiski botilak, perfume koloreztatuz barik benetako gaiaz beterik, eta hortxe ditu tabakoak, arrazionaturik, bai, baina Chesterfield eta Lucky Strike benetakoak direnak. Tarteka, dadoetan jokatzen dute eta noizean behin XV. Brigadako iparramerikar gazte baten edo besteren bisita izaten dute. Horiek bai zoriona, bisitaldiko beste atsegin-bideei, azken burukoa gehitzearren-edo, aldez aurretik ordainduriko españolitaren baten laztanak eta jotaldiak eskaintzen zaizkienean.

      Atzeguardian bizi dira, bizi, ze fronteetan ez da giro onik. Iparraldeko Frontearenak urriaren 21ean egingo du, errepublikazaleen hango azken euslekuak faxisten eskuetan jausiz.

      Etsipenari aurre egiteko edo, udan zehar buruan ibili izan duen plana orduantxe gauzatzea otu zaio Ernest Hemingwayri; hiru ekitaldiko antzezlana idaztea. Eszenatokia Munduko Hiriburua izango da, eszenatokiko atzealdeko argi-ilunetan maitasuna eta espioitza izango dira eta erdi-erdian hor izango da Philip Rawlings protagonista nagusia; amerikarra, hoba ez.

      Egitea otu eta otutakoari ekin, azaroaren 8an Max Perkinsi telegrama igorri dio. Amaitua du antzezlana.

      Hura eskuz esku joan ahala harrimena da nagusi. Antzezlana autobiografikoa da, funtsean, gerora kritikari denek aho batez esango duten moduan. Esan bezala, pertsonaia nagusia Philip Rawlings da, gerrako kronikak idazten dituen aldi berean Errepublikaren kontraespioitza zerbitzuarentzat diharduen kazetari amerikarra. Bada, autobiografiaren alderdia oraingoz horretan utzirik, antzezlana bera kaskarra da; kritikariek hori ere aho batez esango dute. Faxismoaren demasiak salatzen dituen aldetik dukeen balio onarturik ere, teknikaren aldetik huts egiten du. Halako moduan huts egin, non ez duen hura taularatuko dion ekoizlerik. Ez behinik behin orrazketa lan ederra egin ezean.

      Kontatu gura den mamiaren eustearen aldetik begiratuz gero huts egiten du Bosgarren Kolumna antzezlanaren hezurdurak. Izaki jakin baten hezur denak banandurik eman eta haren eskeletoa osa dezan eskatu zaion anatomia-ikaslearen pare dabil idazlea. Hezurrak denak dira hor, bai, baina okerretara jarrita, juntaturik, elkar osaturik barik.

      Bosgarren Kolumna 1937ko udako Madrilen kokatua da, eta ekintzaren harietan hor nahasten dira Philipek emakumeekin dituen gorabeherak, alkoholaren bidez barruari egiten dizkion igurtziak eta bere lagun Max alemaniarrekin Bosgarren Kolumnako hirurehun bat saboteadore harrapatzen laguntzen dituenekoak. Amaiera heroiko horretara iritsi aurretik, aldiz, jeneral nazietako bat harrapatu dute lagun bien artean. Nor eta faxistei Madrilera jaurtitzen diharduten bonba nondik nora jaurti zuzentzen ari izan den jeneral nazia, jeneral berorren behaketa-postuan, horra. Horien adinako ekintzei esker SIM delakoak —Inteligentzia Militarreko Zerbitzuak— Bosgarren Kolumna bertan behera eraitsi du, kasik.

      Balentria horiek alde batera, gainerakoan antzezlaneko pertsonaia nagusia idazlearen alter egoa da. Izan ere, Ernest Hemingwayren orain arteko lan nagusietan beti horrela izan bada, zertan ez honetan ere? Halaxe izan baitzen Armei adio eleberrian, halaxe Eguzkia berriro sortuko da eleberrian, eta halaxe izango zen Noren hil-kanpaiak ote eleberrian. Denetan idazlearen alter egoa protagonista nagusi; eta denetan amerikarra. Eta hortixe, arean, Estatu Batuetan idazlearen arrakasta. Haren zeingura nobela hartu eta, ekintza non ere den —Euskal Herrian, Italian, Kuban, Espainian—, hor da erdi-erdian amerikarra. Hango irakurleei identifikazio bide erraza zabaltzen die idazleak beti.

      Bestela ipuin polita Bosgarren Kolumna horretakoa, ipuinlariak berak geroko batean egiazkotzat jo izan ez balu. Haatik, 1942an Estatu Batuen Kubako enbaxadore Spruille Braden jaunari «Madrilen izan nuenaren» antzeko sarea jostea proposatuko dio, aurrerago azalduko den legez.

      Geroko hori geroko, Madrilen, bitartean Jesus Galindez-eta errealitatearen gordinkeria jasatera kondenaturik dira. Ernest Hemingwayk gordinkeria horren berri nahi izan balu Galindezek konta ziezaiokeen zerbait polita bosgarren kolumnari buruz. Tamalez, euskotarrak amerikarrari konta ziezaiokeen hori ez da ipuina, 1937ko maiatzean, Ernest Parisera bidean zen artean gertatua baino.

Galindez eta Bosgarren Kolumna

1937ko maiatza / Madril

Maiatzeko lehenengoetara itzuliz, egun horietako batean Madrilen bizi den Concha Valdes delako batek Jesus Galindez kontaktatu du, Madrilen beste askok kontaktatu duten helburu berarekin; isilpeko tratua ixtea.

      Concha Valdes bilbotarra da, eta horrez gainera faxista ere bada. Nahikoa ezaguna, gainera. Enborretik-edo. Neba, Manuel Valdes Larrañaga, gerraurrean igerilari oso ezaguna izan zena, eta Jose Antonio Primo de Rivera Falange Españolaren fundatzailearen lagun hurkoa, Bilboko kartzelan du, Falange de Vizcaya delakoaren buru bera delako akusaziopean epaiturik eta 20 urteko zigorra betetzera kondenaturik.

      Eusko biek, euskotarrak eta besteak, biak ere gazte eder-lerdenak, lehendik ezagutzen dute elkar. Noiztik-eta, Jesus Galindezek berak idatziko duen legez, Madrilgo Euzkadi'ko Ordezkaritza alde bateko eta besteko presoen trukeetan, bahituak bilatzeko zereginetan eta badaezpadako halako beste proposamen eta kontraproposamen batzuetan sartzen hasi zenez geroztik, hain zuzen.

      Eta are zuzenago, maiatzean Concha Valdes bere ipuintxoarekin datorkienean Jesus Galindez Madrilen bada, preso-truke horietako baten kariaz da gizona han. Bestela Valentzia aldean izaten da-eta. Hala bada, emakume faxistak esateko diona entzuteko prest da, ezer atera ahal izango dion edo, badaezpada.

      Concha Valdesek Jesus Galindezi esaten dionez, bada Xarrien izeneko halako basko bat, adinekoa eta Concharen senitarteko urruna, bularretik gaixorik dagoena bera, eta gaixotasun horren kariaz urtero-urtero, eta urteetan, Suitzara joaten izan dena hango mendietan sendakuntzak egitera; gerrarekin, hori tamala, hara joan ezinik geratu da eta, horra!, gaitza inoiz baino bizitzenago ei du gizajoak; paperak denak ei ditu zuzen eta artez; ba ei dauka pasaportea, Valentziako Dirección General de Seguridadek luzatua eta Wenceslao Carrillok sinatua, eta ba ei dauka ibiltzeko baimena ere.

      —Eragozpenik gabeko pasaportea duk —diotso Concha Valdesek Jesus Galindezi—. Horko fotografian dagoenaren irudia Xarrienen aurpegiarekin bat zatorrek.

      Horiek horrela, tratua proposatu dio neskak.

      Usain txarra hartzen dio tratuaren kontuari Jesusek. Hala ere, ohikoa egitea erabaki du. Concha Valdes hori den neska ederrari ezetz esatea baino baietz esatea errazago zaio Jesus Galindez gazteari. Edo batek daki Jesus Galindez segurtasun kontuetan adituarengan eragina duen Concha Valdes faxista saiatuaren proposamenaren beste alderdi batek, alegia, Xarrien hori Madrildik ateratzea faxistei beste truke-proposamen batzuk egiteko erabil daitekeelako esperantzak. Bilboko emakumeak faxisten aldean lagun hurkoak dituela diotso Jesus Galindezi. Ez da beharrezkoa. Zalantzarik ez horretan euskotarrak, faxistak kartzelan duen neba lekuko.

      —Beraz, Xarrien delakoari Suitzara joaten uzteko mesedearen trukean —diotso Concha Valdesek Jesus Galindezi—, harako bidean —Suitzarakoan besteen aldera joan —geure aldera, pentsatu du Galindezek— eta zeinahi proposamen hara eroateko prest zagok Xarrien hori.

      —Gerran gagozak —pentsatu bide zuen Jesus de Galindez gerrak zailduak—, eta gureak ere trukatu beharrean gaituk.

      Egon ere, horrexetarako dago Jesus de Galindez berriro Madrilen. Berriro, bai, Manuel Irujoren aginduz. Zeren eta Manuel Irujo jaunari Errepublikaren gobernu berrian Justiziaren Arloko makila eman baitiote 1937ko maiatzaren 17an, eta makiladun berriak abokatu gazte, bere guardiako buru ohi eta miliziano zaildu Jesus Galindez, alboan nahi du, eta Valentziara berehala etor dadin deitu dio. Eta halaxe joan hura Valentziara. Baina halako batean errepublikazaleek Madrilgo txekaren batean —zeinetan, inork ez daki— Falangeko buruetakoa den Raimundo Fernandez Cuesta preso dutela jakin da, eta Manuel Irujoren lau anaia gerra hasieratik kasik faxisten kartzeletan preso direlarik, trukearen aukera hortxe ikusten da. Raimundo Fernandez Cuesta preso non duten jakinez gero, noski. Bada, Irujo ministroak Galindez gau-ehiztaria bidali du Madrilera, faxistatzarra bila dezan eta horrela trukea gauzagarri bihur dadin.

      Ez dira trukearen zain diren preso bakarrak. Hortxe da Lauaxeta ere, Gasteizen, mirariaren zain.

      Estepan Urkiaga —Lauaxeta—, abertzale gazteen lorerik loratuena olerkigintzan, surik sutuena mitinetan, idazlaririk trebeena izparringietan, faxisten eskuetan jausi da, preso. Apirilaren 30ean izan da hori, Gernikako errekinak Le petite Gironde egunkariko kazetari bati erakusten izan ostean, ustekabean. Ez da trukearen zain Gasteizko Karmeldarren Serorategian espetxeraturik den euskotar bakarra.

      Ahalegindu beharra dago, bada. Jesus Galindezek ebakuazio-sailekoa den Ruilope izeneko funtzionarioari erakutsi dizkio Xarrien zorionekoaren pasaportea eta ibiltzeko baimena. Ruilope horrek, dokumentuak azterturik, pasea eman die; funtzionarioak legezko eta baliozko deritze paperoi.

      Zorioneko dago Xarrien, bai. Maiatzaren 7an Valentziara abiatzekotan diren autobusen artekoan lehenengo irtengo den horrexetan leku egin diote euskotarrek. Madril inguruko hesia gainditzea da zaila. Edonorentzat. Baina behin hori gainditurik, Valentziara iritsi eta handik, Suitzara Xarrien!

      Jesus Galindez, egun horretan berak ere Valentziara joan beharra duelako aitzakiaz, Xarrien sartu duteneko autobusean sartu da. Manuel Irujo ministroaren kutunak bidean doazelarik itaunduko dio Xarrien horri ea ba zein truke proposatu gura duen. Eta egin ere horrelaxe egin ahal izan du.

      Bitartean, eta autobusean abiatu aurretik, bere zeregina ondo betea du Jesus Galindezek. Raimundo Fernandez Cuesta preso non duten jakin du —non topatu duen ez du Los vascos en el Madrid sitiado bere liburuan kontatuko, baina topatu egin zuen, nonbait—. Eta zer jazo ere, zuhurtziaz, faxista ospetsua eta Concha Valdes bera bahitura legez geratuko direla esan dio Jesus Galindezek neskari, Valentziara abiatu aurretik. Xarrien delako horren historiaren atzean dagoena istorio hutsa bada, balizko jukutria horrengatiko errepresaliak neskak berak eta beste faxistatzarrak larrutik ordainduko dituzte; halaxe diotso Concha Valdesi Jesus Galindezek. Eta Concha Valdesek baietz, ados dagoela esan, eta aurrera.

      Halako damurik, Jesus Galindezek ez du Xarrien haren proposamen zehatza zein edo zertan izan zen argituko handik urte batzuetara argitaratuko duen liburuan. Ez du esaten, ezta ere, bera eta Xarrien Valentziara nola iritsi ziren. Ondo, itxuraz. Bada, uste izatekoa da autobusean doazelarik Xarrien misteriotsuak Jesus Galindezi proposamenen bat egin diola. Proposamena zein ere izan, kontu hari guztiari trikimailuaren airea igarri dio, berriro ere, Jesus Galindez iaioak; bada, izan behar du, horren denaren azpian, edo atzean, jukutriaren bat, bai. Haatik, jukutria non edo zertan ote den antzeman ezinik, entzun egin dio Jesus Galindezek Xarrieni honek esateko diona. Entzun, kolkoan gorde eta, horrezkero, Xarrienen proposamena Manuel Irujori helaraztea da Jesus Galindezen zeregina.

      Valentziara iritsi eta hiru egunera Madrilera doa berriro Jesus Galindez, Manuel Irujori dakarkion proposamena hark —Errepublikaren ministro jeltzaleak— gogoko izango ez duela susmoa harturik. Azken batean, Jesus Galindezek berak ere ez du Xarrien gogoko eta.

      Madrilera iritsi baino ez mezularia, eta horra polizia sekretua Leopoldo Panizo izeneko baten atzetik dabilelako albistea. Nor-eta Bosgarren Kolumnako ustezko burua ei da Leopoldo Panizo hori. Jesus Galindezek berehala egin du lotura; Xarrien eta Leopoldo Panizo pertsona bat eta bera dira. Jesus Galindezek jakin edo susmatu izan du, bai, Xarrienen kontu horretan ipurdiko hezurrean ostikada galanta hartzekotan izan direna. Arriskatu egin dira, ostera, horrela ikasten baita. Oraindik ez du hogeita bi urte bete Jesusek, eta gizon zaildua da honezkero. Bosgarren kolumnaren buruetako bati, Leopoldo Panizo horrexeri, ihes egiten lagundu diote! Horrezkero alferrik da Jesus Galindezen bidez Manuel Irujo jaunari etorri zaion proposamenari hark zer erantzun dion Concha Valdesi jakinaraztea. Ez dute euskotarr(ar)en trukean nor eman. Zorra faxisten alde da orain.

      Jesus Galindezen gogora Madril eta Valentzia lotzen dituen errepidea dator, kontrol hesiz josia, miliziano talde ezberdinek zeinek bere baitute jarria. Lehenengo busak, Jesus Galindez eta Xarrien —Leopoldo Panizo!— doazeneko busak, erraz gainditu ditu hesiok. Bigarrenak, ez, ostera. Valentziara iritsi eta denbora batera jakin du Jesus Galindezek horrekin gertatua. Ordurako, alabaina, Xarrien hantxe libre utzia izan du, Suitzara bidean joango delakoan, eta bidean errekaduren bat —Jesus Galindezek sekula argituko ez duen errekadua— eroango duelakoan. Airean galdu da Xarrien, airean errekadua. Xarrien delako horren historia istorio huts izan da, berak susmatu bezala.

      Ederra egin dute, bai, lehenengo autobusean berarekin ekarri duen Xarrien horrekin. Errepublikaren Seguritatekoek Tarancon herrian bigarren busari altua eman omen diote, altu emate horretan indar erakustaldi ederra eginez. Miaketa zehatza egin ostean busa Valentziara joaten utzi izan zutela, baina autobusaren arduraduna eta uruguaitar bat preso hartu zituztela, Valentzian horrelaxe kontatu diote Jesus Galindezi. Honek ondo daki Seguritatekoak behar baino —ez da denbora kontua— autobus bat beranduago iritsi zirena. Baina ez dio ezer.

      Ernegaturik, Jesus Galindez Madrilera itzuli da. Errugabeak dira atxilotu dituzten bi horiek, uruguaitarra eta busaren arduraduna. Eta hor joan da Jesus de Galindez, berak txokorik ezagunenak dituen Dirección de Seguridadeko zulo horietara bisitan. Zorioneko bigarren autobusa nortzuek geldiarazi duten badakielarik —Los vascos en el Madrid sitiado liburuan ez du horien afiliazioa emango—, erraza zaio hango atxilotu errugabe biak non diren igartzea. Bada, hara agertu, belarri egokian berba egokiak esan eta hantxe askatu dituzte atxilotu biak. Seguritatekoak aitzakiatan dira; uruguaitarrarekin antz itzela duen baten atzetik dabiltzala-eta, uruguaitar gizajoa beste txoriaren kasik berdina izatean, bada, eskueran izan dutena atxilotu izan dutela. Badaezpada. Eta txoferra ere atxilotu dutela, hori ere badaezpada.

      —Beranduko badaezpadak, beti badaezpadakoak —pentsatu du Galindezek.

      Dena okerra okerrago joan dadin-edo, handik lasterrera lagun baten bisita du Manuel Irujoren guardiako buru ohi Jesus Galindezek. Eusko Milizietan sarjentu egondako eusko bat da —sozialista bera— orain Seguritatean lan egiten duena. Jesus Galindezek ez du horren izena argituko. Hala bada, gera bedi sarjentu legez, izenik gabe, orain.

      Sarjentuak argi diotso Jesus Galindezi; Leopoldo Panizo horren ihesak burutik behera kaka multzo ederra egin dio, eta esateko non arraio gorde duten faxista mando hori, eta ez engainatzeko, Refugio Vascon gordeta dutela jakin duela, eta egia esateko.

      —Bestela, zotz —sarjentuak estutu egin gura du Jesus Galindez laguna.

      —Guk ez zakiagu ezer —Jesus Galindezek, aktore antzeak landuz; Madrilen ez dakite lehenengo busean eroan duten Xarrien horren kontuaren tutik ere.

      —Jakin ezak! —diotso sarjentuak—, Peruko Enbaxadan ere sartu dira, bai, zeuon kaiolaren batean polito-polito egon behar duen Leopoldo Panizo txoritxo horren bila.

      —Esan diat; txori hori ez zagok gure kaiolan. Peruko Enbaxadan sartu direla? Eta? —Jesus Galindezek.

      —Eta diok? —sarjentuak—. Ba, enbaxadako ganbara batean irrati-aparailu bat topatu dutela, bosgarren kolumnakoek erabiltzen izan duten aparailua; baina irratiko espikerrik ez dutela topatu, hegan egin duelako. Horra!

      Bosgarren Kolumna, irratia eta espikerra; ederra egin dute, bai, Madrilgo Eusko Zerbitzuek. Xarrien horixe zen espikerra: Leopoldo Panizo. Baina ikusten da; Seguritatekoek, txoriari kaiola ireki diotenak euskotarrak izan direlako susmoa duten arren, datu zehatzegirik ez dute-eta, burua ahal duen lekutik atera behar duela pentsatu du Jesus Galindezek.

      —Panizo diok? —diotso sarjentuari—. Baduk Panizo bat, bai, gure aterpean. Hango kooperatibako okina duk, bai.

      Erantzun horrekin sarjentua okerreko kaiolara bidali nahi izan du Jesus Galindezek. Badaki Panizo okinari okerrik gertatuko ez zaiona, atxiloketak eragingo dion ezustekoaz eta horren ondorioez landa. Tartetxo bat beharko da hori errugabea dela antzeman dezaten, eta gero libre utziko dute. Baina tarte horri garrantziko deritzo Jesus Galindezek.

      —Seguritatekoek Panizo txoriak hegan egin duenetik gure Panizo okin gizajoak horrekin zer ikusirik ez dutela jakin arte zenbat eta tarte luzeago igaro, hobe —pentsatu du Jesus Galindez zapuztuak—. Bigarren bus haren aurretik beste bus bat joan zela, eta bertan zela txoria, eta Panizo zela... oi! horien arteko lotura egin balezate.

      Jesus Galindezek fedea du. Okina eta bestea txori ezberdin bi direla ohartzen direnerako beste buruhausteren batzuekin izango dira denak Madrilen. Baina fedea baino harago, Jesus Galindezek burua lepo gainean duela erakutsi behar du. Txoria galduta ere, hobe gertatu izan dena, den-dena, zehatz jakitea. Beste baterako, horrela ikasten baita.

      Peruko Enbaxada eta Uruguaiko Ordezkaritza, biak eraikin berean dagozela-eta bigarren horretako ministroari deitu dio. Ministroak baietz dio, izan dela han Leopoldo Panizo izeneko bat, baina hainbeste sartu-irten eta joan-etorri susmagarri ibiltzen izan dituela ze, «edo horiek laga edo bestela Ordezkaritza utzi» esan diotela, eta horrelaxe egin duela; joan.

      Joaten utzi dutenaren balio handia ziurtaturik Concha Valdes neska faxistaren bila ekin dio Jesus Galindezek.

      Valdes faxistak, tristura ezkutatu ezinik, txoria itzal handikoa zela, ez dio besterik esan Jesus Galindezi. Eta Concha neska baskoak ere ez dio beste ezer esan. Eta negarrari eman dio Concha Valdesek. Jesus Galindezek gerora idatziko duenez, Concha Valdesen begietara etorri den negarra faxismoaren kausaren kariaz nebaren trukea atzeratu behar izanak eragindako negarra da. Jesus Galindez gazteak, ostera, jo eta bertan fusilatuko lituzke Madrilen agirian diren faxistak. Concha Valdes akabatu eragingo luke, eta akabatu eragingo luke Raimundo Fernandez Cuesta faxistatzarra ere, Xarrienen kasuan bahituran harturiko biak. Baina hori bere burua salatzea litzateke.

      Nolanahi ere, handik egun batzuetara egunkari faxistak eskuratu ditu Jesus Galindez zapuztuak. Leopoldo Panizo —zorioneko Xarrien huraxe!— «gorrien aldetik ihes egin berria, Mugimenduari mesede handiak egindakoa dela-eta, Falange osoaren Inspector Jefe izendatu dute(la)» diote egunkariok.

      Bosgarren Kolumna haren harira Jesus Galindezek Los vascos en el Madrid sitiado liburuan kontaturikoa —eta hemen zenbait alderditatik osaturikoa— baino ipuin hoberik ezin inork asmatu, ez eta Ernest Hemingwayk berak ere. Haatik, ipuinaren kontalari Jesus Galindezek gura izango zukeen galdetu norbaiti —ustez Errepublikaren Seguritate Zerbitzuetan kontaktuak zituen Ernest Hemingwayri beharbada, edo, hobe bai, Errepublikaren espioitza eta espioitzaondokoetan benetan zekien edonori— galdetu, bai, Leopoldo Panizo faxistatzarrak legezko dokumentu haiek nondik nora eskuratu zituen.

      Galdera horixe eginez —nork eman zizkion Xarrien izenaz Errepublikaren legezko paperak Leopoldo Panizo hari?— amaitzen du Jesus Galindezek handik urte batzuetara —1945ean hain zuen— argitaratuko duen Los vascos en el Madrid sitiado memoria liburuan Bosgarren Kolumna-ren hariko atala.

      Bosgarren Kolumna hura zenbat harrik osatzen zuten, eta zein koloretako harriak ziren, Jesus Galindezi erantzunik gabe airean geratuko zaion galdera da hori ere. Baina hura dena ez zaio alferrekoa izango. Huts eginez aurreratzen da, badaki ondo, baina dena dela kontuz huts egiteekin, gero. Odoletan kitatzen da horiek uzten duten zorra. Adibidea laster izango dute denek. Euskotarrek ezin izango dute Lauaxeta poeta heriotzatik salbatu. Gasteizen fusilatuko dute, goiz eder batean txindor baten txintek goxotan dutela. 1937ko ekainak 25 dituela. Irujo anaiak, berriz, Gurutze Gorriaren bidez egindako truke baten bidez salbatu zituzten. Raimundo Fernandez Cuesta faxistatzarra, aldiz, urte bereko irailean, eusko denak baino itzal handiagokoa zen Azkareteren truke.

      Ekaina jada urrun dago baina, eta are urrunago iraila, hala Bosgarren Kolumna antzezlana idazten oraintsu amaituta fronterik fronte dabilen Ernest Hemingway gerra-kazetariarentzat, nola gerrako benetako gerlarientzat, Jesus Galindez barne.

      Haatik, Ernest Hemingway fronterik fronte ibili arren gerra zertan den, funtsean eta benetan ulertu gura duen ala beste zerbaitetan ote dabilen, horra galdera. Bosgarren Kolumnari buruzko ipuin biok dira galderaren zuzentasunaren lekuko.

Andres Untzain

1938ko udaberria / Habana

Habana Zaharreko bihotzean, eraikin ederra da Apezkiku Katolikoaren etxea, kanpotik begiratuta ezer nabarmenik igartzen ez bazaio ere. Kanpoaldean apain gabea den horma zuri batean dago sarrera nagusia, eta behin horretara iritsita, jauregia ikusten da. Hormaren barrualdea, aldiz, huntzorrien eta tropiko landareen euskarria da. Muga moduko bat gainditu dudalakoan nago.

      Inguruko kaleak asfaltatu gabe, umeak hemengo pilota jokoan, auto mailatuak nongura eta atzealdean turistak ibiltzeko bizikletak, Apezpikutzaren egoitzaren barrua beste mundu bat da. Ametsetako tropikoa edo.

      Jauregiaren estiloa koloniala da, zer bestela. Patioan argia, Jesusen Bihotzaren irudi kitsch-airekoaren harrizko lepoan behera irristatuz sartzen da. Irudiaren alboan loro-hegaztien kaiolatzarra dago. Hegaztien hots oihularia, ingurua haragikor betetzen duten landareetan uztartuz aditzen da. Kristalezko goiza, palmondoak, argia. Atearen eskuinera harrizko maila zabalak, eskaileraburuan jauregiaren inguru osoa egiten duen ibilgu arkupetsua landarez laztandua, hormetan Erosen koloreetako azulejoak argi printzez horditurik. Hemen bizi-arnasa haginkatu egin daiteke, haragizkoa baita airea. Harrera-gelarena egiten duen sala zabalean sartu naiz. Jesarri eta itxaron egiten dut.

      Leku honetan egon zenekoan irudikatu nahi dut Andres Untzain, 1938an.

      Beste ezer baino lehen abadea da Andres Untzain, horregatik etorri da hona. Gero zer den eta, erbesteratua da. Berari berez legokiokeen Apezpikutza, Arabakoa, faxisten eskuetan dago, gerraren ondorioz, eta berak ez du han egoterik. Oraintsu arte bera ere gerran izan da. Kaperau jardun du eta, hori ez da bekatu. Heriotzaren bila doazkeen soldaduei kontsolamendua ematea zilegi zaie abadeei. Baina okerreko bandoan eman izan du fronteko meza. Erromako Elizaren babesa duen Francoren aldean barik haren arerioen aldean izan da, metrailadoreen Saseta batailoian. Metrailadorea erabili ote duen, hori ere ez dago argi. Belarrietan oraindino balen durundia ezten modura dakarrela, dudarik ez. Ez dakarrena, alde oneko gomendioko gutunik. Horixe.

      Ez dakart nik ere gomendiozko gutunik, eta hemen nago, argiaz gozatuz besterik ezean. Bada, niri orain egiten zaidan moduan, argiaren itsutasuna egin zekiokeen hari orduan harrigarriena. Eta horrekin batera, hots bakoitzaren ozentasuna ere. Hemengo zaratak horma baten kontra jo ostean berriro gora jagiten dira, malgu, frontoian pilotak egiten duen legez, bigarren horma baten bila, eta gero horretan jo ostean hirugarrenaren bila doaz, eta hortik beste baten bila, infinitua bilatuz. Zaraten sinfonian horditurik nagoelarik gizonezko gazte batek bere mahaira jesartzeko eskatu dit. Bada aldea Untzain hona lehenengoz etorri zen hartatik oraingora. Gizon honek ez du sotanarik aldean. Izatez, abadea ere ez da-eta. Elizaren funtzionarioa bada, ostera.

      Azaldu egiten diot. Hona, Kubara, Espainiako gerraren garaian etorri zen abade euskaldun batena bilatzen dudala diotsot.

      Noiz etorri zen zehatzago esaterik ba ote dudan, eta ezetz nik; orduan gizon gazteak Nola esan du berorrek?, galdetu dit, eta nire erantzuna aditu gabe esan du, Untzain?, eta izena apuntatu eta batera aurrera egin du, eta ea zein parrokiatan izan jardun izan zuen badakidan, eta Melena del Sur delakoan izan zela, nik; Parroko ala presbitero?, eta nik ez dakidala, ba. Begiratuko duela, berak, eta biharamunean etortzeko, eta agur.

      Biharamunean hantxe nago berriro, agian Untzain ere izan zen moduan, bularra agirian, goizak zer ekarriko duen begira. Hura arrebaren etxera joango zen bezperako gauean. Arreba bakarra, Benita, Kuban euskaldun batekin ezkondurik baitzuen Andres Untzainek. Horrexegatik etorri bide zen hona.

      Bigarren goiz honetan atzoko gizon gazte berak hartu nau. Ausardia pittin bat gehiago erakutsi nahi didala dirudi. Hemengo erregimen politikoaz hitz egiten dit, zorrotz. Gura dudana, ostera, Andres Untzainen datuak direnez, ahoa josita nago, gizon gazteak bere xaramelarekin segitzen duen artean. Kontrairaultzaren egunaren zain bizi da. Iragana ezagutzen ote du?

      Iragana. Andres Untzain hona etorriko zeneko urte hura, 1938koa. Adibidez.

      Andres Untzain Habanako Apezpikutzara bigarrenez zetorrela ikaratu egingo zen pitin bat faxisten ikurrak eta Falange Españolaren banderak hor-hemenka ikustean. Izan ere, 1938an Falange Españolaren ekintza-leku nagusia Amerika osoan Kuba da eta, Falange Española horixe da Mugimenduaren kanpo-harremanetarako zinezko ministerio, gerran ibilitako abade zorrotza laster ohartuko zen moduan. Ni orain nagoen lekuan ere Francoren aldekoen ikurrak eta banderak izan zirela baneki ez nintzateke harrituko.

      Lipar bateko ametsetatik errealitatera nakar Apezpikutzako gizon gazteak. Gizalege zuri behartu batez diost Melena del Surreko daturik bat ere ez dutela. Nire bihotz harrituaren isla irakurri dit bekokian. Orduko egoera aipatzen dit, eta ulertzeko diost. Ulertzen dudala diotsot, erbesteraturik etorri baitzen, baskoek gerra galtzean. Basko batzuek galdu eta beste batzuek garaitu egin zutela diost. Horixe esango zioten Untzaini ere, ziur; euskaldun gehienak Francoren alde zirela, eta datuak erakutsiko zizkioten, edo niri bezala galde egin: nafarrak ez al dira baskoak? Gizon gazteak aho bete hortz utzi nau.

      Dena dela, hanka sartze galanta izan dut. Melena del Sur hartan baino lehen Catalina de Guines delakoan egon zen Untzain. Parroko, gainera. Izena ukan beharko lukete. Asmamenak lasterketak egiten ditu nire baitan. Catalina de Guines, horra izena.

      Catalina de Guinesko parroko egin behar zutela entzutean izenak zirrara egingo zion Untzaini, gogora Mundakako Santa Katalina etorrita.

      Hori munduko zuloan zela, halaxe pentsatuko zuen Untzainek parrokia non zen zehaztearren mapa erakutsi ziotenean. Guagua bazela esanez kontsolatuko zuten. Nik ostera ez dut kontsolamendurik. Atzera patiora irten orduko elkarren e-mail helbideak trukatu ondoren, eta ohiko hitzak esanda, sekula iritsiko ez diren datuen esperantzan egin dut kanpora. Bidean, Jesusen Bihotzaren irudiari erreparatzen diot. Komunismoa, Karibekoa ez bada, irudi hori ezta ere. Tropikokoa, Santeroen kristoa, bat izatekotan. Kanpora noa.

      Habanako eguerdi hezean Untzainek nire moduan egin zuelakoan nago; portua ikusten joan, biriki-zirrikituak hango usainaz betetzera.

      Asmamenaren lasterketan Andres Untzain Habanako portuan ikusten dut, eta hor ikusten ditut orduko ontzi handiak, horien mastetan edotariko banderak direla. Haatik, bi dira Espainiako banderak Habanako Portuan 1938an. Eta ikurrinik ez. Bihotza samin latz batek jota euskaldunen geografia ezagutzeari ekin gura izango dio etxera itzuli orduko. Euskal Zentroa, tabernak, frontoiak, dendak, Andres Untzain ez dator joleku edo helbiderik barik, ez. Haatik, arrebaren etxera egingo zuen, ziur, horietan barrandatzea beste baterako utzita. Eta hobe horrela, ze, Centro Vasco izeneko hartan nagusi, adibidez, frankistak ziren-eta, astia izango zuen hara joan eta bertan kasik bihotzekoak jotzeko.

      —Hemengo zentroak, euskal etxea barik Italianoen zentroa edo Germaniarren Kasinoa ematen du —esango zion handik egun batzuetara Alvaro Tobio de Sarrionandiak, zuela gutxira arte Euzkadi'ko Jaurlaritzaren ordezkaria izana zenak.

      Baina Alvaro Tobioren hori geroago izango zen. Egun hartan Andres Untzain goiz itzuliko zen arrebaren etxera.

      Etxekoek zein parrokia eman zioten galdeturik, ene! erantzungo zuten Untzainek Catalina de Guines esan zienean.

      —Habanako probintzian da, baina eskura ez dago.

      —Guagua ei dago.

      —Horixe on bakarra.

      Eta beste ezer gutxi esan ahal izango zuten Catalina de Guines hartaz, gogora Mundakako Santa Katalina ekartzen ziela ez bazen. Bestela, beste gai batzuk atera gurak erretzen zieten mihi-punta etxekoei. Kuban Euzkadiko giroaz jakin nahi zuten, Euzkaditik etorri berriak Kubako giroaz jakin nahi zuen legez. Minez. Horrela, Untzainek ez zuen denbora luzerik behar izango hango espainolen artean nagusi falangistak zirela jakiteko.

      —Zentrobaskokoak gogorrenak —esango zion arrebak.

      Orduan jakin zuen Andresek leku hartan jai giroan ospatu zela Irun faxisten eskuetara joan zeneko eguna, edota Durango bonbardatu zutenekoa. Eta Gernika suntsitu zutenekoa ere.

      Eta saminago izango zitzaiona, eliza katolikoko abade gehienak, denak ez esateagatik, Francoren aldekoak ei ziren.

      Bide batez, eta argigarri modura, etxekoek aurreko 1937ko pasadizo ospetsua kontatu zioten, zera, Falangeren ordezkari Gregorio Prendek irlako espainiar denak falangista egiteko derrigorra zutela paperen bidez jakinarazi zuenekoa. Hura ikara. Zorionez, handik egun batzuetara Francoren gobernuaren delegatu Miguel Espeliusek horren derrigorrik ez zela esan behar izan zuen, horrek ere paperen bidez.

      Falange madarikatua aipatzean, ostera, Untzaini maletan ekarria zuen irratia entzuteko gogoa egingo zitzaion, beti gerrako azken berriei adi bizi baitzen. Geroko utziko zuen, ziur. Hobe lehenengo gerraren berri labur esatea.

      Gerra bat ezin da hitz bitan laburtu, ez eta hiru hitzetan ere, eta Untzainek ere izango zuen laburpenik egin. Hala ere, etorri berriak aipatuko zizkien izen batzuek zirrara eragingo zieten. Otxandio eta, Durango eta, Gernika eta aipatzean, nahigabe, etxekoek Habanako frontoietan diren pilotariak ekarriko zituzten gogora. Hortxe dira Ibarluzea anaiak, Markina inguruko Baranigakoak. Lehenengo biak, Txomin eta Patxi, ez dira beste munduko ezer, baina hirugarrena, Julian, sekulako pilotaria; ezizenez Tarzan deritzote-eta, pentsa. Gero hor dagoz beste batzuk; Areitio hori, Ermua esaten diotena, esate baterako. Eta beste asko.

      Andres Untzaini pilotan egiteko gogoan egin zitzaion, ziur, zalea zen eta. Bekatu hori behintzat ez zion ukatuko bere buruari. Baina elizako zereginak lehenago ziren.

      Biharamunean Andres Untzain abadea Catalina de Guines ezagutzera eta bere zereginez jabetu arte tartetxo bat hantxe egitera abiatuko zen. Handik bueltan izango zen Tobio ezagutu zuenekoa. Baina ez behingoan.

      Centre Catalá izenekoan elkartuko ziren, abadeari euskotar zintzo batek haraxe joateko esan baitzion. Frontoian. Ze bai, frontoira joan zen lehenik eta behin Catalinatik bueltan Andres. Ezin zuen Bizkaiko morrosko haiek ezagutu barik egon. Patxi Ibarluzeak eragin zion zirrararik politena. Euskotar zintzoa zen mutila. Nora jo esango zion.

      —Nondik nora hemen, gure txokoren batean barik? —Centre Catalá hartan jesarrita, horixe jakin nahi izango zuen abadeak.

      —Eta nondik nora hi hemen? —jakin nahi izango zuen Tobiok.

      Untzainek frontoikoa azalduko zion, hantxe izan dela Ibarluzea zaharra ikusten, nahikoa pilotari makala, bide batez, eta haren jokaldi bat ikustean jok! aldarri egin berak eta alboan batek itaundu diola, euskalduna?, eta bai, erantzun berak, eta hortik dena.

      Orduan Tobiok italianoena esango zion, eta germaniarrena, eta han ezin zela, ez zela girorik, eta halako batean, zorioneko halako batean, Kataluniatik Marcelino Domingo diputatua etorri zela, eta haren omenez egindako jatorduan Jose Herreraren ezaupidea egin zuela, eta horri esker lortua zutela lekua Centre Catalá dotorean. Eta Euzkaditik zer berri galdetuko zion gero Tobiok.

      Erantzuna luzea izango zen. Hiztun ona zen Andres Untzain. Baina gizon bulartsua ere bazen-eta, behingoan hartuko zuen lekua fronte-lerro berrian. Tobiok proposamena jakinarazi eta atoan.

      —Bartzelonatik —esango zion Tobiok— Kuban diren gure aldekoen zerrenda egitea eskatu didate. Lehenengo eta behin, abadeen eta elizako besteen izenak jakin ahal izango ditugula uste dut.

      —Horietan askorik ez gureak —Artzapezpikutzako giroa beti gogoan Untzainek.

      —Ez pentsa —Tobiok.

      Eta halaxe ekingo zioten izenak biltzera, Parisen argitaratu behar zuten liburu baterako zirelakoan. Gehiagotarako ere erabiliko ziren izenok, ostera.

      Ahopeka, Bartzelonatik agindu zehatzagorik ere heldu zela jakinaraziko zion Tobiok Andresi. Traidoreen izenak ere batu behar ei ziren.

      —Eta kandela bat San Migeli eta beste bat Deabruari pizten dietenenak, epel ziztrin horienak ere, berdin batu beharko dira —esango zion Tobiok.

      Isilaldi baten ostean Tobiok ordura arteko lanen berri ematen hasiko zitzaion, eta lanokin elizgizon batzuen izenak etorriko ziren. Izenon artean Habanako Apezpikutzan kargudunak diren batzuena aditzean Andresi bihotza poztuko zitzaion. Kuban bazen zereginik. Baina kontuz ibili beharra zuten.

      —Kubako Gobernuak galazota dauka han —Espainia ez aipatzearren horrelaxe esango zion Tobiok; han— gerran diren alderdi bietako edozeinen aldeko edozein ekintza. Hala eta guztiz ere Falangeren aldekoek beti topatzen dute eurenak helarazteko modua.

      Bihotza, bere zorioneko bihotza, pitin bat goraturik Centre Catalá hartan ardotxo bana joko zuten Tobiok eta Andresek, lagun biek. Eta gero frontoira joango ziren, kasik ezinbestez, morroskoak ikustera eta bide batez Apezpikutzako azaleko giroaz ahaztera. Nik neuk Habanako portuan beste norbaitekin bildu ondoren egingo dudan moduan.

Washington-Madril: enbaxadoreak

1939ko ekaina / Queen Mary ontzia

Claude G. Bowers du izena, sei urte egin ditu Espainian, Estatu Batuetako Gobernuaren enbaxadore, eta orain, Cherbourgeko portuan, Queen Mary ontzian Ameriketara abiatzekotan delarik, azkenekoz beharbada, gogoan ditu azken urteotan jazotakoak, 1933ko ekainaren 1ean Espainiako presidente Niceto Alcala Zamorari kredentzialak erakutsi zizkionetik gaurdainokoak, hain zuzen. Eta horretan delarik itolarria egin zaiola nabaritu du.

      Roosevelt presidentearengana, harexengana joan zaio gogoa Bowersi, 1939ko ekaineko honetan.

      Enbaxadoreak kontuak egiten ditu; zenbat egun ote dira Roosevelt aitarekin izan dela? Martxoaren 1ean deitu zioten, kontsultetarako, Washingtonera. Espainiako gerra matxinatuen alde lerraturik zen arren, berak bazuen itxaropen izpi bat bihotzeko zokondoetan. Presidentearekin eta haren aholkulariekin izan elkarrizketak ez zuen berak itxaroten zuena ekarri, ostera. Hitler eta Mussolini baketzearen alde Estatu Departamenduko funtzionario gehienak Espainia faxisten eskuetan uzteko prest ziren eta, agur esperantzari. AEBek ez zioten arnasarik emango 1939ko martxoan bere azkenetan zen Errepublikari. Roosevelten andrea ez zen gai izan, ez, senarraren politika Errepublikaren alde lerrarazteko, nahiz eta horretan sutsu saiatu, bere lagun min eta Ernest Hemingwayren ohaide Martha Gellhornek akuilaturik. Washingtonen Francoren erregimena onesteko gertu ziren.

      Washingtonen Francoren erregimena onesteko gertu ziren arren, beharkizun zorrotzak ezarriko ei zitzaizkion hari. Roosevelt presidenteak Bowers enbaxadoreari bere hitza eman zion.

      Bada, Estatu Departamenduaren aldetik agindu zehatzak paper-zorroan bildurik, 1939ko martxoaren 4an —zein arin ihes denborak— orain Ameriketara daroan Queen Mary eder honexetan zen, Europara bihurtzen. Atlantikoaren erdian zelarik, Casadoren estatu-kolpearen berri jakin zuen.

      Telegrafoaren bitartez berri zehatzegirik ez zetorren arren, estatu kolpearen helburua Madrilek —Errepublikak, oro har—, bere burua laster errenditu zezan bidea erraztea zen. Bowers ez zen horren jakitun, Estatu Departamenduan ez zuten duda izpirik. Ordurako Ameriketako Estatu Batuen izenean Bullit izeneko funtzionario batek Francoren erregimena onesteko beharkizunak negoziatzen ziharduen. Martxoaz geroztik. Diktadurak gero ez ditu paper hutsezko beharkizunok inondik ere beteko.

      Behin Frantzian —gogoan ditu Bowersek martxokoak—, Donibane Lohizunera jo zuen, Enbaxada ixteko asmotan. Gerra hasi eta laster Estatu Batuek, beste estatu askok egin moduan, Enbaxada-Etxea haraxe aldatua baitzuten. Bada Enbaxada-Etxea itxita, Lapurditik Madrilera jo eta han bere gauzak batuko zituelakoan izan zen Bowers.

      Bere gauzak bildu, bai, ez zitzaion beste egitekorik geratzen Espainian Francok bat ere gogoko ez zuen hark. Ez zuen Madrilerakoa egin, ostera. Ez zioten utzi. Eta halaxe utziko du idatzirik My Mission to Spain —Nire zeregina Espainian—liburuan.

      Madril eta Washington elkarrekin polito konpontzen ari ziren. 1939ko apirilaren 2an Madrilgo Erregimen berriak Ameriketako Estatu Batuek enbaxadore izenda dezaten eskatu du. Hilaren 3an Francoren ordezkaria Estatu Batuetan, Mr. Cardenas, amerikarrekin bildu da, Washingtonen. Biharamunean Hull izeneko funtzionarioak elkarrizketari buruzko txosten ofiziala osatu du. Txosten hori txoriburu batek egina den, ala Francoren errepresioak hildakoei barre egin gurakoa den, gaitz da bereizten.

      «Elkarrizketa Mr. Cardenasek berak eskatua izan da. Hura jarduneko Charge d'Affaires of Spain dago, harik eta Francoren gobernu berriak bere enbaxadorea izendatu arte. Eskea, lehenengo eta behin, bere begirunea adierazteko egina izan dela dio. Polito ezagutzen izan dut hura nik, urte batzuk lehenago bere aberriaren enbaxadore egona baita. Ohartarazi egin nion gure Gerra Zibilean mugaldekoa zen nire sorterria edotariko izuen testigu izan zela eta begiko egiten zaizkidala horrelako egoeraren batean bizi izan den beste edozein herrietakoak eta, hala bada, Espainiako herriari begiratu, osoa eta bakarra den moduan begiratu izan diodala, bataren edo bestearen merituen edo meritu-ezen konturik egin barik. Orduan Mr. Cardenasek esan du badirela erdiuste eta okerkuntza batzuk, denbora igaro ahala argituz joango direnak. Uste hori nire egiten dudala esan nion; gogoan bizi-bizi ditudala gure Guda Zibilaren osteko berreraikuntzan izan ziren oztopoak. Gure Guda Zibilean elkarren aurka borrokan izanak ziren haiek, bakoitza alde bietako zeinetan egona zen ahazturik, eta alderdi bakoitzaren helburuak zilegiak zirela denek onarturik, ekinari batera ekin ziotela azpimarratu diot. Eta erantsi egin nion, gogo hori berori izango dutela, duda barik, herri horretan eta guk gure aldetik eginahalak egingo ditugula berreraikuntza ahalik eta bizkorren bidera dadin, Espainiako herri dohakabearen mesedetan; eta gura nukeela arrakasta izan dezaten bizkortasun horretan. Eta hark bere aldetik galde egin zidan, esateko, erabateko konfiantzaz, guk geuk nor gomendatzen dugun haren gobernuaren enbaxadore etor dadin. Nik, konfiantzari konfiantzaz erantzunez, enbaxadore etor dadin proposatzen dugun pertsonaren izena eman nion, eta baita haren nortasunaz eta izaeraz dugun txostena ere».

      Adostasuna bilatzen dute diplomazia biek; espainiarrenak eta amerikarrenak. Bitartean, faxisten gogoko jarduneko enbaxadore Matthews joan da Espainiara. Horrek artean enbaxadore ofizial dagoen Bowersi idatzi dio apirilaren 14an.

      «Burgosera egin dudan txangoa interesgarria izan da. Hiriburu txiki eta jendez gainezka dagoen hori ez da goi-agintaritza militarreko kuartelaren iruditik urrun. Uniformeak dira nagusi. Gehienak espainiarrak dira, noski, baina alemaniar eta italiar aholkulariak, militarrak nahiz zibilak, denean dira».

      «Gerratik bakerako bidea, beste zeingura lekutan ere berez zaila litzatekeena, are gaitzagoa izango da Espainian beste edozeinetan baino. Nahasmen itzela dago, eta kontrabandoa dago, eta burokraziak eragiten dituen atzerapenak eta eragozpenak astunak eta saihestezinak dira. Honek berdin balio du ekonomiaren alorrari buruz, zein finantza, gizarte edota politika alorrei buruzkoan, eta alde batetik normala ere bada, Espainia Nazionalista honen osagarriek dituzten ikuspuntu desberdinak gogoan hartuz gero behintzat. Lau edo bost soldadu-deialdi laster desmobilizatzekotan ei dira. Konfidentzialtasunez jakinarazi zaidanez, horretarako aginduak emanak dira, baina itxarotea erabaki da, ea bitartean Europan egoera argitu egiten den, eta maiatzaren 2ko errebista egin ondoren gauzatu ahal diren desmobilizaziook».

      «Oraindik atxiloketa batzuk gauzatzen badira ere, horiek kopuru txikietan egiten direla eta zigor txikiko presoak askatzen dihardutelako ustean nago. Aukera izan dut amerikar eta britainiar kazetariekin, ezkertiar kutsuaren ospea duten batzuk tarteko, hitz egiteko, eta horien iritzian Madril jausi zenetik hona hiru hil dituzte area honetan, eta ez hogei baino gehiago denean eta guztira».

      Halako mindurarik! Queen Mary dotoreko altueratik Bowersek lehorrean direnei begiratzen die ekaineko egun ederrean. Hantxe da Leizaola jauna.

      Leizaola, Agirre, baskoak! Pariserako bidean euskaldunek esker oneko halako omenaldia egin zioten, Baionan. Bihotza uzkurturik, gero ere Parisen horiekin bilduko zen, eta baita Errepublikako presidente Negrinekin ere.

      «Mundua ez da hemen amaituko».

      «Ez, ez da hemen amaituko».

      «Franco laster eroriko da!».

      «Laster, bai».

      Berba ederrak, hitz potoloak Queen Maryko tximiniak deiadar egiten du. Lehorrera begiratzen du. Agur!

      Hantxe dira, azken agurra egitera trenean berarekin etorriak, baskoen Justizia ministro Leizaola jauna ez ezik beste batzuk ere, ezin denen izenekin gogoratu. Queen Maryk nasatik askatzeko maniobrari ekin dio. Enbaxadore ohiak txostenak idazten hasteko tenorea du. Zenbat txosten, zenbat bidaia. Horiek ahazteko, tarteka kubiertara irtengo du eta, nork daki, Washingtonen Espainiako Enbaxadan izango diren funtzionario faxistetako batzuk hantxe ezagutuko ditu. Horiekin ere hitz batzuk izatea ez da denboraren galtzea izango, ez eta duintasunaren galtzea ere. Ezein gerrak ezingo du diplomazia galarazi, inoiz ez. Izan ere, diplomazia gerraren aurpegietako bat da.

      «Gerra, benetakoa, laster da hemen», idatziko du bere txostenean Bowersek, eta baita berehala ezabatu ere. Zehatzago idatzi nahi izango du.

      «"Bat —idatziko du—: Nahasmen handikoak izan ziren lehenengo egunen ostean, guztiz argi ikusi ahal izan zen moduan, guda, izatez, faxistek eta Ardatzeko indarrek Espainiako erakunde demokratikoen aurka sortua zen; Bi —jarraituko du—: Espainiako guda, izatez, Europan demokraziak desagerrarazteko eta Bigarren Mundu Gerratea hasteko plangintza zehatz eta biribildu baten hastapeneko urratsa zen; Hiru —hau idaztea bai mingarri—: Interbentzio Ezaren Batzordearen jarrera zuria lotsagarria izan zen, ze Alemania eta Italia etengabe ari izan ziren hara soldaduak, hegazkinak, tankeak, artilleria eta munizioak bidaltzen, Ituna sinaturik zutenen artean trafiko hori eragozteko ezer egin gabe, ez eta protesta modura ere; Lau: Alemaniak eta Italiak suntsiketarako eta terrorismorako bide berriak frogatu izan zituzten, Espainiako hiriak eta jendeak frogalekutzat hartuz; Ardatzeko indarren aldetik ustea zegoen Espainia estatu faxista bilakatuz gero hura Hego Amerikan sartzeko atetzat erabili ahal izango zela, eta erabili ere erabili egingo zela eta, Washingtoni jakinarazi nion, bada, Francoren prentsak ozen aldarrikatzen zuena zela Hego Amerika "askatu" egin behar zela, "Yankien esklabutzatik eta ateismotik"».

      Txostenak luzeago segituko du, zabala baita Ozeanoa, eta luzea han eman beharreko tartea.

      Lehorrean, Cherbourgeko portuan horra Leizaola eta besteak, Bowersi ahanzturaren itsasoan galduko zitzaizkionak. Ahaztu bai, edo nahastu, ze urte batzuk geroago, Nire zeregina Espainian liburua idazten duelarik, burura datorkio ekaineko hartan berari agur egiten hantxe izan zirela —idatzirik utzi zuen Claude G. Bowersek— Leizaola eta Ernest Hemingway, trenez berari agur egitera etorriak.

      «Leizaola eta Ernest Hemingway itsasontzira eroan ninduen trenean ziren. Horrelaxe amaitu ziren Espainian enbaxadore egin nituen sei urteak».

      Ekaineko horretan Ernest Hemingway ez dago Cherbourgeko portuan, Habanan baita. Baina berdin dio. Martxokoan egon bide zen. Nork daki. Bowersen oroigailua beste edonorena bezain ahula da. Dena dela, aipatu izanak balio du esateko, ba ze, idazleak iritzi sendoa duela; Espainiako gerra Bigarren Mundu Gerraren atarikoa izan ei da.

      Atarikoa edo zer izan den, Queen Mary ontziak laster jantziko du grisaren tristura bere azalera ikusgarrian. 1940az geroztik, Amerika eta Europa arteko bidean soldaduak txango bakoitzeko hamar milako moltsoetan eramango ditu. Ehizaki preziatuenetakoa Queen Mary hori berori izango dute III. Reicharen U-boat urpekontziek. Hortik haren kasko ederra grisez pintatu beharra.

      U-boat itsaspekoak, horra Hemingwayren eldarnio gaietako beste bat. Karibeko uretan izango dira laster, Bowersek iragarri moduan hortxe-hortxe hastekoa den gerran.

      Baina hori geroago izango zen. Tartean, oraindino burdinazal dotorekoa den Queen Maryren kulunka lasaian, Bowersek Francoren erregimena onesteko hiru beharkizunak ditu gogoan.

      «Espainian amerikarren interesekiko eragozpenik izango ez dela hitz emango du, zinez. Porrokatuak izan diren demokraten aurka ez errepresaliarik, ez heriotza zigorrik ez bestelako jazarpenik izango ez dela hitz emango du, zinez. Kartzelan diren errepublikazaleak aske utziko dituzte».

      Handik denbora batera galdetu beharko diote beharkizunok bete diren, ala zer. Adibide bat aipatzearren, Ernest Hemingwayren Madrilgo denboretako Antonio Ortega kapitain eusko-errepublikanoa «militarki matxinatua izan delako» akabatuko dute.

      «Antonio Ortega; Alacanteko hilerrian ehortzia, 1937ko uztailaren 15ean, askoren hobia den 19an, 9. lerroan, 11 zenbakidunean». Halaxe dio, hotz eta zehatz, haren ehorzketaren agiriak.

      Lekutan dira Matthewsen txosteneko hogei hildakoak, ez baita akabera hori izango zuen bakarra izan. Faxistakideen garaitzaren ostean Espainiara egingo duen bisitaldiaren ostean Cianok —Del Burgo eta beste nafar erreketeak Italiara ekarri zituen harexek— «preso diren miloi laurden gorriak garbitu beharra d(el)a —dio— Espainia berriaren buruhausteko bat». Lortu egingo dute, hala edo nola, buruhaustea konpontzea. Fusilamenduz erori ez ziren gorpuak kartzelak eragingo ditu, edo Erregimenaren faraoi-lanetan erabiliko dira. Erregimena, gorpuak ehortzi ahala, gorrien buruhaustea bere gainetik kenduz joango da.

Juan Duñabeitia eta Jesus Galindez

1937-1939 / Bordele

«Hamaika bider madarikatua den gerra», 1936an hasi zenari halaxe irizten diote Bordelen Jose Antonio Agirreri hurrengo urteko urriaren 21ean zuzendurik doan eskutitza sinatzen duten bost bapore-patroiek. Eskutitz horren bidez bost patroiok —tartean Mundakako Aintzatasuna baporekoa delarik—, gerra hasi zenetik bizi behar izan dituztenak azaldu nahi dizkiote Lehendakariari.

      Gerra madarikatu eta hurrengo lerroan «Euskal Herriaren etsaiek eragin diguten gerra —hamaika bider madarikatua— hasi zenetik» euren arrantzale bizimoduan bizi behar izan dituzten perilak aipatzen dituzte, labur.

      «Guk arrantzan jardun izan dugu, arerioen ontziek egiten izan dituzten pirata-ekintzen arrisku eta guzti —diote—, gogoan izan bestela 1936ko udagoienean haiek gure lau ontzi harrapatu zituztela, eta berrogeita hamabi gizon eroan zituztela».

      Eskutitzean aipatua den hori gerraren hastapenetan izan zen. Gero, gerraren harietako baten kontaera dakar eskutitzak. Iheslariena.

      «Behin Bermeo ebakuatu ostean, Bilbon ere hantxe segitu genuen guk gure zereginean, arrantzale —patroiek ez dute zakuen garraioan ibiltzen zirelakoa aipatzen—, horretara herriaren premiei erantzuteko behar zen zerbitzua eginez, eta gero ontzi traidore batzuk izan baziren ere behean sinatzen dugunonak beti izan zaizkio fidel Gobernuari, eta halaxe izaten segitzen dute».

      «Bilbo jausi ostean hogeita hamarren bat ontzik Santanderra jo genuelarik, ontzioi hango portuan lan egitea eragotzi zitzaien, kalte handiekin eragotzi ere, ze, jan gura izanez gero jana ordaindu behar izaten genuen, eta modurik ez guk dirua eskuratzeko. Gure egoeraren berri Santanderko geure agintariei emanda, horiek ez dute guri ezertan laguntzerik izan. Abuztuko lehenengoetan Industria kontseilari Santiago Aznar jauna eta horren mendeko Arrantza Saileko zuzendari nagusi Tomas Garcia jauna Euzkadiko arrantzontzietako marinelengana etorri ziren, eta kontseilariak hantxe esan zuen ontzi denak Frantziara joanaraztekoak zirela, han aterpeturiko euskoentzat arrantzan egiteko helburuaz, eta behin Frantzian besoak zabalik hartuko gintuztela, eta han kooperatibak eta jantokiak eta lonjak izango genituela, eta ez genuela ezeren faltarik izango; halaxe agindu zigun, baina ailegatu eta hara ustekabekoa, agindutako ezer ez da bete».

      «Arroxelako portura jo genuen, haraxe egiteko agindu zitzaigun-eta; baina hitz eman zitzaigunaren kontrara, ez zen gure kargu egingo zitekeen inor agertu; hor izan ginen bost egunetan, ogia izan zen eman zitzaigun jateko bakarra. Hori ikusirik, Euzkadiko ontzietako patroi denak batzartu ginen, eta Bordelera edo Baionara jotzea erabaki, gure Gobernuak ordezkaritza duen lekuak horiexek dira-eta».

      «Behin portu honetara ailegatuta —Bordelen idatzia da eskutitza— Espainiako Kontsulak hartu gaitu hamabost egunez; denbora hori igaro ostean gure mantenuaren ardura Euzkadiko Arrantza Zuzendaritzak hartu izan du. Hil honetako 17an jakinarazi izan zaigun legez, 22tik aurrera ontzi bakoitzeko sei tripulantek bakarrik hartuko dute subsidioa».

      «Agindu berriak marinelen artean egundoko ezinegona eragin du, eta ez dugu honela segitzerik, ze ontziotan diren marinelak txikitatik erroldan sartuta dagoz; hala da ze, seirentzat ematen den subsidioa hamabiren artean banatuko da eta horrek ez du denen mantenurako emango, azken batean subsidioa bera huskeria da eta. Hala da ze, gosez hiltzera kontatuta gagozenez gero, Berorrengana jotzen dugu, gainera etorri zaigun egoera larri hau konponduko duelakoan, eta bestela, ontzietatik irtenda, bizimodua norberak ondoen deritzon bidetik topatzeko askatasuna emango digulakoan, gosez behintzat hil ez gaitezen».

      Sinatzaileek —Ibaizabal ontziko Pablo Lauzirika, Irrintziko Gervasio Bilbao, Itxaro-Izaroko Jon, Aintzatasunako Galo Arenaza eta Arballuko Esteban Fernandez— motz amaitzen dute eskutitza, Lehendakariari denborarik ostu nahi ez diotela esanez eta hark egoera bizkor konponduko diotelakoan direla gehituz, horiek esan ostean hortxe agurtzen baitute hura.

      Eskutitza ez zen Lehendakariaren begietara iritsiko. Haatik, marineletako batzuek, eurek aukeran eskaini dituzten bide bietatik bigarrenera joko dute. Gehienak Landetako pinudietan arbolak botatzeko lanean hasiko dira. Bestela, gobernuak berak arrantzaleek proposatu ez dioten hirugarren batera joko du; gudari erbesteratuei eta beste aterpetuei laguntzeko Euzko-Anaitasuna izeneko erakundea sortuko du. Horren zeregin nagusia aterpetxeak sortzea izango da, aterpetuei zer jan eta non lo egin emateko ez ezik lanbideren baten irakasteko ere.

      Euzko-Anaitasunako arduradunak 1938ko Gabon garaian sinatuko duen txostenak ezer gabeko marinel haien eta beste erbesteratuen berri ematen digu. Txostenak dioenez, herrikide batzuk tamalez eskean dabiltza, hori laidoa eusko jatorrentzat, eta etxeetan etxeko-andre eta guzti bilduak direnen artean berriz, hotzetarako arropak edo oinetakoak edo galtzerdiak edo antzekoak aipatzea horien oinazea areagotzea da. Ezinbesteko da horientzat aterpetxeak sortzea. Eta sortu ere sortu egingo dira.

      Txostenean zehatz-mehatz azaltzen dira 1938ko Gabonetan zabalik diren aterpetxeak, horietan bilduak direnen izenak, egunero jaten ematen zaiena, horrek dakartzan kostuak eta beste xehetasun asko, hala nola, Txiki izeneko artistaren bidez eskulanak egiten ikasten dihardutela, eta horri esker etxeotan ikusten diren hautsontziak-eta, aberri airekoak, aterpetuek eginak direla.

      Tamalez, dio txostenak, eusko denak ez dira aterpetxeetara bildu, ezta nahi ere. Eta horretara behartzea komeniko ote litzatekeen galdetzen du txostengileak. Bada, uste izatekoa da Juan Fructuoso Duñabeitia de la Mota azken horien artekoa dela.

      Juan Duñabeitia Landetan pinuak ebaten izan zela, diost haren loba Beti Duñabeitiak.

      —Gure osaba Bordele aldean ibili zen, pinuak botatzen —diost, baina ez daki beste zehaztasunik.

      Bada, bai, zuzen dio lobak. Juan Duñabeitiak beste askok bezala egin behar du, nahiz eta hortxe izan portua, hortxe itsasontziak, hortxe aukera. Muzin egiten dio berak urrunago ihes egiteari, eta muzin, era berean, aterpetxeren batean kasik preso egoteari —ez da ageri Juan Duñabeitiaren izena Landetako aterpetxeetako zerrendetan—. Horretarako marinelegia da Sinbad, libreegia. Itxaron egingo du, berriz, libertate hori bere kabuz erabili ahal izango duen arte. Hori noiz izango den-eta, hurrengo urtean izango da, etxeko gerra erabat galdu ostean Europan beste bat hasirik denean. Baina orduan denek egin beharko dute ihes.

      Lehorrean eta aterpeturik bizitzeko Sinbad ezizenekoa marinelegia den moduan, kaiolaturik bizitzeko Jesus Galindez txoriegia da. Bartzelona jaustean, hots, Iparraldeko Frontea jausi zenetik urte erdi igaro denean, Pirinio mendiez beste aldera egin du Jesusek, 1939ko otsailaren 10ean, eta aspaldion Akitania aldean dabil, ogia ahal duen moduan irabaziz.

      Orain bizi duen nolabaiteko askatasuna iristea ez zaio erraza izan Jesus Galindezi. Gerrako kasik hiru urteetan ikasi dituen trikimailuak erabili behar izan ditu, etengabean, muga zeharkatu duenez geroztik.

      Frantzia ustez librean egin zuen lehenengo egunean soldadu frantziarrek Bourg-Madame preso-zelaira eroan zuten. Ofizialaren izar, domina eta guzti. Han, aterpetuak talde bitan banatu gura izan dituzte, eta Galindez ofizialari agindu diote armada porrokatu hartako gizonak multzo bitan banatzeko aginduak ematea. Zeregin samina, Galindezena. Espainiara itzultzeko prest direnak "Franco" dioen afixaren inguruan bilarazi ditu; Frantzian geratu behar dutenak "Negrin" dioen afixara hurbil daitezen agindu du. Gero hantxe geratu da, gaua etorri arte.

      Ustez librea zen Frantzia hartako lehenengo gauean Jesus nekatuak preso-zelaiko guardia-lekuak miatzera joan da, senak halaxe aginduta, badaezpadako bat baletor ere. Eta horra ustekabekoa.

      —Euskalduna zera zu? —frantses soldadu batek galde egin dio euskaraz.

      Ikurrina igarri dio.

      Soldadu hark herrira lagunduko dio, han ogia eta ardoa erostera, baina preso segitzen duela.

      Biharamuneko egunsentian askatasunaren zaldien irrintzia adituko zuen ibaiaz beste aldetik deika. Uretan sartu eta beste aldera egin zuen, hotz-bafadetan.

      Handik gertuan pasaportea eta paperak dituzten aterpetuen hotel bat bada eta, haraxe egin du iheslariak. Baina bakerik ez. Frantziako Armadak hotela inguratu du eta azken gaua hotzak hiltzen kanpoan eman duen gizonak hango sutondoan ahalik eta luzaroen egotea erabaki du. Ofizialaren izarrak kendu eta ikurrina hortxe utzi du, paparrean, eta begira geratu da.

      Zorioneko izan zen Jesus Galindez euskotarra otsaileko gau latz hartan. Beste aterpetu denak eroan eta bera han utzi zuten, frantsesek. Haien buru egiten zuen ofizialak militar erara agurtu zuen. Ikurrineko gurutze gainjarriek britainiar bandera begitandu zaie. Handik astebetera berdin gertatu zitzaion Perpinyan, Errepublikaren Kontsulatuko ateetan.

      Bitartean, Pirinioak zeharkatu osteko egunetan errepublikazale asko, euron artean 142. Brigadakoak —Basco-Pirenaica hartakoak—, Gürs-eko preso-zelaira eroan dituzte. Haatik, hegaldi luzeak egina den txoriak leku horretarako bidea saihestea erdietsi du. Hala ere, Vernet-les-Bains herriko urberoagan sartuko zuten, haraxe eroan baitzituzten Errepublikaren Armadako Lege-Zerbitzuetan izaniko gehienak. Ez zuen luzaz iraun, ostera. Hor segitzeko berarena baino graduazioa handiagoa behar zen.

      Hala bada, 1939ko urrian Jesus Galindez bizimodua bere kabuz irabazten dabil, Juan Duñabeitia legez.

      «Kolpea hartu ostean pittin bat suspertu nintzenean nire buruari esan nion —kontatuko du geroago Galindezek—, «ze arraio, honezkero akabo duk gerra, herri honetan abokatuek dirutzak irabazten dituzte; jagi hadi, eta ekiok. Ekin egin nion, jakina, eta sega eman zidaten, eta segan egin nuen, edo segalariaren itxura egin nuen; eta igeltsero lan egin nuen, eta altzariak etxerik etxe banatzen; zeregin osasuntsuak denak ere denak, harik eta egun batean abokatua nintzela eta frantsesez nekiela, eta takigrafia eta historia pixka bat ere banekiela jakin zuten arte; jendarmeen sarjentu baten idazkari izendatu ninduten».

      Tamalez, Espainiako Gerra Zibila munduaren neurriko beste baten ataria izan behar zuela esaten izan dutenek zuzen egon dira. Europan ere gerraren espoletak detonagailuan jo du-eta, itxurazko bakea lehertu egin da Alemania Polonian sartu eta Ingalaterrak eta Frantziak hari gerra aldarrikatu diotenean. Europa sagu-zuloa bilakatuz doa. Galindezek Landetara egin du, hantxe bada ihesbidea: Bordeleko portua. Zulotik ihes egiteko tenorea da.

      Oraintsu arte hortxe izan dira Euzkaditik ihes egindako arrantzontziak, loturik, marinelak bitartean aterpetxeetan izan direlarik. Bitoriano Ormaetxea, esate baterako, Solferinokoan izan da, hirurogeita hiru urte igarota oraindino gogoan izango duen moduan. Orain berriz, joanak dira baporeak eta gizonak, eta gaitzerdi. Etxera itzuli dira Aintzatasuna eta beste hogeitaka halakoak, Bitoriano Ormaetxea Ibinarriagaren legezko arrantzaleekin. Azken batean horiek denak gerran parte hartu gabekoak dira, eta itxura batean ez dute errepresalia handien beldur zertan izan. Gainera, behin Frantzian gerra hasi eta gero ez zuketen Bordele inguruetan geratzerik izango, arrantzale gaixoek. Nahi izanda ere ez.

      Bigarren Mundu Gerra izango den horretako lehenengo egun larri horietan Bordeleko portuan da Juan Duñabeitia ere, jauzia egiteko prest. Amerika du amets, Jesus Galindezek legez. Eta egin ere haraxe egingo dute, itsasoz. Denbora batez gerra galdu bat lepoan hartuta bizi izan ostean orain beste bat goitik behera etorri zaien une kritikoan Mexikora egingo du Duñabeitiak eta Dominikar Errepublikara Galindezek. Itsasoa bitan banatuko zaie.

      Bestela, aterpetuak hartzeko gertuen agertu diren herriak horiexek biak izateaz gainera, eusko abokatuari Madrilgo denboretatik datorkio Santo Domingora egiteko proposamena. Bada, Errepublikaren laguntzaren zain izan barik, aitak Hendaiako lagun baten bidez helarazi dion diruarekin, haraxe egingo du.

      «Hamaika bider madarikaturiko gerra» haren ostean Bitoriano Ormaetxea, Juan Duñabeitia eta Jesus Galindezen bizitzetako hariak leku eta denbora jakin batean gurutzatu izan dira. Haatik, Galindezen izenak gure belarrietan durundi egiten segitzen duen artean, Juan Duñabeitiaren izena Ernest Hemingwayri buruzko biografietan tarteka agertzen denetarikoa da, eta Bitorianorena, berriz, 1939ko hartakoaz geroztik Mundakan bizi den arrantzale erretiratu baten izen kasik anonimoa da.

      Mundakara itzultzean hantxe dute portu Aintzatasunako gizonek, hantxe herria eta herritarrak. Ez ostera 1937an han ziren denak. Herrian geratu zirenei orain etorri direnak gehitu, eta ezin kontua biribildu. Beste herri denetan legez, ihes egindako duñabeitiak eta galindezak falta dira, eta hildakoak ere falta dira. Horien artean faxistek gupidagabe fusilatu dituztenak dira, hala nola herriko alkate jeltzalea, Alejandro Mallona Iza.

      Alejandro Mallona, 1937ko irailaren 4an fusilatua, bortxarik erabili gabe 1931n Gernikan Euzkadiko Errepublika aldarrikatu gura izan zutenen alkateen artekoa izan zen, eta eusko udalerrien batzarrean Bizkaiaren lau ordezkarietakoa ere. Lehenengo ekintza horregatik alkatetzatik Espainiako Gobernuak bazterrarazia, 36an berriro alkate hautatu zuten. Gerra hasi zenean herriko faxista bati baino gehiagori errepresioaren atzaparretatik ihes egiten lagundua, ez zizkioten ideiak barkatu.

      Mallona jaunarena legezko kalbarioen kontaerak isilpean aipatuko dira gerran porrokatuak izan direnen artean, ahoz aho. Jesus Galindez, Juan Duñabeitia edo Andres Untzainen legezko iheslariek ere horien berri izango dute, eta faxismoa hor den artean etxera itzuli ezina ziurtasun minberatua egingo zaienez, gerra etorri berrian zer egin ahal izango duten eta horixe egiteko prest izango dira.

      Herrira itzuli direnek, berriz, gerra horrek bakea ekarriko ote duen biziko dira, eguneroko bizimodua egunerokotasunaren hariez josiz. Horrela, Bitoriano Ormaetxea ezkondu egingo da, norekin-eta Aintzatasuna haren marinelen izenean eskutitza sinatu zuen Galo Arenazaren etxeko batekin; haren anaia Juanen alaba Juana Arenaza Tribisarrosperekin. Horien aitaita, Indalexio Tribisarrospe sonatua, lehenago hilko da; 1940ko uztailaren 28an, hain zuzen.

      Heriotzaren egun hori baino ia urtebete lehenago Bordeleko portuan satartetik ihes egin guran Ameriketara abiatu direnen artean, luzaroan eta herri-minez Buenos Airesen, Caracasen edo Habanan biziko diren erbesteratu eta iheslari horien giroetan, Indalexio Tribisarrospe legenda bilakatuko da. Alabaina, hori Indalexio hil eta urte batzuetara izango da.

      Herri-minari igurtziak egiteko balioko duen legenda hori iheslarien arteko ipuinlari eta idazle jaioek sortuko dute. Baina orain Bordeleko portuan eta une batez patu bera bizi izan duten hiru gizonak ditugu gogoan; Juan Duñabeitia; Jesus Galindez; Bitoriano Ormaetxea. Agi denez, ez dute elkarren bizimoduen gurutzaketa horren berri izan, ezta izango ere. Baina leku eta denbora jakin batean tragedia bakarraren hiru alderdi ezberdin izan dira, hiruretako edozein beste bietako edozein bezain tragikoa. Tarte hori igarota itsasoan barna joan dira, zein bere bidetik hirurak.

      Bordelen berton 1553an jaio zen Pierre de Lancrek, ustezko sorginen ehiztari sutsuak, idatzi zuenez, «itsasoa biderik gabeko bidea da». Bakoitzak berea —bidea— egin zuten Jesusek, Juanek eta Bitorianok.

1940-1944

M. Sotaren gutuna M. Irujori

1940ko abuztuaren 20an

New Yorketik Londresera

Delegation of the Basque Government

60 E. 54th ST., New York

Mr. Manuel de Irujo

London - England

Cart n.3

      Agurtu egiten zaio berorri, Presidente jaun eta Antso Jakitunaren Testamentuaren Albazea: abuztuaren 13ko berorren eskutitza hartu izanaren adierazpena egiten diot; delako hori irakurri, hausnartu eta barneratu egiten dut, eta kablez hartu nituen instrukzioekin bat, ez-ikusia egiten dut, Luis Ortuzarri buruz berorrek esaten duenaz. Alabaina, «egoera nahasi» horren kontuak ez nau konbentzitzen; argi biezat, eta ezer zehatzik egonez gero, jakinarazi biezat berorrek, zeren eta honelakoak zigortu beharra baitaukagu, gure esku dagoen adinean behintzat. Nire 2. eta 3. eskutitzak hartu dituelakoan nago.

      Intxaustik eta biok Leizaolarekin komunikazio etengabean segitzen dugu-eta, ezin gure egonarritik irten, ikusirik, hala berorrek nola Aldasorok ere, biek, dirua hainbat azkarren Buenos Airesen ipintzeko esaten diguzuen aldi berean, hark Marseillatik irteteko bat ere beldurrik ez dutela dioskula. Bere azken kablean, hango portuan dagoen belaontzi amerikar bat erostea proposatu digu, delako horretan itsasoa zeharkatu ahal izango dutelakoan baitira. Gaia tentuz aztertu ostean, beharbada erosi egingo dute Intxausti eta Marinoren artean. Eta kostalde hauetara Mayflower hartan aterpe bila aitzindari europar haiek nola, agian halaxe etorriko dira hona beste puritano batzuk White Sandow delakoan, horixe baita ontziaren izena.

      Hona, bide denetatik datorkigun albistea da Lehendakaria ondo dagoela dioena. Haren zoriaz interesa erakutsiz, Mrs. Hemingwayk (idazlearen emazteak), Kubako baskoen eskariz, Mrs. Roosevelti idatzi zion. Mrs. Rooseveltek erantzun egin dio, Lehendakaria ondo dagoela, bai, baina non dagoen ezin esan diezaiokeela esanez. Berorrek ikusten duen moduan, White Housen ere gure gizonaz arduratzen dira, eta horrek ahalbidetu egingo du hura herrialde hauetan erraz sartzea, horretarako aukera dagoenean.

      Egun batzuk berton igaroz, gurekin izan dugu berorren lagun Bosch koronela, gureganako jarrera ezin hobea duena. Sarritan izan naiz harekin eta haren emaztearekin; honek, koronelak dioenez, beltz-odol tanta batzuk ditu; nire ustean beltz-odol erreka oso bat badu baina, horrek ez dio eragozten neska ona eta sinpatikoa izatea, kriollo edertasun burrunbarikoa izatea eragozten ez dion legez. Boschek gure gauzez sentitzen duen maitasuna, harexen bidez igartzen zaio, mulatak debozioz hitz egiten baitu Eujcadiz. Castillo jeneralak mundu honetara ekarri zituen 26 kreaturetako bat da eta, ikusten den legez, maitasun batailetan estratega handia dugu hura. Jenerala Trujilloren ahaidea denez, honezkero Bosch Dominikar Armadako ofiziala da, Haitiko mugaldea zaintzen dihardu eta Aterpetuei buruzko Gaietarako Batzordeko kide dugu; horrek denak aukera ematen dio auto ofizialean paseatzeko, tomateak hazteko negozioan jarduteko modua ematen dion etxaldearen jabe izateko eta 10eko eta dolar gehiagoko billeteei aurrez aurre begiratzeko. Espainian Franco generalisimoaren etsaia da eta, berriz, itsasoaz alde honetan Trujillo generalisimo eta bera min-minak dira. Eta hau dena brageta kolpe bati esker. Jainkoak gizona buztin eskukada batez egin zuenetz, zalantzarik ez; orain potinak egiten diren bezala.

      Lehengo gauean, Asensio jeneralarekin afaldu beharra izan nuen, zoritxarrez. Eta zoritxarrez diot, zeren eta aurrean jesarri zitzaidanetik hara, ez baitzuen besterik egin, mundu guztiaz txarto esan eta baskoa den edozeri dion herra erakutsi baino. Berorrek jakintzat eman ahal izango duenez, ni neu ere ez nintzen isilik egon. Eta hau gure aldera erakartzeko zeregina hartu nahi du berorrek? Nazka digute, arrazaz, eta horrekin ez dago ezer egiterik.

      Txekiarrekin harremanetan nago, benetan garrantzizkoa den erakunde baten sartzeko helburuz. Horretan, ingelesak, herbeheretarrak, poloniarrak eta beste daude. Egiten denaren jakitun izango dut berori.

      Lehengo batean, hemen garrantzizko kargua duen pertsona frantses batek deitu zidan. Berorren anaia Eusebiok Santo Domingoko frantses ministroarekin izan zuenaz txostena idazteko eskatu zidan, bere gobernuari helarazteko gero, zeren eta pertsona horren ustetan ministroak zigorra merezi baitu. Halaber, eskaria egin zidan, beste txosten bat osatzeko, haren herrikideek baskoei, Frantziaren alde egin zituzten lan denak egin eta gero, eman dieten pagu desleialari buruz. Eta jakin banekienez gerra denboran ni hemengo frantses zerbitzuekin harremanean egona naizena, zera esan zidan: «Adierazi egin behar diot berorri, nik uste, gure Gobernuaren aldetik (Petainen gobernuaren aldetik) gerrari buruzkoan ditugun aginduak hurrengoak direla: itxurak egin, Ingalaterraren kontra garelakoan, baina ahal dugunik eta gehiena eginez gerran garaile Ingalaterra izan dadin». Benetan interesgarria, ezta?

      Ordezkari denei idatzi diet, gure jendea Frantziatik atera ahal izateko behar dugun dirua biltzen has daitezen. Hemen, hasiak gara dagoeneko.

      Bisitan etorri zaizkit Monte Gurugu, lehengo Artea-Mendi, ontziko kapitaina eta ofizialak. Honelakorik gertatu zaidan lehenengoa da. Guztiz esanguratsua da. Denak abertzaleak, denak anglofilo amorratuak. Francori gerran Axisaren aldean sartzea otuz gero, zuek ez ahaztu Bilboko matrikula duten ontzi denetako ofizialak eta marinelak Ingalaterraren erabat alde direla. Halako batean beharrezko baledi, ontziak Ingalaterraren zerbitzura jar litezke erraz-erraz. Ez ezazue ahaztu. Nire ustean, gai honi arduraz ekin beharko genioke.

      Goraintziak eta besarkadak,

Manu

Hemingwaytarrak eta euskaldunak

1942ko maiatza / Habana

Habanan diren ederren artean ederrenetakoa, Martha Gellhornek bota zion Finca Vigía hari begia, 1939an. Hirugarren emazte izango zuenak hari begia bota eta berak 1940aren azken aldera erosi, Finca Vigía etxean bizi denez geroztik Ernest Hemingway bizizaleak hortxe bideratu ahal ditu beste inon gauzatzerik izan ez dituen zaletasunak. Horien artean dago joko-oilarrak hazi eta heztea ez ezik, zakurrak eta katuak batu, hazi, elikatu, maitatu, laztandu eta, herioren hotzean, lur ematea ere. Azken horretarako kanposantua atondu du, Finca Vigíako sarrera nagusiko harmailetara iritsi orduko ezkerretara. Hortxe da, besteak beste, idazlearen historia txikira igaroa den Friendless katua, lurrarekin aspaldi bat eginik honezkero.

      Friendless historiako orrialdeetara zeren kariaz igaroa den argitu aurretik, haren jabeak Finca Vigía erosi baino urtebete aurrerago jo behar da, 1941era. 1941 horretako abenduaren 7an letra larriz idatzi izaten den Historiaren atal nagusi bat hasi delarik, horrexen barruan baitator beste historia xume hori.

      Jakina den legez, 1941eko abenduaren 7an Japoniarrek airez eraso zuten Pearl Harbor gainera, aldez aurretiko abisurik gabe. Berehala izango dituen ondorioak gogoan, egungo Historia liburuetan hamar lerro ematen zaio Pearl Harborkoari.

      Ernest Hemingwayk gerraren hasiera eguna igarri ez igarri, hortxe-hortxe ibili bide izan da, Espainiako gerra amaitu zenez geroztik munduaren neurrikoa noiz hasiko bizi izan dela esan daiteke eta. Izan ere, hortxe da 1941eko ekainaren 11n PM aldizkarian argitaratu duena.

      «Japoniari borrokan egiten badiogu —idatzi du aipatu artikuluan—, horretarako aitzakia Japoniak Filipinei Herbehereetako Mendebal Indiei edo Britainiar Malaysiari eraso egin diotelako izango da».

      Japoniaren erasoaldiaren lekua ozta-ozta igarri ez duen gizonak, hala ere, 1941eko udagoiena baketan-edo eman gura izan du. Hala bada, gero hain garrantzi handiko izango zaion lekuan izan da, Martharekin. Sun Valleyn izan dira, Union Pacific Railroadek gonbidaturik. Gonbidapena euren irudiek hango inguruen turismo-balioen propaganda egin dezaten etorri zaie 1940ko azaroaren 20az geroztik senar-emazteak direnei.

      Bada, irailaz geroztik senarrarekin Sun Valleyn, urrian The Heart of Another —Beste inoren bihotza— narrazio bilduma argitaratu du Martha Gellhornek, izen horrexekin sinaturik, hain zuzen. Ernest Hemingwayk liburuko azalean Martha Hemingway izena ikusi nahiago izan zukeela eta, haserre ei dabil. Haserrearen motiboa ez dago, beharbada, liburuaren azalean, mamian baino. Horren eztabaidarako-edo, horra hor, liburuko ipuinen artean, Night Before Easter —Pazko aurreko gaua— izenekoa.

      Chicagoko gizonak bere urtegunak zirela iragarri zuen.

      —¿Qué? —esan zuen nire alboan jesarritako gizonak—. ¿Qué dice?

      —Su santo —esan nuen—. Beraren santuaren eguna.

      Ez nago ziur horrek espainolez zer esan nahi duen, urtebetetze eguna den ala zerikusiren bat ote duen norberaren bataio-izenarekin eta izen hori jartzeko tenorean gogoan izan duten santuaren izenarekin, eta hortixe santuarena; haren urtegunak edo santu-eguna zen, bada.

      —Hogeita hemeretzi —esan zuen Chicagoko gizonak, eta irri egin zuen.

      —Zorionak —esan zuen taxizaleak—. Goazen edatera.

      Basoak altxatu genituen. Whiski-eta-soda edaten ari ginen gu denok, Felix izan ezik, hura Coca-Cola edaten ari baitzen, biharamun gauean frontoian partidua izango zuela-eta. Garbi igarri zuen gu denok gau luze baten lehenengoetan ginela eta beraz bere buruaren ardura hartzen hasia zen.

      Lehenago sekula ikusi gabe nuen Basko batek, haren ile argia eta zoriontsu errugabearen irria alde batera utzita, Carusoren antz-antzekoa zenak, kantatzeari ekin zion, Carusoren pare. Ahots benetan hunkigarria zuen eta Patxik, pilota-otzarak zeramatzanak, Carusoren alboan jesarrita, bere aulkiari sakatuz harengana hurreratu eta harekin kantuan bat egin zuen. Taxizaleak zezenaren boza zuen eta Felixek, doinu denak eta hitzik gehienak zekizkien eta halako bozik ez zuen arren, kantatu egin zuen baita ere. Goizaldeko ordu biak orduantxe ziren eta, kaleetan lagun asko zebilen arren, kafea husten zihoan. Kantuak kanpoko jendea erakarri zuen, ostera, eta kafeak bere ateak hiru kaleetara zabalik dituenez jendetza polita batu zitzaigun.

      Martharen Night Before Easter —Pazko aurreko gaua— ipuinaren hasieran horra hor Chicagoko gizona. Ernest Hemingway da hori, hurrean. Ipuineko gizona idazlea bera bada, eta berrogei betetzeko urte bat falta badu, 1938ko urtean gara. Pilotarien giroko Habanan. Pilotarien giroko Habanan gara, ze hortxe da fikziozkoa ez den Ermua pilotaria, hortxe Carusoren moduan kantatzen duen pilotaria —Gillermo Amutxastegi, arean—, eta hortxe Patxi Ibarluzea pilotaria, Ernest Hemingwayren lagun mina. Hain mina ze, idazleak, handik sei urtera, First Poem to Mary in London —Lehenengo poema Maryri Londresen— delakoan sartuko baitu haren izena, beste lagunen batenarekin batera.

      Where are you Wolfie now? Where are you Paxtchi? Put her on the fucking course. Who gives a shit for those bastards (...) Then I am homesick for Paxtchi who took the armour from his cockpit so she would trim better in the sea and never dropped the drums of gas he sat on when we closed.

      Poema hori 1944koa da. Haatik, askoz lehenengotarik dira elkarren lagunak «Paxtchi» eta Ernest Hemingway, Martha Gellhornek bere ipuinean dioenarekin bat.

      Hark baskoak ezagutu, Chicagoko Rainbo Gardensen pilotan jokatzen zutenean ezagutu zituen, eta haiek sarri izaten ziren haren etxean, jateko baskoa prestatzen, ardoa edaten eta kantuan. Hari inoiz hitz egin gabe nengoen arren banekien lagun ona zena baskoekin, horiek jende miresgarria direlako, eta pilota maite zuelako, eta hura, edanda nahiz edan gabe egonda ere, beti umoretsu egoten zen, eta lotsaz.

      Chicagoko Rainbo Gardens frontoia, apusturik gabeko jokoa egiten zena, Thirties urrun haietan izan zen zabalik, eta hantxe ibili zen pilotari Gillermo Amutxastegi —bere memoria liburu Neuk izenekoan idatzirik utzi zuen moduan—, eta agian Patxi Ibarluzea ere bai, Chicagoko gizonaren gogokoa dena.

      Patxik eta Ernest Hemingwayk han elkar nondik nora ezagutu zuten igartzea ez da zaila. Hogeita hamarreko haietan artean gazte eta Euskal Herrian barna makinatxo bat ibilia, Chicagokoak ez zion frontoiaren deiari huts egingo. Hara joango zen, eta pilotariekin txunditu, eta ezinbestez haiekin hizketalditxo bat egitera joan, eta begiko suertatu Patxi. Felix Marthari bezala edo.

      Martharen horretara itzulita, narratzailearen ninietakoa da Felix. Hori haren hitzetan ageri da, garden, aratz, erakargarri, ipuinean aurrera egin ahala nabarmenagoa. Felix Areitio Ermua, 1915ean Ermuan jaioa eta hortixe ezizena, hortxe-hortxe hogeita hiru urte dituen gazte librea, hunkibera zaio. Bada, hogeita hamar urteko emakume Marthari berari pilotari gaztea begietan barrura bihotzeraino sartu bide zaio, narratzaileari legez.

      Ez nuen ezelango elkarrizketa saminetan sartu nahi; ez nuen iluntze on bat mozkortien arrunkeriez berba eginez galdu gura. Kantatu egin gura nuen, behin tonua harrapatuz gero behintzat, edo bestela Felixekin berba egin, ze ez da oso argia izango baina beti interesgarri zaizkidan gauzak esaten dizkit, eta gogoko zait horiek entzutea. Gainera Felixen aurpegiak hunkitu egiten nau eta atsegin osoa da hari berba egitea, haren irria ikustea.

      Horrezkero Night Before Easter narrazioak kontatzen duena —tituluak dioena gorabehera— ez da gaua, gaupasa baino. Eta gaupasak dakarren hunkiberatasun bafada gozoetan dantzan dabil Martharen bihotza, Felixen irribarreak konkistatu baino lehen euskaldunen himnoak bereganatu duen bihotz hori berori, bai.

      Orduan guk Basque himnoa kantatu genuen, izatez kantatzeko musika ederra dena eta hura entzutean, edo kantatzean ere berdin, errespetuzko begitartea paratzen duzu, berdin dio zein mozkorturik zauden. Artez gora egiten duen kantua da, sendoa, adore ematekoa eta tragikoa, eta eurek beti harrotasunez eta doluz kantatzen dutena. Hura entzuteak negar egiteko gogoa eragiten dizu eta ikarak gora egiten dizu eta lepoa makurrarazten dizu eta hortxe ikusten ahal duzu erraz gainera horrelako kanturik asmatu duen jendeak eta horren ederto kantatzen duenak zein maite duen bere herria.

      Horrelaxe segitzen du ipuinak. Eta ikusten da; maite dute sorterria pilotariek, ziur, baina orain Night Before Easter ipuinean Walter Thomasen —horra Chicagoko gizonaren izena— horrexen urtegunetako jaia da, eta goiari eutsi behar zaio, gautxoriek kantuan segitu behar dute, edo kabareten batera joan eta dantzan egin han. Eta euskaldunen himnoaren ostean —Habanako gau aroan Gernikako Arbola kantatu ote dute, ala Agur Jaunak, ala biak?— eta Felixen begiradaz ez ezik haren besarkadaz ere gozatu guran, Marthak, eguna ospatzeari ekin aurretik ikusi duten partida bikaina oraindino gogoan duelarik, pilotariarekin dantzan egin nahi du.

      Nahigabean ere Felixen gorputz malguaren irudia datorkio ipuineko emakume narratzaile-protagonistari. Ipuineko Chicagoko gizona, ostera, saminez dago.

      Orain berak hogeita hemeretzi ditu eta baskoei begiratuz badaki horiek bera baino zuhurragoak direna, eta hobeak direna ere badaki, nahiz eta orain atzean utzirik dituzten herri txikietan jaioak izan, eta nahiz eta bizia pilotan eginez eman eta egunkari kubatarrak besterik irakurri ez eta bizitzeko ahaleginik egin gabe bizi horiek.

      Bizitzeko bestelako ahaleginik behar ez dutenen artean da Felix.

      Felixek mahaiaz beste aldetik dei egin zion Carusoren antza zuen besteari. «Angel», esan zion, «kantaik Beltz denek kafea edaten dute».

      Baina hori tamala, ezin duela, ipuineko Angelek etxera joan behar duela dio. Ipuinaren narratzaileak galde egin behar dio:

      —Zergatik?

      —Amaginarrebak zarata egingo didalako.

      —Hirurak dira-eta, honezkero berdin ziok —dio Felixek.

      —Egia diok —dio Angelek—, kanta dezagun.

      Narratzaileak Chicagoko gizonaren samina igartzen du. Baina gustura dago leku horretan; botila mahai gainean uzten dute, kantuan dihardute eta, oro har, lekuak Espainia ematen du, azken hau Chicagoko gizonaren arabera.

      —Zer egin zaio horri —galde egin zidan Felixek.

      —Ez nazazu utzi —esan nion—. Saminez dago, eta hitz egiteko gogoz, eta nik ez dut hitz egin nahi. Hala da ze, ez nazazu utzi, ezergatik ere.

      —Goazen kabareten batera eta egin dezagun dantzan —dio Patxik, denon artean beharbada zoriontsuenak.

      Eta kabaretera joan dira, eta hor dantzan diren neskak dolar bitan harrapatu ahal direla dio Chicagoko gizonak, eta Felixek «Why not?» —Zergatik ez?— erantzun du. Pilotariek dantzan egiten dute. Marthak ere egiten du. Patxirekin. Baina Felixekin nahi du. Felixek berriz beste mahai batean jesarrita barreka diren hiru laguni oihu egiten die:

      —Ole —aldarri egin zien—. Lagunei dirua dutenean baino ez diezue hitz egiten, ala?

      Hirurek barre egin zioten, eta keinu.

      —Bihar jokatu behar baduzu ez zenuke hobe lo apur bat egitea —Marthak.

      —Ez. Dantzan bai?

      Besteei etxera joan nahi ez duela eta dantzan egiteko eskatu dio horren gogoz dardaran den narratzaileari.

      Felixek dantzan egin, benetan dantza eginez gero zer litzatekeen beldur izango balitz moduan egiten du. Dena kontrolpean, menderaturik du eta, beraz, lasai hartzen zaitu eta horrezkero badakizu zer litzatekeen estuago bereganatuko bazintu. Mugimendua haren gorputzari atxikia da eta horrelaxe sentitzen duzu, haren besoek gerrialdea emeki inguratzen dizutenean. Baina bada han imajinatu ahal duzun mugimendu bat eta ikusi gura dudan zeretariko bat Felix da, horditurik eta aske, ardura ez dion emakume batekin dantzan ari denean. Felix ez da ezkondua eta gauez baino ez da emakumeekin ibiltzen, arin-arin, horiei dirua ordainduta zein dohainik, beharraren arabera, norekin egon den berriro sekula akordatuko ez zaiolarik.

      Martharen irudimenak hegan egiten du, horretarako da-eta idazlea aske.

      Horiek enera etortzen dira tenisean egitera pilota partida ez duten egunetan, eta guk Espainiako gerra dugu gure artean, gerraren akordua eta nondik norakoaren ulermena, eta horrek harekin lagun egiten nau. Nire posizioa bakana da eta haiek beren bizitzetan tartekaturiko halako fenomeno bat banintz moduan begiratzen naute, beste arau batzuk dituzte-eta.

      Beraz Felixek nirekin dantzan ari zen, dantza egiteak ardura ez balio moduan.

      Eta horrela ere beste gizon gehienekin baino hobea da; denbora guztian egiten du berba berak dakien moduan, melankoliatsuaren itxurak eginez, esanez niri zein bizimodu samina duen, beti kanpoan gauez, edanean, putekin eta bizimodu galduko beste batzuekin tratuetan, eta zein gogaiturik dagoen beti kabaretera joaten; eta denbora guztian ari zara ikusten guztiz mutil zoriontsua dela, bere lanerako talentu handia duena, eta oraindino bere askatasunaz eta bere diruaz gozatzeko bezain gaztea dela, eta gai dela gau osoa zutunik eman eta gero bereganatu ahal duen edozein emakumerekin lo egiteko.

      Gero Angelekin egin nuen dantzan, itsaso harrotuan aurrenetan ibili moduan.

      Mahaira itzuli ginenerako Walter Thomas joana.

      Lekuaren errespetagarritasunak Angeli beherakadatxoa eragiten dio. Kantuari ekin behar dio. Besteek bat egin dute.

      Bat-batean hor da Walter Thomas berriro. Besotik emakume trauskil bat dakar; «Bost dolarrean» diotso Patxiri. Narratzaileak besteek kantuan segi dezaten nahi du. Baina Thomasek ez du hura baketan uzten. Eta halaxe esaten dio: «Emakume idealaren parekoa zara». Beste emakumeak, larrua bost dolarretan jotzekoa duenak, ez du gizonaren besoa askatzen. Gauak aukeran utziko dion azkena da, nonbait.

      —Begira —esan zuen Felixek, barreka—, putak galde egin dit zer gertatzen den hemen. «Hori», galdetu dit, «nirekin dago, ala bestearekin dago?». «Zurekin, alu hori!», erantzun diot; horrezkero atxikirik du, seguru harrapatuta duela ziurtatzearren.

      Thomas zein mozkorturik dagoen oraintxe ohartu da narratzailea.

      Angelek amaginarrebaren aurpegia ikusi behar duela dion artean, hark French Casinora nahi duela dio. Felixek ordaindu egiten du.

      —Felixek beti berak ordaintzen zuela ematen zuen.

      Kanpora doaz. Narratzailearekin nahi du Chicagoko gizonak. Eta putak ostera harekin, han ez uzteko diotso narratzaileari gizonak.

      Angelek leun kantatzen du.

      Taxizaleak hortxe datozkio, taxirik behar dutenetz.

      Chicagoko gizonak Casinora nahi du, eta ez bera han uzteko, dio, berriro. Haatik, hor utzi dute gizona baskoek, zutunik, bera bakarrik, eta barre egiten diote kalean behera ekin eta batera.

      Narratzaileak bere etxea pintatzen dihardutela eta hotelean dagoela diotso irakurleari. Eta gero, hurrengoa kontatzen du:

      —Chicos, zer ordu da? —dio hoteleko ateetan Angelek.

      —Sei minutu seietarako —dio Felixek.

      —Gizona, mezatara joan behar diat —dio Angelek, presaka.

      —Mezatara? —nik.

      —Pazko mezatan kantatu behar dut.

      —Ohera joateko lar berandu duk —dio Felixek, zuhur—. Horrez gainera musika ederra zagok elizan.

      —Pues —dio basko lasaiak— joan zuek, ni etxera noak-eta.

      —Zergatik ba gizona? —dio Patxik—. Zertan utzi behar gaituk? Musika ederra egongo duk elizan.

      —Ez duk hori —dio besteak—. Hogeita sei urtean ez nauk mezatan izan.

      —Hator ba orduan —dio Felixek—. Minik ez dik emango. Ez hau beste ezer egiten behartuko.

      —Hator —dio Angelek—. Elkartasunagatik.

      —Okay —gizon baketsuak ingelesez—. All-i.

      —Eta zu? —Patxik.

      —Ez —diot—. Baina eskerrik asko dena dela, beste domekaren batean agertuko naiz Angel entzutera. Hurrengo Pazkoan beharbada. Lo apur baten premian nago.

      —Erokeria da —dio Patxik—. Txartoago sentitzea, besterik ez duzu lortuko.

      —Ez. Eskerrik asko eta gabon.

      —Salud —esan zuten—. Hasta pronto.

      Kalean behera joaten aditu nituen. Angel, zorion arduragabeko ahotsaz latinez kantatzen zihoan.

      Hortxe amaitu da Pazko aurreko gaua ipuin ederra. Ederra eta iradokorra, senarrak —Chicagoko gizonak?— autobiografiarako duen joera Martha emazteak ere baduela emanez gero behintzat. Eta baduela dirudi.

      Habanako bazterretan hitz egiten da, hitz egiten denez, «hankak lepoan hasten zaizkion emakumea» eta pilotariaren arteko balizko, edo ustezko, aferaz. Afera sinesten ez dutenek pisuzko arrazoi bat badute horrelakorik ez sinesteko.

      —Jo eta bertan seko utziko likek Ernest Hemingwayk —diote horiek.

      Lagun handiak dira, aldiz, pilotaria eta idazlea. Bada, azken hau Martha tematiak liburua "Hemingway" izenaz sinatu nahi ez izanak mindu ei du, ziur, haren mamiak barik.

      Martharen liburua kalean eta 1941eko udagoiena aurrera doala, abenduaren 3an senar-emazteek Sun Valley utzi dute, beribilez. Biharamunean Grand Canyonen —Arroila Handian— dira. Hortxe harrapatuko ditu Pearl Harborkoak. Hilaren 12an —edo 13an da?, hainbeste joan-etorri dira ze egunarekin ere ahaztu egiten dira—, Kubara datoz.

      Hara eta hona deslai moduan, Ernest Hemingwayk tarteka halako zirrara berezia sentitzen du. Xehetasunetan ez du igarri, baina bestelakoan berak iragarri bezalaxe izan da; Espainiako Gerra Munduko Gerraren atarikoa! Egun zehatza igartzen ez du jakin, ostera. Eta ez da izan japoniarren zeretan aditua ez delako. Iragan urtean Txina eta Japoniaren arteko gerraren lekuko izan dira bera eta emaztea, Martha. Handik bueltan Washingtonen izan ziren, adituen artean eta adituen pare.

      «Hegoaldera bidean —dio Bakerrek, Ekialdetik itzultzean egin zutena aipatuz—, Marthak and Ernestek Washingtonen egin zuten pausaldia, militarrei euren aurkikuntzen berri ematera. Colonel Charlie Sweenyk hartu eta Colonel John W. Thomason, Jr., harekin hitz egitera eroan zituen, Office of Naval Intelligence delakora, Constitution Avenuen. Thomason texar mutur-sendo bat zen, berrogeita zortzi urtekoa, Marine Corps delakoan hogei urte egindako beteranoa. Artista ere bazen, Jeb Stuarten biografoa baitzen, eta kontaezineko ipuin laburren sortzailea eta lan luzeagoen egilea ere, horietako marrazkiak askotan berak eginak zirela. Frantzian 1918an Zilarrezko Izarra eta Ausartaren Navy gurutzea irabazita izana, berehala izan zitzaion begiko Ernest; honek hari, ostera, «sentibera eta jatorra» iritzi zion. Militarrari gogoko egin zitzaizkion britainiarrek Singapurren zuten defentsa-moduei buruz Marthak zorrotz esan zituenak. Sweenyk eta Thomasonek, biak, etorkizunean japoniarrek Ozeano Barean izango zuten portaeraz jagitasunez eztabaidatu zuten. Ernest ez zetorren bat, baina ez zuen kontra egin. Iraganean Sweeny baliagarri izan zitzaion legez izan zekiokeen baliagarri Thomason etorkizunean.

      Ez dago zehazturik bilera hartan inork Pearl Harborkoa igarri-edo, susmatu-edo, egin ote zuen. Badirudi ostera Ozeano Barearen gertatzekoa zenaz Ernest ohartua zela, baina ez ziola militar hari kontra egin nahi. Erabilgarri izan dakizkiokeen militarren laguna izaten daki Ernest Hemingwayk. Bestela, ezer ez delakoan agertu dira Txinatik hara, ikusi berri dutenaren lekukotasuna ematera?

      Urte eskas bat lehenago militar adituekin bat ezin etorririk zen Ernest Hemingwayk zer-eta eguna igarri ez izana izan du damu Pearl Harborkoa jakin duenean. Bestela, New Yorken izan zatekeen azaroaren 26an. Egun horretan For Whom the Bell Tolls eleberriari urrezko domina eman zioten-eta, Limited Edition Club delakoan izandako arrakastagatik.

      Ez zen han izan, ostera. Mereziko zuen, gerra handi bitan izan delarik, gerra horiei nobela bana atera baitie; A Farewell to the Arms izan zen lehena, For Whom the Bell Tolls —Noren hil-kanpaiak ote— izan da bigarrena. Eta hona hirugarren gerra, hirugarren nobela egiteko aukera-aukeran. Horretarako gerrara joan behar baina. Nora, horra galdera.

      Europan eta Afrikan gerra aspaldi da hasia; orain, berriz, munduko bazterretaraino zabaldua da. Japoni gerra aldarrikatu diote Estatu Batuek, Erresuma Batuak, Australiak, Zeelanda Berriak, Herbehereek, Frantzia Libreak, Jugoslaviak, Hego Amerikako beste hainbat errepublikek. Azken horien artean da Kuba.

      Kubako Kongresuak, Pearl Harborkoa izan eta egun bira, abenduaren 9an, Japoni gerra aldarrikatzea ebatziko du. Horren kariaz, hiru mila unibertsitate-ikasle bildu dira Kapitolioaren aurrean. Gerran parte hartuko luketen indar armatuak eratzea eskatzen dute, eta horrekin batera bosgarren kolumnistak —horrelaxe, bai; Molak historiarako hitz egin zuen Madrilgo hura aipatu zuelarik—, horiek erbestera egoztea edota preso-eremuetan sartzea galdatzen dute.

      Ostera, agintariek, lasai egoteko eskatu dute. Soldaduei eta guardia ruralei Kuban barrena kanpotarren jabetzakoak jagon ditzaten agindu zaie. Britainiar Inperiokoak direnei izan ezik, europarrei Kuban sartzea debekatu egin zaie. Erabaki hori Espainiatik eta Portugaldik tropelean iristen ari izan direnen jarioa eteteari buruz hartu da. Azkenik, abenduaren 11n Batista presidenteak Alemania eta Italiari gerra aldarrikatzen dien agiria sinatu du. Horren osteko lehen erabakia, aldiz, germaniar, italiar eta japoniarrei euren jabetzakoak bahiturik, horiek Habanako Hegoaldean den Pinos Irlan bildu dituzte, atxilo.

      Debekuak gorabehera, Pinos irlan hertsi dituzten irlako faxistek zereginean segitu behar dute, ondo dakite hori hango euskaldunetako batzuek. Hala nola, 1940az geroztik —beranduenez jota— Euzkadi'ko Jaurlaritzak Ameriketan antolaturik duen informatzaile Sarea-ren barruan espioitza zereginetan dihardutenek. Hain zuzen ere, Sarea-ren zereginetako bat, nagusienetakoa, espioi nazi, faxista eta halakoen ibilerei begirik ez kentzea delako. Hala mundu zabalean, nola mundu txiki oso bat den Kuban ere.

      Zereginotan diharduten baskoak nortzuk diren erabat zehazterik ez badago ere, jardun badihardutela, zalantzarik ez da. Horietako batzuek, Martha Gellhornen ipuineko baskoak tarteko, Friendless operazioan parte hartuko dute.

Kubako Sarea

1942 / Habana

Kubakoa ez da Ameriketan espioitza zereginetan diharduen basko-sare bakarra. Bada-eta Laterri edo Estatu bakoitzeko bat kasik. Denek dute modus operandi antzekoa. Horien eredutzat Dominikar Errepublikan josi den sarea jo daiteke. Errepublika horretan 1940az geroztik Euzkadi'ko Jaurlaritzaren Ordezkaritza Aliatuentzat, Frantzia eta Erresuma Batuarentzat batez ere, lanean ari da, Jesus Galindezen gidaritzapean.

      Europatik alde egitean Jesus Galindez nora-eta Leonidas Trujillo diktadore badaezpadakoaren irlara erbesteratu zen. Irlan, eta ekinaren ekinez, ikasketaz abokatua eta bizitzaren menpekotasunengatik besteak beste miliziano ohia, komisario politiko ohia eta teniente ohia den gizon zaildua karrera polita egitekotan da, XX. mendeko bigarren Mundu Gerrako lehen urteetan behintzat. Denetariko lanetan jardun ostean unibertsitatean sartzekotan da, lehenik, eta gero, oraindik ikuskizun dagoen 1944an, Lan Ministerioan sartzera iritsiko da. Hori dena prentsan argitaratu izaten dituen artikuluek beraren izenari ematen dioten itzala, edota neskalagunarekin batera duen negozioak —landareak etxerik etxe saltzea— kentzen dioten itzala aipatu barik.

      Zereginok asko eta askotarikoak izanik ere, ez dira gizon gazte kementsuaren bakarrak.

      Mundu Gerrakoetan Aliatuen kausari mesede egiteko leku ezin hobean bizi da Jesus. Itsasontzien joan-etorriak etengabeak diren itsas-bide nagusietako baten ertzean —Kuba dagoen bezala, bestalde, eta handik gertuan—, Hispaniola irlako hegiak leku aparta dira nazien merkatari marinari buruzkoan edotariko informazioak, berriak eta esamesak biltzeko. Eta zer esanik ez hiriburuko portua. Horra iristen diren ontzietako gehienetan marinel euskaldunen bat behintzat beti izaten da. Juan Duñabeitia kapitain duen ontzi horretan esate baterako.

      Mozorroetarako joera duten bi dira Juan Duñabeitia Sinbad eta Jesus Galindez. Bigarrena etengabeko inauterian bizi da Dominikar Errepublikan. Prestigio edo itxurazko zeregin horiek beste zeregin ezkutuko batzuen mozorro direlarik, kanpoko itxuran ere aratusteetan bizi dela baitirudi. Buruan salacot delako bat jantzita, bilatu beharrekoen bila arlote baten moduan dabil, bai, baina begiluze, barrandari, ehiztari.

      Irakasle, kantari, irratiko speaker, kazetari, idazle eta auskalo beste zertan jarduten duen Jesus Galindez ehiztariak naziei buruzko edotariko informazioak jasotzen ditu, automotor zahar baten gainean hara eta hona ibiliz.

      «Ia ahaztu egin zait —idatzi dio Jose Luis Granderi 1941eko azaroan— nire automotorraz berba egitea. Polito portatzen da, ba. Horri berdin dio, zein hirian barrena zirkulazio guardiak eta argiak saihestuz ibili, zein errepiderik errepide kilometroak jaten joan; mendian gora batzuetan, hondartzetara ilargi beteko gauetan... zoragarria da. Lagun ona da. Batzuetan ostera, ibili nahi ez duela eta kale erdi-erdian geratzen zait, geldi, gasolina dena jan duela eta berria behar duela, tripazale halakoa».

      Beraz, Dominikar Errepublika ontzien joan-etorriei adi bizitzeko leku egokia bada, zer esan Kubari buruz. Eta zer esan Gerratean Euzkadi'ko Jaurlaritzaren mendeko Itsas Merkataritzako Komunikazio eta Zaintzako arduradunetakoa izan den Duñabeitiari dagokion aldetik. Juan Fructuoso Duñabeitia de la Mota kapitainak, bere kargaontziaren zubian, zerbitzu ederrak bideratzen ditu. Alderik bada, ostera, gizon mozorrozale bien modus operandietan ez ezik hierarkien artean ere.

      Galindezek lau informatzaile finko ditu, gutxienez jota, Dominikar Errepublikan; Santo Domingoko Unibertsitatean lehena, Ciudad Trujillon bigarrena, hirugarrena Bahia de Samanen eta laugarrena, azkenik, Granada Company delakoan. Bada, horiek Galindezentzat zer diren, horixe bide da Duñabeitia kapitaina bere sare-buruarentzat: informatzaile hutsa. Ez dakigu Duñabeitiak Galindezen besteko oroimen fotografikoa ote duen, ez eta Amurrioko semeak bezala dena apuntatzen ote duen. Egin beharko luke, kapitain dabilenez gero.

      Lana eman diotenez geroztik Sinbaden mozorroa kendurik, kapitainaren kapelua jantzita dabil Duñabeitia, Antilletako irla nagusiaren eta Estatu Batuen artean. Itsasote horietan ez zaio lar kostatzen inguruetan nabigatzen diren beste ontzien berri idaztea, ez eta portuetan ikusten dituen faxista-zale banderadunen gorabeherak paperean ohar modura jasotzea ere. Horiek egitea kasik-kasik bere kapitain zereginen barruan dagoela esan liteke, bai. Egia da, ostera, oharrok nori helarazten zaizkion dela gakoa. Duñabeitiak ez du nahaste larregirik nahi. Konpromisozko paperak Kubako Galindez denari helarazten dizkio, eta kito.

      Itxura batean Juan Duñabeitia bizizaleagoa dela esan daiteke. Frontoietara-eta maiz joaten da, hango euskaldunekin egotera eta gero inguruetan jan-edanean batzera. Bide batez, zein leku egokiagorik zorioneko oharrak eta zerak inori pasatzeko, frontoia baino? Han gainera, paperen estualdiaren ostekoan tragoa jo, eta abante.

      Frontoian dena garbi-garbi egin ahal da, ezer ez delakoan, eta lagunekin tragoetan joan gau epelaz gozatzera Habanan barna. Bigarren Mundu Gerrako lehen urteetan mundua biltzen baita Habanan barnako frontoi, kafe, kasino eta kabaretetako gau epel-gozoetan. Horietan euskaldun loyalistak taldea osaturik ikusi ahal dira, eta pilotarietako batzuk, denak ez badira ere, hortxe izaten dira, jotzekoak eta ez jotzekoak jotzera joateko prest. Taldeari, tarteka-marteka, apustulari beroa ere baden idazle hori batzen zaie.

      —Ernest duk, gerran izan den zera —esaten du batek.

      —Eta nor ez da ba gerran egon? —erantzuten dio besteak, aipatzen den gerra munduko benetako gerra bakarra, euren gerra zibila izan dela jakintzat emanda.

      Egia. Horien artekorik nor ez da gerra horretan egon, ba? Pilotarietako batzuk, Ibarluzea anaiak-eta, ez dira egon, faxisten erreboltak berton harrapatu zituelako. Bestela denak. Baita abade hori ere, Andres Untzain, ze abaderen bat edo beste tartekoa izaten da, batzuetan behintzat, frontoietako gau epeletan.

      Ez dute talde makala osatzen. Denek dakite edaten, denek dakite jaten, eta denak jausten dira apusturen bat edo besteren tentazioan, Hemingway bera lehenik eta behin, eta abadea gero.

      Idazlea, aldiz, ez dabil joko garbian frontoiko kontuetan.

      Urte batzuk geroago haren anaia Leicester Hemingwayk idatziko duen moduan, Ernestek Basque pelota player haiek etxera gonbidatzeko joera du.

      «Guillermo, Piston, eta Ibarluzea anaien legezko txapeldunak etxera etortzen ziren arratsaldeetan eta tenisean egiten zuten, kolpe zehatz eta kalkulatuez».

      «Haiek jokoan ikusiz bazekien Ernestek nor zegoen sasoi onean. Orduan berak joaterik ez bazuen Tony eta biok bidaltzen gintuen oharrekin —dio Leicester hark— gau hartako jai-alai partidan noren alde apustu egin esanez. Ernestek berak egiten zituen sasoi-igarpenetan oinarrituz dirutza polita irabazten genuen, gauero-gauero. Gauetan Ernest hain egoten zen nekaturik ze, ohera joatearekin nahikoa lan hark. Biharamunean goiz jagi behar izaten zuen, Noren hil-kanpaiak ote irakurriko zutenen malkoak eragin behar zituzten pasarteak idaztera».

      «"Begiratu besoetara" esaten zuen guk txapeldun haiekin buruz buru tenisean egiten genuenean. "Ezin dituk horien begiak ikusi. Baina adi begiratuz gero ohartuko haiz besoak behar den legez ala berandu dabiltzan kolpea jotzean"».

      Iluntzeko partidan nortzuk nagusitu diren jakiteko ez du belarrira hitz egingo dion txoritxoaren beharrik Ernestek. Jukutriaz oharturik dira 1939an Pauline Pfeifferrekin dibortziatu ostean Finca Vigían udaldi oro egoten diren haren seme Pat eta Gregory ere. Eta horrelaxe du gogoan hirugarren seme Gregoryk behintzat, zehatzago aurrerago aipatuko den Papa izeneko liburuan.

      «Papak jai-alai jokalari denen banan-banako ezaupidea zuen, eta haietako gehienak Fincara etorri izaten ziren, edatera eta igeri egitera; jokalariak ezagutzeak jokoa askoz interesgarriagoa bihurtzen zuen. Gutxitan galtzen genuen guk dirua. Papak behin hogeita bederatzi partidatan segituan igarri zuen. Honen albisteak bere bidea egin zuen apustularien artean eta, horrela bada, Ernest Hemingway idazlearen gainean sekula hitz erdirik aditu gabekoak inguratu egiten zitzaizkion, eta gabardinako sama-barrenera egiten zioten berba, aholku eske. Eta eman ere ematen zieten, baina alferrik, partidak aurrera egin ahala apustuz aldatzen joaten zen eta, ezin haren apustualdi denei jarraitu. Ez zegoen hura beste inori saltzerik, benetan».

      Apustuzalea da Ernest, hala frontoian nola oilartegietan. Baina Gregoryk gogoan gordeko duena frontoiko giroa da, eta jokalarien dantzari-antzeak.

      «Iluntze askotan frontoira joaten ginen jai-alai partidetara, inoiz ikusterik izango duzun jokorik estetikoenetakoa den horixe ikustera. Jokalariak egundoko atletak dira eta erakusten duten airostasuna eta jagitasuna ikusgarriak dira, pilotariak kolpea jotzeko benetan horman gora egiten baitu, Nureyevek jeté eder bat egitean airean geldi eskegita hortxe lotu behar duela irudi duen moduan, berdin. Baina baletak ez duen arriskua badu jai-alai jokoak; batzuetan pilota ehun milia orduko abiadan doa, aire, base-ballekoa baino astunago, eta horrek pilotaria jo eta bertan seko utz lezake».

      Besteak baino makalago beharbada baina, ibili badabil frontoiko horietan Untzain abadea ere, ahal duen guztietan sotana erantzi eta pilotari gogotsu ekinez. Bestela, batek daki abade hori mezatan edo frontoietan ez dagoenean beste zertan dabilen. Sotana berez da-eta mozorro bihur daitekeena, baita katolikoenen ustez ere.

      Sotanak mozorro bihurtzeko erraztasun horren adibide argia da katolikoak nagusi direneko Euzkadi'ko Jaurlaritzaren Parisko Ordezkaritzak Europako Aliatuei egin dien eskaintza bitxia. 1940ko urtarrilekoa hain zuzen.

      Kuban gutxik dakitena da hori, baina 1940ko urte horretan hain goiz, Aliatuei, Ameriketako katoliko zintzoak euron alde lerra daitezen helburuz lan egin zezakeen klerikoen sarea eskaini zitzaielarik, 1942ko urterako sarea polito zabaldua da, hala Frantzian nola Ameriketan. Eta izan beharko polito hedatua, Aliatuei eginiko eskaintza 1940koa bada ere, klerikoen sarea 1937az geroztik ari baita hedatu eta hedatu.

      Sare horretako soka batzuk Kuban diharduten basko abadeak dira. 1940ko txostenak aipatzen duen elizgizonen artean —esan beharrik ote dago?— Andres Untzain dago, izen eta parrokia eta guzti.

      Elizgizonez osatu den sarearen helburua, esan moduan, katolikoen artean Aliatuen aldeko iritziak hedaraztea bada ere, Andres den abade bulartsuak erlijioaren arloa baino urrats bat haratago egin gura izango du, beti egin izan duen legez. Gerra aurrean mitinlari sutsua, gerra hasi zenekoan bolondres joana eta herriko gazteei Ertzaintzan sartzeko kilika ibilia gero, Kuban ezagutzen dutenek gerratean metrailadoreetan tiro egina ote den ala kaperau-zereginetara mugatua den, zalantza dute. Eta ez litzateke harritzekoa orain Andres Untzainen, Jesus Galindezen edo Juan Duñabeitiaren moduan, Aliatuen aldeko predikuetan ez ezik espioitza zereginetan sarturik ere izatea.

      Eta behin abade-sotanak josita sareari, zertan ez pilotarien erremintak ere josi? Frontoietan jo eta ke lehenik, gero Centro Vascon —hor faxistei lepoaren gainetik begiratuz beti— eta osterakoetan inguruko tabernetan iji eta aja ibiltzen diren pilotarietako batzuk sarekoak dira, duda barik. Edo —esan dezagun— Aberriaren aldekoak behinik behin.

      Aberriaren alde lan egiteak bere ordaina izaten du. Ibarluzea anaiek urre gorria balitz moduan dute gorderik iragan 1941eko azaroaren 13an Lehendakariak Habanara idatzi zien esker oneko gutuna. Euskaraz idatzia, honela dio:

      «Ibarluzea Anaiari. / Habana, Cuba / 13-11-41 / Mila esker zure oroimenagatik nere lagun onak. Emendik aurrera danok batuta dakigu non dan gure bidea eta bearra, Euzkadi azkatutia. / Biotzez. / Agirre'tar Joseba Andoni».

      Aberriaren alde zerbait eginaren lekukoa da hori. Haatik, ez da egun horretan Habanara Lehendakariak idatzi zuen gutun bakarra. Antzekoa idatzi zion Ordorika jaun bati, esate baterako, egun horrexetan Habanara. Eta izango da egun horretako beste gutunik ere, egun horretan Agirrek Aberriaren alde zerbait eginak direnei bere esker ona denei erreskadan erakutsi gura izan diela baitirudi.

      Esker onekoa dago Jaurlaritza Kubakoekiko, hangoen laguntzaz osatu ahal izan duelako 1940ko Txostena, Frantziako eta Ingalaterrako zerbitzuei eskaini diena, besteak beste.

      Txostenean, Las Organizaciones de «Falange Española Tradicionalista y de las J.O.N.S.» En El Exterior izeneko azpiatalean hain zuzen, erakunde espainol faxista horrek Ameriketako herri ezberdinetan sortu dituen herrialdeko, eskualdeko eta herriz herriko adarren berri ematen da eta, ez da hori airean harrapaturiko datuez osatu ahal den ezer, luzaz egindako beharraren ondoko zerbait baino.

      Txostenean hortxe dira aipaturik faxisten Kubako hamahiru toki, esan bezala, banan-banan, eta gero txosten horrek berorrek bederatzi Apezpiku euskaldun aipatzen ditu zerrenda batean, eta hirurogei abade beste batean, katolikoen artean Aliatuen aldeko lana egiteko prest direnak. Bigarren zerrendan Andres Untzain «Catalina de Guinesen parroko» dagoela dio.

      1937az geroztik lan polita eginak dira Zerbitzuak, zerrendetako horiek denak bilatu, tentuz ukitu eta kausaren aldekoen artean nor zerrendatu eta nor ez zerrendatu erabaki ahal izateko, besteak beste.

      Eusebio Irujori, Ameriketan euskaldunak hartzeko eta bideratzeko zereginean 1939az geroztik dabilen gizonari, horrexegatik idatzi dio Agirre lehendakariak, Ibarluzea anaiei baino lehen —1940an— hurrengoa:

      «Nire zorionik beroenak, sutsu egin baituzue Frantzia eta Ingalaterraren kausaren alde, azken batean gure kausa ere badena. Euskotar bat non dagoen, han, mendebaldeko herriek ordezkatzen duten kausa handiaren alde egiteko gogoz den izpiritu bat behar dugu. Zeregin honetan atsedenik ez».

      Horren ostean, argigarriagoa den gutuna idatzia die Agirrek Jose I. de Lizaso —Zerbitzuen zereginean giltzarrietakoa— eta Manuel de Irujo —Madrilen ministro izana, eta giltza-gizona baita— jaunei. Gutuna New Yorkeko Euzkadi'ko Lehendakaritzan sinatua da 1941eko abenduaren 30ean, Gabon Zaharraren bezperan. Gazteleraz idatzia den gutunaren paperak «Presidencia/Presidency» hitzak ere badaroaz, horrela bere jatorria adieraziz.

      «Kubako ordezkaritza egunetik egunera hobetuz doa. Han denak hartzen doazen agintzak zuek orokorrean eman zenituzten berberak dira, azken batean. Hemendik aurrera Iparraldetik Hegoalderainokoa hartuko duen eusko-gunearen sorrerari eta horrek laster gauzatuko duen ekintza sendoari buruzko arauak hartzen joango zarete. Zeregin polita dugu egiteko Hego Amerikan, hori ingelesek eta amerikanoek bertan behera utzita izan baitute —orain arte behintzat—. Gure zeregina zein izango den-eta, giro espainola itotzea izango da, giro horretan falangismoa eraginkorra denez gero. Ulertu dute ingelesek eta beren lagunek. Honezkero bat gatoz. Goietan ereiten ari den lankidetza-haziak fruitu ederrak izango dituelakoan nago ni. Geroago hitz egingo dut Jaurlaritzaren politika-ekinbidearen osagarria izan beharko lukeen eusko ekintza antolatzeko gerora begira ditudan ideiak».

      Azken urteetan goialdeetan erein eta ernarazten izan duten hori zer ere izan den, 1942ko maiatzean ondurik da horren fruituetako bat, Agirreren beraren hitzen bidez azaldurik. Hil horretako 28an, 1941eko urtarrilaz geroztik egunero egiten duen legez, Lehendakariak bere egunkari pertsonalean idatzi du.

      Arrunkeriez mintzatu ondoren —«Goizean etxean lan egin dut» dio esate baterako—, Agirrek «Euzkadiren historia» izan dadin asmo duenaren sumarioan lan egin duela idatzi du.

      «Punturik inportanteenei ekingo diet —idatzi du—, basko-historiako gertaera nagusiak eta munduaren neurrikoak hari bakarraz josiz; ahal dudalarik behintzat. Gure adituei datuak eta dokumentuak eskatuko dizkiet, zeren eta hemen dagoen urritasunarekin, eta iragarri zaidan uda gorabeheratsuarekin gainera, gaitz izango baita halako lana nik neuk bakarrik burutu ahal izatea».

      Horren ostean, eta ezer ez delakoan, arratsaldean izan duen batzarra aipatu du. «Arratsaldean Ordezkaritzara bisitan etorri zait Nelson Rockefeller-en koordinatzailearen ordezkari bat, Hego Amerikaz hitz egiteko han diren baskoen gaineko datuak eskatuz».

      Ez da Agirre egunkarizalea batzar horren oharra idatzi duen bakarra. FBIri ez zaio horren garrantzia oharkabean pasatu. Hori berori baita Bulegoak 11/19/42 datako txostenean aipatzen duena. «Jakinarazi zaigunez, Agirre eta De la Sota hartu dituzte presidenteordeak eta Rockefeller Center delakoak, eta taxuzko finantza-laguntza izango dutela hitz eman zaie».

      Itxura denez, Agirre, Rockefeller haren ordezkariak ez ezik, Estatu Batuetako presidenteordeak ere hartu zuen. Haatik, erabat ziurtatu gabe dugun datua da hori, Lehendakariak egunkaria idazteko zaletasunari hortxe utzi baitio. Ez FBIren moduan.

      FBI 1942ko irailean hasi da, beranduenez jota, Euzkadi'ko Jaurlaritzak Estatu Batuetan dituen ordezkariez eta ordezkaritzaz idazten. Irail horretako 3ko txostena guztiz argigarria da.

      Irail horretan informatzaile batek FBIri jakinarazi dio Lasarte, Arana, Monzon eta Irala New Yorkera iritsiak direla eta horien asmoa Jose Antonio Agirre eta Lekuberekin (FBI berak «President of the Basque Republique» deritzon gizonarekin) elkarrizketa izatea dela, eta mintzagaia zein-eta Hego Amerikako herrialdeetan diren euskoak kontraespioitza taldeetan antolatu eta horiek Estatu Batuei gerra-ahaleginean laguntzea.

      Kontraespioitza sare hori 1940ko txostenekoa dateke. Harrezkero, hobetua, doitua eta zabalagoa, baina ordukoxe sarea, ezin daiteke besterik izan iraileko txostenean aipatzen den sarea. Horren lanaren ordainetan Agirrek Rockefeller Center delakoaren ordezkariarekin eta AEBetako presidenteordearekin izaniko aipatu batzarrean baskoei agindu zaien laguntza lekutan dagoela dirudi, 1942ko irailaren 19ko FBIren txostena idatzi den artean behintzat.

      «Iturri konfidentzialen arabera», dio txostenak, «Agirreri eta Sotari batzarrean agindu zitzaien laguntza eta lankidetza ez dira gaurdaino gauzatu, informatzaile hau jakitun dagoelarik behinik behin».

      Ordainketaren atzerapena geroko kontua izango da eta, maiatzean, horra hor hitzarturik itun garrantzitsua, Habanan ez ezik Amerika osoan eta mundu zabalean ere badiren abertzale askoren pausoak gidatuko dituena. Eta ez da edonorekin hitzartua ituna, alajainkoa. Jainkoarekin ez, baina kasik.

      Rockefeller Foundation hori Franklin Delano Roosevelten administrazioak sortua da, Ameriketako Errepublikekiko harremanetan Estatu Departamenduaren bulegoarena egiteko helburuz. Gero ostera, garaiotan Kuban Estatu Batuetako enbaxadore dagoen Spruille Bradenen iritziz, Fundazioa komunisten habia da. Bradenek 1971n argitaratuko duen Diplomats and Demagogues liburuan dioenez —beranduago emanikoa da eta, fidagarritasunik ez zaio lar eman behar—, «Koordinatzailearen taldeko kide gehienak, bulego federaletako beste askotan legez, komunisten menpeko morroiak ziren, edo komunistekin ondo konpontzen zirenak bestela».

      Iritziak gorabehera, Agirrerekin batzartu den bestea Roosevelten lehendakariorde Henry Agard Wallace izan da, hots, aginteduna. Aginteduna, ezkerretarako joera duena eta ameslaria dena. Izan ere, American Dreamer —Ameslari amerikarra— da haren biografiaren titulua.

      Gizon hark baskoen kausaren nondik norakoa uler zezakeen, Roosevelt presidenteak ere uler zezakeen moduan; baskoen kausa, baskoen euren planteamenduaren arabera, Mendebaldeko demokraziaren kausa zen.

      Laburtuz, 1942ko maiatzean Agirre lehendakariak eskuartean duen tresna kasik bakarra eskaini dio Estatu Departamenduari, alegia, lehenago Erresuma Batuko BSC delakoari eta Frantzia Libreko zerbitzuei ere eskaini dien sarea. Eskaintza horrek hortik aurrera egingo duen bidea, harik eta 1943an FBIrekiko tratu zehatz batean gauzatu arte egin ere, ez da oztoparririk gabeko bidea izango.

      Itun haren ondorioz FBIren SIS (Secret Intelligence Service) delako enborrean, kanpoko inteligentzian lan egiten duen enbor berezi horrexetan hain zuzen, BIS (Basque Intelligence Service) adarra haziko da 1943 urteaz geroztik. Bizkor, gainera. 1944an BIS horrek idatzi duen txostenak dioenarekin bat, adarra Mexiko, Santo Domingo, Panama, Venezuela, Kolonbia, Peru, Txile, Argentina, Uruguai eta Kuba herrialdeetara zabaldua da. «Eman eta zabal zazu munduan fruitua» leloa bere egina bailuen.

      Baskoen eskaintza zertan gauza zitekeen argitu artekoan izan den oztoparri nagusia, beharbada gaizkiulertu hutsa besterik izan ez dena, Agirrek-eta Sarearen zerbitzuak lehenengoz nori eskaini dioten izan da. Nori-eta OSS delakoari (Office of Strategic Services) eskaini gura izan diote, FBIri baino lehen, Sarea. Eskutitzez.

      Izenen saltsan ase aurrera egiteko gogoa galdu aurretik, argitu dezagun Office of Strategic Services hori zer den.

      Izen hori zubi-izena dela esan liteke. Ofizina hori 1942an sortua baita, bera baino lehenago egon den COI —Coordinator of Intelligence— delakoaren ordez, eta gero zer-eta CIA bihurtuko baita OSS hori. Azken hau esanda, hobetu ulertuko da zer den OSS 1942an; Estatu Batuen kanpo-inteligentzia eta kontraespioitza zerbitzuetako bat da hori. Zeren badira eta beste batzuk ere.

      Habanako gertaeren garai honetan Estatu Batuen kanpo-inteligentzia zerbitzuak hainbat erakunderen artean bideratzen dira. OSS eta FBI horiez gainera hor da ONI —Office of Naval Intelligence, gero OSSk irentsiko duena— eta G2 —US Army Military Intelligence delakoa— eta beste txikiagoren bat ere. Hainbeste izen eta hainbeste izenondo, horiek denek osatzen dutena sare-arte polita da eta, ez da zaila horretan harrapaturik geratzea.

      Bada, basko-sarearen eskaintza daroan eskutitza —gorago aipatu duguna— Estatu Batuen Kanpo-Sekuritate Zerbitzuek osaturik duten beste sare-arte horrexetako baten harietan nahastu da, ostera. FBIk bere bidean harrapatu du eskutitza, eta FBIri ez zaio gogoko egin maniobra hori. Hego Amerikako basko-sarea OSS lehiakideari eskaintzea ere!

      Estatu Batuen kanpo-espioitza etxe bakar batean zentralizatu beharko dela eta horren gauzatzea denboraren gorabehera baino ez dela, denek dakitena da. Horrezkero, «etxe» hori Bulegoa ala Ofizina izango den da jokoan dagoena. Hori dela eta, elkarrekin muturka dabiltza Bulegoa eta Ofizina. Bitartean, elkarren pausoak begipean dituzte, eta FBIri ez zaio gogoko egin eskutitzaren helbidea. Hortixe basque horiei buruzko txostenak.

      Amerikarren zerbitzuen arteko ika-mika itxurako horiek garrantzia izango dute Kubako gertaeretan ere. Han, Agirrek-eta Sarearen eskaintza egin aurretik ere, basko batzuk BSCrekin eta OSSrekin lan eginak dira. Santo Domingon, esate baterako, Jesus Galindez eta bere sarea lan eginak diren era berean. Batetik, Erresuma Batuarentzat gerra 1941eko abendua baino askoz lehenago hasia delako; bestetik, Estatu Batuak artean gerran sartu gabe badira ere aipatu erakunde hori —BSC— haiek gerran sarrarazteko lanean aspalditik diharduelako. OSS zerbitzuek, berriz, betidanik jakin izan dute, beste denek jakin izan duten legez, AEB gerran sartzearena erlojuaren beso zorrotzetan izan dela.

      Eta erlojuaren besoek aurrera egin eta gero, eta behin Estatu Batuak gerran sarturik izanik baskoek beren Sarearen eskaintza OSSri egin diotenean, hori dena ez zaio gustuko izan FBIri. Baina erlojuaren besoak ez dira oraindino horra iritsi. Denboran atzera egin behar dugu, berriro, 1942ko maiatzera eta Kubara itzultzeko.

      Kuban, maiatzeko egunokin, Ernest Hemingway ere Estatu Departamenduarekin tratuetan dabil. Izan ere, Ameriketako Estatu Batuen Habanako Enbaxadan da behin eta berriro. Ez da horko batzuekin dabilen lehenengo aldia, horregatik. Maiatzeko egunok baino lehen ere Enbaxadako idazkari nagusi Joyce eta horren emaztearekin askotan izaten du otordua idazleak, Finca Vigían.

      «Udan zehar —1941eko udaz dio Bakerrek— Ernestek bere lagunetako asko ikusi izan zituen Habanako AEBetako Enbaxadan. Hango idazkari nagusietako bat zen Robert P. Joyce, beronen emazte lirainarekin Kubara urtarrilean etorria zena. Joyce Kanpo Arazoetako funtzionarioa zen, eskarmentatua, hezia, ekinkorra eta lurrari lotua. Emazteari eta biei ohitura egin zitzaien igande arratsaldeetan Finca Vigíara kuku bat egitea. Batzuetan kukua hizketan iluntzeraino luzatu eta afaltzen ere geratu izaten zirelarik, bikote biak elkarren lagun egin ziren».

      Orain berriz, Fincako plazerezko giro atsegina utzita, Enbaxadako giro beti epelean hitz egin behar dena zer da-eta Ernestek Vigían bertan baina beste otordu batzuetan mahaikide izan ohi dituen beste batzuekin lan egin ez egin, horixe da. Beste mahaikide horietako batzuk ezagunak ditu, ziur, Joycek, iluntzetaraino luzatzen ziren igandeetako hizketaldi eta afari haiexetatik hain zuzen.

      Igandeetako haietan zer hitz egiten zen ere, berriz, oraingoan espioitza zereginez hitz egiten da. Gero Ernest Hemingwayk, legenden zalea eta mozorro-dantzan beti bera, bere erara kontatuko du batzarrotan hitz egin dena. Carlos Bakerren eskutik, jakina.

      «Ernestek bere aukerari eutsi zion, Mexico Cityn oporretan izan ostean handik etorri berritan. Han berak eta Marthak aste bi eman zituzten, Nathan Davis izeneko amerikar aberats baten gonbidatuak izanak ziren».

      Bide batez, Mexikon 1942ko apirilaren azkenetatik maiatzaren lehenengoetara bitartean eman dituen hamaika egunetan zer egin duen zer ez duen egin, ez dio inori kontatuko, edo ez behintzat Bakerri eta halakoei. Horrela, Mexikoko horixe bihurtuko da idazlearen bizialdian ilunen geratuko den denbora-tartea.

      Astebete, maiatzaren hasierakoa, Mexico Cityko Plaza hotelean emana du, ustez bere kautarako ikertzen eta idazten. Leku eta denbora horretan idatziak argitaratu gabe geratuko diren arren, badakigu naziek garai horretan Mexikon dituzten sareetako bat edo besteren modus operandia ezagutu duena Ernestek.

      Naziei buruzko datuak eskura nork jarri dizkion eta, horiek ukan ere badituen norbaitek, jakina. Nathan Davis horrexek, beharbada? Kasik-kasik berdin dio. Laster batean Habanan berak eta beste batzuek sortuko duten "The Crook Factory" delakoak ere hango falangisten eta nazien ibilerak espiatzeari buruz zuzenduak joango ei dira eta, horko horretan norentzat lan egingo den, horrexek eman ote dizkio Mexikoko datuak?

      Mexikoko ikerketa misteriotsuetan Ernest Hemingwayri nork ere lagundu dion, itzalpetan geratu da horren izena. Edo izenak. Kontua da Mexico Cityko hoteletik Habanara itzulita espioitza sare xelebrearen ideia hortxe dagoela, eta Estatu Batuen Enbaxada etxean eztabaidatzen ari dela.

      «Eskema nagusia Habanan kontrainteligentzia erakundea atontzea zen, horren bidez Kuban ziri-ziri sartzen ziharduten naziak eta bosgarren kolumnistak ehizatzeko», dio Bakerrek. Eta Bakerrek berak dio horren ideia etorri, Ernesti nondik etorri zaion.

      «Ernestek Joyceri —jarraitzen du— egia nahikotxoa hanpatuz esan zionez, Madrilen 1937an berak lagundu izan zion militarren inteligentzi sare bati, eta antzeko bat ezinbestez behar ei zen Kuban».

      Modu bitxi horretan, Ernest Hemingway idazleak Gerra Zibilean espioitza lanetan ibilia dela aitortu du. Ez da ahaztu behar zitekeena zela aitormen hori —Bakerrek berak abisatzen digu— handiustez egina izana. Edo ez. Bada, horri ekin aurretik eta "The Crook Factory" horren sorrera dela eta, 1942ko horretan Enbaxadan Joyceren nagusia den Spruille Bradenek besterik dio. Hona:

      «Kubara abiatu aurretik —Bradenek kredentzialak 1942ko maiatzaren 19an aurkeztu zituen— J. Edgar Hoover-ek Enbaxada Etxera FBIko gizon bat —"legal attaché" deritzen horietako bat, alegia—, bidaliko zidala agindu zidan, Kolonbian ere horrelaxe egin zutela-eta (nire aurrekoak, George Messersmithek, FBIren antzeko proposamenari erabateko ukoa eman zion). Bada, hark informazio-zerbitzuetan adituak izan eta espainolez hitz egiten zekiten gizon fidagarriak bilatzen ziharduen artean, tarte bat izan zen, zeinetan nik ez bainuen informazio-zerbitzuen laguntzarik, «military, air eta naval attaché» haienaz besterik. Eta horiekin gaitz. Hori horrela, Carlos Saldrigas lehen ministroak bere kezka jakinarazi zidan, esanez Irlan 300.000 bat espainiar bazirela, eta beraren iritzian horietako asko, hamabost eta hogeita hamar mila bat bitartean, falangista biolentoak zirela. Artean uste izatekoa zen Hitlerrek Mendebaldera egin zezakeela, eta Carlosek garrantzizko zeritzon espainiar horiek egin zezaketenaz jakitun egoteari. Ados izan nintzen. Arazoari nondik ekin, horixe ez nekiela izan nintzen, harik eta nire garun-uhin haietako batek astindu ninduen arte».

      «Urte batzuez geroztik Habanatik gertuan hantxe dagoen San Francisco de Pauloan (sic) bizi zen Ernest Hemingway. Ni ailegatu eta laburrera, Floriditan egin nuen haren ezaupidea, Enbaxadako aholkulari Ellis O. Briggsen bitartez».

      «Hemingway denetarikoen laguna zen, bai Espainiako leinukoena eta bai hango litxarreroena. Honek ideia bat ekarri zidan. Ni ikustera etortzeko eskatu nion, eta nire konfiantzako bihurtu nuen».

      «Hik egin dezaan gura dudana zera duk», esan nion, «inteligentzia sarea atontzea; hori hil batzuetarako izango duk, FBIko gizonak nik hemen izan artean. Espainiarrok begipean ukan beharrekoak dituk-eta».

      «Hark baietz esan zuen, eta behingoan ekin zion berak "crime shop" iritziko ziona bere etxean bertan atontzeari. Espainiarrak saski-naski bildu zituen: zenbait taberna zerbitzari; kaietako arratoi gutxi batzuk; pilotari arlote batzuk eta torero ohi zenbait; abade basko bi; erbesteraturiko konde eta dukeen sortatxoa; zenbait loyalista eta frankista. Hark bazekien zelan egin haiek denak elkarrengandik aldendurik egon zitezen (...) Talde bikaina eratu zuen, eta lehen mailako lana egin zuen».

      Ez datoz bat Baker eta Braden Kubako sarearekikoan. Horretako hariak benetan zelan josi diren, FBIk ere badu bere iritzia.

      «Mr. HEMINGWAY —dio FBIren 1942ko urriaren 8ko txostenak, idazleari buruz Bulegoaren artxiboetan gorde direnetan lehenengoak— oso lagunen arteko harreman onean izan da Kontsul KENNET POTTERekin 1941eko udaberriaz geroztik; oraintsuago, Enbaxadako bigarren idazkari Mr. JOYCErekin oso lagun bihurtu da, eta horren bidez enbaxadorearekin batera izan da zenbaitetan. Txostengileak ohartarazi egin nahi du, bada, harremana sortzeko ekimena HEMINGWAYren aldetikoa izan dela, baina harekin elkartzeko aukerak Enbaxadako funtzionarioen oniritzia izan duela».

      Txostenak adierazten duenez, Bakerrenak eta Bradenenak, bienak izan dezake egiatik zerbait. Aldi berean, biena egiten da, oso-osorik hartuz gero, sinesgaitz. Sarearen ideia Ernesti berari otu eta gero Joyceren bitartez Enbaxadari proposatu izana, edo enbaxadoreak Ernest Floriditako giroan espainiarrekin hizketan ikusi eta hari hantxe ideia otu, bada, ez bata eta ez bestea.

      Kuban inteligentzia lana egiteko FBIk lehendik izan du, baina orain Spruille Bradenek ordezkatu behar duen Messersmith enbaxadore ohiak bere garaian uko egin zion haren gizonik berarekin izateari, lehen esan moduan. Bada, enbaxadore berria bai, FBIrekin lan egiteko prest dago. Berak dioen moduan «horko gizonak etorri arte "beste" batzuekin lan egin behar duelakoa», ez da sinesgarria.

      Spruille Bradenek Kubako "espainiar" batzuekin lan egiteko aukera zorroan dakar, espainiar horietako batzuk, Estatu Departamenduak ondo dakien moduan, lehendik baitira espioitza zerbitzuetan dihardutenak. Aldiz, espainiar horiek, nortzuk ere diren, harekin lan egiteko agindua hartuta daude. Beraz, Floriditako ipuin polit horretakoa, hots, FBIko gizonak etorri artean Kubako inteligentzia-zerbitzua noren eskuetan utzi, hori espainiarrak eta Hemingway elkarrekin hizketan ikusi ostean otu zaiolakoa, tartekoak diren denen modus operandiari barre egitea da.

      Egia ez du inork inoiz esango: ez Ernest Hemingwayk bere biografo ofizial Carlos Bakerren bitartez, ez Spruille Bradenek bere kabuz. Datu gutxi batzuk argi daude, ostera. Orain artekoaren arabera "The Crook Factory" sarea baietz, izan ere izan zela, dudagabekoa da; sarekoak "espainiarrak" zirela, dudagabekoa, baita ere. Hemingwayk horretan jardun zuela, baita ere; baina mezulari gehienbat.

      Mezulari jarduteak Madrilgo giroa ekartzen dio agian gogora Ernesti. Eta lehen utzi dugun hariari berriro eutsiz, alegia, Madrilen hark bere inteligentzia sarea atondu zuen ez ote zuen atondu galderari ekinez, hipotesia hor dago, baiezkoaren edo ezezkoaren zain.

      Hala izan zenetz ez zenetz izan, baizkoaren hipotesiari biografoek barre egin diote. Sakonagora jo gabe. Madrilgo Sarearen hori idazle txirenearen beste ateraldi xelebre batzuen sortan sartuz, barregura kasik ezin eragotzi. Marthak eta beste batzuek Kubako sarearen asmoari (Marthak eta bestek "The Crook Factory'ari txiste modukoa irizten zioten) barre egiten dioten legez. Barreak alde batera, zertan ez sinetsi Espainiako gerran Ernestek izan zuen benetako zeregina espioitza zenik?

      Tesi horren alde, lehenik eta behin, Hemingwayren fikzio lan gehienetan, denetan ez bada, heroia bere alter ego idealizatua delako ziurtasuna dago. Horrela, zenbat fikzio-lan idatzi duen, beste hainbat alter ego heroiko-idealizatu du. Ondorioz, The Fifth Column "fikziozkoan" ezelango zalantzarik gabe bere alter egoa den Philipek lan egin, egin ere, SIM delako "Inteligentzia Militarrari buruzko Zerbitzu" harentzat egiten badu, Madrilen 1937an benetan agi den gerran Ernest Hemingwayren benetako ego-ak inorentzat lan egiten duen —eta baiezkoan, norentzat— horra jakin beharrekoaren gakoa.

      Philipek, kazetari mozkortiaren mozorroaren babespean, SIMerako lan egiten du; idazleak, kazetari are mozkortiagoaren maskararen azpian, norentzat lan egiten izan ote du Madrilen?

      Ernest Hemingwayk SIM harentzat lan egin zezakeela sinesgaitza delarik —hasteko, ez zuen Madrilen egonaldi luzerik egin—, eta faxisten agente izan zitekeenik kasik-kasik errotik ukaturik, noren agente izan zitekeen Ernest Hemingway Madrilen-eta? Ala The Fifth Column —Bosgarren Kolumna— haren idazleak ez du inoren ezein saretan inoiz lan egin izan, eta lau urte geroago, harroturik, gezurra dio Habanako Enbaxadan? Eta Habanako Enbaxadan, horretan behintzat, gezurra badio, zertan ez pentsatu gainerako xehetasunetan ere gezurra dioena?

      Habanakoa baino lau urte lehenago Espainiako Guda Zibilean Ernest Hemingwayk espioitzan jardun duela emanik, ostera, zalantzan dago norentzat espiatu duen, eta zer barrandatu duen, eta nori edo zeri luzatu izan dion begia.

      Galderoi erantzuteko berrirakurri egin beharko lirateke, adi, arretaz, gerrako ipuin ustez barregarri haiek, alegia, jan-edan ugariena, hoteleko bere gela Nazioarteko Brigaden putetxea izaten zelakoarena, sobietarren Gaylord's hotelean izaten zituenak eta beste hainbeste gorabehera, ustez mozkorti sabelkoi baina azken batean engagé baten zoroaldiak ziren irtenkeriak, denak barkagarri horiek, Errepublikaren aldeko idazle ospetsuaren irtenkeriak zirenez gero.

      Ildo berean, Ernest Hemingwayren biografietan tarteka aipatzen beste diren pasarte jakin batzuk beste modu batera irakurri beharko lirateke; hain zuzen ere, espioitza, zerbitzu sekretu eta isil-iluneko halako kontuak aipatzen dituzten pasarteak. Horiek elkarri josi eta erreskadan irakurri ahal dira, hipotesi nagusi baten arabera: Ernest Hemingway mezulariarena-edo bere bizitzan goizean goiz hasi da egiten. Hain goiz ze, Espainiako Gerra Zibilean hasia baita horretan. Irakurketa horri orain ekitea, ostera, Habanatik lar urrun joatea litzateke.

      Habanako 1942ko maiatzeko giro epelera itzulirik, Bakerrek, 1969an argitaratuko duen Ernest Hemingway / A life story liburuan, idazleak berari kontatu legez adieraziko du egiaren mamia, baina mami horren azala aldaturik. Eta behin azalez aldaturik, mamia bera ere beste bat dela pentsaraz diezaguke. Alde honetatik begiratuta egokia da liburuaren azpititulua —A life story (Bizitzari buruzko ipuina)—, 1942ko story edo ipuintxo honi dagokionez behintzat.

      «Egiteko hura maiatzaren erdi alderako abiaturik izan zedin saiatu zen —dio Bakerrek—, gogor ekinez Basque Club of Havanako kideen artean bilatzeari, hangoentzat heroia modukoa zen-eta». Ez da hori Spruille Bradenek dioena, baina Bakerren hitzen azal-mamiak interpretatuz, esan nahi duena da, arean, Ernest Hemingwayk heroitzat dituela Espainiako Gerra Zibilean larrua jokatu zuten loyalista haiek, eta ez ostera loyalistek bera. Bide batez norbaiti —biografoari ala biografiatuari?— urte horietan «Basque Club of Havana» hartako asko frankistak edo beste gehienak apolitikoak direna aipatzea ahaztu zaio.

      «Areago —Ernest Hemingwayk amestu legez dio Carlos Bakerrek—, haren erreklutamenduak gizarte-adar askotakoak batzen ditu, hasi bere lagun jai-alai jokalariekin eta Don Andres Untzainekin amaitu». Bide batez, abadeak gerratean metrailadore maneiatzaile jardun zuela ere badio biografoak. Bradenek horrelakorik behintzat ez dio eta, Finca Vigían gutxiagotan izaten zela seinale.

      Laino bat hemen eta sasi bat hor, egiaren aztarnak badira bien ipuinetan. Bakerrek dioenez, hots, Ernest Hemingwayk berak geroago hari kontatuko dionez, «taldeak aurrera egin dezan idazlearen pertsonalitateak egingo du, eta haren etxeko jatekoek eta edatekoek horretan parte izango dute; azkenean operazioaren kostuak ere bere lepo gainera ekarri zituen».

      Haatik, dirua noren eskuetatik datorkien espioitza lanetan ari diren euskaldunei, bada, horien informeak batzen dituzten esku berberetatik. Ziur.

      Bulegoak, FBIk, Habanan dituen gizonetako batek 1942ko urriaren zortziko aipatu txostenean idatziko duenaren arabera, «erabakirik zen, baita, hark —Ernest Hemingwayk— izan zitzakeen gastu denak Enbaxadaren diru-kutxa berezitik ateraz ordaintzea».

      Tamalez, FBIren txostenen artean diren "Ernest Hemingway files" horiek "Basque Intelligence Service files" dauden modu berean daude; zentsuraturik, izenetako gehienak ezabaturik, orrialde osoak tintaz ilundurik eta, oro har, Informazio Askatasunari Buruzko Ituna (Freedom of Information Act, edo FOIA) karikatura hutsa dela frogatu nahirik moduan.

      Alta, gero orri horiei ezarriko zaien tintazko mordaza gorabehera, Habanan FBI delakoak dituen agenteen arteko Laddyk idatzi egin du 1942ko udakoaz.

      Horrela bada, Laddyk urriaren 8an idatzi duenaren arabera, hilabete da "The Crook Factory" lanean hasia dela, eta horren operazioetan «Hemingway, identifikatu ez dituen baina nahi izanez gero identifikatu ahal dituen, Spanish Republicans delakoen bidez» ari dela; lanaren kostua, 500 bat dolar dira, eransten du, «full time» ari diren lau laguni eta zatika ari diren beste hamalauri ordaintzeko. Horra ba diruen iturria argiturik.

      «Txostenak —dio FBIkoak—, Hemingwayk berak diktatzen dizkio idazkari bati, gero horien kopia bina egin eta Mr. Joyceri ematen dizkio, eta azkenik horrek kopia bat Enbaxadari eta bestea geuri ematen digu».

      Enbaxadara horrela iristen diren txostenak enbaxadorearen gogokoak direla dio FBIk sarearen gainean duen gizonak, Laddy horrexek, horretan behintzat Bradenek berak hogeita hamar urte igarota idatziko duena eta FBIrena bat datozela.

      FBIko hori, aldiz, ez da «The Crook Factory» haren txostenez idatzi duen bakarra. Bakerrek beste argitasun batzuk ematen ditu.

      «Txostenak —dio Bakerrek— hitzez, ahoz zein idatziz etortzen ziren. Fincan bideratzen ziren, han Ernestek datuak prozesatu eta itzuli egiten zituen gero Joyceri Enbaxadan helarazteko. Ernest bera zen eramailea. Astean behin edo Habanara joan izaten zen, eta han, Enbaxadako eraikineko behealdean zegoen negozio-denda batean zehar barrura egin eta lau solairuak igoz, Bob Joyceren bulegora iristen zen».

      Horra mezulariaren modus operandia. Haatik, mezuen maiztasuna dela eta, Habanan FBIk Sarearen gainean duen gizonak besterik esango du urriaren 8ko txostenean.

      «Jarduera hauek "finca"tik bideratzen ditu —dio FBIk—, astean bitan edo hirutan Habanara bisita eginez».

      Horrezkero, euskaldunek eta, agian, errepublikazale batzuek biltzen dituzten datuek mezulari ideala dute, besterik ez baita Ernest, horixe baino: mezularia. Ala sinistu egin behar ote da espainiarrek espainieraz egiten dutena ingelesera Ernest Hemingwayk itzultzen dituela? Agian.

      Agiangorik gabe, baskoak dira sareko maila nagusiak, eta hura da mezularia, edo amua, ze, besteak beste, horixe esan nahi baitu «crook» hitzak, «amua». 1942-1943 hauetan amua eskuetan Habanako uretan arrantzale benetan nor ari den jakiteko, ostera, urteak beharko dira oraindino.

      Bestela, sarean direnek zein hartan harrapatzen diren arrainek plazara eramaten dituenak, denek dute lanerako motiboren bat.

      Urteak direla Aliatuentzat lanean diharduten basko gehienen motiboa aberriaren aldeko zerbaiten egin gura da. Horietako batzuek, gehienek ez bada ere, ez dakite ez eta biltzen duten informazioaren azken hartzailea nor den ere, FBIk berak txostenetan dioen legez. Gainera, FBIk berak dioenez, hobe ei da horiek Bulegoarentzat lanean dihardutela ez jakitea, abertzaleak baitira, eta espiatzeko duten motibazioa huts-hutsik politikoa baita. Eta FBIrentzat lan egiten dutela argi dakiten apurrek, horiek ere, aberriaren alde egiten dutela erabat konbentziturik egiten dute azken batean.

      Abertzale euskotarren motibazioak argiturik, esan behar da gerrako halako ibilketa eta biribilketetan Hemingwayk, berriz, literatur etorriaren iturria duela, eta horren ordaina ezin dela dirutan eman.

      «Haren motiboak argiak ziren guztiz —dio Bakerrek—: abertzaletasuna, plan sekretuez atsegina, eta "barneko" operazioetan areriorekin buruz buru jarduteari zion maitasuna, batez ere iskiluak eta norberarentzat arriskua tarteko izanez gero».

      Azkenik, Sarea erabiltzen duen arrantzalea nor ote den eta, badakigu Estatu Batuen Estatu Departamenduko norbait dena. OSS delakoa? Ala FBI delakoa? Hipotesi modura baino ezin dugu esan arrantzalea bata ala bestea den. Aurrera egin ahala. Geroago.

Friendless

1942 / Kuba

Turismoaren aldetik begiratuta, Kuban 1942. urtea ez da ona izango. Izan ere, irla kanpotarrek aisialdirako lasai erabili ahal izango duten azken urtea izango da, luzarorako behintzat. Bost horrek baina Ernest Hemingway eta Martha Gellhorn senar-emazte amerikanoei.

      «1942ko urte ikaragarrian —dio emazteak Travels With Another and Myself bere memoria liburuan—, ni neu eguzkitan bizi nintzen, salbu, eroso eta hura dena gorrotatzen». Hots, turistarena eginez bizi da Marta Gellhorn.

      Irlan irratia entzuten dute, bai, eta berriak txarrak dira, baita, baina zein neurritan diren txarrak, geroak ulertaraziko die. Garaian garaiko gertaeren garrantzia ez ulertu izana zentsurari leporatzen dio Martha Gellhornek liburuan. «Eta zentsurak —dio— ez zigun munduan gertatzen ari zena bere osotasunean antzematen uzten».

      «Ulertu ahal nuen bakarra —dio aurrerago— edo irudika nezakeena behintzat, lehorreko gerra zen, eta horrekin buruan nahikoa izaten genuen gure bihotzak estutzeko, alemanak olatu legez Errusia alderantz joaten edota Rommel mortuan barrena aurrera eginez zihoala imajinatzen genituen-eta. Nire ezjakintasuna tipikoa zelakoan nago; batez bestekoan publikoak, hau da, gutariko gehienok, ez ginen arriskuaren tamaina antzemateko gai».

      Albisteen gaineko zentsurak ematen duen bake-hatsa arnastuz, Marta Gellhornek bere sormen lanak idazten dihardu, Liana eleberriari ekinez, hain zuzen. Ernest Hemingwayk, ostera, gerraren tema du. Urte berrian sartu direnez geroztik behintzat Men at War gerrako kontagaien antologia zuzentzen dihardu, espioitza sarearekikoan jostetan dabilen artean. Idazleari oraindino Espainian bizi izan zuen traumak eragiten diola dirudi.

      Clausewitz-en Vom Kriege —Gerrari buruz— liburuaren ordenaren arabera atondua den Men at War —Gizonak gerran— liburu horren hitzaurrean idazleak gogor kritikatzen ditu gerratean beren buruari aliatu zeritzen haiexek Espainiako legezaleei laguntzeari uko egin izana. «Gerra hura galdurik, hona haren jarraipena», dio Ernest Hemingwayk.

      Gizonak bestalde hiru seme ditu eta, horiexei eskaini die liburua, horiek ere aberriaren aldeko gerran sarraraz ditzaketelakoa.

      Azkenik, Men at war liburua 1942 horrexetako urrian argitaratuko da, hots, FBIkoak The Crook Factory hartaz txostenak betetzen hasi diren aldi berean.

      Tartean, egunak Kubako nazien ehizari buruzko joan-etorrietan igaroz doaz. Ekainean, Patrick eta Gregory semeak Finca Vigíara etorri dira, udaldirako. Horrezkero The Crook Factory hartako batzuk Friendless operazioan sartuak direla eta, mutikoak ere horrexetan sartu dira, hots, urpekari alemanen ustezko ehizan. Edo ustezko urpekarien bila, berdin dio.

      Bada, handiusteko Friendless hark, benetako Friendless katuak ez bezala, arratoirik ez zuela harrapatu esan aurretik, 1942ko udan atzera egitea komeni da, berriro Marta Gellhorn eguzkitan eta Ernest edanetan blai diren maiatzeraino.

      Maiatza amaitu barik dagoelarik arazo militarretan aditu Ernest Hemingway Enbaxadan ei da, galtzarbean The Crook Factory delakoa ez den beste proposamen bat dakarrela. Hain zuzen ere, Pilar ontzia Q-boat legez atontzea proposatu nahi die lehenagoko batean The Crook Factory atontzea onetsi diotenei.

      Spruille Braden enbaxadore jaunak hogeita hamar urte geroago idatziko duen legez, proposamena FBIko gizonak Habanara iritsitakoan etorri zitzaion.

      Orduan aberriari eginiko zerbitzuengatik esker oneko eskutitza idatzi nion Ernesti. Orduan ni ikustera etorrita zera esan zidan, "Egin dudan lanaren ordaina nahi diat orain". Ez nuen ezta susmorik ere hark zer ote zekarren, baina banekien ustekabekoa izango zena.

      —Zer duk buruan, Ernest? —galdetu nion.

      —Badiat ontzi bat, Pilar izenekoa. Zubi handi polita du baina zahar eta zikin zagok. Manda bien buelta osoan txopatik brankara oihalak eskegi ahal ditiat, armaturik dagoenik inork ikusi ez dezan. Sub-ak Kubako kosta osoan gora eta behera zabiltzak, ura eta jatekoa eskuratu behar dutenean Kubako arrantzu lekuetan urgaineratuz. Jai polita egin ahal diat, hik zerak emanez gero; bazoka bat, urpekariaren bandan zuloak egiteko; metrailadoreak, zubiko jendea atzera barruan sarrarazteko; eskuko bonbak, dorrea azalera agertzean hura behera eraisteko.

      Galdatzen zidan hark arau denak hausten zituen. Baina Ernest lan hain ikusgarria egina zen ze, edozein lege urratzen utzi ahal zitzaion; nahi zuena emanik, bere bidean joaten utzi nion. Egin zuen lan baliagarririk, itsaspekoak begiztatuz eta guri informazioa helaraziz.

      Gogoan izanik Spruille Braden enbaxadore berriak bere kredentzialak Kubako Gobernuari maiatzaren 19an erakutsi zizkiola, eta gogoan izanik, halaber, "sare" harena enbaxadoreari berari otu ei zitzaiola baina Floridita tabernako giroa ikusi ondoren, eta gogoan izanik, azkenik, Ernest Hemingway enbaxadore Spruille Braden hari «lanaren ordaina eskatzera» sareak «zenbait hilez lan egin ondoren» etorri zitzaiola, denboraren kalkuluak huts egiten du. Batez ere gogoan hartuz gero FBIren aipatu txostenak ontziaren patruilaldiak irailaren lehen egunetan hasi zirela dioela. Maiatzaren 19a eta iraileko lehen egunen artean hiru hilabeteko tartea dago. Laburregia, lehenik eta behin enbaxadoreak Hemingwayren ezaupidea egin eta hari sarea atontzeko agindu behar izan zuelako eta, bigarrenik, idazleak sarea behin atondurik txostenak paratu eta txostenok enbaxadoreari helarazi beharko zizkiolako. Eta ez edonola, hark «Ernest Hemingwayk egindakoa primerako lana izan zela» iritzi ahal izateko bezainbesteko denboraz eta moduan baino.

      Sarea FBIko gizonak Habanara iritsi eta orduantxe desegin zela emanik, hiru hilabeteko tarteak are laburragoa dirudi. Haren ostean Ernest Hemingwayk enbaxadoreari Pilar Q-ontzi moduan atontzeko eskaria egiteko astia hartu behar izango baitzuen. Eta zer esan enbaxadoreak baietza eman aurretik hausnarketarako beste tartetxo bat behar izango zuela gogoan hartuz gero. Hori dena baietzaren ostean Pilar Q-ontzi modura atontzeko beste tartetxo bat behar izango zutela ahaztu gabe.

      Huts egiten du, dudarik gabe, Spruille Bradenen denboraren neurriak. Bada, ez da ahaztu behar, ezta inondik ere, Spruille Braden antikomunista porrokatua dena, eta bere liburua McCarthyk eragin zuen ekaitzaren ostean idatzia dela. Zahartzaro lasaian, hirurogeita hamar urteak betetakoan, bere diplomatiko karrera luzearen buruan horrelako akorduak idatzirik utzi nahi baititu, bere buruaren edergarri, enbaxadore ohiak. Horrela, mundu guztiaren ezaupidean dagoen Pilar Q-ontziz mozorroturiko haren ibilerak eta espioitza sarearen kontuak biribilketa baten tartean izan zirela argiturik utzi gura izan du; hura dena Ernest Hemingwayren ateraldi xelebrea izan zen, eta kito.

      Haatik, ateraldi xelebrearen nondik norakoa ulertzeko, Q-boat edo Q-ontzi zeri-eta Lehenengo Mundu Gerran militar zereginetarako erabiltzen ziren itsasontzi arruntei esaten zitzaiela argitu behar da. Bada, Pilar ontzia Q-boat legez erabiltzeko eskifaia egokia hautatu eta gero horixe eskatu du Ernest Hemingwayk; militar zereginetako atontzea. Hain zuzen ere, itsasontzia bazokaz, granadez, lehergarriz eta 50 kalibreko metrailadore batez egokiro hornitu diezaioten nahi du.

      «Horrela —kontatuko dio Ernest ameslariak Bakerri— Kubako kostaldean, Bahama Zaharreko itsas kanalean zehar Cayo Confites inguruetaraino, patruilan ibili ahal izango ginateke-eta».

      Inorengan ezelango susmorik gabe itsasoan barna gerra garaian ibiltzeko aitzakia, ostera, American Museum of Natural History erakundearentzat lanean direla esatea litzateke, eta kito. Eta ibili ere, branka aldean, karelaren goian zabal, erakunde horren izena daroan ohola ipinita ibiliko da ontzia.

      Aitzakiazko oihala brankan jarrita, karel artean joango direnak ez dira edonor. Ernest Hemingway bera ez ezik hor da Gregorio Fuentes, lemazain eta sukaldari zereginetan, eta hor da Estatu Batuetako Enbaxadak jarri dien irrati-aditua. Horiek biek zeregin zehatzak dituzte. Gero ostera hor da Winston Guest polo jokalari-ohi milioiduna, plazeragatik eta zeregin zehatzik gabe diharduena. Eta hor dira, azkenik, zeregin larriena hartu beharko dutenak, egoerak hala eskatuz gero; Patxi Ibarluzea eta Felix Areitio Ermua, pilotari izandakoa bata eta jardunean segitzen duena bestea. Bestela, Juan Duñabeitia Sinbad, edo Sinsky, lantzean behin izaten da Pilar ontzian, eta Andres Untzain Don Black ere behin edo behin ibiltzen da. Baina, esan moduan, zeregin larriena pilotariena dateke.

      Felix eta Patxiren zereginaren garrantzia ulertzeko Ernestek pentsatua duen modus operandiari begiratu behar zaio. Funtsean ontziak amuarena egin behar du, sardetan ei dabiltzan urpekari alemanetako baten batek Pilar ikustean azalera etorriko delako ustean oinarritzen baita operazioa.

      Balizko urpekariak Pilar ikusi eta azalera etorri bezain laster, horra pilotarien txanda; frontoian pilotak legez jaurti beharko dituzte lehergarriak hara, hutsik egin barik. Mil a cien colorao!

      Itsaspekoa bere burua urpean sartzeko ez-gai bilakaraztea litzateke erasoaldiaren helburua, gerra gaietan aditu Ernest Hemingwayk badaki-eta esku-lehergarriek kalte handirik eragingo ez luketena. Hala bada, lehergarrien eraginari esker itsaspekoa hondorantz egin ezinik legokeen tartea baliatuz, Pilar-ek irratiz haren abisua helaraziko luke; gero Navyko gerraontziren bat etorri, eta horra harrapaturik urpekontzia.

      Planaren bilakaeran, ikusten denez, Patxi Ibarluzearen eta Felix Areitio Ermua lagunen rola erabakigarria izatekoa da. Jai-alai player diren aldetik ez ei zaie gaitz egingo granadak indarrez baina tentuz jaurtiz urpekontziko kontrol-dorrean hantxe bertan kokatzea. Orduan bai bestela jai haiek, eta ez alai, balizko U-itsaspekoarekin.

      Ur-azaleko borrokarako ez daude txarto horniturik U motako itsaspekoak. 105 milimetroko kanoi bana, 37 milimetroko beste kanoitxo bana eta 20 milimetroko metrailadore bina dute ontzi gainean. Gaitz horiei frontoiko teknikez aurre egitea, baina tira.

      Horiek horrela, Pilar gerra zereginetarako atontzearen ideia —ideia legez zoroa ala zuhurra ere den— etorri behintzat ez zaio zerutik hara etorri Ernest Hemingwayri. Gerra libururen batean irakurria du. Zeinetan?

      Men at War —Gizonak gerran— liburuari hitzaurrea paratzeko gerraz luzaz irakurri beharra izan du, batetik, baina zaletasun hutsez ere hortxe ibili izan da, bataila kontuak irakurri eta irakurri. Eta Lehen Mundu Gerrako Q-ontzien gainean irakurtzen dagoelarik, hortxe etorri zaio ideiaren hazia garunetako ildoren batera.

      Estatu Batuetako hedabideetan antzeko beste Q-ontzi batzuen berri emana dute eta, halako batean, hango gobernuak aisialdiko ontzien jabe diren zibilei gerra-ahaleginean sartzeko eskatu diela irakurri du idazleak. Ameriketako Estatu Batuetan armetarako deiadarra zabaldua delarik, Ernest Hemingway ezin horri erantzun gabe lotu.

      Egoera larrian dira Ernest Hemingwayren aberkideak 1942ko honetan. Pearl Harborkoaren ostean Navyren ontzigintza planak bizkor badoaz ere, ontziz jagon beharreko kostaldearen luze-zabalak eskatzen dituen patruila-ontziak hainbeste dira ze, horiek ontzioletatik uretara ez datozen artean ontzi zibilei eskatu zaie Estatu Batuetako itsasertzean barna patruilatzeko. Eskaria Navyko idazkari Frank Knoxen bitartez egin da.

      Aberriko kostaldetik ez hain urrun, eta Knoxen deialdiaren jakitun antza, Ernest amerikar abertzaleak U-ontziei ekiteko asmoa biribildu du, eta Enbaxadak plana aditu eta onartu egin dio. Horri esker Pilar ontzia berriztatu dute —hark eskatu bezala—, gero branka aldean American Museum of Natural History dioen aipaturiko ohola paratu diote eta, garrantzizkoa dena, lanon ostean gasolina-ontziak goi-goiraino bete dizkiote. Dena Enbaxadaren kontura, FBIren 1942ko urriaren 8ko txostenak dioenarekin bat.

      «Beste alderdi bat Mr. HEMINGWAYk Enbaxadarekin duen harremanean (ezabaturik lerro eta erdi) erabiltzea haren zerbitzuak Kubako hegoaldeko kostaldean patruilatzeko eta ikerkuntza lan zenbait egiteko. HEMINGWAYk, arrantzale onaren ospea duenak, ondo ezagutzen ditu hango urak eta itsasertzak, hamabi urteko tartean jardun izan baitu ezpatarrainaren migrazioei buruzko ikerketak gauzatzen New York Cityko Museum of Natural Historyren izenean (ezabaturik lerro eta erdi) HEMINGWAYren eskaria onartuz itsaspekoen jarduerarik igarri uste izan den zenbait lekutan patruilatzeko baimena eman dio. (Lerro hiru laurden ezabaturik) eta honezkero gasolina sail bat eman zaio horretan erabiltzeko. Eskaria egin du hark (lerro eta heren bat ezabaturik) hark enbaxadorearen hitza du operazio honetan izan litekeen edozein galera edo heriotza gerrako galeratzat joko dela, egoki litezkeen indemnizazioak hartzeko eskubide eta guzti».

      Lerro ezabatuetan dagokeena alde batera utzirik, bada hor berri interesgarria; Felix Areitio Ermua eta Patxi Ibarluzea pilotari euskaldunak U-itsaspekoen ehizaldietan hilez gero Ameriketako Gobernuak gerrako galeratzat joko zituzkeen. Bestela, bada txostenean bertan beste datu bat, The Crook Factory hark norentzat lan egiten diharduen argi apur bat dakarrena.

      «Erabakia hartua zen, hala eta guztiz ere; HEMINGWAYk zuzenean Mr. JOYCErekin kontaktuan lan egingo zuen, ezen ez informatzailearekin (FBIren txostenaren paratzailea informatzaile hitza ipintzean bere buruaz ari da)».

      Hots, txostenak eta enparauak, FBIri zuzenean barik, Enbaxadako bigarren idazkaria den Joyce delako horrexeri eman behar zaizkio. Joyce hori, diogun bidenabar, 1942a baino askoz lehenagotik da Ernest Hemingwayren adiskidea. Adiskideen artekoa dirudien jokoan, Joycek gero paperok nori ematen dizkion, edo nora bideratzen dituen, beste kontu bat da. Hala bada, kontu horretan falta den argia non eta FBIren txostenean tinta beltzaren azpian galdua da, beharbada.

Martha Gellhorn

1942 / Karibe Itsasoa

Ur eremu zabala da Karibe itsasoa ere. Eta halako batean Marta Gellhornek Kubakoak ez diren horko beste inguru batzuk ezagutu behar dituela esan du. Ez du senarrarekin nahi, ustezko U-ontzien ehizan.

      Beraz, bera bakarrik doa Marta Gellhorn, ze, handik denbora batera Travels With Myself & Another liburuan idatziko duen moduan, Ernestekin urruti behin joan da —1941eko otsailean—, eta ez du berriro esperientzia bera bizitzeko gogorik.

      «Egin behar nuen bakarra Txinara joatea zen. Ba, txango guztiz beldurgarri hartan "Gogogabeko Laguna" eroan nuen —dio liburu horretan Ernest Hemingwayri buruz, hemendik aurrera hari "G.L." esango diola gehituz—, nora eta berak joan nahi ez zuen lekura eroan nuen».

      Txinatar-japoniar gudaren berri jakitera egin zuten bidaiaren kontakizuna amaitzean Marta Gellhornek ez du errukirik. «Gauza batean behintzat zuzen nengoen: Ekialdean mundu bat amaitzen da», idatzi zuen. Ekialdean amaituriko mundua berak eta Ernestek, G.L. harexek, batera zuten mundua da.

      Egia esan, Hemingwayrentzat haiek ez ziren inoizko garairik onenak. Iragan urteko amaiera latza gertatu zitzaion; 1940ko azaroaren 4an Paulinerekin dibortziaturik, 21ean Cheyenneko bake-epaitegian Martharekin ezkondurik eta urrian argitaratua duen For Whom the Bell Tolls eleberriak kritikariengan eragingo duenaren zain, abenduaren 21ean idazle eta lagun min Scott Fitzgerald hil zaio, bihotzekoak jota. Idazlea heriotza horren pisua ariman zuelarik joan zen Ekialdera, mundu bat amaitzen deneko aldera.

      Bien arteko mundu hura amaiturik beharbada ez baina azken arnasetan zelarik bai, bidaia horren zehaztasunak, berak bakarrik egin zituen beste batzuetakoekin batera, aipatu Travels with Another and Myself liburuan bilduko ditu Marta Gellhornek. Ez zehaztasun denak, haatik. Marta Gellhornek —Bakerrek ez bezala— ez du Txinatik itzuleran Washingtonen egin zuten pausaldia kontatuko.

      Ez du kontatuko, ez, Charlie Sweeny koronelak bera eta senarra hartu eta harako John W. Thomason, Jr. beste koronel harekin hitz egitera eroan zituenekoa, ez eta nola berak —horretan Ernesten pare Martha—, britainiarren defentsa sistemen desegokitasuna zorrotz kritikatu zuen. Aldiz, Martha Gellhornen biografo Carl Rollysonek argiro dio —The Life of Martha Gellhorn liburuan— bidaia haren helburua zein zen. «Roosevelten Etxe Zuriak galdatu zien hara joatea, haren aliatu Txiang Kai-Shek eta honek boterea eskuratzeko lehian zituen aurkariei buruzko inteligentzia-informazioa bil zezaten», dio Carl Rollysonek. Bidaiaren ostean horretara eginiko mesedea, berriz, polito ordainduko zaio emakumeari.

      Baina 1942ko gertaeren hariari berriro eutsiz, oraingoan Martha Gellhorn bere kabuz doa Karibe Itsasoan gerra zertan den ikustera. Horrela eginez, eta bide batez edo, bere senarrak Pilar Q-ontzi modura atontzeko ipini duen aitzakiaren benetako garrantziaz ohartuko da.

      «Gerra galdu egin genezakeen —idatziko du geroago Marta Gellhornek— 1942 hartan ari ginen abiada hordigarrian segitu izan bageneza ontziak galtzen. Historiako urrezko orrialdeetan bazter utzi izaten diren zamaontzi horiek gabe Britainia gosez hil baitzitekeen. Aliatuen 1.508 zamaontzi, 8.336.258 tona guztira, itsasoko hondora joan ziren; urtebetean. Beste norbaitentzat uzten dut horren irudia ematea, nik ezin dut eta. Heriotzarainoko odol hustea zela, horra nik neuk esan nezakeen bakarra».

      Hondoratze horiek Karibeko bazter guztietan izaten dira, eta hain zuzen ere Karibe aldeko edozein bazterretan libre ibili ahal duela dioen pasaportea sakelan abiatua da Martha. Horrela, uztailaren 20an Haitiko Puerto Principetik, hots, Dominikar Errepublikaren auzotik, Ernesti idazten dio, gero abuztuaren 9an Puerto Ricotik egingo dion legez, hots, maitasunez. Elkarrengandik urrunago, maiteminduago bizi ei dira. Hemingway, urrun delarik, Marthari maitagarriago zaio. Eguneko bizimoduan uzten du hark lur jota.

      Tortola irlan patata garraiorako ontzia alokatuko du. Pilot da horren izena, hots, gogora behingoan Pilar izena dakarrena. Bada alderik Pilar eta Pilot horien artean, ostera. Doi-doi patchwork modura osatutako haize-oihala eta lema horiez gain ez du ontziak besterik, Carlton de Castro izeneko lemazainaren trebetasuna izan ezik.

      Marta Gellhornek izen eta guzti aipatzen dituen Carlton de Castro horren Pilot ontziari esker biziko dituenak hemen laburtzea beharbada alferrik luzatzea litzateke. Neskak larru gorritan uretan mustada batzuk egiteko aukera izango du, irla benetan txiroetan ibiliko da, horietan administrazio kolonialak dituen paradoxak biziko ditu —Herbehereetako bandera haizearen mende libre zabaldu ahal den azken bazterra Surinam dela, esate baterako—, irla horietan barna ibiliz Gerra Zibilean erbestera jo zuen bilbotar bikote baten ezaupidea egingo du —horiei Kuban pilotariak ezagutu dituela kontatuko die— eta, beste ezeren gainetik, Karibe aldean zamaontzien ehizean hainbeste itsaspeko aleman ibiltzearen gakoa non den jakin du, Pilot ontziko Carlton de Castrok bertan behera utzi eta gero. Saba izeneko irlan, hain zuzen.

      Saba irla, horra hor izena, aspaldiko sumendi baretu baten gaina da, Kariben galdua legez dagoena. Hala da ze, hango arrantzaleei ez zaie harrokeria begitantzen Queen Mary izena ipintzea ontzi apal bati. Eta horixe da Marta Gellhornek alokatu duena, horrekin Antigua irlara txangoa egiteko eta han gerraren gakoa zertan den ikasteko.

      «Hor behean, Surinamen —diotso hegoaldeko kapitan batek Antiguan— zera horixe dute, bauxita, badakizu, meategietan biltzen dutena edo. Aluminioa egiteko bauxita behar duzu, eta aluminioa behar duzu hegazkinak egiteko, eta aluminioa garraiatzeko ontziak behar dituzu, eta horretan dabiltza ba kraut —aleman— horien submarinoak, bauxita garraioan dabiltzan barkuei tiro egiten, ea ba besteen gerra-ahalegina kakazten duten; batek daki azkenean nor nagusituko den».

      Ez dabil oker Marthari bauxitaren garrantzi estrategikoaz hitz egin diona. Erresuma Batua eta Errusia erregaiz hornitzearen garrantziaz oharturik, Germaniarren Doenitz almirantearen "Drumbeat Operazioa" abiarazi du, U-ontzi otso-taldeen buruei agindua emanez erasoaldiak hiru lekutan gauzatu ditzaten: Aruban, Karibe itsasoan, eta New Orleansen eta Houstonen, Mexikoko Golkoan. Jakinik, gainera, bauxitarik barik aluminiorik ez dagoela, eta jakinik aluminiorik barik aireplanorik ez dela, alemanen ehizaldiak Surinamera eta Britainiarren Guyanara ere zuzendu dira, horiexetan ekoizten da-eta munduan ekoizten den ia dena.

      Bada, hortxe da urpeko otsoen arriskua. Eta haginkada ere.

      Otsailaren 16ko iluntzean bare-bare ziren Aruba inguruko instalazioak, hilero 7,1 milioi upel petrolio ekoizten izan dituztenak; ostera, biharamuneko goizaldeko ordu bata eta erdiak geroztik sutan dira. U-ontzien talde eder baten erasoaldiaren ondorioa da su hori; su hain arriskutsua ze, ordu batzuen buruan birfindegiko ekoizpen-lanak geldiarazi egin behar izan dituzten hura erabat itzali artean. Britainiarren gerra ahaleginari kolpe itzela jo diote U-ontzi urpekoek, bai, birfindegiak hilabetez itxita egon behar izan baitu.

      Bada, Mexikoko Golkoan sartzeko U-ontziek, beste edozein ontzik legez, hiru bide dituzte, eta hirurak estuak, eta hirurak, beraz, perilosak; Floridako Itsasartea eta Bahama Zaharreko eta Yucataneko kanalak, hirurak irlaren hego-mendebaldeko muturrean. Horrela, urpekontziek dakarten arriskua hain da latza ze, maiatzaren 1ean Aliatuak euron garraio-ontziak konboietan sailkatzen eta abiarazten hasiak baitira.

      Kariben barrena dabilen Martha Gellhornek horren berri zehatza izango du, eta are zehatzago jakingo du bere aberkide militarren ahaleginaren berri. Surinamera bertara joanda, hango "U.S. Base" militarra topatuko du. Hor, meategiak zorrotz jagon behar direla-eta, balizko itsaspekoei adi bizi dira, Aruban harrolioarekin jazo dena bauxita-harriekin jazo ez dadin.

      Basean bauxita-meategietako bat bisitatzeko gonbita hartu du Marta Gellhornek. Horrela bada, metalari buruzkoan ikusi duenaz gainera, auzoko Guyana frantsesean hor ikusi du presondegia ere; Vichyko gobernuaren mende da orain. Ikuskizunok gogoan, kolonien zereginaz eta beharraz hausnarrean egiteko gaia baduke. Urte batzuk geroago inguru haietara itzulita, aldaketaz idatziko du, kolonialismoa aipatu gabe.

      «Irletako bizimodu zaharra diruak hondatu zuen, gerrak barik. Guk egin genuen bakarra lehengo diru-eskukada ematea izan zen. Esker oneko nago, azken batean Kariben barnako irlatxoak haietara dolarrak euri modura jausten hasi aurretik ezagutu bainituen».

      Hausnarketa hori, kolonialismoa aipatu gabekoa, 1978an argitaratuko du, Travels With Myself and Another liburuan. Orain berriz, irla txiki maitagarriak ezagutu ostean, New Yorkera doa. Irailaren azkenetan iritsiko da, aste bi bertan egiteko asmotan.

      Martha Gellhorn irlaz irla dabilen bitartean senarra beste zerean dabil; urpekarien ehizan-edo. Udan zehar behintzat horrexetan ibili da, ekainean eta uztailean batez ere, hil bi horietan Patrick eta Gregory berarekin izan baitira, hurrengo urtean izango diren legez; gerra olgetetarako prest.

      Uda joanda eta semeak ere joanda, Ernestek bere espioitza zereginetan segitzen du ostera ere. Horrela, Martha Gellhorn presidente Roosevelten emazte Eleanor-i bisitan joateko zaiola eta —FBIko agente D. M. Laddek urriaren 9ko txostenean idatzi duen legez—, bisitariak mezulariarena ere egin dezan nahi du senarraren lagun hurko eta Habanako U.S. enbaxadore Spruille Braden jaunak.

      «Arazo nagusi honetan garrantzi handikoagoa da Mrs. Hemingwayk (ezkondu aurreko MARTHA GELLHORNek) urriaren 12an hasten den aste honetan Washingtonera egin behar duen bisita, Mrs. HEMINGWAY Washingtonen izango den artean Mrs. ROOSEVELTen gonbidatu pertsonala izango baita, eta enbaxadoreak harexeri azaldu dizkio Kuban seguritate-gaietan diren alderdi batzuk, alderdiok Presidenteari eta Mrs. ROOSEVELTi zuzen-zuzenean berba eginez azal diezazkien. Hain zuzen ere, Kubako agintariek aurrera atera beharko duten egitasmo bati Amerikako Gobernuak bere onespena eta beharrezko diru-laguntza eman diezazkion eskaturik zaio Presidenteari, lehendik ere, baina egundaino ez da Washingtondik erantzunik iritsi. Harreman zuzen horren bitartez zeozer lortuko delakoan gara».

      Enbaxadorearen errekaduaren esangura argia da. 1941eko abenduaren 11z geroztik Isla de Pinos delakoan sartuz joan diren faxistek handik erraz alde egiten dutela-eta, Kubako agintariek dirua behar dute irlako naziak eta faxistak giltzapean sartzeko ez ezik, gero ihes egin ez dezaten ere. Eta dirua eskatua dela baina iritsi ez dela, horixe jakinarazi nahi dio Bradenek presidenteari Marta Gellhornen bitartez.

      Ze bai, Kubak Ardatzeko indarrei gerra aldarrikatu ostean naziak eta halakoak preso-eremuetan sartu badituzte ere —lehenagoko batean aipatu den moduan—, Braden kexu da, horiek giltzapetik zein erraz libratu eta ihes egiten duten. Halaxe idatziko du Bradenek bere memoria-liburuan.

      «Kubara etorri berri, behingoan ohartu nintzenez, etsaien agenteak —germaniarrak, faxistak, japoniarrak— preso eremuan sartzen bazituzten ere, handik erraz alde egiten zuten. Azkenean presoak Pinos irlako mutur batean biltzeko plana bideratu genuelarik, plan horren gauzatzeak dirua eskatzen zuen. 180.000 dolarretan jo genuen haren kostua. Martha Gellhorn Washingtonera joatekoa zela eta, harexeri esan nion presidenteari errekadua eramateko».

      Marta Gellhornek errekadua emanda eta Rooseveltek-edo haritxo egokia mugiarazita, erantzuna baiezkoa da. Naziak eta faxistak zorrotz zaindurik izateko beharrezko preso-eremua atontzeko eta mantentzeko ezinbestekoa den dirua etorriko da Kubara.

      Marta Gellhornek beste errekadu bat ere eroan du Enbaxadaren izenean; Habanako "Factory" hartako buruak, Ernest xelebreak, Espainiako Gerratean ezagutu zuen Gustavo Duran Kubara ekar dezaten eskatu du; enbaxadorearen erabateko adostasunaz. Horri ere baietza eman diote Etxe Zurian. Laster izango ei da Habanan Gustavo Duran.

Gustavo Duran

1942 / Habana

Gustavo Duran izen eta guzti dago For Whom the Bell Tolls eleberrian, eta izen eta guzti dago Gustavo Duran FBIren txostenetan. Bada bien artean alderik, ostera.

      Eleberriari oraturik, Ernest Hemingway idazlearen ordura arteko liburuen artean salduena den horretan Gustavo Duranen erretratu laburra egina du hark. «Beste inorekin ezin baduk ere, gogora hadi Duranekin —diotso bere buruari eleberriko Jordan protagonistak—, inoiz militar antzeetan ikasi gabea eta musikagilea zena eta mutil jatorra zena eta gero deabruaren jeneral ona bihurtu zena. Durani hain arrunt egiten zitzaion gerra eta hain zitzaion erraza hura ikastea eta ulertzea, xakerako jaio den umeari xakean egitea zaion bezain erraza».

      Bada horixe da, besteak beste, halako batean IX. Brigada Internazionalaren komandantea bilakatu zen gizona, orain Ernest Hemingwayk Kubara etor dadin gura duen Gustavo Duran. Eta etorri ere etorri egingo dena. Idazleak nobelan jarri dituenekin haserre ez dagoela seinale. Beste asko ostera erabat sutu dira Ernest Hemingwayk eleberrian sartu duen harako sarraski harekin. Errepublikaren aldekoek nobelan egin sarraskiarekin, hain zuzen.

      Izan ei zen, Andaluziako Ronda herrian-edo, eleberriko hamargarren atalean kontatzen denaren moduko sarraskiren bat. Eleberrian berriz, Segoviako hego-ekialdeko izen gabeko herritxo batean kokatu du sarraskia idazleak. Altxamendua hasi berria delarik, ibaiak inguratzen duen muino batean eraikia den herri batean —zein den ez da esaten, baina lekuaren deskribapena Sepulveda herriaren ezaugarriekin bat dator— ezkertiarrek udaletxean zarraturik eta hantxe inguraturik dituzte eskuindarrak, eta akabatu egin gura dituzte. Zelan eta handik banan-banan irtenarazi, gero jende-ilara biren artean makilakada kale nagusian gora joan eragin eta, horra, kalearen buruan den amildegian behera ibaira jaurtiz akabatu behar dituzte eskuindarrak.

      Lehenengoetan jai giroan hasi den heriotzaren dantza hori gero eta saminago, gupidagabeago, jasangaitzago bilakatuz doakio irakurleari, eleberriko ustezko herrian direnei —narrazioaren arabera— okaztagarri bilakatuz doakien kasik eta hein berean. Altxamenduaren lehen eguneko gorrien jaia odol-bainu bilakatua da. Mutatis mutandis, faxisten gaiztakeria erakusteko, falangistek hamaika aldiz sexuz bortxatu Maria haren kasua kontatzen du, oreka guran edo, narratzaileak.

      Horraino nobelakoak. Errealitatean, komunistek, eta errepublikaren aldeko beste batzuek ere bai, gogor kritikatu dute Ernest Hemingwayren horko oreka-gura zuri hori. Eleberrian faxistak ere gogor kritikatu gura izan dituen arren —sexuz bortxatua den Mariaren kasua, sarraski horren aldean, ia deuseza delako iritzia egiten zaio irakurleari— Errepublikari traizio egin diolakoan dira kritikari horiek. Eta horiei, ia ezinbestez, hortxe datorkie gogora Madrilen Ernest Hemingway bedeinkatuari ematen zioten tratua; nola lortu zituen bere kasa libre ibiltzeko beharrezko igarobideak, nondik atera izaten zituen autoak eta erregaiak, edo Sidney Franklin aspaldi batean torero ibilia eta orduan beraren morroi zebilen arlote hari nork ematen zizkion kafeak eta whiskiak, eta azukreak, eta tabakoak, eta enparauak. Eta hori dena zeren trukean. Nondik nora, edo zeren izenean ematen zioten hari zentsuraren arduradunek, Arturo Bareak kasurako, ematen zioten pribilegiozko tratua.

      Hala eta guztiz ere ez diote horrelakorik kritikatzen Ernest Hemingway idazleari Arturo Bareak-eta. Ez. Eleberriaren literatur balioa ukatzen dute, Ernestek eraiki duen ipuin modukoak funtsezkoena litekeena —gerra erretratatuz benetako Espainia erretratatzea— lortu duenik ukatuz, eta kito.

      Ernest Hemingwayk Espainiaz —uste du Arturo Bareak— ez du ia ezer ikasi ez ulertu, zezenketen inguruko munduaz kanpokorik behintzat.

      Espainiako Errepublikaren Madrilgo zentsuraburuak, Arturo Barea nobelagile jaioak, literatur kontuak berdindu nahi ditu, idazleak idazlearenak kritikatuz, ez besterik. Gero ostera, Madrilgo beste "mesede" haiek ere gogoan harturik eta amorruz garbitu dituen ala ez kontuok, batek daki.

      «Lagunak egin zituen —dio Arturo Bareak Ernest Hemingway hari buruz—, edanean eta tabernan zirika jardunez lagunak egiten diren moduan. Gerra-kazetaria izan eta Florida hotel bonbardatuan halako bizimodu ez-erreal bat bizi zuen, hantxe, kanpo kazetarien artean, Nazioarteko Brigadetako ofizialen artean, turisten artean, emagalduen artean. Espainiarrekin polito hitz egin zezakeen, baina sekula ez zuen haien bizimoduan bat egin, ez Madrilen, eta ez lubakietan».

      Kubako bizimoduaz berdintsu esan daiteke 1942ko udako azkenetan. Habanako portuan, tabernetan eta zuloetan ezagutzen ei ditu idazleak putak, litxarreroak, pirata-ustekoak eta bazterreko halako beste batzuk.

      Haatik, Ernest Hemingwayk Habanan nahi du bere eleberriko heroi nagusi Gustavo Duran. Eta hango jendeaz gutxi ikasitako Madrilen ezagutu zuen Gustavo Duran jaioa Habanara ekar dezaten eskatu duelarik, galdera dateke ea zer dakien Ernestek Kubako jendeaz. Ezer gutxi, orain arte esandako horiez gainera.

      Bada, Sareak egin beharko du falangisten eta nazien gainetik begia ez kentzeko plangintza eta lana, horko kideek ezagutzen dute-eta ondo, bai, Habana ez ezik Kuba osoa. Zeregina ez zaie lar zaila egingo, orain arte, eta beranduenez jota 1937ko udaz geroztik, horrexetan ari izan dira-eta.

      Orain, berriz, 1936ko gerra hasi aurretik karrera egiten ziharduen musikagilea eta piano-jolea zena ipini nahi dute —pluralean, Enbaxadakoek— zeregin horretan buru. Nor-eta gerra hasi eta lasterrera, Ernest gerra kazetaria Madrilen izan zen 1937ko hartarako hain goiz, militarraren antzeak menperatzen zituela erakutsia zuen gizon huraxe nahi dute Habanako Enbaxadan. Eta nor da ba gizon hori?

      Madrilen atondu ei zuen zaleen espioitza-sare hori alde batera utzirik, bere buruaz zenbatgura ipuin kontatzen dakien Ernestek Hemingwayk badaki Gustavo Duran denbora batez hango —Madrilgo— SIMeko burua izan zena. Baina hori ez du inon aipatzen.

      Ezagutu behar du Ernest Hemingwayk, ostera, SIM zerbitzua zer izan zen, The Fifth Column antzezlaneko Philip Rawlings protagonista nagusiak horrexentzat lan egiten duelako, besteak beste.

      Idazlea Gerra Zibileko gertalekuetara bigarrenez joan zenean sortu berria zen SIM —Servicio de Inteligencia Militar edo Inteligentzia Militarreko Zerbitzua— delakoa. Horretarako agindua 1938ko abuztuaren 9an eman baitzen. Eta, hara, aginduaren biharamunean nor-eta Gustavo Duran izendatu zuten Madril eskualdeko SIMeko buru. Gero, Duranek Inteligentzia Militarreko Zerbitzuko kide izateko hautatu zituenen artean ehunka komunistarekin batera lau-bost sozialista baino ez zirela eta, kargutik kenduko zuten arren, berriro lehenagoko ErrepublikakoArmadaren XX. Gorputzaren buru izendatzeko. Buruzagitza horretan amaitu zuen gizonak gerra, Valentziako iparraldeko frontea defendituz. Hori eta beste dena jausi zenean, ostera, itsasontziz egin zuen Ingalaterrara. Han estatubatuar batekin ezkondurik, Ameriketara egin zuen.

      Hala bada, For Whom The Bell Tolls eleberrian izen eta guzti aipaturik ageri den Gustavo Durani Kubara etortzeko deia egin diotenean, Estatu Departamenduaren Rockefeller Fundazioan lanean ari da.

      Eleberri hartan izen eta guzti aipaturik ageri den Gustavo Duran bera dateke, ziurrenik, The Fifth Column antzezlaneko pertsonaia nagusiaren iturria. Haatik, egiatan gertatu izan den edozeren ipuina beti beste eraren batera kontatzen dakien idazleak bere alter ego Philip atzerritarra egin zuen antzezlaneko protagonista. Alter ego horren ispiluan idazleak benetako zein gertaera gura izan duen islatu, eraldaturik bada ere baina islatu azken batean, horra galdera.

      Ez ote zen, bada, Gustavo Duranentzat lanen bat egin izan zuela Ernestek? Hura, Gustavo, SIMekoa zenean. Eta horrela bada, zein lan? Ala Duranek lanen bat egin zuen Ernestentzat? Informazioak eskuratu Ernesti? Honek gero nori emateko baina? Berak erabiltzeko? Hemingwayren paperen artean Guda Zibilari buruzko txosten bat behintzat badago, idazleak Parisen jasoa. Adibidetzako balio duen txosten hori huts-hutsik kazetaritza lanetarako nahi ote zuen da zalantzan legokeena.

      Galdera horien erantzunak protagonistek dituzte. Kuban da bata, Estatu Batuetan bestea, hara etortzeko prest. Bigarren horrek, Duranek, faxisten modus operandi zehatza ez ezik, Espainiatik Kubara zereginen batera etorriak diratekeen batzuen aurpegiak ere ezagutu ditzake-eta, zerbitzu onak eskaini ahal izango dizkio Enbaxadari.

      Gero, beste kontu bat da Gustavo Duran, Arte Ederretarako jaioa eta gerraren antzeetan trebaturiko gizona, FBIko txostenetan kriminal legez agertuko dela, Bulegoko batek 1943ko abuztuaren 13an sinatuko duen txostenean agertu ere agertzen den moduan. Hori, alabaina, urrun dago oraindino. Orain, 1942an, Duran Kubara ekar dezaten errekadua eroan behar duenak, Martha Gellhornek, Roosevelt senar-emazteak bisitatu dituelarik, laster izango ditu sokak eta korapiloak ondo josita Ernest Hemingwayren "The Crook Factory" sareak.

Agirre lehendakaria

1942 / Habana

Hori horrela, urriaren 8ko horretan bada mihiari tiratzeko beste haririk, Habanako euskaldunen artean behintzat. Bada falangisten eta nazien jarduerei begia ez kentzeaz gainera besterik, bada itsasontzien joan-etorriak eta horien kargaz, tripulazioez eta pasaiariez idazteaz gainera besterik, bada, bai. Zer-eta Lehendakaria, Jose Antonio Agirre, Kubara datorrela ziurtatu da. Hain zuzen ere, egun horrexetan abiatua ei da Lehendakaria Venezuelako airean zehar Kubarantz.

      Hilaren 11n Habanako Unibertsitateko Areto Nagusian hitzaldia du Agirrek. Gaia, «El sentido histórico de la dignidad humana y de la libertad entre los vascos», hots, «Euskoen artean giza duintasunak eta askatasunak historiaren aldetik duten esangura».

      Eguna ailegatuta, hortxe dira Agirren hitzaldia entzuten Sarekoak eta Sarekoak ez direnak, denetariko arrainak, eta baita begia kendu behar ez zaien faxistetako batzuk ere, pasatu beharko duten informe edo raport hori osatzeko datuak entzutera etorriak-edo.

      Faxista arraioak!

      Horiekin tiroka hasiko lirateke hango batzuk. "The Crook Factory" horretan direnak, esate baterako. Edo "Friendless" sarekoak. Dudarik gabe, Andres Untzain eta Juan Duñabeitia lagunak, biak ere For Whom The Bell Tolls eleberrian behin eta berriro aipatzen den Iparraldeko Frontean zailduak eta, tarteka behintzat, Pilar-en izaten direnak. Edo pilotari abertzaleak, Felix eta Patxi, Pilar-en granadak jaurtitzeko prest ibili izaten direnak. Edo Patxiren anaia Julian. Lehendakariak iragan urtean egin zien lerro biko eskutitzagatik esker oneko dira biak ere biak. Eta beste asko.

      Baina Lehendakariaren hitzak entzuteko tenorea da, hitzon azalaren azpian beste mami bat baitago. Kubako erbesteratuen, jatorri euskaldunekoen eta, oro har, kausaren aldeko zaleen pausoak gidatu beharko dituzten abiaburuak azaldu behar ditu Lehendakariak. Horrelaxe aditu uste izan dute, hitzaldiaren amaiera aldera esan dituenak entzutean.

      «Hasieran esan dudana errepikatuz amaitu behar dut», dio Agirrek bere hitzaldi luzearen azken arnasetan. Eta hasierako hitzak zein izan diren datorkie batzuei gogora. «Urtebete-edo dela, bortxakeriak menderaturiko herrietan barna nenbilelarik, Amerikaren arima eta bihotza ezagutu nituen. Kontinente honetan jaioak diren gizon eskuzabalek euspena eman zidaten eta azkenean baita dokumentazio egokia ere: horiei esker ahal izan nuen nik zapalkuntzak harturik dituen herrietan zehar eginez orain zuen aurrean izan ahal izan arteko bidea urratu. Eta zeuon prestutasunari esker hitz egin dezaket zuen aurrean orain».

      Hasierako hitz horien antzekoak erabiliz, Munduak orain igaro behar duen ataka gaitzean Amerikaren zeregina zein izan behar den antzeman duela dio Agirrek, beste behin ere. Demokraziaren eremua mundu osora zabaltzea, munduan demokrazia salbatzea, horra Amerikaren zeregina, aldarrikatzen du Lehendakariak. Zeregin horretan, berriz, Inperio Britainiarra laguna izango dela dio, eta gero, ausart bai ausart, badio, baita ere, zeregin horretan Errepublika Sozialista Sobietarren Batasuna lagun izango dela, eta horren beldurrik zertan izan inork ez duela. Horren ostean, Amerikako beste herriek beren euspena eman behar dutela dio, beldurrik gabe hitz eginez, Agirrek.

      Batasuna aldarrikatzen du Agirrek, entzuleen artean, abertzaleez eta belarriluzeez gainera, baina horiekin ere, eta Kubako intelektualekin eta politikariekin batera ere, hortxe baitira Gerra Zibilean legearen alde armak eskuetan ekin zioten sozialistak, anarkistak eta komunistak, denak ere antifaxista porrokatuak. Oraindino ez da horien ehizean hasteko deiadarra jo. Eta ez ahaztu, Kubako presidente Fulgencio Batistak Alderdi Komunistako buruzagietako bi ditu gobernuan kide, ministerio banaren buru.

      Amaitu du hitzaldia Agirrek. Deiadar zatikatzailerik aireratu gabe, ez baita inor mintzerik komeni Habanako Unibertsitateko honetan. Batasunaren bandera beren txalo zaparradaz airean zabal dantzarazten dute, sutsu, entzuleek. Baita komunistekin ibilia den Pako Garaik eta soka bereko beste batzuek ere.

      Ze bai, Pako Garai, 1931ko Gibarako espedizio hartakoa, Kuban da, Espainiako gerran galtzaileetakoa izan ostean.

      Beti galtzaileen artean, Pako, espedizio hartan bizirik irten ziren apurren artean izan zelarik gero denbora batez kartzelan egon ostean, 1933an Machadok askatu zituen presoen artean izateko zoriona izan zuen. Orduan Miamira joan eta han emaztegai bilakatuko den Jeanette Hohberger ezagutu zuen. 1934a zen. Urte horrexetan, urtarrilaren 15ean, Gibarako hartan izaniko Carlos Hevia-Reyes Kubako Gobernuko presidente bilakatu zen. Egun bitarako baino ez. Pako Garaik tarte batez itxaron egin behar izan zuen, halako batean Kubara itzuli ahal izan arte. Gero Jeanette ere Kubara etorrita, bertan ezkondu ziren. Emaztea haurdun zela, azkenik, hura Gasteizera ekartzera etorri zen Pako, semea, 1936an jaioko zen Pakito, Euskal Herrian bertan jaio zedin nahi zuela-eta.

      Haurra jaiotzea eta faxista espainiarren errebolta hastea kasik batera izan zirelarik, hura amaren besoetan utzirik Pako horretan sartu zen.

      Diotenez, El Campesino jeneralarekin izan zen eta, nork daki, beharbada gerra hasi aurretik ezagutu zuten gizon biek elkar, Kuban. Kuban izana baitzen komunisten jeneral ospetsuenetakoa izango zen hura, izenez Valentin Gonzalez, etorrian zetorren gerrarako gizonak biltzen.

      Elkar nola ere ezagutu zuten, biek galdu zuten gerra, Pakok eta El Campesinok, eta Kubako txori euskaldunak Kubara egin zuen, Extremadurako besteak Extremadurara ezin eta Errusiara egin zuen ber.

      Eta Agirreren diskurtsoari txalo zaparrada berean abegi eginez hortxe dago orain Pako Garai ere, lagun handi dituen politikariekin, Andresekin, Sinbadekin, eta Ernestekin lagun diren beste askorekin ere.

      Ernest aldiz ez da Agirreren mitinera etorri, eta hobe beharbada. For Whom the Bell Tolls eleberria argitaratu duenez geroztik komunistekiko eta oro har ezkertiarrekiko haren harremana ez da sekula berriro lehengoa izango. Eta ez da sarraskiaren horregatik bakarrik. Liburuan, Gustavo Duran goraipatu duen ber, gogor kritikatu ditu komunista horietako beste batzuk, hala nola El Campesino. Kuban ostera, nork dauka irakurrita liburua? Alderdi horretatik lasai egon daiteke Ernest. Hala ere ez du Agirreren aldarria aditu.

      Agirreren aldarria batasunean lan egitearen aldekoa da, eta ezein literaturak ez dio horri kalterik egingo. Argazkietan, esaterako, Lehendakaria Fulgencio Batista Kubako presidentearekin ageri da. Argazkioi ondo begiratuta, hortxe igartzen zaio, ezpainen ertzetan preso, haratago joan dakion gura ez duen mindura aire bat, bai, gazterik hilko den Agirreri. Bihotzetik hara egiten dion mindura da eta, hori bihotzera zerk ekarri dion jakin uste dute denek. Gerrak ekarri dion mindura da.

Agirre lehendakaria

1942ko iraila / Columbia-Caracas

Gaur, 1942ko irailak 26 egun eta gau bat gutxiago dituela, Agirrek egunkariz egunkari dihardu oraintxe hastekotan den bere txangoari buruzko informazioa bilatzen, aurreko egunetan prentsakoak kablez igorria baitie hedabideei horri buruzko oharra. Bera hara agertu aurretik horrela egiteko ohitura hartuta zeuden New Yorkeko Ordezkaritzan.

      Polito argitaratzen dituzte Ordezkaritzak igorritako oharrok, baita New York Times eraginkorrean ere. Batez ere Estatu Departamenduarekin ituna hitzartu ondoren, baina lehenagotik ere bai. Gogoan du aurreko urteko azaroaren 9koa: «Ex-President of Basques Will Teach at Columbia». «Baskoen Presidente Ohiak Columbian irakatsiko du», horrelaxe.

      Orduan lagundu egin behar izan zioten, ez titular hori ulertzen, baina bai beherago zekarrena ondo zehatz endelegatzen.

      Montevideon 1941eko urriaren 11n dataturiko berriak zioen legez, «Jose Antonio de Aguirre, Spanish Civil War horretan President of the Basques izan denak, gaur esan duenez, Columbia Universityn historia irakaslea izateko proposamena onartu du».

      Ausardia behar zen halako zereginari ekiteko. Ez Belgikatik Montevideora Berlinen barna egiteko behar izan zuena adina, aitzitik

      «Dr. de Aguirre, Nacionalisten garaitzaren ostean Espainiatik Frantziara ihes egina —zioen NYTk—, atzo iritsi zen. Germaniarrak Frantzian barna sartu zirelarik, iaz, Bruselako Txiletar Ordezkaritzan aterpetu zen».

      Maiatzaren 8an izan zen hori. Hamabost hilabeteko ihesaldia izan da, bada, Lehendakariarena. Europako geografiaz eta historiaz ikasteko aukera.

      «Dr. Nicholas Murray Butler, Columbia Universityko presidenteak baieztatu egin zuen, atzo, Dr. de Aguirre han onartua izan dela, Espainiako historian eta legeetan lecturer jardun dezan, hain zuzen».

      Historia eta legeak ingelesez irakastea, ez zen marka makala. Hasieran eskolak Manu Sota alderdikideak emango zituela eta, lasai hartzeko esan zioten denek New Yorken. Artean Estatu Batuak gerran sartu gabe zeuden, ez oraingo moduan, eta beste giro bat bazen han. Ordurako Frantziak eta Erresuma Batuak urte eta erdi zeramaten odolusten. Eta hasiera-hasieratik Jaurlaritzaren ordezkaritza horiekin aliatuen alde lanean ibilia zen.

      Eskolak Columbian! Ordurako, 1941eko urria, Europan egoera guztiz argiturik zegoen. Kontinentea, oso-osorik, faxismoaren mende zegoen. Ekin egin behar zitzaion, hala ere, jokoan askoren etorkizuna baitzegoen. Eta Ameriketan ere bazen zeri ekin.

      «Hor segitzen dut lanean French News Servicerekin —idatzi zion Manu Sotak New Yorketik Jon Bilbaori Boisera 1940ko martxoan—, gure lanarekin guztiz pozik dira-eta. Behin baino gehiagotan zoriondu naute. Dakizunez, aliatuekiko harreman hau oso-oso komenigarria zaigu, eta beraien alde gaudela jendaurrean adieraztea izan dezakegun guztietan halaxe egin beharko dugu. French News Service hori antolamendu-garaian da; bulego bikainak atontzen ari da Rockefeller Centerren: dena prest egon bezain laster lana erruz izango dugu, esan nizuen-eta onartu egin dutela nik lehenago egindako eskaintza, alegia, baskoak edota espainol hiztunak diren barrutietan geu arduratzea propagandaz. Zure aldizkariko dirua atera ahal izango diegun, ikusiko dugu».

      Dirua. Dirurik gabe ezin da ordezkaritzarik eutsi, inon ere. Ezin da hegazkinez bidaiatu, gureak bisitatu, harremanak sendotu, Sarea josi, etortzekoa den egunaren argitzea aurreratu, ez eta presoen, hainbeste presoren alde, lan egin. Diru barik ezin da, batez ere etsaiaren erasoaldiak hain ekinkorrak direnean. Eta etsaien artean etsaiena euskalduna denean, zein samina.

      Frantzia gerran sartu denez geroztik urtea ez delarik —1939ko irailaren 3an sartu ziren hura eta Ingalaterra Alemaniaren aurka gerran— horra non, han aterpetuak diren euskoak, 1936-39ko gudate zibileko eraginez aterpetuak eurak, kontzentrazio-eremuetan sartzeko eskatu duen ministro jaun Ibarnegarai euskaldunak.

      «Badakizu ministro egin dutena Ibarnegarai, eusko aterpetuen etsai nagusia —Manu Sotak Jon Bilbaori horrelaxe idatzi zion, New Yorken, 1940ko maiatzaren 26an, maiatzaren 18ko berria kontatuz—. Gaurko Times-ek zaputz horren adierazpenak dakartza: eusko denak preso egin beharrekoak direla dio. Amerika denetan garen euskook gure anaia-arrebekin batera garela erakutsi behar diogu Frantziako Gobernuari. Gobernuak badaki Frantziaren garaitzaren alde Amerikako euskoek egiten dihardugun lanaren berri».

      Frantziaren garaitza, Frantziatako zeinena zen artean argitu beharrekoa. III. Reicharen erasoaldia bere bizienean zenean Frantzia bi behintzat baziren, nahiz eta artean gobernuz bakarra izan Frantzia biok. Laster argituko zen baina auzi hori.

      Abiada bizian, maiatzaren 18an bertan, eusko aterpetuak Gürs-eko kontzentrazio-eremuetan sartzen hasteko agindua eman zuten. Eta hori horrela, Agirrek berak zekien beste inork baino hobeto egoeraren larria. Egunotan Bruselan harrapaturik da.

      «Pentsa ezazu; alemaniar inbasioak Belgikan harrapatu du Lehendakaria, eta hantxe segitzen du hark», eskutitz berean Sotak labur eta sinesgaitz diotso Jon Bilbaori.

      Jazoeren erreskadan, hilaren 20an Frantziako poliziak Parisko egoitza itxi dio Jaurlaritzari, orobat Ligue Internacional des Amigues des Basques delakoari.

      Hilaren 25ean Euzkadi'ko Jaurlaritzak Baionan duen Ordezkaritzakoek eta horren prentsa eta informazio zerbitzuek, Euzkadi Buru Batzarrekoek eta ELA/STVren Nazio Batzordeko kideek, Robles Arangizek izan ezik, eskualdeko Gendarmeriera agertzeko agindua hartu dute. Hara agerturik, denak Gürs-eko kontzentrazio-zelaira eraman dituzte.

      Bitartean Ibarnegaraik bere horretan ekiten dio. Hilaren 25ean Paris-Soir egunkariak harekin Gaston Benac kirol-kazetariak izan duen elkarrizketa argitaratu du. Agirreri eta eusko aterpetuei eraso egiten die, komunistatzat salatuz.

      Hurrengo egunetan, goiz albako argiak zeruan gora egin ahala, fusilen itzala ere horma zurietan gora doala begitandu behar zaie Gürs-eko konfinamenduan direnei. Fusilamenduaren bezperetan ote diren, ala Francoren eskuetara entregatzekotan, ez dakite horiek. Zorionez, ekainaren 23an handik irteteko eta kanpoan ibiltzeko baimena eman zaie. Barruan geratu diren ehunka euskoek ez dakite zer izango den eurena. Agirrek ere ez daki bere geroa non den.

      «Washingtongo Enbaxada ingelesarekin lanean ari gara, horrek Londresko Foreign Office konbentzitu dezan; handik hala edo zelan atera behar dute», aipatu eskutitz berean diotso Sotak, berriro labur, baina sineskor agertu guran, Jon Bilbaori. Honek, hark esan barik ere, bazekien Foreign Office horrek zerbait egingo zuena. Gürs-etik alde eginak ziren euskoak —zerbitzuetako batzuk tarteko— Britainia Handira joanak ziren, eta hantxe sortu, Ajuriagerraren gidaritzapean eta Errepublikaren eta Euzkadi'ko Jaurlaritzatik bereizirik, Consejo Nacional Vasco delakoa, Londresen. Hantxe ekin zioten euskoek britainiarrekiko harremanei. Bazegoen zer negoziatu, arean. Horrela, britainiarren zerbitzu sekretuek euskoen sarearen eskaintza jasoko zuten. Horren trukean, zer? Britainia Handiak Euzkadi bat dela geroko balizko egunen batean onartzea. Baina Agirreri gero kontatuko dizkiotenak dira horiek.

      Orain Agirre, aske, Ameriketako aireetan barna orain, New York Times eta beste egunkariak irakurtzeko prest. Atera egin zuten, ba, Europatik. Orain eskuartean duen New York Times honexek orduan titularretan zekarren moduan; "Odyssey" itzela bizi ondoren. Gaitzerdi baina sufrimenduak. Lluis Companysena datorkio gogora. Alemanek harrapatu, frankistei eskura eman, horiek lehenik Madrilera eroan eta gero Bartzelonara, han epaitzeko, eta tiro! Eta hara Companys laguna hilik, 1940ko urriaren 15ean. Laster urtebete, hori mindura. Mindura hori ez zaio sekula joango, eta gainera badaki bera bizirik txiripaz dagoena, New York Times-ek kontatu bezala.

      «Jardunaldia duela lau urte hasi zen sutan zen Santanderren, Bizkaiko Itsasoan —izena ere galdua zuen Euzkadiri itsaso baten izena lotzen zitzaion—, eta iragan astean amaitu, New Yorken. Izan ere hogeita hamazazpi urte zahar den "President of the Basque Republic" ohia, Jose Antonio de Aguirre, haraxe iritsi zen, Espainiar historia eta legeak irakasteko Columbia Universityn atxiki zaion lekua hartzeko. Legegizona eta jardunez negozio-gizona, gizon kementsu hau leaderra izan da, hogeita hamahiru urterekin, Espainiako iparraldean —ez zaio espainiartasun hori atsegin egin— diren probintzietan, non —baina bestela Euzkadi non den, nork daki ba?— autonomiaren itxaropena baitzegoen eta non guda zibilean gogor borrokatu baitzuten».

      Prentsakoak badaki bere lana betetzen. Agirreren "odyssey" hori kasik ezin hobeto laburtu zuen harako hartan New York Times-ek.

      «Jeneral Francoren tropak Santanderren sartu baino ordu bi lehenago, Señor de Aguirrek Frantziara alde egin zuen hegazkinez. Haatik, 1940ko Blitzkrieg delakoak Belgikan harrapatu zuen. Ausardia deritzon horixe erakutsiz, germaniar lerroaren hango aldera egin zuen. Zaleek, lagunek eta maskarek lagundurik Suitzarainoko bidea urratu zuen, handik Suediara joan zen, eta azkenik, ontziz, Brasilera ailegatu. Aste gutxi batzuk direla Uruguaira iritsi zen eta hantxe azaldu zuen bere benetako nortasuna».

      Horretaz hitz egingo du txango honetan esateko dituen hitzaldietako batean, «Mis impresiones sobre Alemania» titulupean. Baina Alemaniaz gogoratzeak ez dio onik egiten. Parisen sartu zirenean Euzkadi'ko Jaurlaritzan sartu zirela datorkio gogora. Eta gaitzerdi hori balitz datorkion dena. Han zituzten dokumentuak! Bilbo jausi baino lehentxeagotik josten hasitako sarearen datuak hantxe ziren. Izen eta guzti, hantxe ziren Francoren zapatapean erresistentziari ekiten ziotenen izenak. Horiek denak Francoren poliziari eskuetan eman zizkioten Vichyko Gobernuko nazi-kolaboek, Companys eman zioten moduan.

      Habanan egin behar duen hitzaldia pentsatu nahiago du Agirrek. Hortxe du idatzirik.

      «Urtebete-edo dela bortxakeriak menderaturiko herrietan barna nenbilelarik, Amerikaren arima eta bihotza ezagutu nituen». Lelo moduan daki diskurtsoaren hasierako hori. Hobe uztea. Habanakoaren ostean Santo Domingon egingo duena datorkio gogora. Santo Domingo. Hantxe da Jesus Galindez, une honetan Euzkadik dituen gizonen artean hoberenetakoa. Habanan, Kolonbian, Uruguain, Argentinan, Venezuelan, horietan eta beste batzuetan ere badituenak gutxietsi barik, jakina. Denentzat daroatza Lehendakariak argibideak. Zuzenean bere ahotik entzun beharko dituztenak. Ez baitie berriro ezein nazik informazio konfidentziala ostuko eta lagunak fusilatuko. Baina bada Galindezekin hitz egin behar duen beste gairik ere. Columbiako eskola horiek! Legeak! Haren laguntza ezinbestekoa zaio, ze, Euzkadiko Lagi Zarrak nork ezagutzen ditu hark baino hobeto? Kuban egin behar duen hitzaldiko xehetasun bat baino gehiago harexeri zor dio-eta, hara.

      Agirrek New York Times-eko orrialdeetan aurrera nekez egiten du, oroitzapenek eta esan beharko dituenek buruko errotarriari aurrerantz barik atzerantz eragiten diote-eta. Burua, lehenik eta behin, ingelesekin elkarlanean jarduteak salbatu ziola datorkio gogora. «Washingtongo Enbaxada ingelesarekin lanean ari gara, horrek Londresko Foreign Office konbentzitu dezan; handik hala edo zelan atera behar dute». Eta atera egin zuten.

      Kuban, Ernest Hemingwayren lagun euskaldunek haren emazte Martha Gellhorni eskatu zioten, Roosevelt senar-emazteengana jo zezan, Agirre lehendakariaren alde zerbait egin zezaten. Eta uste izatekoa da amerikarren zerbitzuek zerbait egin zutela.

      Faxismoaren mendeko Europatik nork ere atera zuen, hantxe zegoen Agirre, Ameriketako airetan barrena libre. Ordainetan, euskoek ingelesei ez zieten mesede makalik egiten. Lehenagotik, tarteka-tarteka.

      Horietako batean berari eskatu zioten mesedea. Xehetasun txikietan sartu nahi izan ez zuen arren, baietz erantzun zien. Francoren Espainiaren Washingtongo Enbaxadan sartzeko zirrikitua bilatzen laguntzeko eskatu zioten eta, ezin ezetzik eman. Ipuin polita zen.

      Errepublikaren jeneral ohi Asensiok kontaktatu zuen Agirre. Honek jaramon egin zion. Gerra denboran Washingtongo Enbaxadan Errepublikaren militar atxikia —hots, seguritateko kidea—, harrezkero beti legeari fidel izana baitzen Asensio hura.

      Jeneral ohiak ipuintxoa kontatu zion Agirreri. Britainiarrek ipuina aurrera ateratzen nahikoa aurreratuta zebiltzala, baina koskatxo bat zutela esanez.

      Ipuinaren kontalariak, Asensiok berak, bazuen bere leial-taldea, isilpekoak eta halako beste zerbitzu batzuk egiteko prest. Bada, britainiarrek eskatuta, Espainiako Enbaxadako gizon biren laguntza erostea lorturik, bi horien bidez hango dokumentuen artetik pilo politak eskuratuz joan ei zen. Haratago joanez, berriz, Londresko Secret Intelligence Service delakoak Espainiako Enbaxadaren kode zifratuak eskatu zizkion Asensiori, premia larriz gainera, eta horra koskatxoa; horretara ezin zen iritsi Asensio, horretara ja ez, gizona. Ataka horretan direla, British Security Coordination (BSC) zerbitzuek Enbaxadan basque bat bazela jakin dute, eta Agirrerengana jo.

      Hori Espainiako Enbaxadan bada, basque izan arren, usain txarra! esan zien. Aukera, aldiz, egundokoa da, esan zioten; zerbitzu galanta litzateke, bai.

      Basque hark zein ardura zuen esan zioten: janitor, etxezain. Baietza eman orduko berba berri bat ikasi zuen Agirrek.

      Eusko zerbitzuetako norbaitek janitor hura konbentzitu zuen; seguritate-kutxako zenbakia eurek emango zioten, eta behin hori jakinda lana erraza zen egiten; seguritate-kutxara joan, ateko sarraila zifratuan zenbakiak sartu, hura zabaldu, Londresek behar zituen zifratuen kaxatxoa handik atera eta alboko hoteleko washroom-era eroan, ez ei zuen besterik egin behar; tira, bai, washroomean BSCko batek zifratuen kaxatxoa zabaldu, dokumentuak kopiatu, kaxatxoa atzera itxi eta janitor gizajoak hura atzera Enbaxadara eroan beharko zuen, diru-kutxan sartu eta berriro dena lehengo moduan uzteko.

      Hasiak egina dirudi, eginak urregorri, zenbat eta arinago ekin hobe, gizonak kodeak hartu ditu eta gau batez hortxe ireki du Enbaxadako seguritate-kutxa, handik zifratuen kaxa harturik gainerako dena agindu bezala egiteko.

      Problema washroomean izan zen, ostera. Gau hartan BSCko agentea ez zen zifratuen kaxatxoa irekitzeko gai izan. Etxezain gizagaixoari kaxatxoa bere lekuan uzteko esan zioten, hurrengo gauean berriro saiatuko zirela eta.

      Biharamunean bidaia luzeagoa egingo zuen Espainiako Enbaxadako kaxatxoak. BSCren Washingtongo bulegoraino. Han, haren makineriaren sekretuak eta ezkutukoak polito ikasi ei zituzten British Security hartakoek. Horiek denak Trinidadera igorri eta harrezkero Washingtongo Espainiako Enbaxadako kaxatxo haren antzeko beste hainbat irekitzeko baliatu zituzten, izan ere asko izaten baitziren bidean BSCkoek harrapatu eta barruak miatzen zizkieten Espainiako kutxa diplomatikoak.

      Hegazkina airean barna Venezuelara bidean doala gogora etorri zaio Agirreri horko beste kontu hori, alegia, Caracasko Enbaxada espainolean zelan infiltratu ba ote duten eskatu diotela. Sareak baietz esan dio, ba ei dela han lan egiten duen «eusko» bat, baina hori konbentzitzen Lehendakaria bera saiatu beharko dela. Eusko hari esan beharreko hitzak ere pentsaturik ditu. «Mesede handia egin ahal diozu aberriari», esango dio.

      Lasai egoteko esango dio gero euskoari, kontaktatuko dutenak ingelesak eurak izango direla eta, horrezkero dena erraza eta segurua izango dela. «Oraingo elkarrizketa hau bezain sekretua izango da», esango dio Enbaxadan txofer eta lorazain dagoen eusko zintzoari, espainolen mende lan egin arren euskotarren lehendakaria ezagutzeko arriskua hartu duen abertzale jatorrari, bai.

      Buruko errotarria atzera eta aurrera dabilkio Agirreri, eta horrek egunkariak ganoraz irakurtzea eragozten dio. Haatik, Venezuelara iritsi orduko bidaiaren berri agertzen denetz begiratu behar du.

      Bitan errepasatu ditu orriak, ezin topaturik. Eta egon ere hortxe dago txangoaren informazioa, orrialde galdu bateko ezkerreko behe-erpinean: «Basque Chiefs to visit Caracas». Begiak, ostera, haren azpian dagoen albistera joan zaizkio.

      Ertz-ertzean, horra hor egunkarian sartu ez balitz nahiago izan zukeen berria. Sartu ez balitz, hobe, bai; baina ez leku faltagatik, jazoa ez delako baino.

      «Depth Bomb killes Five in Bilbao» horretarako ez du itzultzailearen beharrik ingelesa ikasten diharduen Jose Antonio Agirrek. «Sakoneko bonbak bost lagun hil Bilbon».

      «Bilbo. Espainia. Irailak 25: Bost lagun hilda eta zenbait zauriturik gertatu dira gaur, duela hiru urte itsasotik batu zuten urpeko lehergarri batek eztanda egitean. Hura Bermeotik gertuan topatu zutenez geroztik hango arrantzaleek buia legez erabiltzen zuten».

      Bost lagun hilik, orain hiru urte herritik hurrean batu zen mina bat lehertu denean; arrantzaleek lotzeko buiatzako erabili izan dute hori. Bermeon, ze ez, titularrak dioen moduan, Bilbon.

      Eta Bermeoko portura joan zaio gogoa Agirreri hegan, abioia hegaldatu den era kasik berean. Begiak itxi eta 1937ko martxoan sartu da.

      Zori gaiztokoa gerran sartzen dena, baina zori gaizto eta bostekoa gerra armarik gabe egin beharrean dena. Hegazkinez Ameriketako zeruetan barna, Agirreri martxokoa gogoratzen zaio. Armak!

      Han, Carlton hoteleko bulegoan, urrutizkina belarrian bero-bero, Eusko Gudarostearen iskilu eta munizioen egoera zetorkion gogora Agirreri martxoko hartan. Armarik gabe ziharduten gerra egiten.

      Gogoa atzera eta aurrera dabilkio Agirreri. Bermeoko portuan bost hilda, New York Times-ek dakar gaur, 1942ko irailaren 26an. Bermeoko portuan. Hantxe piztu zen ba esperantza., 1937ko martxoko hartan, preso egindako Yorkbrook izeneko garraio-ontzi haren barruan armak topatu zirenean. Baina bai zera, armak. Kakazaharra, armak.

      Yorkbrook, Yorkbrook! Zer ziren haren barruan zeuden armak? Agirrek New York Times egunkariko «York» horrexetan ditu begiak josita, misterioaren gakoa hortxe bailegoen. Ezer ez, putza, kakazaharra.

      Han ziren milioi batzuk metrailadore kartutxo zintetan, hantxe 500 hegazkin bonba, 20tik 300 kilorakoak, hantxe 200 subfusil moderno, oilarrik ez betegailurik gabeak, hantxe 30 milioi metrailadore kartutxo zintetan, hantxe 5.000 hegazkin bonba, 20tik 300 kilorakoak, hantxe 18 subfusileko 12 kaxa, oilarrik ez betegailurik gabeak.

      Hantxe geratu ziren gehienak, erabili gabe, Bilboko biltegi eta bolborategietan gorderik. Erabilgarriak ziren bakarrak metrailadoretarako kartutxoak izan ziren. Eta bonbak! Agirrek negar egingo luke. Han ziren bonbak, bai, baina hegazkinik ez. Eta subfusilek, jotailu eta kargadore barik, ez zuten ezertarako balio.

      Latza da gerran sartzea. Askoz latzagoa gerran arma barik ibiltzea. Agirreri horiek lortzeko josi behar ziren hariak datozkio gogora. Kataluniatik armak ekartzeko ahalegina, eta mezularia esku hutsik etorri izana, gero Txekoslovakian eskuratu ziren armak, Bilboko portuan sartu ezinik izan zirenak, "Esku Hartze Ezaren Itunak" eragotzi baitzuen. Agirrek hasperen egiten du. Frantzia eta Ingalaterra, esaten den moduan, faxistei de facto laguntzen Bilboko portua bokleaturik izaten, eta hara orain Sarea horientzat lan egiten. Eta nork daki Bermeon agertu den sakoneko lehergarri hori ere ez ote den Abrako bokalean nabigazioa eragozteko jarri ziren haietakoa. Dozena bi ontzi minaketari izan zituen Jaurlaritzak, eta zenbat mina harrapatu horiek. Laurehunetik gertuago hirurehunetik baino.

      Gerran armarik gabe jardutea baino okerragorik ez dagoela behingoan ikasi zuen Agirrek. Ene!, gerra aurrean kontrabandoan jarduten zuen Santurtziko hark, Lezo Urreiztietak, Euzkadirako hamazazpi mila fusil eta hamazazpi mila kartutxo sartu izan ez balitu. Zenbakiek, edo hegazkinaren durundiak, zorabiatu egin behar du gizona. Lezok haiek eskuratu ezean, hiru egunen buruan loyalistak itsasoan ziren.

      Armak eskuratu beharraren beharraz gerra sekretuaren sekretuak ikasi behar izan zituen Agirrek. Gerran joko garbirik ez. Zikinekin, zikin. Eta garbiekin, horiekin ere gero ikusiko. Inteligentzia zerbitzuen garrantziaz ikasi zuen, armekin ez ezik Madrildik zetozen berriekin. Eskerrak han Galindez egon zena, ze hainbesteren biziak salbatzeaz gainera bestelako inteligentzi sarea josi zuen hark.

      Eta eskerrak Jesus zorionekoa orain hortxe duguna, Santo Domingon.

      Lehendakariak leihatilaz beste aldean zabaltzen zaion Karibe itsasora begiratu du. Gerran parte hartzeko Euzkadi'ko Jaurlaritzari lotzen zaion azkena dira Zerbitzuak, Sarea.

      Orain ez da armak eskuratzea horien zeregina, ez eta presoak trukatzea ere, Aliatuekin lan egin ahal izatea baino. Horretan ere ez da eragozpenik falta. Britainiarrek oraingo bidaia oztopatu egin gura izan dutelako berria iritsi zaie. Dena dela, irizpide argiak eman behar dizkie bidaian zehar bilduko zaizkionei. Denek itxaroten dituzten Lehendakariaren hitzak. Hala erbestean nola etxean.

      Hegazkinaren hotsak logura eragiten dio Agirreri. Burua leihatilako kristalean jausten utzi du eta New York Times eraginkorraren alean hortxe geratu da, albo batean. Loak erabat hartu orduko hor ikusi du beste itsasoa, Karibekoa. Florida penintsulari zatitxoak —key-ak— askatzen zaizkiola dirudi. Hortxe da Key Biscayne, euskaldunak munduan izan ginela gogorarazteko. Apur bat beherago hor da Hemingwayk han maite duen Key West. Gero, itsasoa.

Gigi eta Wolf Pack

1943ko uda / Karibea

Agirre bizkaitarraren bidaia izan zenetik hirurogei urte igarota, Floridako Key Biscayne horretantxe kalean biluzirik doala harrapatu dute adineko bat. Poliziek agian ez dakite baina, hirurogei bat urte direla, inguru hauexetan zoriontsu ibiltzen zen hori. Orain berriz horditurik eta burua galduta dabilela dirudi. Atxilo har dezaten nahi ez eta, gogor ekin die poliziei, ezetz, baketan uzteko.

      Atxilotuari atxiki zitzaizkion karguak ez dira larriak; kalean indezente ibiltzea eta atxilotua izateari erresistentzia egitea baino ez, azken hori bortxarik gabe izan dela aipaturik gainera. Hala ere kartzelara igorri dute, inor haren kargu egitera etorri bitartean behintzat.

      Bada, Miami-Dade delako kartzela barruan sartzean atxilotuari egingo zaion ohiko mediku-behaketak erakutsiko duen legez, hark guztiz burutua du sexu-aldakuntzari buruzko ebakuntza. «Ebakuntza —dio txostenak— gorputzez erabateko emakumea izateko helburuz egina izan da». Emakumeentzako kaiolan sartu dute atxilotua.

      Atxiloketa izan denetik bost egun igarota Miami-Dadera ez da inor agertu, lehen gizonezko eta orain emakumezkoa den horren galdez. Gorputza horrela eta burua antza ez oso bestela, bost egunon buruan, 2001eko urriaren batean, bihotzeko itzelak joko du eta, horra ezezaguna hilik.

      Key edo Cayo horietako giro berrian izaten diren kasu bitxi horietako bat, eta kito. Komediak, ostera, hildakoaren izena ezagutaraztean etorri dira.

      Bai, egia. Ez da edonor, duela hirurogei bat urte, mundua kasik bere osotasunean gerran sarturik zen 1942-43ko haiexetan, Karibe itsasoan inor ez bezalako askatasunez ibiltzen zen mutikoa, gero bere burua emakume gura izan zuena eta orain hilik dagoena.

      Seme jaio eta alaba umezurtz hil den horren bataio izena Gregory da. Haren aitak, bere lau emazteekin alaba noiz etorriko luzez bizi izan zenak, Hemingway etxe-izena eman zion. Hala da ze, hildakoaren albistea ematean, hedabideek, Gregory Hemingway gizonezko baten izena aireratu dute, eskandaluaren harriaren gainean joz tronpeta. Matxismoaren ikurretako bat izan zen Ernest Hemingwayren idazlearen semea, transexuala. Seme hark, aldiz, memoria liburu minberatu, zintzo eta aldi berean eskandalu-emailea utzi zuen askoz lehenago idatzirik eta argitaraturik: Papa.

      Liburu konplexua da Papa. Xamurra eta maltzurra, aitaren hutsaren minaz eta haren galeraren saminaz eta haren munduaren barne-oker zuzendu gura eta ezinaz diharduena, pilotarien eta haren arteko harremana aipatzen duen pasartean —lehenago hona ekarri den horrexetan— igartzen izan den legez. Tituluan hasita da horrelakoxea liburua.

      Papa titulua minberatasunez eta maltzurkeriaz ezarria da. Minberatasunez, idazlearen Hotchner izeneko lagun eta argitaldariak Papa Hemingway izeneko memoria-liburua argitaratu zuelarik, hari benetan "papa" esateko eskubidea hiru semeek, beste inork ez zuelako, eta horren harira, tituluak —"papa", abizenik gabe aipatzean— horixe aldarrikatzen duelako: semeetako batek —edo bik, edo hirurek—, ez beste inork idatzia dela. Bestetik, eta hemen dator maltzurkeria, denek Papa esan ziezaioten gura zuen hark bere larruko seme haienganako izan zuen jarrera konplexu, kontraesankorra eta, Gregoryrentzat behintzat, azken batean mingarria izan zen harexen kontaketa egiten duelako. Kontaketa horretan aparte aipatzea merezi du «Quixote vs. Wolf Pack» atalak.

      Imajinatu ahal izan duzu inoiz zure arrantzontziak, zeureak, bai, armaz egokiro horniturik eta eskifaia ausart baten eskuek gidaturik, nazien urpekariren bat hondatzeko gai izan litekeenik. Bada, utz nazazu denboran atzera egiten, 1943 urtera: otso taldeak isilpean ari dira itsaspeetan barrena, gainean nahiz inguruetan igarotzen zaien edozeri mehatxu eginez. Ondo. Baina ausartuko zinateke arrantzontziaz urpekaria harrapatzen? Ez burugabekeria galanta litzateke, ze nire ontzia hamalau oin luze da, 100 zaldiko Merc. makina du, eta beharbada ezin izango zenuke eskifaiarik ez armarik egokiro atondu. Bada, esan dezagun badela loterian milioi bat irabazi duen bat, arrantzalea dena, eta horrek bere ontzia hortxe atondu duela, uhin biko irratiaz, berrogeita hamarreko metrailadore biz, esku-granadez eta bonba galant batekin, azken hori eustoki bi duena delarik, ur-azalera agertu ahal izango den itsaspekoaren zubira jaurtitzekoa da-eta.

      Milioia irabazi duenez geroztik gizon horri lagun piloa hurreratzen zaio, pilo horretako batzuen asmoak oso ederrak ez badira ere. Orduan hautatzeko aukera badu eta, hor hautatu ditu atleta diren bi, lehergarria sub-aren dorrera jaurtitzeko gai; polo jokalari milioidun bat hartu du hurkotzat. Ez zaio ahaztuko irratia maneiatzen dakien bat hartzea, morse eta halakoetan gai ez bada ere itxurak egiteko behintzat. Zorakeria airea badu horrek denak baina, askoz harrigarriagoa da gertatu izana.

      Horrelaxe ekin zion Papa liburuan Gregoryk Q-boat legez jardun zuen Pilar hari buruzko atalari, horren ostean uda bateko itsasote horditua kontatzeko.

      Gregoryk kontaerari ekitean dioenez, berak hamabi urte ditu 1943an, aitak Kubako amerikar enbaxadorea Pilar ontziak zeregin hori bete zezakeela konbentzitu duenean. Udan anaia Pat eta biak Fincara oporretan etorri direnerako, berriz, Pilar atondurik zegoela kontatzen du. Orain arte hemen kontatu dena adi irakurri duenak antzeman bide duenez, kontaerak badu akats txiki bat, ostera; aitak enbaxadorea konbentzitu zueneko urtea 1942a da.

      Bada, litekeena da Gregoryri oroigailuak traizio egin izana, liburua idazteko tenorean behintzat, hori 1974an argitaratua baita, hots, gertaerak izan eta handik hogeita hamar urtera. Litekeena da, baita ere, berak aipatzen duen 1943 horretan barik 1942an gertatu izana liburuan kontatzen dena. Berdin dio.

      Gregoryk kontatzen duen legez, uda haietako goiz askotan aitzurrarekin jagiten zen hamaika urteko mutila zen bera, eta aitak zer esango eta hurrengoa esan ohi zion.

      —Ez duk itxura onik ageri. A gizon!, zerbaiten beherakadarekin-edo hago, ala?

      —Zerbait etorri zorian moduan nago, itsasoko larria banu legez.

      —Bloody Mary bat prestatuko diat. Ajea duk hik daukaana, besterik ez.

      Eta lasaiturik geratzen zen. Hamar edo hamaika urterekin hasi zitzaidan edaten ematen, nahi nuena bezainbeste, edateari muga non jarri jakiteko gai izango nintzelakoan, ni neu.

      Bihotz-heziketaren aldetik garrantzizko uda haietan, 1942koan zein 1943an, bietan ibili zen edanean eta Pilar ontzian gerla-jolasetan. Enbaxadak Pilar Q-ontzia 1943ko apirilerako itsaspekoen ehizean ibiltzeko patentea balio gabe utzirik duen arren hori. Datua FBIren txostenetan idatzirik ageri da.

      Bulegoaren txostenetan euretan aipatzen den moduan, ostera, patentea kendu zaion ontzia Navyk kontratatuko du gero. Zertarako, ez da txostenean ageri. Beraz, noren zerbitzuan ere ari ziren, Pilar Q-ontziko karelen artean urpekariak aipatzen dira, ziur baina ziur, 1943ko udan ere bai. Eta sinistu mutiltxoak.

      Denak ez dira hain sinesberak. Aurreko urtean karel artean sarturik itsaspekoen bilaketa horretan hastekotan izan zirelarik, lehorrekoen artean bazen bateau ivre harenak sinesten ez zituenik.

      —Eta lehergarriak huts eginez gero, zer, Ernest? —galdetu du Marthak halako batean—. Urpetik agertuko den dorrea Pilar baino handitxoagoa izango da-eta.

      Martyri (halaxe deritzo Gregoryk amaordeari) ez dio erantzuteko astirik eman.

      —Kitten —katutxo, diotso—, oporrak behar dituk hik. Goazen Guanabacoa aldera edo.

      —Zer uste dun? Gerrako gorabeherak ezagutzen ez ditudala, edo? Astia izan ninan ba horiek ikusteko, bai, medikuek gorputzetik berrehun eta hogeita hamazazpi, edo hogeita hamazortzi ziren? —maltzur galdetzen du Ernestek—, metraila zati haiexek gorputzetik ateratzen zizkidaten artean.

      —Bonbak huts egiten badu ez ditiztek hire berrehun eta hogeita hamazazpi zatiak denak aurkituko.

      Papa liburuan elkarrizketa hori idaztean, Aita Hemingwayk bere buruaz sortuko zuen legendaren hezurduraren lehenengo atala aipatu du Gregory sentiberak.

      Legendaren lehengo atal horrek —laburturik— dioenez, Ernest Italiara iritsia da 1918ko maiatzaren ekainaren 4an, Gurutze Gorriaren anbulantzietako gidatzaile jarduteko hain zuzen, eragotzi egin baitiote soldadu arrunt jardutea, eta behin gerra giroan delarik, hilaren 22an Fronte Lerroko soldaduei txokolatea eramateko bere burua bolondres agertu du; hortik lasterrera, uztailaren 8ko gauean, mortero-granada batek inguruan eztanda egin ostean hantxe egin ei zaio berrehunetik gora zauri, legendako lehen zauriak.

      Eskeleto-hezur galanta, Italiakoa. Gero Ernest Hemingwayk berak zabalduko zuen gerra hartan zauritu zuten lehenengo amerikarra izan zelakoa, legendaren eskeletoa osatuko zuen bigarren hezurra, besteak baino hagin askoz zorrotzagoak eskatzen dituen hezurra, hain zuzen.

      Hala da ze, Aitaren legendakoak hamaikatxo bider adituta dagoen seme kuttunak ez du haren izena mingostasunez kutsatu gabe inoiz aipatuko, liburuan behintzat. Eta behin baino gehiagotan gozotasun kutsua du mingostasun horrek. Adibidez, Aitak Marthari Pilar Q-ontzian eroan behar duten "U.S. naval attaché" Hammer delakoaren ateraldiak aipatzean amaordeak barre eragin duela kontatzen duenean.

      Semeak aitaren barrunbeak ezagutzen ditu. Pilar hartan itsasoa hausten egun bi eginak direlarik Gregorio Fuentesek «Arraina, papa!» aldarri egin duenean badaki hark hortxe geldi geratuko direna, harik eta arraina enbarkatu arte behintzat. Eta halaxe da. Urpekarien kontua bertan behera utzi eta arraina harrapatzeari ekin diote Friendless operazioko kideek.

      Urpekarien bila ibiliko ziren, duda barik, baina ehun eta lau urte bizitzekoa zen Gregorio Fuentesek ere polito ezagutzen du Ernesten ehiztari arima. Ezin izango ziokeen barkatu, sekula ere, 600 librako ezpatarraina harrapatu barik joaten utzi izan balu. Hortik semearen kontaerari darion gozo-mingotsa. Gaitz egiten zaio aitarenak sinestea. Haatik, huraxe du bere bihotzaren hezle nagusia.

      Gregoryren bihotz-heziketaren hariak Karibe aldean josten dira. Seiehun liberako arrain horrenaren hurrengo egunetan ontzikoek hor ikusiko dituzte marrazo itzelak, eta baita marrazo-balearen bat ere. Bada, azkenotako bat ikustean Ernestek ezin izan dio bere buruari gogoeta ozen egitea eragotzi.

      «Hirurogei oin luze duk hori; bilatzen dugun sub-aren tamainaren herena».

      Mutilak badaki bere kabuz ere begiratzen, aitzitik.

      «Biharamunean balea asesinoen sarda ikusi genuen» —idatziko du urteak geroago Gregoryk—. «Orduan ezin izan nuen adierazi, baina orain, denbora igaro denean, natura bere hartan ikustea izan zela esan dezaket».

      Paraje ederrak dira Kubako horiek, eta aitak gogoeta sakonak egin guran aipatzen dizkie semeei.

      —Herri honi begiratu eta duda egin dezakek Jainkoa badenetz, Gig?

      Banekien erantzunik itxaroten ez zuena.

      —Baina beste herri bat ere ikusia dut —esan zuen—. Jainkoak beharbada egun onak eta egun txarrak izaten ditik.

      —Jainkoari buruz txantxak egitea birao delakoan egon naiz —erantzun nion.

      —Barre franko egiten diat erlijio organizatuaz, ze ez diat sinesten Bibliaren bultzatzaileek Hitzaren ni baino jabeagoak direnik. Ez nikek barrerik egingo gure Jaunaz, esate baterako, bera Gurutzean balego, baina Haren txantxa egingo diat Hura diru-trukatzaileak tenplutik eragotzi zituenekoaz hitz eginez gero. Baina ez sekula txantxarik egin sinestunaren aurrean haren erlijioaz. Jende mordoak kontsolamendua erlijioan du-eta.

      Egunak, Kariben barna, filosofietan, arrainetan eta udatiarren aireko aisialdian doaz. Liburuak eta edatekoak badituzte, horietakoak urri lehenengoetan, urpekariak agertuko diren esperantza ez baitute galdu, baina gero, itxaropen hori galduz ahala, ugariago.

      Urpekaririk ba ote dabilen eta, baietz esateko, Ernestek eta besteek gorderik dute 1943ko maiatzaren 13ko albistea. Horren arabera Kubako gerraontzi batek, Ramirez baten agindupean dabilen CS11 delakoak, U-117 itsaspekoa hondatu zuen. Baina ez ur-azaletik hondora igoaraziz, urpekontzia murgildurik zegoelarik hiru bonba jaurti eta horietako batek bete-betean jota baina. Batistari ez omen zion graziarik egin. Ramirez kapitaina Habanara iritsi zenean egundoko zarata egin zioten behintzat. Gerran lege bakarra ez da etsaienak hondatzea. Etxekoenak ere zaindu behar dira.

      Kuban askok dakitena da Batista etxejabea alemanekin ere negozioetan dabilena, azukrea eta erregaia saltzen baitie. Eta hain zuzen ere, Sarearen zereginetako bat, esanda gauden legez, erregaien eta beste hornigaien joan-etorrien eta egoeren berri ematea da, gerra hasi denez geroztik behintzat. Zeren eta Sarea, honezkero behin baino gehiagotan esanda dagoen moduan, 1937az geroztik ari baita lanean, lan horren funtsa faxisten gaineko zaintza zorrotza izan delarik. Bada, nazien urpekariak inguru haietan dabiltzanez geroztik Sareak zaintza horri are zorrotzago ekin behar izan dio eta, horrela bada, Batistaren funtzionarioen ustelkeriaz ohartu da. Horretan bai, zerbait esan ahal dute Hemingwayren lagunek. Bestela, Pilar ontzikoek ez dute urpekarien gaineko jagoletzan lar aurreratuko.

      Q-ontzi legez atonduriko Pilar dotorean, 1943ko udan 1942an bezala, egunak korrontearen pare doaz, beti betikoan, urpetatik azalera ezer agertu barik. Haren aurrean eta eguenez behintzat. Gauez, ostera bai, agertzen bide dira itsaspekoak azalera, Gregoryk kontatuko duen legez.

      «Itsaspekoak hantxe ziren, gauez atzera eta aurrera irratiz hizketan aditzen genituen eta, alemanez, baina gutariko inork ganorazko alemanik jakin ez eta, gaitz ezertan lagundu ahal izatea. Eta, edonola ere, ez genuen haiek azalera irtenarazteko beharrezkoa zatekeen tresnarik. Itsaspekoak ez ziren ia inoiz egunez ur-azaleratzen. Eta eskerrak, jainko laztana».

      Behin ostera, irratiz hartu dute abisua, halako leku jakin batean kobazulo bat dela, eta hantxe ote diren alemenek Kuban bide dituzten armategi, bolborategi edo batez besteko gordetegietako bat, eta joateko. Hor garagardoa eta irlandar whiski ere ote dagoen dio Ernestek, barre egiteko gogoz.

      Urruneko arrainak hamahiru, bertaratu eta hiru, Pilar ontzia irratiz ohartarazi dieten koba harexetara hurreratu da. Han, Ernestek talde bat osatzeko agindua eman du —Intelligence Serviceko Neville buru, Ermua ofizial exekutibo eta Patrick eta Gregory semeak tropa— eta han joan dira laurak, kobazuloan barrena gero eta sakonago. Eta hain sakon ze, azkenean txikienak joan behar izan duen, tatarrez, koban barrurago sartzea ezinezkoa egin zitzaion lekuraino. Zertarako eta garagardo botila batzuk topatzeko. Gaitzerdi garagardo botilak alemanak izanez gero, diote euren artean, baduk eta horiek hemen izan direla froga nahikoa, hala ere. Eta izan ere garagardo alemaneko botilak izan dira Gregoryk bildu dituenak, baina Ameriketako Estatu Batuetan ekoitziak.

      Lanak Ernest aitak seme gazteena kontsolatzen. «Itsas Merituaren Domina eman diezazueten eskatuko diat, zuen eginbeharra egin duzue eta», diotse, bihozberaturik, koban behera ausartu direnei.

      Alemanak antzemateko esperantza zapuzturik negarra begi ertzean kasik, eskifaiaren gogoa —kontatuko du urteak geroago Gregoryk— behera dator.

      Etxerako bidean, denok gentozen urduri. Emakume ezak ni neu ez ninduen gogaitzen, eta ergelkeriatzat nuen beste denen hitz egiteko gai bakarra huraxe izatea.

      «Jainkoak zakik nik dudan Mariaren falta zenbaterainokoa den», zioen Patxik, jai alai jokalarietako harexek. «Hark benetan maite naik eta gauero errezatzen dik ni kalterik gabe itzultzeko. Santa hutsa duk, emakumea. Igandero joaten duk mezatara eta amaren arimaren alde ere errezatzen dik». Maria jai batean ikusi nuen eta, nire iritzirako, aurpegia lodi eta izterrak astun, puta zahar higatua besterik ez zen, nabarmen gainera. Baina Patxi harrapatuta zegoen. Pentsa, behin aseguru-poliza batez hitz egin zuen, esanez haren dirua, berari ezer gertatuz gero, Mariarentzat izango zela.

      Gregoryk sinesgaitz begiratzen die nagusien portaerari. Ezin jakin horiek benetan zertan ari diren. Etxerako bidean direla ja, ur-azalean topatu duten bakarra hor arrezifeetan arrantzan diharduen ontzi kubatar bat da, eta gelditzeko agindua eman du Ernestek. Zer arraioa, Zientzia Naturalen Museokoak dira, eta arrantza mota hori zertan den pittin bat ikasi eta hantxe pixka batean bazterrak nahasten ibili barik ezin etxerako bideari ekin.

      Arrezifeetako arrantza ikuskari bikaina zaio mutilari. Haatik, aitak eta besteek egiten dituzten egunonak, agurrak eta gainerako zeremoniak lekuz kanpo begitantzen zaizkio. Baina zer arraio, iluntzean elkarrekin trago ederrak joko dituzte-eta, hor bai anaia arteko giroa. Biharamuneko aitzurragatik ez balitz.

      Aitzurraren gogorrenean kamainetatik jagi berri, horra hor egunetan eta egunetan bilatzen jardun izan duten harrapakina.

      «Submarine! Submarine!», aldarri egin du batek.

      Ernesten erantzuna berehalakoa da; «batailarako moduan!», dio, ahots zirrista batekin. «Baina zabal hartu. Ez larritu. Saia zaitezte lasai itxura ematen. Ez dakigu horien binokularrak zein indartsuak diratekeen».

      Behin zubipean, uste dut, bizkor joan nintzen nire tanbutxutik Manlicher Schoenauer hura hartzera eta prest paratzera. Aita zutunik brankan zegoen, neure aurrean, istriborreko mandan, bere Lee-Enfield 303a prest paratzen. Elkarri begiratu genion, beldur izateko lar aztoraturik.

      Hummerrek marmarrean esan zuen, «Borrokatzea?, ba ez duk hori niri eman zaidan agindu deabrua». Baina azkenean bere lekura igo zuen.

      Bonba ordurako zubi higikorrean zen eta jai alai jokalari biak loturak askatzen ari ziren, hura jaurtitzekotan.

      «Kristo», esan zuen Nevillek, binokularrez begiratzen ziharduelarik, «gerraontzia bezain handia da-eta».

      «Baina ez zirudik handiago bilakatzen ari denik», esan zuen aitak, eta Nevilleri lenteak kendu zizkion. Segundo batzuk igaro ostean lenteak bertan behera utzi zituen.

      «Neville, hori ez zatorrek honantz. Gure honetatik urrun aldentzen ari duk», esan zuen, ahots hotz haserreaz, bere barrukoa menderatu guran. «Eta ez hori bakarrik. Abantean abiadan doiak alde hori. Gure gehieneko abiada hamabi korapilokoa duk. Horrena askoz biziagoa duk, ostera. Esan liteke orain gure aldean mila eta bostehun yarda urrun dela».

      Orduan aitak barre egin eta espainolez esan zion Patxiri, «Gai sentitzen haiz bonba mila eta bostehun yarda urrun jaurtitzeko?».

      Harrezkero inork ez zuen betaurrekoen beharrik, sub-a, kalma zurian zegoen itsasoan airos mugituz, bizkor-bizkor urruntzen zihoala ikusteko.

      Denak biraoka ziharduten. Patxik garrasi egin zuen, «Hator hona, eta borrokan egin, zuek, ama putaren larru-horiok».

      Horrezkero amaitzen doa Gregoryk 1943ko hartan egingo duen itsasotea, udan bitan bigarrena. Eta horrelaxe amaituko dira Felix eta Patxi pilotarien partidarik zailena izan zitekeena; pilota benetan atera gabe. Kontaerak, aldiz, beste hamar lerro ditu. Azkena argigarria da.

      Deabrua, ipini egidak gin eta tonic bat; ipiniko didak, Gig? Etxerantz goazak.

      Ez da argitzen Gregoryk aitari tragoa ipini dion ala ez dion ipini, eta berarentzat ere beste bat ipini ez ote duen.

FBI eta Gustavo Duran

1943 / Habana

Pilar dotoreak Q-ontzi legez jardun duen 1943ko uda joanda Mundu Gerrak bere martxan segitzen du, Martha Gellhorn eta Ernest Hemingway senar-emazteen artekoak segitzen duen moduaren antzekoan, hots, kolpe erabakigarria nork noiz joko zain.

      Mundu Gerraren egoerari gagozkiolarik, honezkero Karibe aldeko urak ez dira otso-talde modura biltzen izan diren U-itsaspeko haien ehiza libreko ardi-zelaia. Amaitu dira otsoak, eta amaitu ehizaldiak. Baita Pilar mozorrotuarentzat ere. Itsasoetako fronte-lerroetan Karibeak garrantzia galdu du.

      Gerrako itsasoetan legez, Hemingway bikotearen barne-gerrako fronte-lerroen kokaguneetan aldaketa nabarmenak izan dira. Emaztea Europara joan da urriaren 25ean. Lisboarantz, New Yorken itsasoz abiatua, udaz geroztik Collier's aldizkariarekin egina duen hitzarmena betetzera. Senarra, bitartean, Habanan da. Floriditan edanean eta istorioak kontatuz edo bestela Pilar honezkero arruntean itsasoan, hor ere polito edaten, baina urpekontziren bat antzemateko aukerari agur esanda. Ez Ernest Hemingway berak ez haren "The Crook Factory" operaziokoek, baizik eta beste batzuk egin dituzte otsoak ehizatu, eta ardi-zelaia horrelaxe baketu.

      Spruille Bradenek geroago idatziko zuenez, itsaspeko edo otso haietako bat harrapatzekotan izan ei ziren. Alegia, egun batean Pilar halako leku jakin batean izan eta biharamunean leku horrexetan hegazkinek itsaspeko bat begiztatu zutela eta gerraontziek jo eta hondora bota zutela, horrelaxe idatziko du enbaxadore ohiak. Txiripaz ez ei zuten Ernest Hemingwayk-eta hura harrapatu.

      Bera den gerra-kazetari eta adituak gerrarako deiari muzin zelan egin behar dion buruhauste itzela duelarik, eta joan ez joan erabaki ezinik dagoen artean idatzi-nahi-eta-ezin dagoelarik —liburu-proiekturik baduen arren—, azken bi urteotako kontuak egiteko ordua iritsi zaio Ernest Hemingwayri. Zer lortu du? Noiz hasi zen dena okertzen?

      Iragan udagoienean, hots, "The Crook Factory" orain galdua sortu berritan, Gustavo Duran Habanara etortzea lortu zuen eta, hura poza. Poz laster zapuztua, ostera. Ez zukeen uste izango aspaldiko lagunarekikoa hala eten zitekeenik.

      Aspaldiko laguna, bai, 1929an ezagutu baitzuten batak bestea Ernestek eta Gustavok. Parisen. Harrezkero tarteka ikusi izan zuten elkar. Harik eta Espainiako gerra lehertu zen arte. Han, Espainiako Gerran, berriro elkar ikusi zutelarik, idazlea beste Gustavo Duran harekin miretsirik lotu zen. Hain miretsirik ze, hortxe sartu zuen Gustavo Duran, izen eta guzti, For Whom The Bell Tolls arrakastatsuan. Alde guztietan arrakastatsuan, esan beharko da, zinemako pantailetan Gary Cooperrek eta Ingrid Bergmanek gorpuztu dituzten pertsonaiek diru politak ematen ari zaizkionez gero.

      Gustavo Duran miretsiaren historia ez zen amaitu ez For Whom The Bell Tolls eleberriak deskribatzen duen 1937ko maiatzean, ez urte horretako udan SIM sortu eta bera hango buruetako egin zenekoan, ez uda haren ostean gerra-buruetakoen artera igoarazi zutenean, ez eta 1939ko martxoaren hondarretan Errepublika azken arnasetan zelarik Valentzia aldean ontzi ingelesa hartu eta Ingalaterrara joan zenean ere. Bizitza ez zen inoiz inon gelditzen. Bizitzak beti aurrera segitzen duela esan zezakeen Gustavo Duranek.

      Gustavo Duran ezkondu egin zen, esanda dagoen moduan, Borne Crompton emakume usatarrarekin, elkar ezagutu eta hiru hilabetera. Ingalaterran. Zorion apur bat behintzat, izan zezakeen gizonak, ze aitak, semea atxilotu eta fusilatu egin zutela esan ziotenean, bere buruaz beste egin zuen, 1939ko apirilaren 5ean. Apirilaren 1ean Francok gerra amaitutzat emana zuen.

      Hala bada, Ernest Hemingway Gustavo Duran adiskide miretsiari laguntzen saiatu zen, hura Ingalaterran izan artean behintzat, For Whom The Bell Tolls filmean aholkulari har zezaten eskatuz. Horren kariaz mila dolarreko txekea bidali zion baina, egitasmoa bertan behera geratu zenean Gustavo Duranek dirua itzuli zion.

      Ingalaterran bizimodurik ez zela-eta, Duran senar-emazteek Estatu Batuetara jauzi egin zuten, 1940ko maiatzean. 1941az geroztik Gustavo Duranek Luis Buñuelekin lan egin zuen, Museum of Modern Art delakoan. Horrela, gerraurrean zinemarekin izana zuen harremana berreskuratu zuen. Gerraurrean zinema-soinuaren arloan lan egina zen Gustavo Duranek, berriz, bere musikari-karrera berreskuratzeko beste urrats bat egin zuen gero, 1941eko urtean aurrerago, Washingtonen Pan American Union-en musika sailean lanean hasi zenean. Haatik, 1942ko urtean Habanako deia datorkionean Estatu Departamenduko Amerikei Buruzko Gaietarako Nelson Rockefeller fundazioaren koordinatzailearentzat lan egiten ari da Gustavo Duran. Bestela, Ernest Hemingwayk hiru aldiz ikusi ditu Duran senar-emazteak, horiek Ameriketan izan diren artean, New Yorken.

      Hala bada, iragan urte bien balantzea egiteko orduan gogoan izan behar du Ernest Hemingwayk 1942ko urrian —ala azaroan izan zen?— Gustavo Duran Finca Vigíara etorri nola eta zertara etorri zen. Hori dena ondo gogoan du Ernest Hemingwayk orain, 1943ko udagoienean.

      Gustavo Duran Friendless espioitza-sarearen kargu egitera etorri zen, orduko lekukoen arabera. Zalantza dago, ostera, lekuko horien denbora-kalkuluek ez ote duten huts egiten. Gustavo Duran iritsi zenerako Pilar ontzia Q-ontzi legez baldin bazebilen, eta Ernest Hemingwayri Pilar Q-ontzi legez erabiltzeko haizua eman, Friendless kontraespioitza sarearekin egindako «primerako lanaren ordainetan», hots, haren zeregina amaitutakoan, eman baldin bazitzaion —Spruille Bradenek halaxe dio bere Diplomatikoak eta demagogoak liburuan—, zertara etorria zen Gustavo Duran 1943ko azaroan? Kontraespioitza sarearen kargu egitera. Beraz, kontraespioitza sarea ez zegoen deseginda. Nahiz eta ordurako FBIko gizonak aspalditik izan Habanan.

      Ondo daki Ernest Hemingwayk azken bi urteotan benetan zer gertatu den. Eta orain, otsoen ehizaldia amaiturik benetako gerrara joan ez joan dagoelarik, gogora datorkio Gustavo Duran Finca Vigíara etorri zenean izan zuen bozkarioa. Handik laburrera haren emaztea etorri ostean biak Finca Vigíako gonbidatuen etxean hartu zituenekoan izan zuen bozkarioa ere gogora datorkio. Pozaren ostean laster etorri ziren desengainuak, ostera.

      Gerran berrogeita hamabost mila gizonen gainean agintea izan zuen Gustavo Duran hari olgeta begitanduko zaizkio, hasiera-hasieratik, beste gerraide haren soldadu-itxurak. Hasteko, Ernest Hemingwayk bere lagun Gustavok gerrialdean pistola eroan dezan nahi izango du, berak ere badaroa-eta. Hori hasteko, ze Gustavo Duranek, aldean pistola eroan beharrarena ulertu ez eta, horri ezetz esateaz gainera, ezin ulertu izango du idazle ustez antifaxistak Kuban egiten duen bizimodua; are gutxiago hura onetsi.

      Behin, Habanan kontzertua entzuten izan ondoren, Duran senar-emazteak lagun batek autoan ekarri ditu Finca Vigíara. Goizaldeko bostak dira, eta lagunak —Alejo Carpentier da, hain zuzen— klaxon-adarra jo du, nahigabean. Martharen gelako leihopean izan da hori dena. Biharamunean Ernestek aldarri egin die Duran senar-emazteei, bart eskura arma bat izan balu tiro egin izan ziekeela, emaztea behin itzartuz gero loak berriro hartzeko pilulak behar izaten dituela-eta, eta horrezkero biharamunean lanik egin ezinik izaten dela eta. Marthak goiz horretan Bonte Duran emazteari esango dizkionak ere ez dira gozoak. Hantxe bertan aldatu ziren Ambos Mundos hotelera, eta haraxe bidaliko zien lore sorta Ernestek, barkamena eskatuz eta Fincako gelak beterik zirenez eurena libratu beharra zutela esanez.

      Gaitzerdi burukomin dena hori balitz, hala ere. Ernest Hemingwayren bizi-giroa ere ez zaio gogoko bihotza ezkerretan eta hango odola gorri dabilkion Gustavo Durani. Ernest Hemingwayren ohiko lagunak ez dira edonor Habanan. Kaizuloetako arratoiak, litxarrerotxoak, putak, errepublikanoak eta pilotariak alde batera utzita, haren beste lagun gehienak aberatsak dira. Eta aberatsak ez ezik faxistak batzuk; Espainiako faxistei lagundu izan zietenak eta laguntzen segitzen dietenak.

      Norberto Fuentesek 1942koan kokatzen duen pasadizoa egia bada, 1943ko udagoien hori baino lehenago Francoren ordezkari diplomatikoren bat edo beste Finca Vigían ibilia zen. Eta hori dena gutxi balitz, Ernesten matxo-plantak, birao egiteko moduak, zerbitzariekikoan erakusten duen portaera feudala, horiek denak ez dira Gustavo Duran gizon ikasi, ondo hezi eta sentibera haren gogoko.

      Lehendik ere beharbada beste detailetxo batek egin zion gainez Gustavori. Faxisten laguna izatea baino iraingarriago zaio idazleak katuei jaten okela ematen diela ikustea, okela arrazionaturik dagoen gerra garai horretan, hain zuzen. Musikari jaioek musika-nota baten oihartzunetan konposizio oso bat aurreigarri ahal duten legez, Gustavo Duranek detailetxo horrexetan antzeman ahal izan du Ernest Hemingwayren nortasun konplexuaren gakoa. Ernest Hemingway idazle ustez konprometitua bizizalea da, beste ezer baino lehen.

      Finca Vigía utzi zuten Duran senar-emazteek, bada, Ernesten batez besteko portaerarekin eta mozkorraldiekin haserre. Mozkorraldiena, ostera, hain da nabarmena ze, FBIko buru Hooverrek berak aipatua da.

      «Lehengo neurrian edaten badu, horrenak ez dira batere sinesgarriak». Horrelaxe idatzi zion 1942ko abenduaren 19an Edgar Hooverrek Laddy agenteari, honek hari egindako txostenari —lau orrialde— orrialde bakarrean erantzunez. Txostenean, Ernesten edatun ospeari ekiteaz gainera, Kubako Gobernuari Spruille Braden enbaxadoreak eskaturiko diru hura eman diezaioten idazlea ekin eta ekin dabilela aipatzen da. Bide batez edo, horren zenbatekoa milioi erdi dolarrekoa dela dio txostengileak.

      FBIren buru nagusi Edgar Hooverrek agente Laddy txostengileari egindako orrialde bakar bateko erantzunean argi dio; «Ernestek ez du FBI gogoko». Ez eta FBIk Ernest, jakina. Bestela ez zituzkeen agente Laddyk hainbeste orrialdetako memorandum haiek idatziko.

      Lau orrialde ditu haren aurreneko memorandumak. Kopuru polita, FBIren beste txosten arrunten aldean. Laddyk 1942ko abenduaren 17an sinatu duen horretan —FBIk Ernest Hemingwayri buruzkoetan publiko egin dituenetako hirugarrena da—, ostera, lau orrialdeok askoz laburrago egin zitezkeen. Funtsean zer dio-eta, beste lehenagoko bietan esaten dena, hots, Ernest Hemingway idazle ezaguna, orain Kuban bizi dena eta lehenago Espainiako Guda Zibilean izan zena, komunisten zalea dela, nahiz eta hark zaletasun hori ukatu, eta hala ere Habanako enbaxadoreak konfiantzako gizona duela. Horixe dio, gehituz «horrentzako eta Enbaxadako bigarren idazkari Joycerentzat informatzaile jardun izan baitu; enbaxadoreak agindurik haren —Hemingwayren— informeak Laddy agenteari helarazi behar zaizkio(la)».

      Laddyk bigarren orrialdean dioenez, Hemingway Kubako politika ofizialeko gaietan sartu izan da, eta horrek arazoak ekar ditzake. Bestetik, dio agenteak, idazleak erabiltzen duen sare horretakoen izenak, berak izan ezik beste inork ez dakizkienak dira. Salbu eta Gustavo Duranen kasuan, esan beharko zukeen.

      Memorandumean, Duran jatorriz espainola dela eta lagun hurkoa duela Hemingwayk eta honentzat lanean ari dela dio Laddyk. Horren ostean azaltzen duenez, uztarketa horretaz hitz egina da enbaxadorearekin, eta galde egiten du hori komenigarria denetz; argitu egiten du, nolanahi ere, Hemingwayk Enbaxadara ekartzen dituen denak Laddyri ere helarazi behar litzaizkiokeela (seinale horrela egiten ez dela, pentsa dezake norberak); eta horretan enbaxadoreak baiezkoa eman diola dio Laddyk; aurrerantzean Hemingwayren informe denak helaraziko ei dizkio. Horren ostean, hamabi-hamalau lerro ezabaturik dira. Lerro ezabatuon behean «Kubako barne-ustelkerian eskua sartzerik ez dagoela» dio berriro Laddyk, Hemingwayri «hori bertan behera uzteko» agintzeko erregutuz. Azkenik gomendioa dakar memorandumak. Hori ere ezabaturik denez —bost edo sei lerro— Laddyk zer proposatu duen, auskalo.

      Laddyri beronen buru Edgar Hooverrek memorandumari erantzutean idazlearen aldetik etor daitekeenaren beldur zertan izan ez duela diotso, eta hortxe aipatzen dizkio mozkorrarena eta sinesgarritasunarena. Beldur izateko motiborik bai ala ez, FBIko SISko agente Laddyk Ernest Hemingwayren eta haren lagunen gainean txostengintzan segituko du. Horrela bada, hurrengo txosten edo memorandumean ekintza jakin bat bidera dadin proposatuko du. Zein ekintza, ez dago jakiterik, horri dagozkion lerroak ere ezabaturik dira-eta.

      Laddyk zer gomendio luzatu duen eta zein ekintza proposatu duen esaterik ez badago ere, eta lehenengoetan idazleak ekar zezakeen arriskuari buruzkoan alkohola eta sinesgarritasun eza aipatuz FBIko buruak lasaitu itxura egin bazuen ere, 1942 urte amaierarako kontu hura Edgar Hooverrek garbi zuen; zerbait egin beharra zeukan. Ordura arte lasai egondako Edgar Hooverrengan erabaki hori eragin zuen prozesua abenduaren 8an abiatu zen. Ordurako Habanako Ambos Mundos hotelean zen Gustavo Duranenak tartetxo batez alde batera utzita, goazen egun horretakoetara.

      Egun horretan Pilar ontziak karel artean Ernest Hemingwayrekin batera Winston Guest eta lau espainiar ditu. Denak bistaz lar ondo ez dabiltzanak dira, itxuraz, egun horretakoak azaltzen dituen memorandumaren arabera behintzat. Memorandum hori, hamar orrialde dituena, Mr. Ladd —ez Laddy, kasu— agenteari C. H. Carson izeneko agenteak 1943ko ekainaren 23an idatzia da. Memorandumean iragan 1942ko gertaerak laburbiltzen ditu. Bada, horrek dioenez, behin batean Pilar-ek, itxuraz arrantzan baina misio konfidentzialean ziharduela, Marqués de Comillas pasaiari-ontzi espainiarra begiztatu zuen eta, horretan dena normal. Dena normal, bai, Pilar-eko eskifaiak Estatu Batuen Kubako Inteligentziari Marqués de Comillas hari atxikirik itsaspeko germaniar bat begiztatu uste izan eta, benetan halaxe ikusia zutela jakinarazi izan ez balio. Saboteadore alemanak Kuban sartzen ari ziren! Urpekontzitik Marqués de Comillas hartara igarota.

      Albistea Habanara iritsi zen, ziztuan, Marqués de Comillas hango portuan sartu zenean ikusi zen moduan. Miaketa zorrotza egin zioten. Alferrik. Ez zen han ezer susmagarririk topatu, are gutxiago nazi espiarik. Hegan egin bide zuten.

      Gaitzlaurden baina okerkuntza bakarra hori izan balitz. Handik denbora batera, 1943ko urtarrilean, Enbaxadako "legal attaché" delakoari —hots, seguritatekoari— iturri onetik jaso duten isilekoa jakinarazi diote Factorykoek; ba ei da Basque Bar izenekoan informazio konfidentziala gordetzen duen halako kaxa ondo bildu bat. Bada, hara joan, kaxa antzeman, haren barruan begiratu eta agertu den bakarra Santa Teresaren bizitza delako liburua izan da, ez besterik.

      Espien modus operandia ezaguturik —irratiz igorri behar dituzten mezuak aldez aurretik adosturiko liburu jakin bateko orrialdeen arabera kodifikatzen dira; beraz, mezu-hartzaileak deskodetze lanerako liburu jakin horren edizio bereko kopia bat beharko luke— gogoan har zitekeen liburu hori balizko espia horiek beren klabeak txekeatzeko erabil zezaketelako hipotesia. Memorandumak ez du horrelakorik aipatzen, ez eta Basque Bar hartatik abisua nork helarazi zuen ere. Haatik, bazebilen zerbait bar hartan, eta abisua, baskoen Sareko norbaiten abisua zen hura.

      Ernestek 1943ko udagoienean okerkuntza bi horiei buruz gogoeta egiteko astia du, lagun Gustavo Duran galduaren eta emazte Martha Gellhorn ihes egindakoaren akorduak ezabatzeko ahalegin legez behintzat. Garunetan gorderik paperean baino ekinkorragoak izaten dira akorduak, ostera.

      Honezkero aipaturik diren lehengo eta hirugarren memorandumen artean bada bigarren bat. «Intelligence activities of Ernest Hemingway in Cuba» izena du, eta hamar orrialdekoa da. Luzetxo ere iritzi dakioke. Baina ez da hain luzea, jo gura den helburuak halakoxe neurria izan dezan eskatzen baitu. Bigarren memorandum honetan Gustavo Durani zuzenean tiro egiten zaiola esan daiteke eta, Ernestek baleki.

      Memorandumeko lehen orrialdean idazleak Kuban Falange Espainolaren ibilerak-eta ikertzeko duen bermearen zergatia aipatu ondoren —«hark espainiarrak polito ezagutzen dituela-eta, horrexegatik eman ei zaio»— bigarren orrialdean 1940ko gertaerak gogorarazi nahi ditu txostengileak. Hots, idazleak FBIren aurka 1940an sinatu zuen agiria, eta abar. Ondoren, hura, Ernest Hemingway, enbaxadoreak bere kabuz kontratatua dela, eta hark "legal attaché"arekin ezelango kontaturik ez duela, halaxe dio. Horren hurrengo hamabi-hamalau lerro ezabatuen azpian txostengileak Ernest Hemingwayren sarea nortzuek osatzen duten argitu nahi du; jardun osoko lau lagun, gerratean espainiar polizi indarretakoak izan direla diotenak, eta tartekako hamabi lagun ei dira. Matematikek-edo huts egiten diotelako, azkenean guztira informatzaileak 26 direla dio —jardun osoko sei eta tartekako hogei—. Zenbakiak bat ez etortze hori zergatik izan daitekeen, lehenik aipatu diren lau eta hamabi horiek Habanan dihardutelako, eta besteak txostenean bertan esaten den moduan, sareak Matanzas, Camagüey eta Santiago de Cuban ere badituenak direlako ote da?

      Ez litzateke hori okerkuntza edo gaizkiulertu bakarra. Memorandumeko hirugarren orrialdeak leku txarrean uzten du norbait.

      Orrialde horretan hortxe aipatzen da Benitez jeneralari Ernest Hemingway dela-eta eman zaion eskutitza, idazlea enbaxadorearen konfiantzako gizona dela dioen eskutitza, itxuraz. Horren aipamenaren azpian hor dira gero ezabaturik beste hamar bat lerro.

      Zentsuraren tinta ezabatzailearen azpian orrialde horretan lurperaturik datzan gorpua egiazko zein sekreturi dagokion jakiterik ez dagoen arren, argigarria dateke gogoraraztea Ernest Hemingwayren usteko sareak Benitez jeneral hori usteltzat salatua duela —1942an—, eta Laddy agentearen lehenago aipatu gomendioa —«hobe Kubako barne-zeretan ez sartzea»— salaketa horrexek eragin zuela. Benitez jenerala ez da edonor; Kubako Inteligentzia Zerbitzuen burua da.

      Berriz, Friendless delakoaren txostenek usteltzat ez ezik kolpistatzat ere jo izan dute Benitez jenerala. Txostenon bidez 1942an, Batista Ameriketako Estatu Batuetan bisitaldi ofizialean zen artean, jeneralak estatu kolpea prestatu nahi izan zuela jakinarazi zioten enbaxadoreari.

      Horra, bada, Kubako seguritatearen buru dagoen gizona nor den. Eta horrexeri jakinarazi behar izan zaio kubatar seguritatekoek Ernest ezer susmagarritan ikusiz gero hura estutzen ez ibiltzeko, Enbaxadarentzat lanean diharduela-eta. Argi da; irlako susmagarrietako batzuk begipean izateko lanean elkar harturik ari dira Estatu Batuetako Enbaxada eta Kubako Barne Seguritatea, Estatu Batuetako Gobernuak eta Kubakoak gerrari buruzkoan sinatu dituzten itunen harira. Bada, Friendless sarekoek beste batzuk dituzte begipean. Edo Estatu Batuetako enbaxadorea ez da Kubako seguritatearekin erabat fio, eta ofizialak ez diren beste bide batzuk ere baliatu nahi ditu. Itunak alde batera utzita. Interesgarria da, hala ere, itunok zertan diren argitzea, aurrerago egin baino lehen.

      Bigarren Mundu Gerran sartu aurretik —Estatu Batuak Pearl Harborkoaren biharamunean sartu ziren, eta bi egun igarota Kuba—, bazuten horiek elkar-laguntza militarreko ituna sinaturik, 1941eko irailaren 7az geroztik. Bada, itun hura 1943ko otsailaren 1ean berriztatu zuten alde biek. Itun berri horretako lehenengo artikuluarekin bat, Kubako Itsas Ontzidiko ontzietako batzuk gerra-ahaleginean lagunduko dute, ontziok ofizial kubatarren mende egonik, bai, baina denen goi-buruzagitza Estatu Batuetako Navyren Itsaso-Mugaldeetako komandantearengan izango delarik. Horrez gainera, Kuban usatar militarren batek zuzengabekeriaren bat egin baleza, balizko hori militar usatarrek epaitzeko eskubidea ere adosturik dute. Hots, txikia handiaren menpe, bien seguritatearen izenean.

      Seguritate zeregin horretan Estatu Batuek beren Navyren Misioa ezarriko dute Kuban. Misio buruak, berriz, Kubako Itsaso Ontzidiaren aholkulari jardungo du. Hots, goi-buruzagitzaren aginduak kubatarrei helarazi eta betearaziko dizkiena izango da.

      Estatu Batuetako Enbaxada itunaren mamia berriztatuz eta egokituz joango da. Horrela, Guantanamoko basera hornigaiak ekarri, hori Kubako edozein portutara joz egin ahal izan dadin hitzartuko dute. Ze ez da ahaztu behar hori yankien eskuetan dela aspaldidanik. Horrela, 1943ko irailaren 20an estatu idazkariak Kuban enbaxadore dagoen Braden jaunari egin telegraman irlatik igortzen diren komunikazioen gaineko zentsura ezartzeko Kubako Errepublikako Gobernuari 150.000 dolarreko laguntza luzatu behar zaiola aipatzen da. Zentsuraren helburua, berriz, ez da faxisten komunikazioak galaraztea, antzematea edota hondatzea, komunisten balizko zeregina oztopatzea baino. Antikomunismoaren marea gora hasia da.

      Diruen harira, berriz, Enbaxadaren eta Estatu Idazkaritzaren arteko gutunerian arabera badakigu faxistak preso ondo loturik izateko Kubako Gobernuari agindu zitzaion laguntza, Ernestek eta enbaxadoreak hain fermuki galdatua bera, iritsia dela azkenean ere. Baina kontuz. Enbaxadoreak berak zentsurarako eman beharreko diruak eman ostean aipatzen duenez, Kubako goi-agintariek eskua itsu-lapikoan sartu nahi dute; denek.

      Ez da diru bila eskua non sartu leku bakarra. Gerra garai honetan Kuba Estatu Batuen morroi dagoen arren, abantaila bat baliatu nahi du; azukrea. Horren prezioa adosteko negoziazioak, luzeak eta korapilatsuak dira, dirutza ederrak baitira jokoan. Testuinguru honetan Estatu Batuetako Enbaxada gai da Kubako Errepublikako goi-seguritatekoari Hemingwayri buruzko eskutitz horretan dioena, eta besterik ere, agintzeko. Bada, itzul gaitezen eskutitz hori aipatzen den memorandumera.

      Memorandumeko hirugarren orrialdean Gustavo Durani ekiten zaio, esan bezala. Eta horri nola ekiten zaion ohartuz gero FBIren SIS zerbitzuaren jokoaren alderdi anitzak antzematen hasi ahal da.

      Txostenak dioenez —The Crook Factory zer izan ote zen, zalantzaren itzala lodiago eginez esan ere— 1942ko abuztuan Ernest Hemingwayk Washingtonen enplegaturik zegoen Gustavo Duran espainiarra Kubara etor zitekeela iradoki zuen. Txostenak berak dio "naval attaché" delakoarentzat hura —Ernest Hemingway— Kubako kostaldean barna hogeita hamar egunez egin beharko zuen misioan egon bitartean bere lekua har zezan eskatu zuela espainiarra etortzeko. Horrela —zeharkako bidez, esan nahi da—, 1942ko udagoien hartan Pilar ontziak norentzat lan egingo zuen argitzen da; itsaso-seguritateko agentearentzat, hain zuzen.

      Hilabetez Pilar ontziak itsaso-seguritateko agentearentzat egin beharreko lanaren beste daturik eman gabe, txostengileak, hurrengo, Hemingwayk Gustavo Durani buruz egiten dituen goraipamenak gogorarazten ditu, esanez, hura, Hemingwayren ustez, gerra garaian, orain bezala, errepublikano hutsa zela, komunista barik. Bada, baietz, hura kontratatzea erabaki zen. Baina horretan izan zitezkeen lege-oztopoak zirela eta —agenteak ohartaraziak dira, nonbait, oztopook— Enbaxadak berak kontratatu zuen —dio agenteak— berrogeita hamar eguneko eperako.

      «Mister Duran azaroaren hasieran iritsi zen», dio gero, Gustavo Duran Habanara benetan noiz iritsi zen zalantzan utziz. Zeren eta Ernestek abuztuan hasita hogeita hamar egunez egin beharko zuen lana egin artean "The Crook Factory"ko buru egin zezan deitu bazuten, azarorako aspaldian amaitua zatekeen delako lana. Lanak lan, txostengileak ohartarazi egin nahi du Gustavoren lana, izatez, ez dela Hemingwayrena bezain txundigarria. Agenteak, berak buruan duena baina esan gabe doana interlokutoreak ere buruan balu moduan —memoranduma Edgar Hooverri zuzendua da—, Habanan lehendik antolatuta egon den horretan Gustavo Duranek sartu duen berrikuntza bakarra "The voice of street" delakoa dela dio.

      Kaleko ahotsa, «The voice of street», horixe da Gustavo Duranek Enbaxadara helarazten dituen txostenen izenburua. FBIko buruarentzat idazten duen agenteak gutxietsi egiten dituen txostenak dira horiek, bestalde. Kalean zurrumurruan dabiltzan iritzi, uste eta esamesak jasotzeko Gustavo Duranek erabiltzen duen jende-lagina behar bezain zabal eta fidagarri ez dela dio.

      Haatik, 1943ko udazkenean, "The Crook Factory" eta Friendless operazioak oroitzapenak gordetzeko ganbaran sarturik horiek literatura-gai bilakarazteko prozesuan bizi den idazleak badaki Gustavo Duranen lana enbaxadorearen gustukoa izaten ari dena. Laguna galdu du berak, eta laguntzailea irabazi enbaxadoreak, honek hura kontratatu egin baitu.

      FBIren operatiboak [agenteak] ailegaturik Ernesten inteligentzia-lana amaitu zenean, hark [Gustavo Duranek] Washingtonera itzuli beharra zuela esan zidan, han paperak jaso behar zituela-eta. Ellis Briggsek eta staffeko beste batzuk txunditurik zeuden, hark AEBetako herritar bilakatzearren zuen grina zela-eta; erlijiora konbertitu berriaren antzekoa zen.

      Kuban atxiki nuen Gustavo, attaché moduan, eta oso mesedegarri izan zitzaidan. Nire hitzaldiei taxua ematen zien; Kuba-Amerika harremanei begira laguntza handikoak ziren kultur harremanak garatu zituen; eta taldeko beste kide batzuei laguntza polita eman zien Nazi, Faxista eta Komunisten jarduerekin zerikusirik zuketen gaietan. Baliagarria, batez ere Komunistekin zerikusia zuten gaietan izan zen, hark polito ezagutzen baitzuen zertan ziren elkarren ezberdinak Komunistak, Sozialistak, anarkistak, sindikalistak, eta zertan zen Komunista Estalinista eta Troskisten aldea ere, Espainiako Guda Zibileko beterano baten aldetik itxaron zitekeen moduan. Zirriborratzen lagundu zitueneko agiri asko antikomunistak ziren.

      Spruille Bradenen Diplomatikoak eta demagogoak liburutik hartuak diren pasarteok argi eta garbi diote Duranen antikomunismoarena.

      Gaia ez dute horren garbi FBIko SISkoek. Bazter utzi dugun memorandumera itzulirik, eta horrek zuzenean Durani tiro egiten diola esan delarik lehen, horren nondik norakoa azaldu behar da.

      Hura komunista sutsu legez zen ezaguna Madrilen, alderdiko militantea izan zen, bada, eta horri esker aginte eta ordezkaritza postuetan gora egin zuen. Guda Zibila lehertu zenean Komunisten milizian bolondres sartu zelarik, Mangada koronelaren mendeko indarretan buruzagitza eman zitzaion Madrilgo Frontean. Gerrako tarterik luzeena fronte horrexetan eman zuen, militar graduazioan gora eginez, Alderdi Komunistaren aupadaz beti ere, horrela 1938a baino lehen komandante mailara iritsi arte. Azken urteetan koronel lotinant mailara, hots, Espainia Errepublikanoan karrera barik militarrak iritsi zitezkeen eta gradurik gorenera iritsi zen; Valentziako Matallana frontean Armadaren Gorputz bateko buru legez zerbitzatu zuen gero, eta hantxe gerra amaitu.

      Harekin eta haren mendean zerbitzatu zuten lagun hurkoek goraipatu egin dute haren militar portaera. Soldadu bihoztun eta lider inteligentearen ospea zuen, militar jomugei buruz barik jomuga politikoei buruz lan egiten zuelarik.

      Gerrako azken egunetan, frankistek Katalunia bere mende harturik zutelarik, Madril Francori errenditzeko helburuz Nazio Defentsari Buruzko Junta osatu zuten Miaja jeneralak, Besteirok, Casado koronelak eta bestek —Webster enbaxadoreak Rooseveltekin Errepublikaren geroaz hitz egitera itsasontzian zihoalarik izan zuen horren berri, gizajoak—. Plan horri Alderdi Komunistak bortizki egin zion aurka, Juntaren aitzi armetan altxatuz.

      Anarkisten CNTko militar buru Cipriano Merak Juntarekin bat egin zuen, eta gerrako bataila odoltsuenetako bat hasi zen, alde batean komunistak eta bestean errepublikanoak eta anarkistak zirelarik.

      Atezu horretan Duranek partiduaren aginduei otzan men eginez bere postutik desertaturik Madrilen Errepublikanoei eta CNTri buruz buru borrokatzen zihardukien komunistekin bat egitera eraman zituen tropak, azken porroteraino.

      Valentzian, Gandiako portuan, britainiar destruktore batean ontziraturik ihes egin zuen. Ontzi berean Madrilen haren kontra borrokatu zen Casado koronela zihoan eta, gizon biak elkarrengandik urrun ukan behar izan zituzten.

      Gustavo Durani leporatzen zaizkion karguak idatzirik ditu FBIk Habanan 1943ko abuztuaren 13an sinatua den lau orrialdeko memorandum zentsuratuan. Karguok nori kopiatuak eta, Francoren Poliziari kopiatuak dira, duda barik. Hala bada, 1943ko udagoienean lekutan dira Bowers enbaxadore ohiak Ameriketara abiatzean egindako ametsak.

      Ameriketako Estatu Batuetako Gobernua alde, gerra amaitu baino lehen izan du bere alde Francok, beronek daki hori inork baino hobeto. Antikomunista da Franco, eta Mundu Gerraren norakoa ikusita, hots, haren aliatu kutun Alemania porrotari buruz doala antzemanik, Estatu Batuek badakite hurrengo etsaia nor izango den. Komunistak.

      Antikomunismoaren goraldian Francoren Espainiak eta eskuin indarren Ameriketako Estatu Batuek bat egin behar dute. Denbora kontua baino ez da. Hasia da horren marea gora, eta hala Francok nola besteek erreakzioaren uretan itoarazi gura dituzten lehenengoetakoa da Gustavo Duran.

      Erresuma Batua eta Sobiet Batasuneko zati bat izan ezik Europa osorik faxisten mende delarik, Duran modukoek, itsas galeretako oholak bezala, hondartza bakarra dute hondoratzearen ondoan nora jo; Ameriketakoa. Eta hor ez dago gero norbera komunista izan dela aitortu eta gero lana erraz lortzea amesterik. Egoera horretan esan zezakeen bakarra dio Gustavo Duranek; komunista bera? Ez orain eta ez beste inoiz lehenago.

      Behin errugabetasun aitormena eginda, Gustavo Duranek konbertitu berriaren fedea erakutsiko du aspaldiko alderdikideen ehizan, Habanan lehenik, eta Ameriketan barrena gero. Horrek beste susmo batzuen haria luzatzen digu eta, oratu diezaiegun.

      Ernest Hemingwayri buruzko aipatu 1943ko abuztuaren 13ko memorandumeko orrialde bi zuri-zuri ageri dira. Hots, behin idatziak izan zirenen ordeko mutu. Bada, Bulegoak sekretupetik atera gabe dituen orrialde horietan garrantzizko zerbait ezkutua zaigulako susmoa, susmo hutsa baino zerbait sendoagoa da.

      Susmoak noiz arte iraungo duen jakiterik ez dagoelarik, askaturik gabeko orrialde bion ostean memorandumean Gustavo Duranen gaiari eusten zaio eta, horrexekin konformatu behar dugu. Orrialde zurien ondorengoetan, hasteko eta behin, Duranek 1939ko apirilaren 28a arte Valentzian segitu zuela dio. Datari buruzkoan huts galanta dago, apirila dioen lekuan martxoa jarri beharko baitzukeen. Ez da huts bakarra. Gustavo Duranek 1938ko martxoaren 28a arte Valentzian "segitu" baldin bazuen, Madrilgo aipatu matxinada horretan izan ez zela ulertu behar da. Baina hori baino susmagarriagoa da kontua.

      Madril errenditzen ari zen tartean [dio memorandumak] Duranekin kontaktua egin zuten AEBetako kontsul STUART WARNERek eta AEBetako militar attache Col. PUQUAk, eta horiek bezala Britainiar Kontsul Orde Mr. BALLENTYNEk eta Britainiarren militar attaché delakoak ere kontaktatu zuten. Gizon hauek arlo militarrari buruzko informazioaren kariaz kontaktatu zuten hura, eta hura gero Ballantyneren oso laguna egin zen. Errendizioaren ostean, Duranek Warnerri AEBetako Enbaxadan aterpetzeko galdatu zion. Warnerrek aitzakia ipini zion, Amerikar Gobernuak horrelakorik egitea onarturik ez zuela, eta hark galdatua egiterik ez zuela. Etsiturik, Duranek bere burua Valentziako militar-buruari entregatzea erabaki zuen, eta halaxe egin. Hura, berriz, familiaren aspaldiko laguna zen. Etxe pribatu batean aterpetu zuen, Duranen aurka zer egin zezaketen ere, hantxe itxaron zezan. Bitartean, Duranek Warnerri deitu zion, honek Ballentyneri dei egin ziezaion esateko. Eta horrelaxe egin zuen Warnerrek. Ballentynek isilpean Duran kontaktatu zuen, eta halaxe jakinarazi ahal izan zion gau hartan bertan Valentziako portuan destroyer ontzi ingeles bat abiatuko zela, eta han sartzea lor ziezaiokeela. Halako maniobra askoren ostean Duran Enbaxadaren auto batek jaso zuen eta Britainiarren Enbaxadara eroan zuen; beraz, dokumenturik barik britainiartzat pasarazi zuten, eta ontzian sartu. Ballentynek dirua ere eman zion. Behin destruktoreak Valentzia utzirik Maine britainiar ospitale-ontzira eroan zuten.

      Duran inoiz komunista izana bazen, hantxe ahaztuko zitzaizkion inoizko horietakoak, denak. Valentziatik atera zutenekin zordun geratu zen. Biziaren zordun, hain zuzen. Eta antikomunismoaren marea gero eta gorago, iraganekoak ahaztuago nahi izango ditu Duranek. Britainiarrek eta amerikarrek Duran zergatik kontaktatu ote zuten eta, «arlo militarrari buruzko informazioaren kariaz kontaktatu zuten» dioen horren azpian dagokeena da ilunetan geratu dena. Hala ere, badirudi mesedea mesede truk egin zutela Duran Valentziatik ateratzean.

      Bestela, Madrilen Gustavo Duranekin kontaktatu ahal zutela usatar militarrei nork esan zion, Ernest Hemingwayri buruzko FBIren txostenetan ezabaturik edo paper zuri huts bilakaturik diren orrialde zentsuratuetan lurperaturik datza hori. Agian.

      Lurperatuak baketan utzirik, 1943az geroztik Antikomunismoaren marea gora hazten-hazten dator eta, lekutan da urtebete lehenago Jose Antonio Agirrek Habanako Unibertsitatean etsai bakarren aurka bateraturik lan egiteko aldarria. Eta dena haren hitzak Ahanzturaren Itsasoan galdu direla balitz, baina bai zera. FBIko SIS-basque adarrean lan egiten dutenetako batzuk, antikomunista porrokatuak, marea gorarekin poz-aparretan dira.

      Horrela, adarrari buruzko 1944ko martxoaren 4ko txostenean argi esango da; «Mr. Iralak M. Doyleri laburbildu dioenez, baskoek komunismoari aurka egiteko interesa dute, horren sustraia Basque herritarren erlijiotasunaren sendoenean datzala».

      Hori berriz, etortzekoa den urtean ageriko da. Ordurako Hemingway Europarako bidean izango da. Orain aldiz Habanan da, buruhausteek, bihotz korapiloek eta damuek barrua jaten diotelarik.

      Lekutan dago orain "The Crook Factory" hura. Haren buru egiten zuen idazlearen egoera gorabehera, han izaniko lagunek beren zereginean segitzen dute, bazterretan bada-eta zer bildu. Faxisten ibilaldiez gainera, ontzien sartu-irtenak, karguak eta tripulazioak, pasaiari susmagarriak, horiek denak eta beste batzuk ere ikusi, gogoan gorde edo idatzi, eta dagokionari jakinarazi behar zaizkio. Horixe da, funtsean, Gustavo Duranen «The voice of street» delakoak egiten duena: belarriak kaleko hotsei adi izan. Kaleko hotsari adi diren belarrietako batzuk, berriz, euskoak dira, tartean "The Crook Factory" hartan ibilitako baten batzuk.

      Bitartean, FBIk esku batean karta-joko bat eta bestean beste bat, horrelaxe lan egiten du. SIS-basque adarraren bitartez Kuban falangista, nazi eta halakoei buruzko informazioa biltzen duen aldi berean, Madrilek Kuban diren ustezko komunistei buruzko informazioak igortzen dizkio, eta hor konpon horiek iturri biek elkarrekin dituzten auzi-mauzi eta halakoak. Ameriketako Estatu Batuek beren buruaren alde dihardute, gerra-legea baita oroz gain norberaren buruari begiratzea. Bati belarrira xuxurlatzen zaizkion promesak —gerraren ostean, Askatasuna!— besteari begietara begiratuz agintzen zaizkion ametsak dira —gerraren ostean, Elkartasuna!—.

      Espainiako polizia faxistak, bestela nork igorriko zion Estatu Departamenduari Gustavo Duran hari buruzko informazioa.

      Espainiako polizia politikoak FBIrekin hari zuzena bazeukala, Agirre lehendakariaren kasua dago testigu. Nondik etor zitekeen, bestela, hari buruzko informazioa? Hala nola, 1942an FBIk idatzi duen hori, alegia, «Agirre "Basque extremist" d(el)a, eta hark Basque autonomiaz dituen ikuspuntuak higuingarri zaizkio(la) Spanish politikagintzako gehienei, horiek bestelako gaietan irizpide ezberdinak dituztenak diren arren».

      Agian joko horretaz ikusi eta ikasi duenagatik, horrexegatik nahi du Ernest Hemingwayk mendeku hartu.

      Mendeku hartu Ernest Hemingwayk, hobekien egiten duena eginez nahi du, hots, liburua idatziz. Horretaz John Melly = SIS357 agenteak zerbait idatzi du 1943ko abuztuaren 13an.

      Mr. Hemingway, enbaxadore Spruille Bradenen menpean inteligentzia zerbitzuan lan egina dena bera, Bulegoak badakien legez, orain momentuan lan horretako eskarmentuan oinarrituriko liburua idazten ari da. Hemingwayk dio, ba ze, inteligentzia lanetan azken urte honetan Kuban izan diren denak, enbaxadore Braden bera barne, liburuan agertuko direla. Guk geuk ez dakigu oraindik horretan FBIk jokatuko duen rola zein izango den, baina FBIaz hark duen iritzia ezaguturik, irudimen gabeko polizia profesional buru-astun eta tentel modura agertuko direlako ustea izango da usterik zuhurrena.

      Horren azpian bost sei lerro ezabaturik ageri dira. Agian horiexetan dago Ernest Hemingwayk liburu hori sekula egin ez izanaren arrazoia, ez du-eta egingo. Txostena, aholku ezabatu eta guzti, agente Laddyrena da. Agenteak badaki Ernest Hemingwayk Bulegoari dion gorrotoaren berri.

      "The Crook Factory" abiatzekotan zirelarik, 1942ko udan, idazleak agente Laddy haren aurkezpena egin zion lagun bati.

      —Hona hemen Gestapoko bat —esan zion Ernest Hemingwayk bere lagunari agenteari buruz; horrexen aurrean. Laguna Habanako pilotarietako bat zen.

      Idazlearen eta Bulegoaren arteko herraren bidea joan-etorrikoa da. Liburua egiteko motiborik ez du falta Ernestek, FBIkoak horrela erretratatzeko falta ez duen moduan. Horretan, gogoan du beste pasadizo hura, Gustavo Duranek hango Habanako FBIren gizonetako bat 1938an Spanish Civil War zorioneko hartan kazetari ibilia zela ohartarazi zionekoa. Biek ezagutzen zuten Eduard Knoblaugh izeneko gizon hura, gerratik hain zuzen.

      —Zein da orain problema? —Durani galdetu ziola gogoan du Ernestek.

      —Horrek idatzi duen liburua —erantzun zion lagunak—. Correspondent in Spain titulua du eta Francoren aldeko propaganda da.

      Zelan lan egin Kuban falangisten kontra, ohartarazi zion enbaxadoreari idazleak, Espainiako falangisten alde dagoen FBIko batekin? FBIk orduan Gustavo Duranen gaineko txostena paratzea erabaki zuen, esanda dagoen legez. Baina orain, 1943ko udazkenean emazte Martha Gellhorn gerrara joan zaion Ernest Hemingway bakartuak ez du zertan txosten horren berri izan. Eta liburua idatzi beharko lukeela uste du. Baina ezin. Ezin, gaur ezabaturik diren arren artean idatzi berri diren bost lerro horien mamia ezagutzen duelako. Ezin, FBIrekin.

      Bada, iragan bi urteetakoen balantzea egin ostean liburu argigarri hori paratzeari ekin beharrean, Europara joatea erabaki du Ernest Hemingwayk. Egunen batean, berriz, Karibeko korrontean eta hango irletan gertatuak bere modura kontatuko ditu, hots, egiazkoak eta asmatuak nahastuz. Islands in the Stream izango da liburuaren izena. Eta hor bai, hor bere barrua paperera hustuko du, hala edo nola, baina egunen batean argitu egingo zituela agindu zituen balizko haiek —FBIren txostenetan mehatxu gisa hartu zen agindu hura— aipatu barik.

Irlak korrontean

1943 / Habana

Beharbada hoberena ez bada ere Ernest Hemingwayren libururik minena da Islands in the Stream —Irlak korrontean—, hark amaitu barik utzi eta hil ondoren argitaratu zena.

      Hiru zatitan banatua, lehenengoan Thomas Hudson protagonista hiru semeekin arrantzuan ari da, emazte izandako harako hura gogoan; bigarrenean Flodiritan dihardu lagunekin, edanean eta La Honesta izeneko prostitutarekin hizketan, halako batean emazte-ohia, orain beste batekin maiteminduta dagoen emakumea, han agertu eta harrezkerokoak kontatzeko; hirugarrenean, berriz, lagun talde hurkoarekin dabil urpekontzien ehizan, emakumerik gabe. Emakumea, lehenengo atalean, ausentzia da, mina. Bigarrenean, edo prostituta edo ezinezkoa. Hirugarrenean ez dago emakumerik, gizonak baino.

      Hirugarren atal horretako pasarte batzuk Gigik bere liburuan kontatu bezala ageri dira. Hain zuzen ere itsaspeko germaniarren ehizan ibili ziren udetan Pilar-en barruan bizi zen giroa eta han ibiltzen ziren pertsonaiak. Beste gehienak Ernestek asmatuak dira, hala nola germaniarrak benetan ikusi ez ezik bat hil haginean harrapatu zutela kontatzen duen pasartea. Alabaina, erabat amestua den horretan asmatua ez dirudien datua ematen du. Fikzioaren saltsan, esango genuke, badago arrain zati eder-goxoa. Thomas Hudsonen itsasontzikoek hil haginean idoro dute aleman hori —idoro dutena Traut bat dela dio narratzaileak, horrelaxe irizten zien-eta Ernest Hemingwayk alemanei—, eta horren berri eman eta beste datu batzuk jakinarazi behar dizkiotelarik, kontaktuan norekin sartuko eta Guantanamorekin sartu behar dute kontaktuan. Q-ontziarena egiten zuen Pilar hark egin ohi zuen legez, egia.

      Lehen esan bezala, Kuba eta Estatu Batuen arteko ituna hor dago, bai, baina itun hori gabe ere hor dago lehenagotik base hori, Guantanamokoa, inori ezelango haizu, baimen edo onespen eskatu beharrik gabe Kubaren independentziaren egunetatik hona diharduena. Ernest Hemingwayren eleberria irakurri gabe ere badakigu horren zeregina zein den; Karibe aldean dabiltzan itsasontziekiko komunikazioa eta kontrola. Hala ere, zeregin hori Irlak korrontean eleberrian aipatu izanak gogora dakarkigu, ba ze, orain artekoan Navyko Q-ontziak aipatu izan diren kasuetan Guantanamoko basea hortxe dela, eta Karibe itsasokoetan datu hori beti gogoan izan behar dugula.

      Hori horrela, Ernesten fikzioaren saltsan benetako beste zati batzuk ere badira; protagonisten aldetik gehienbat.

      Irlak korrontean liburuko hirugarren ataleko protagonistak nortzuk diren Norberto Fuentesek ohartarazi du. Nagusia, Thomas Hudson, Ernest Miller Hemingway bera da. Henry Wood, karel arteko bigarrena, Winston Guest —Wolfie— da, hots, polo jokalari-ohia, milioiduna eta hegaldi-enpresa baten jabea. John Saxon, telegrafista, Enbaxadak horretarako jarri zien gizonaren mozorro-izena da, irratiko gizon Peter horrena den legez. Haatik, Antonio, aldi berean sukaldari eta pilotu diharduen horren atzean, benetako bizitzako Gregorio Fuentes dago. Ara izenekoa, berriz, Patxi Ibarluzea da; «jai-alai jokalaria eta frontoiko kontratista», dio Norberto Fuentesek, aipatuz, gainera, Carlos Baker biografoaren ustez «pertsonaia benetako beste haren erretratu zuzena» dela. Gero, Juan Duñabeitia Sinsky edo Sinbad ere nobelan da, Juan izenarekin, baina ez ei da haren erabateko erretratu fidela. Azkenik, nobelan da hirugarren euskaldun bat, Eugenio. Horren atzean dagoena Dine ei da, «gerran itzel sufritutako mutila, abiada batean ehun liberako erregai-upelak altxatzeko gai zena», Gregorio Fuentesen hitzetan. Ez dago Dine delako horren beste daturik.

      Fikziora igaro diren horiekin batera besterik ere izaten izan da Pilar horren artean, hala nola Untzain bera, edo, esan beharrik ez dagoen moduan, idazlearen semeak. Haatik, ez da hori ardura duena. Hemingwayren baskoen erretratuaren garrantzia da aipagarria.

      Ernest Hemingwayren Irlak korrontean liburuko baskoak, bere obran lehenengoz eta azkenengoz hain argiro eta halako zuzentasunez, euskaldunak dira. Eleberrian bada horretan pasarte argigarririk.

      —Zein hizkuntza da hori?

      —Neurea —esan zuen Willik—. Hemen, inguruotan, mundu guztiak badik bere hizkuntza pribatua, euskara eta antzekoak. Eragozpenik-edo nik neurea erabiltzen badut?

      Golkoko korronte nagusian nabigatzen diharduten artean batzuk euskaraz mintzo direla eta, Willik ere bere hizkuntza nahi duela idatziko du Ernestek.

      Willik Filipinetan ikasi zuen orain egiten duen gaztelera mordoiloa, baina euren artean ondo konpontzen dira. Ara baskoa delako, agian horrexegatik, ze baskoa izanik gazteleraz txarto egiten du.

      Gaztetan Euskal Herrira joan eta hango hizkuntzarekin harriturik euskararen gramatika eskuraturik, hura beti bere liburuen kuttunen artean eroango duen gizonari lagun baskoen benetako irudiaren zertzelada bat —hizkuntza—, hori behintzat badatorkio Islands in the Stream idaztean. Jardun ere urteetan lantzen jardungo duen liburua da hori, hots, idazleak bere proiektu kutunentzat izango duena. Haatik, ez du inoiz amaituko, eta bera hil eta urte batzuk igaro artean ez da argitaratuko. Ordurako "Friendless" eta "The Crook Factory" operazioetan izandakoen arteko erdiak-edo hilik izango dira.

      Orain berriz, Habanako udagoiena oso aurreraturik, azken bi urteotan igarotakoen balantzea egitean Ernest Hemingwayri gerra ari zaio deika. Euretan izan deneko beste gerra biek nobela bana eman diote-eta, hobe deiari entzungor ez egitea. Agur esan beharko dio Floriditako giroari, agur espioitza-jokoei eta agente sekretu itxurei, agur hango jai-alai players hurkoei. Horiek frontoian segituko dute, jo eta apurtu, partidak irabazi eta partidak galdu, hogeigarren mendeko partida nagusia beste nonbaiten jokatzen ari den artean.

      Partida horrexetako fronte-lerroren batera joan nahi du Ernest Hemingwayk. Bide batez, Martha Gellhornek eta berak elkarren artean hain sakon aitzurtu dituzten lubakiak eta elkarrengandik hain urrun ezarri dituzten fronte-lerroak, ezabatu egin nahi lituzke horiek denak. Hala ere, 1944ko udaberria arte itxarongo du, gerraren deiari orduantxe men eginez E-Egun erabakigarriaren testigu izateko.

      Historiako orrialdeetara igaroko diren Pearl Harbor edo Normandia legezko lekuetan ez ezik beste inguru askotan ere partidako tantoak jokatzen dira. Tanto ez hain ikusgarriak, baina tantoak dira azken batean, eta frontoiaren zaleek ondo dakiten moduan, azkenean tanto denek dute balio berdina. Bada, gerrako partidan baskoek, Ernest Hemingwayren lagunek-eta, beren tantoak irabazi nahi dituzte. Aliatuen ekipoan. Horrela eginez partidaren azkenean garaileen artean izango direlakoan. Horren esperantzan dira, besteak beste, FBIren SIS delakoaren Basque adarrekoak.

Basque Intelligence Service (BIS)

1942-1945 / Amerika

Ameriketako Estatu Batuen inteligentzia, informazio zein espioitza zerbitzuen dokumentuetako batzuk, sekretuzkoak izandakoak, ezkututik argitara atera ahal dira, FOIA —Freedom of Information Act— delakoaren arabera. Horretarako, dokumentu jakin bakoitza sortu zenez geroztik denbora tarte jakin bat igaro behar da, noski. Horrela, FBIren SIS delako adarraren barruko Basque Intelligence Service (BIS) atalekoak desklasifikatuak dira, orain arte behin baino gehiagotan idatzirik lotu den moduan.

      Basque Intelligence Service (BIS) delakoaren bilduman 958 orrialde daude, asko eta asko oso-osorik ezabatuak, interesgarriak diratekeen izen gehienak ezabatuak diren legez. Bildumako txostenak 1988ko maiatzean desklasifikatu ziren.

      Lehenengo txostena 1942ko irailaren 11koa da. Basque Delegation of New York City izena duen txosten horren hasierakoa lerroak bitxiak dira.

      «1942ko apirilean New Yorkeko Baskoen Ordezkaritzaren sinpatiak pro-Axis izan zitekeela informatu zen. Eskuragarri izan den informazioaren arabera talde hau formalki "pro-loyalist" da. Jakinarazi zaigunarekin bat, Jose Antonio Agirre da ordezkaritza horren burua, eta baita mundu zabaleko basko espainiarren erakundearen burua ere. Argi dago; Agirre Basko Errepublikako lehendakari ohia da, eta temati aldarrikatu izan du Nazio Batuek propagandarako Baskoen erakundea erabil dezaketela. Erabat konfidentziala den iturri batek dioenez, Agirre "estremista" da, eta autonomiari buruz hark dituen usteak higuingarri zaizkio Espainiar pentsaera politikoaren iritzi ezberdinetakoei».

      Bigarren orrialdea kasik osorik ezabatua da. Hirugarrenak —lau dira guztira— Ramon de la Sota Agent of Foreign Principals legez erregistratua dela dio, hori 1938ko ekainaren 8ko Act-en arabera egin ahal izan duela dioelarik. Gainerako lerroak —batzuk osorik ezabatuak— Jose Antonio Agirreren ibilbideari eskainiak dira.

      Jose Antonio Agirreri buruzko datuetan ez da okerrik falta. Noiz utzi zuen Espainia, 1941ean egin zuela dio. Gero hura orain non bizi den dio, eta non irakasten duen ere bai, eta 1942an bidaia egin zuela ere badio, Mexiko, Panama, Kolonbia, Peru, Txile, Argentina, Uruguai, Venezuela, Puerto Rico, Santo Domingo eta Kuba geltoki legez aipatuz; itzulera, via Miami egin zuela ere argitzen du. Beherago 1940an Frantzia utzi zuela dio, eta Ameriketara iritsi arte egin zuen ihesaldia aipatzen du.

      Daturik interesgarrienak bi dira; Estatu Batuetako Gobernuaren presidenteordeak eta Rockefeller Centerren ordezkariak Agirre lehendakaria eta Ramon de la Sota hartu zituztela eta diru-laguntzaren bat agindu zietela (aipatua lotu den moduan, Agirrek bere egunkariaren azken lerroa idatzi zueneko egun hartako arratsaldean, 1942ko maiatzaren 21ekoan, Rockefellerreko koordinatzailearen ordezkari batekin biltzekoa zen, egunkarian bertan dioenarekin bat).

      BIS delakoaren bildumako bigarren txostena, 1942ko azaroaren 25ekoa da. Orrialdeak, 30 guztira, goialdean eta behealdean zenbaturik dira; makinaz goialdean, eskuz behealdean. Hortxe dira faxista espainolen zenbait erakunde edo talderi buruzko datuak, Mexiko Hiriko agenteek emanak. Ez da agente horiek nor diren esaten. Bestela, talde edo erakunde faxista bakoitzari eskaintzen zaizkion lerro kopuruak ezberdinak dira; batzuei hiru bat lerro eta beste batzuei orrialde osoak eskaintzen zaizkie.

      Txosten horretan aipatzen diren taldeak hurrengoak dira: Renovación Española, San Franciscokoa; Casa de España, Los Angeles-Kaliforniakoa; Union Española de California (11 lerro, 5 ezabaturik); Sociedad Cervantes Española (3 lerro); Los Pan Americanistas (8 lerro); Spanish Falange (kasu honetan entrenamendu militarra aipatzen du, eta «Espainiak, hasteko eta behin, abantaila du Latinoamerikako herrietan espainieraz hitz egiten dela» dio argigarriro); Auxilio Social (Falangeren atalaren barruan, bide batez, hortxe argitzen zaigu espainiar falangistak jardunean Argentina, Brasil, Kuba, Mexiko, Nikaragua, Panama, Puerto Rico, Uruguai eta Venezuelan direla; zenbait lerro ezabaturik); Nationalist Party of Puerto Rico; Círculo Hispano Americano, San Franciscokoa; Unión Nacional Sinarquista, Mexikokoa. Azken hau da tarte luzeena hartzen duena. Dena dela, erakunde eta taldeotan kargudunak nor ziren —lehenaldian idatzi behar da hau—, ezabaturik dago datu hori.

      Txosten hori bat dator, ikusita gauden moduan, Kubako euskoek Bigarren Mundu Gerraren garaian bide zituzten zereginetako batekin, hots, espainiar faxisten joan-etorriei begirik ez kentzearekin.

      Informazioaren aldetik interesik gabekoa da bildumako hirugarren txostena, bi orrialde dituena. Bestela, FOIA delakoak eman dezakeenaren erakusgarri egokia da-eta, tartetxo bat merezi du.

      Txostena, 1942ko abenduaren 18koa bera, John Edgar Hoover director delakoari zuzendua da, eta bere aurreko txostena nork idatzi zuen esaten da; Special Agent (ezabatu) delakoak, hain zuzen. Tamalez, egun eskuragarri dagoen kopian ezabatua da delako horren izena. Beste txosten askotan legez, irakurgarri diren datuak gutxi dira; txostena San Francisco Kalifornian datatua dela eta 1942ko apirilaren 30ean osatu dela, horra. Txostenaren bigarren orrialdean Students International Travel Association izenekoari buruzko datuak eman dituzten lau agenteak nor diren dio, baina izenok ezabaturik dira.

      Basque Intelligence Service (BIS) izendura lehenengoz agertzen deneko txostena 1943ko apirilaren 16koa da. Txostena BIS berak FBIko zuzendariari bidalia da. Horri erantsirik Euzko Deya ("Voice of the Basques", dio txostenak) delakoaren fotokopiak bidaltzeko dizkio.

      Bada, BISen bildumako 834 orrialdeen artean Euzko Deya agerkariaren fotokopiek 70 bat hartzen dituzte. Horrela, hortxe dira fotokopiaturik aldizkariaren bost ale osorik. Horietako batean Lic. Jesus Galindezek sinaturiko "Cervantes y la Nacionalidad Vasca" lantxoa dago.

      Euzko Deyak interesik ez zuela ohartzeko, FBIk haren bost aleren fotokopiak behar izan zituen. 1943ko irailaren 8ko orrialde bakarreko txostenak argi dio; «Bulegoak ez du honezkero argitalpen horren kopiak eskuratzeko interesik».

      Horren hurrengo txostenean, hots, 1944ko apirilaren 24koan, izen nagusi bat ageri da; Antonio Irala.

      Basque Intelligenceko funtzionarioa ANTONIO de IRALA jauna 1943ko urriaren 11-12an Habanan izan zela jakinaraztea da txosten honen helburua; hura urriaren 13an Mexikora iritsi zen, txostenak aipatzen duenaren arabera.

      Irala jaunak adierazi duenez, Kuban Basque Intelligence erakundeak guri eman dizkigun zerbitzuen eraginkortasuna dela-eta oso zapuzturik dago. Hark esan duenez, operazioen arloan esperientzia eta gaitasun urria duten agenteak dituztenez, Kuban lan egiteko orduan eskueran izan dituzten pertsonengana jo behar izan dute-eta, horiekin lan egitea oztopo itzela omen zaie.

      Txostenak izan bi aipatzen ditu, baina orain ezabaturik dira izenok. Antonio Iralak dioenaren aurka, Bulegoak baliagarri deritzo izena ezabatu zaien horien lanari. Are interesgarriagoa den datu bat bada txostenean, ostera; 1943ko martxoan Irala Habanan izan zela eta han BISen Kubako adarrarekin adostu ziren lan-ildoak aipatzen dira (horri buruzko txostena hil horrexetako 31n idatzi zuen Iralak, baina txosten hori ez dago desklasifikatuen bilduman). Lehen ildoa «espainiar ontzietako pasaiari eta eskifaiakoen txekeoa egitea» da; bigarren ildoari buruzko informazioa ezabaturik da; azkenik, hirugarren ildoa «zentzu zabalean Komunisten jardueren ikerketa» egitea da.

      Horrezkero, hirugarren ildoan egiteko agintzen dena gauzatzea ez gauzatzea, hori, BIS delakoaren barruko eztabaida gogorrenetakoa izango da. Eta haren amaiera ekarriko duena ere bai.

      Informatzaile euskotarrei gogor egin bide zitzaien begia herrikideengana zuzentzea eta ikusitakoaz inori informazioak helaraztea. Ez ziren antikomunistak, itxuraz. Antonio Irala bera antikomunista porrokatua bada ere. Azken horren adierazgarri, balio beza txostenean bertan Antonio Iralak dioena: «Falangisten eta Nazien mugimenduek oraintsu arte izan dutena baino indar handiago dute, egun, Alderdi Komunistek Latinoamerikako herrietan».

      Antonio Iralaren zereginaz jakiteko ez ezik, FBIk BISen aldetik zer nahi zuen ulertzeko ere, argigarria da 1944ko ekainaren 1ean Mexiko Hiriko "civil attaché" delakoak Bulegoaren zuzendariari igorri zion txostena, bost orrialde dituena.

      Hasteko, txostengilearen arabera —horren izena ezabaturik da—, Antonio Irala Mexiko Hirira maiatzaren 19an iritsi zen, baina Bulegora maiatzaren 24an zuzendu zen; bitartean hark zenbait baskorekin elkarrizketak izan ei zituen. «Irala New Yorketik —dio txostengileak— Bulegoaren eta baskoen arteko elkarlan hertsiago bati buruz Mr. Doylerekin hitz eginda zetorren», dio txostengile den "civil attaché"k. Horrek berorrek dioenez, baskoek Mexikon egin zezaketen lanari buruz mintzatu ziren, bi orduz. Iralak, Mexikon diren baskoek "military attaché" delakoaren Bulegoarekin lan eginak zirela aipatu zion, eta hain zuzen ere «horrek —"military attaché"aren bulegoak— bulego honetan —"civil attaché"aren bulegoan— gizon bat sartu zuela» ere aipatu zion. Gero, hilaren 26an, Irala Bulegoaren bulegora itzuli zen, «egitasmo zehatzago bat zirriborratzeko». Egitasmo horrek basko anonimoek —Andres Untzain edo Juan Duñabeitia bezalako anonimoek?— BIS delakoaren egituran betetzen zuten zeregina zehazten du.

      Une hartan [dio txostengileak, batzarra egin zeneko denbora aipatuz] Mr. Iralari jakinarazi zitzaionez, hark Mexikon bizi diren berrehun edo hirurehun baskoren izenak eman beharko lituzke, horien izen-abizenak, helbideak eta lan-jarduerak ere erantsirik, eta horrez gainera pertsona horiek eman lezaketen zerbitzua ere zehaztu beharko litzateke (...); gero, Mr. Iralari jakinarazi zitzaionez, beste bost bat gizon beharko lirateke, besteen buru egin lezaten (...) bost horien banan-banako historia pertsonal osoa erantsi beharko litzateke, horretan bakoitzaren izena, adina, zereginak —egungoak eta azken lau urteotakoak barne— eta are ezkontza egoera ere aipatuz; horrez gainera, lor lezaketen informazio mota eta autoa gidatzeko edota idazmakina erabiltzeko gai diren ere aipatu beharko lukete. Bost horiek egin beharko luketen lana gogoan, beharrezkoa litzateke ingelesa menperatzea. Jakitun egon beharko baitute txostenak hizkuntza horretan ematekoak liratekeela, hala idatziz nola ahoz.

      Mr. Iralari azpimarratu egin zaionez, bost horiek ez dute jakin behar "civil attaché"aren bulegoarentzat edota beste edozein amerikar inteligentzi zerbitzurentzat lan egiten dutenik. Esan behar zaien bakarra, Erbesteko Basko Gobernuarentzat lan egiten dutela; honetan denean salbuespena, esan gabe doan moduan, bost buru horiek lirateke.

      Bada, Mexikoko taldeari buruz esaten den horrek, berdintsu balio zezakeen Kubako taldearentzat, hurrengo lerroetan datorrenak balio zezakeen era berean.

      Bulegoak ez zuen hari solterik utzi nahi. Horrela, aipatu txostenak ikertzaileen diru-ordainak lanaren araberakoak izango direla dio; ez dira 200 edo 300 pesotik gorakoak izango, eskarmenturik ez duten ikertzaileen kasuan, eta hortik kanpoko beste gastuak ez dira —dio txostenak— 100 pesotik gorakoak izango. Bestela, lan-taldeak bere bulegoa beharko lukeela, eta hobe hori bulego-eraikinen batean maskaraturik balego, halaxe dio txostenak. Iralaren erantzuna zuhurra da; nahiago luke zenbateko finkoa berak jaso, eta gero informatzaile bakoitzari diru egokia berak eman. Gai honi txostengileak orrialde oso bat ematen dio, FBI ez baitago diruak edozertan eralgitzeko prest. Haren ekonomia ez dago «inori txeke zuririk emateko moduan», txostengileak dioen moduan.

      Azkenik, txostenak Antonio Irala goraipatzen du, txostengilearengan inpresioa ona eragin duela esanez. Haren aldeko iritzi horren ostean esaldi oso luze bat ezabatua da, lehen bost hitzetan izan ezik. «Hura zintzoa dela uste badut ere...» dira hitzok, eta horren jarraipena ezabaturik den arren, ez dirudi zentsuraren tintak betiko estali dituen horietan Iralaren oso aldeko hitzak zirenik.

      Txosten honek BISen eta FBIren arteko harremanen tira-birak, gorabeherak eta, oro har, argi-ilunak ilustratzen ditu. Ilunak ilunago egiten dira, zinez, 1944ko urrian Antonio Iralak Jose Antonio Agirre Euzkadi'ko lehendakariari egin eskutitzean.

      Ene lagun eta Lehendakari errespetatua: apirilaren 12ko zure eskutitza jaso dut. Honezkero urte eta erdi egin dut zerbitzu zibilarekin lanean, bere denboran jakinarazi nizun moduan. Zure aginduekin bat, utzia diot inteligentzia militarrarekin lan egiteari, eta sendotu egin inteligentzia zibilarekiko lana, zure desioen arabera. Horretan denean ados nago.

      Bada, Agirre lehendakariak badaki Antonio Iralaren zereginen nondik norakoa, azken batean bigarrenak lehenaren aginduetara dihardu-eta. Denean ados ez den arren, egia. Hona hemen adibidea:

      Nola ere den, esan beharko nuke, ohi dudan zuzentasunaz esan ere, gurago dudala germanofilo izaerako banakoak eta horien jarduerak zaindu, komunistak eta komunistenak baino. Era berean, nahiago nuke hileko diru-kopurua zuregandik hartu, amerikar funtzionarioren baten eskutik baino. Baina zure goi-gaitasunari begirunea diot, eta lanean gogotsu segituko dut.

      Zuk ondo dakizun bezala hemen ez dago elementurik [zerbitzuaren lanerako inor, esan nahi du].

      Idatzizko txostenez gainera —horien denen kopia bana hartu behar duzu—, ahozko iritzi-trukea etengabea da, eta elkarrizketa bakoitzean halaxe egiten segitzen dut.

      Gaur bertan, Aliatuen propagandaren akatsez eta jarrera germanofiloaren zergatiaz txostena bidaltzekoa naiz (...).

      Antonio Iralak Agirre lehendakariari idatzi eskutitz hori ingelesera itzultzeko agindu norbaiti —itzultzaileen izena ezabaturik da— eta gero BISek FBIren buru Edgar Hoover jaunari helarazi zion. Bulegoak kontrolpean zuen bere "basko adarra", badaezpada ere. Bulegoak ez zuen zertan kezkatu, ostera. Lehendakariaren aginduak zehatzak ziren. Komunistak dira begipean ukan beharrekoak. Kuban batez ere. Horko hiriburu Habanan sinatua da Iralaren eskutitzaren ostean datorren dokumentua, 1944ko maiatzaren 25ean.

      Egun horretan BISek —"legal attaché" delakoaren bidez— Bulegoaren zuzendariari igorria dion orrialde biko txostenean hark dioenez, bere burua goraipatuz esan ere, «Kuban Basko Zerbitzuaren garapen etengabeak hemen egiten dihardugun lanaren baliagarritasuna erakutsiko duelakoan» dira. Horren ostean diruaz dihardu txostenak. Ohi bezala, esan beharko litzateke. Oraingoan ostera bidezkoa dirudi diruari buruzko eztabaida, txostenak berak dioen moduan, «bizimodua Habanan garestia baita». Bestela, txostengileak ez dio zalantzari zirrikiturik uzten; «hura —izena ezabaturik den eusko informatzaileari buruz dihardu— baikor ageri da gure Gobernuari baliagarri gerta dakizkiekeen informazioak eskuratzeari buruzkoan, hala politika, ekonomia edota itsasoko gaietan, nola Komunismoaren ikerkuntzan ere, honezkero horixe dutelarik zeregin nagusia».

      Txosten hori idatzi zenean urtebete ez zen falta Europan Gerra amaitu zedin. Bada, nazismoaren azkena hurbil antzematen zelarik, etsai zaharra berpiztu beharra etorri zen. Mamua, komunismoa.

      Bitartean, euskotarrek lanean segitzen zuten. 1944ko azaroan agindu zehatzak eman zitzaizkien. BISekin lanean ziren marinelei, itsasontzietan zetozkeen susmagarrien fitxa bana egiteko eredua helarazi zitzaien.

      Haatik, euskotarrek ez zuten soil-soilik FBI horrentzat lan egiten. 1944ko martxoaren 4ko txosten batean esaten denez, «Agirre presidentearen eta Iralaren asmoa da, Mendebal Hemisferioko Baskoen kontaktuak Bulegoarekikoetara muga daitezen». Seinale beste zerbitzu batzuentzat ere lan egiten zutela, gorago aipatu ditugun beste datu batzuk argitzen dutenarekin bat. Eta geroko txostenek aipatzen dutenarekin bat ere bai.

      Adibide modura, horra 1944ko apirilaren 12ko kontu bat.

      Egun horretan Iralak, BISen eta FBIren zubi-gizonari, Agirrek sinaturiko gutunak helarazi dizkio. Gutunok gai bakarra dute: Bulegoarekin, beste ezein agentziarekin lanik ez egiteko agindua. Agindu horretara makurtu beharko diren herrialdeen artean Kuba aipatzen da. Galdera da ea ba beste zein zerbitzu amerikarrekin jardun izan zuten ordura artekoan. Erantzuna ez dago argi. Baina gogorarazi egin behar da BIS sortu aurretik hango baskoek Hemingwayrekin lanean jardun izandakoak zirela dioen BISen beraren txostena, lehenago ere aipatu duguna. Honen harira, ustez Ernest Hemingwayk eratu zuen "The Crook Factory" hark FBIrentzat ala beste zerbitzuren batentzat lan egiten zuen, horixe da galdera.

      Dan Simmonsek The Crook Factory izeneko eleberrian luzatu duen hipotesiaren arabera, Ernest Hemingwayk eta haren lagunek —baskoek— OSS zerbitzuarentzat lan egin zuten, hots, FBIren lehiakide eta aurkari ere bazen erakundearentzat. FBIren laguntza hartzen zuten aldi berean! Iruzur horretaz oharturik edo, FBIk idazleari betiereko gorrotoa hartu omen zion.

      Hipotesia ez da erabat baztergarria, batez ere kontuan izanik Hemingwayk AEBen Habanako Enbaxada-Etxean uzten zituen txostenak noren eskuetan uzten zituen; Bob Joyceren eskuetan (Kubako Sarea atala). Dan Simmonsen beraren arabera, Bob Joyce hori CIAko agente bilakatu zen. Harrigarriena ere ez dena, bestalde, azken batean CIA, sortu ere, OSS horretatik sortu baitzen.

      Kubako hori alde batera, euskotarrek AEBetako Navyrekin ere lankidetzan ziharduten. Horren adibide, 1944ko otsailaren 20ko astean Manuel Sotari, New Yorken, Estatu Batuetako Navyko funtzionario bat hurreratu zitzaion. Eskari argia egin zion; Estatu Batuetara zetozkeen basko marinel denak elkarrizketatuak izan zitezela, horrela munduan barreneko itsasoko kontuei buruz informa zezaten.

      Mundu Gerraren amaiera denbora kontua zen, eta horrelako informazioak balioa laster galtzekotan ziren. Zer egin? Erantzuna 1944ko martxoaren 4ko txostenean dator.

      Mr Iralak Mr. Doyleri adierazi dionez, Baskoek komunistei borrokan egiteko gogo berezia dute. Eusko herritarraren erlijio biziaren eragina da horren zioa. Mr. Iralak Latin Amerikako komunista erakunde ezberdinetan infiltratzeko moduez hitz egin zuen. Hark esan zuenez, Baskoen iritziz Mexiko dabil komunista mugimenduaren buru Latin Amerikan; horren hurrengoa Kolonbia dateke, eta Kuba, Argentina eta Txile ere lur ongarritua diratekeela dio. Mr. Iralaren iritzia da, lan jakin honi gogo bereziz ekin ahal diotela Latin Amerikako Baskoek. Komunismoarekiko jarrera horren arrazoia, dio Mr. Iralak, komunistek duten Iberiar Penintsula menperatu nahia da, horren aurka baitira Baskoak, hots, komunistek Espainian duten etsairik gorrotatuenak.

      Latin Amerikako euskotarren artean, esan gabe doa, denak ez dira Iralaren iritzikoak. Herrikideak espiatu beharra gogor egiten zaie antifaxista direnei. Nolanahi ere, Mundu Gerra amaitzekotan da, eta horrezkero AEBetako Zerbitzuek berrantolamendua etorriko da. FBIren SIS adarra —bere baitan Basque Intelligence Service (BIS) duena— desagertu egingo da, nazioartearen eremuko "inteligentzia" arloa CIAk hartuko du eta FBI "etxe barruko" arazoetara mugatuko da.

      BISenak egin duela esan liteke. 1946a eta 1947a bitartean; FBIk BISen zenbait bulego ixten du, hala nola Argentina, Kolonbia, Mexiko, Txile eta Kubakoak.

1945-1960

Felix Areitio eta Hemingway

1945 / Kuba

Denbora luzez Markina eta inguruak pilotarien haztegi bikaina izan dira. Ibarluzea anaiak, esate baterako, Markina aldeko Barinaga auzoan jaio ziren, iragan mendeko bigarren hamarkadan. Bada, Ibarluzea pilotarien sagako batzuk Bizkaiko Etxebarria herrian bizi dira, eta beste batzuk berriz Mexikon. Bizkaian bizi direnen artean Julian Ibarluzea Tarzan haren bigarren emaztea da, Mexikon jaioa den Alicia Gonzalez y Gil, hain zuzen ere.

      Mexikoko Sagrada Familia elizan ezkondu ziren, 1948ko abenduaren 28an, Alicia Gonzalez y Gil eta Julian Ibarluzea. Pilotaria bigarrenez ezkontzen zen, lehenengo emaztea, beste pilotari baten alaba zen Jesusa Mallukizarekin, semea izan ondoren —Julen, 1945eko uztailean jaioa—, denbora laburrean hil baitzen. Bigarren ezkontzan hiru seme izan zuen Julian Ibarluzeak, Alicia Gonzalez y Gilek erdituak.

      Hazpegian, begiradan, egokeran, denean igartzen zaio Alicia Gonzalez y Gil egun alargunduari gaztetan izan bide zen emakume lirain-bikaina. Iragandakoak iraganeko, Aliciak gorderik ditu Frontón México hartan Julianen pilotakadek hedabideetan oihartzun egiten zuteneko oroigarriak; prentsa orrialdeak, alegia, behin izan zenaren eta itzuliko ez denaren testigu. Horien artean Mexikoko hiriburuan hamabost urtean argitaratu zen Cancha aldizkariaren aleak ditu emakumeak. Aliciak berak bihotzean apal-apal gorderik dituenak ahaztu barik Gure pertsonaietako batzuen arrastoari jarraitzeko bide bikaina da aldizkaria. Ustekabekoez beterik dator

      1945eko abenduaren 1eko Cancha aldizkariaren aleak bost argazkiz osaturiko sorta dakar seigarren orrialdean, «El Gran Desfile» izenburupean. Bigarren Mundu Gerran parte hartu duten mexikarren ohorez egindako ongi etorriaren desfileko argazkiak dira.

      Hasteko, hortxe da 201. Aire-Eskuadroiaren Bandera, hots, Mexikok 1945eko otsailaren 24an itsasoaz bestaldera bidali zuena, horrela eginez gerrara tropak bidaltzen zituen Latinoamerikako bigarren estatua bilakatu zelarik, Brasilen ostean. Eskuadroia, aldiz, ekainean sartu zen gerra ekintzetan lehenengoz, Filipinetan, eta gero Formosako portuetako baten bonbardaketan hartu zuen parte, abuztuan. Hori dena Douglas MacArthur jeneral haren agindupean.

      Artean Mexikon bizi zen Patxi Ibarluzeak Eskuadroikoen pilotuen artean egoteko modua izan zukeen. Aurrera egin baino lehen, ez zela egon esan behar da.

      Patxi Ibarluzea pilotu bilakatu zela Aliciak esan dit, 2002ko abuztuko arrats eder batez Etxebarriako familia-etxean izandako hitzorduan. Patxi Ibarluzeak Ernest Hemingwayren lagun min Winston Guest hegazkin konpainian jardun zuela diost, eta berriak zur eta lur utzi nau.

      Behingoan datorkit gogora Ernest Hemingway, Winston Guest eta Patxi Ibarluzea harako hirukote hura, Pilar ontzian nabigatu eta batera euretariko bakoitzaren geroaz hitz egiten, eta pilotari ohiaren erabakitasuna. Winston Guest lagunak lana eskaini dio eta onartu egin pilotariak. Pilotu ikasiko duela erabaki eta egin egingo du. Patxi Ibarluzeaz dudan irudiari beste taxu bat ematen dio horrek. Egia ote zen, ostera, Aliciak emandako datua?

      Cancha aldizkariaren 1945eko urtarrilaren 15eko zenbakiak «La transformación del pelotari» —Pilotariaren eraldakuntza— izenekoa dakar. Horrexen bidez jakin ahal da Patxi Ibarluzea hura pilotu egina zela Mexiko gerran sartu baino nahikotxo lehenago; 1944. urtearen azken aldera, beranduenez jota. Hori horrela, Karibe itsasoko U-ontzien ehizaldian ontzikide izan zuen Winston Guest aberatsaren aire-konpainian ziharduelakoa ere egia da, hura Aerolíneas Guest izenekoaren jabea izan baitzen.

      Pilotuen artean Patxi Ibarluzea ukan ez zuen 201. Aire-Eskuadroiaren Bandera horren hariari berriro eutsiz, delako Eskuadroi horren balioaz aldizkariko bigarren argazkiaren oineko testuak ez du dudarik egiten; «201. Eskuadroia, Ozeano Barean ohorez jantzia dena, hiriburuko kaleetan barrena desfilatu zuen, kaleok loriazko dardaretan zirelarik». Argazkiko soldaduen atzean Guadalupeko Amaren eliza ikusten ahal da.

      Gainerako hiru argazkietan kirolarien desfileetako irudiak ageri dira. Kirolariotako lehen multzoan zer-eta pilotariak dira denak, desfilearen buru egiten duten neskak izan ezik. «Somonte eta Anuzita neskatila lirainak izan ziren frontoiaren zutoihala airos eroan zuten andereño graziosak», dio Cancha-k.

      Argazki oinak, bide batez, beste argibide batzuk ematen ditu. «Gerran izan direnak omentzekoa izan denez gero oraingoan ederragoa izan den urteroko desfile honetan México frontoiko pilotariak parte hartu ez zutela zortzi urte ziren» dio. Hurrengo argazkian Jose Luis Ugartetxea dator. Aldizkariak dioenez, «oraindino zereginean segitzen duen beteranoa, jai alai jokalari gihartsuaren prototipoa den horrexek zabaldu zuen martxa». Pilotariak zehatz lerrokaturik joan ziren, militar-airez, eta publikoak txalotu egin ei zuen haien lerdentasuna. Desfilea azaroaren 18an egin zen.

      Ozeano Barean Mundu Gerra abuztuan amaitua zen, AEBetako hegazkinek Japonian bonba atomikoak jaurti ostean. Hori horrela, Pearl Harborren gaineko erasoaldiak aro berri baten atarikoa egin bazuen, egin ere egin zuenez, bonba atomikoen jaurtiketak atariaz beste aldean sartu zuen mundua, hots, infernuan. Hori baina, ez da desfileko argazkietan nabari, ez eta Cancha-ko beste orrialdeetan eta beste aleetan ere.

      Bigarren Mundu Gerrako garaitza ospatzeko desfilea izan zen eguna baino beste hiru egun lehenago, azaroaren 15ean hain zuzen, Cancha aldizkariak egundoko elkarrizketa dakar. Horren kariaz, aldizkariak sekula lehenago egin ez duena egin du, alegia, aurreko alean iragarri elkarrizketa.

      «Ernest Hemingway —horra orrialde osoa hartzen duen argazkian gizona eta bere katuetako bat, Friendless kuttuna beharbada—, Noren hil-kanpaiak ote eleberriaren egile ospetsuak pilota baskoari buruz duen iritzia ematen du. Bila ezazu erreportaje interesgarri hori Cancha-ren hurrengo alean. Gure aldizkariarentzako esklusiban Felix Areitio Ermua pilotariak egina da, Habanan».

      Felix Areitio Ermua idazlearen hirugarren emazte Martha haren maitalea izan ote zen ez ote zen izan ibili zirenek hortxe zuten gizon bien arteko adiskidetasunak iraun egiten zuelako ageriko seinalea.

      Bada ahaztu behar ez den besterik ere. Etxeko jaunak, Bigarren Mundu Gerrako ibileretan izan eta batera, beste emaztegai bat nahastu du. Horrezkero Marthak Finca Vigían ez du lekurik. Bakea, bada. Bestela, lehengo lepotik burua idazleak; Espainiako Guda Zibilean izan zelarik Martha Gellhorn berriari Pauline Pfeiffer zaharraren lekua eman zion legez, orain Mary Welsh izeneko berriari leku egin dio ohean. Alde horretatik Felix Areitio ezizenez Ermua lasai egon daiteke.

      Bestela, horra marka; Felix erreportari. Horrek Nigth Before Easter hartan Marthak idatzi zuena dakar gogora. «Ez da oso argia, baina beti interesgarriak diren zerak esaten dizkit eta atseginez entzuten dizkiot». Edo Cancha-k dioen legez, «Atzelari handia, hemen gure Pilotaren Jauregian oraintsu egin duen egonaldi laburrean zaleen artean halako irudi ona utzi diguna», erreportari. Felix, Mexikotik Kubara itzuli berri, erreportari, berak hain ezagun duen betiko Finca Vigían. Betikoa da etxea, betikoa jabea, aldatu den bakarra etxekoandrea da. Han ez da honezkero Martha Gellhornik.

      Izan ere, Martha Gellhorn izan da, orain arteko emazteen artean behintzat, Ernesti atea muturretan ixteko gai izan den emakume bakarra. Gorabehera hori Ernestek Finca Vigíako giroan nola kontatuko-eta, 1943ko udazkeneko gertaeretan abiaturik konta zezakeen.

      1943ko udazkena igarota eta U-ontzien ehizaldi haren ostean Ernestek Europara egin gura izan zuen, gerra-kazetari jarduteko. Bada, zein berri-agentzia edo hedabide hautatuko zuen eta, bere emazte legezko Martha Gellhorn kontrataturik zeukan Collier's aldizkaria hautatu zuen. Ondorioz, Marthari lekua kendu zion, Aliatuen arauek fronteetan hedabide bakoitzeko kazetari bakarra onartzen baitzuten. Putakeria galanta, baina emazteak are galantago iritziko dio bera dinamitaz zamaturiko garraio-ontzi batean itsasoz egin duen artean bestea Ingalaterrara hegazkinez joan izanari.

      Txakurrari hezurrak eta emazteari gezurrak, 1944ko maiatzaren 13an itsasoz abiatu den emazteari jarri dion aitzakiak labur du buztana. Ezin ei da emaztekirik hegazkinetan sartu. Hala bada, New Yorkeko aireportuan bera bakarrik abiatu da Ernest Hemingway ospetsua. Aldiz, Ingalaterrako bidean Irlanda neutralean maiatzaren 17an lehorreratu den hegazkinetik pasaiariak irten ahala egia jakingo da. Hortxe da Gertrude Lawrence teatro izar ospetsua, frontetik gertuko eszenatokietan antzezteko prest. Prentsan horren berri ematean bere zurian agertu da Ernesten gezurra. Baina Martha Gellhorn artean itsasoan da, eta han ez da kazetaririk. Emaztea Londresera maiatzaren 28an iritsi zelarik kolpean jakingo zuen bere legezko senar Ernest Hemingwayk bitarteko hamabi egunetan han egindakoen berri.

      Hirira iritsi, senarrak auto-istripua izan duela jakin eta ospitalera egin du Marthak, arrapaladan. Han senarra ohean topatu du. Ustez egoera larrian. Ustez baino ez, buruaren inguruan bekokia erdi estaltzen dion bendajea badu ere ohe azpian botilak baititu, denetariko edari alkoholdun botilak. Istripuaren ondorioak eta ajeak estaltzeko diren, ala, beharbada, inguruan dituen askotariko lagunen zaratak moteltzeko diren, auskalo. Baina ez dira, inondik ere, auto istripuaren kalteak sendatzeko gomendatuak. Izan ere, auto istripua alkoholetan blai joatean izan zuen. Londres hamaika aldiz bonbardatuan, izuaren mende bizi zen Londresen, gizonak eta iskiluak hil ala biziko batailarako prestatzen diharduen Londres erituan, Ernest Hemingway edaten eta Mary Welsh kazetaria bere sarean harrapatzeko jokoetan eman zituen hamabi egun, Marthak U-ontzien itzalaren izuz itsasoan eman zituen egun berberak. Felix Areitio ezizenez Ermua maite ei zuen emazteari hortxe ahitu zitzaion ahitu beharrekoa.

      Beraz, Finca Vigían ez da Martha Gellhornen itzalik Felix Areitio Ermua segailak idazlea elkarrizketatu behar duen egunean. Ernest Hemingwayk lasai asko konta ditzake bere gerra-ibilerak. Inork ez dio aurka egingo. Ez eta elkarrizketako hitzekin batera argazkietako batean ageri diren militar amerikar biek. Argazkian, Ernest Hemingway eta militar biokin batera, Andres Untzain abadea dago, sotana eta guzti. Abadeak, eskuan jai-alaiko xistera duelarik, irribarre egiten du. Ernestek eta militarretako batek ere xistera bana dutenez, horien moldeari egiten dio barre, beharbada. Edo, nork daki, Ernestek kontatzen dituen handikeriei egiten die barre. Nolanahi ere, argazkiek erakusten dutenez, giro onean egin zen elkarrizketa. Eta beharko.

      «Egia esan, ez dakit nondik hasi», dio elkarrizketaren sarreran Felixek. «Kazetaritzaz ez dut ezer ulertzen. Cancha-ko lagun zintzoek nire lanbidearekin zerikusia duten jokaldi edo sekretuen berri ahoz eman nezan eskatu izan balidate, atakatik onik irteten jakingo nukeen. Baina eman didaten agindutxoa betetzea gogor egiten zait, oso gogor».

      Agindutxoa onartu izana nondik nora izan zen argitzen du gero Felixek. «Hilabete batez —dio— México frontoian jokatu nuen. Lehenengoetan erabat erraturik ibili nintzen, traketsago ezin, halako batean nire onera etorri nintzen arte. Bitartean, hango publikoaren aupada ez nuen behin ere falta izan, xalotasunez eta berotasunez tratatu ninduten, gehiegizkoez kasik. Horrexegatik onartu dut Cancha-ren eskaria».

      Mexikon jokatu zuen tartean pilota-hutsak ez zirenak ere egin zituen Felix Areitio ezizenez Ermuak. Cancha-n bertan ikusten denarekin bat, Palacio de la Pelota delako frontoia berriro zabaltzen zela-eta egin zen jaialdian parte hartu zuen. Horretan ez zuen askoren arteko beste baten zeregina egin, ez.

      1944ko irailaren 15eko Cancha-k erakusten duenez, jaiaren kariaz egin zen desfilearen buru ageri da, Mexikoko bandera lepoan gora; bere alboan doan Aedo pilotariak, berriz, ikurrina daroa. Beren abertzaletasunaren aldarria zen. Harmailetan jesarrita Jose Antonio Agirre lehendakaria dago, Euzkadi'ko Jaurlaritzako eta Mexikoko Euskal Etxeko zenbaitekin batera. Horra, bada, baskoen himnoa kantatzean Martha Gellhornen bihotza hunkitu zuena —gogoratu Night Before Easter—, Lehendakariaren aurrean desfilatzen. Bigarren Mundu Gerra Aliatuen alde erabaki zela-eta Euzkadi laster batean libre izango zelakoan ziren.

      Munduko Bigarren Gerra amaitu berri, Mexikoko euskaldun antifrankistek euren bizimodua aurrera ateratzen nahikoa lan badute ere, esperantzaren dantzan bizi dira. Aliatuen aldetik Francoren diktadura erditik kenduko dutela adieraziko dien keinuren baten zain dira, desfile horixe lekuko. Interbentzio ezaren aldeko indarrek Bilboko portua bokleatu zutenekoaz ahazturik, edo ahaztu guran, alferrik ekingo diote esperantzari. Bitartean, lagun giroan bizi direla esan liteke. Felix Ermuaren elkarrizketari begiratzea baino ez dago.

      «Hemingway nire laguna da, eta pilotari denena ere bai. Gizon lanpetua da eta, San Francisco de Paulako finkan sarturik denean anakoreta bilakatzen da. Orain abiada betean dihardu lanean. Luze ez dela iritsi zen Europatik, hango guda-zelaietara joana baitzen, halako mina eta samina eragin dituen gerra honen lekukotasuna biltzera».

      Ez daki ondo Felixek idatzi duenaren egiazkotasuna.

Ernest Hemingway gerran

1944 / Paris

Gerra fronteetatik bueltan Finca Vigían den Ernest Hemingwayk Normandiako E-Egunean izan zela utzi du idatzirik, Collier's aldizkarian, 1944ko uztailaren 22an argitaratua zen artikuluan. Horretan handiagorik ere idatzi du, alegia, historiaren noraeza aldarazi ei zuen egun horretan bera kazetari zihoan itsasontziko kapitainak kostaldearen kartak eta mapak galdurik zituela eta, jomuga zuten hondartza non zen ontziko kapitainari erakutsi eta ontzia bertara gidatu, horiek denak berak egin zituela idatzirik utzi zuen. Behin eta betiko.

      E-Eguneko ustezko balentria hori txikia balitz ere, etsaiaren suaren mende amerikar soldaduei posizioak hartzen lagundu ziela eta gero atzera ontzira egin zuela idatzia du. Haatik, artikulu horren amaieran lehen pertsonan kontatu zaiguna idazlearen beraren literatur trikimailua izan dela susmatzeko bidea ematen digu.

      «Baina E-Egunean Fox Green hondartza eta Easy Read hondartzak hartu genituenean LCV (P) delakoan —berori da militarren klabean Ernest Hemingwayk ustez zuzendurikoak lehorreratu zireneko inguruaren izena— 1944ko ekainaren 6an gertatua ezagutu nahi izanez gero, berau da —amaitzekotan den artikuluko azken lerroa gara— han geratuta ahalik eta fidelen jasotzeko egiteko gai izan naizena».

      Beraz, Ernest Hemingwayren fikzio sortzailearen aldetik E-Eguneko balentria goitik behera literatur trikimailua izan zitekeen arren, publikoak, harrezkero, egiazkotzat joko zuen hura dena. Ernest Hemingway kazetariak legendako beste Ernest Hemingway haren hezurdura osatzen ziharduen eta ez zen Normandiako E-Egunean inola ere egin ez zuen balentria hura kontatzearekin asetuko. Legendaren eskeletoaren hurrengo hezur nagusia osatzen 1944ko abuztuaren 20an hasiko zen.

      Abuztuko igande heze horretan Ernest Hemingwayk eta bere gidari Red Pelkeyk Parisera norekin joan izateko US delakoaren ekiporen bat bilatzen ziharduten. Paris zehazki zergatik hautatu zuten, ez dago jasota.

      «Amerikar on bat hiltzen denean hura Parisera doa!», horrelaxe dio amerikar atsotitzak, eta beharbada horrexegatik hautatu zuten Parisera lagun biek joatea; heriotzak bertan harrapatuz gero bidaia hori egin beharrik ez izateko. Edo, ziurrago edo beharbadagoa, idazleak bere urterik emankorrenak Paris eta Iruñea zaharreko inguruen artean ardazturikoak izan zirelako.

      Bidean, ustekabekoan, Tabon Marceau delakoaren agindupeko "Free French" borrokalarietako batzuekin aurrez aurre joko dute. Harrezkerokoek idazlearen legendako beste pasarte bat abiaraziko dute.

      Mende erdi geroago Bigarren Mundu Gerran amerikarrek Europan egin zituztenen buruzkoan aditua den Charles Whitingek Papa Goes to War —Papa gerrara doa— liburuan idatzi duenez, lau urtean alemanen aurka egiten atzamarrik mugitu gabeko asko uda hartantxe agertu zen, basoetatik mirariz irtenda edo. Gizon gazteak ziren batzuk, besterik gabe mentura eta soldadu itxurak egiteko aukeraren bila abiatuak. Gutxi batzuk iragan ilunekoak ziren, baita alemanen alde lan egindakoak ere bateon batzuk. Azkenok Erresistentzian izanak zirela erakutsi guran ziren. Ernestek eta txoferrak bidean topa egin dituztenak azken multzo horretakoak dira.

      Gerritik gora biluzirik, buruaren inguruan izerditarako zapiekin, eskuetan alemanei kenduriko Luger pistolak eta RAFek gerrillariei airez jaurtiriko metrailadore biren jabe, basotik irten berriak direnen multzokoak direla ematen du.

      Frantsesek informazio zuzena dute. Hurrengo hiria, Rambouillet, erretiradan doazen alemanek ebakuatu berri dela diote. Eta amerikarrak hiria gizon askorik galdu gabe nola hartu pentsatzen ari diren artean, Ernest Hemingway fronte-lerroa baino aurrerago doa. Rambouilletera.

      Ernest Hemingway eta bere irregularrak Parisko Ritz hoteleraino iritsiko ziren, eta harrezkero idazleak beti kontatuko zuen hura berak eta bere irregularrek askatu zutela. Gezurra.

      Bere ibileren kontaketaren barruan Rambouilleteko pasarte hori Finca Vigíako giroan euskaldunei kontatzean Ernestek ezusteko kolpea jo liezaieke. Espainieraz hitz egiten zekien Marshall militar amerikarrak halako Bilboko neskato bat aurkeztu ziola konta liezaieke.

      Ernest Hemingwayren basko lagunek Bilboko neska nor zen jakin gura izango dute, hain segur. Ernestek izena esan liezaieke —Elena—, eta txikia zela, eta ez beste askorik. Azken batean egun haietan Ernest Paris hartu nahirik aztoraturik bazebilen, aztoramenaren nondik norakoa dateke argitu beharrekoa. Behin Ritz hotelera iritsita haren jabe egin eta edanean eta ohean alfer lanean emateko izango da han emango duen denbora.

      Ritz hotelean diren gerrillarientzat kanpoko ezerk ez du ardura. Alkoholez blai, astebeteko parranda egingo dute, handik kalera irten gabe.

      Horrela, Ernest Hemingway kazetaria ez zen Parisen errendizio formalaren testigu izan, ez zen De Gaulle jeneralak buru egin zueneko desfilean izan, ez zen lerro bakar idazteko gai izan. Loriazko egun haietan bizitza alkoholezko festa itzela zen, eta kito.

      Horditurik, Mary Welshek Ritz hotelean bisita egin zionean horrelaxe ikusi zuen Ernest Hemingway.

      Ritz hoteleko alkoholezko party haren ostean Ernest Hemingway fronteetan ibiliko da, amerikar tropen segizioan. Gero, Ritz hotelera atzera datorrenerako, irailaren azkenetan, gerra-ekintzetan parte hartu izana dela eta alemanak akabatu dituela ere idatzirik izango du. Ez ondoriorik gabe, ostera. Ondorio horien zantzuak artean aditu barik dituelarik baina susmo txarrak hartuta, jenio biziz, bere baitarako beste bataila bat borrokatu nahi izango du. Martha Gellhorn Parisen dela jakin duelarik, harekin hitzordua jarri du. Lincoln hotelean, hain zuzen, Ritzen Mary Welsh baitu, berriro ere, gelakide.

      Urriaren lehena-edo zen. Martha Gellhornek artean bere senarra izaten segitzen duen Ernest Hemingwayren gonbita onartzea erabaki du, dibortzioaz hitz egingo dutelakoan. Bai zera. Senarrak afaltzera gonbidatu nahi izan zuen, eta gainera hantxe ziren irregularrak, barre eta trufa eginez, lege gaiztoan. Handik irtetean begiak malkotan ikusi zuen Robert Capa argazkilariak. Honek ezin zuen gertatua ulertu. Harrezkero beste emakume batekin nahasturik zebilen gizonak, zer zela eta zigortu behar zuen Martha gaixoa, halaxe galdetu omen zion Marthari berari. Erantzuna oraindino airean dabil.

      Eta orduan susmo modura airean zebilen beste zerbait ere egia bihurtzekotan zen. Auzitara eraman zezaketen Ernest Hemingway, eta ikaraturik zegoen gizona. Hitzordua 1944ko urriaren 6an, izango zen, ostiralez.

      Egun hartan, auzia bideratzen ari zen ofizialak solemne irakurtzen zizkion karguak Hemingway grabeari.

      Ernest Hemingwayren erreakzioa jenio bizikoa da. Arma bat atera eta tiro egin dio ofizialari. Hazbete paregatik huts egin zuen.

      Ofizialarena erantzuna hotza da; «irakurri zaizun horri guzti horri buruz bihar galdatuko zaizu», diotso.

      Ofizialak horrek irakurritakoak, ondo daki Ernest Hemingwayk, denak erdi egiak eta denak erdi gezurrak dira. Berak ez du ez eta tiro erdirik ere jo gerra madarikatu horretan. Armak aldean erabili, hori bai. Hori egia da, alajainkoa. Europa zapaldu zuen egun beretik armaren bat eroan izan du beti aldean. Eta halaxe egiten segituko du, luzaz, ikerketa amaitu ostean ere, 1945ean Europatik alde egin arte. Mary Welshek Ritzen bisita egin zionean ohe bete arma bazen han; granadak eta. Hurrengoa abenduan hor ikusiko dute berriro Ernest Hemingway, armak eskuetan.

      Urriko auzira itzuliz, aztoraturik dabil idazlea. Ritz hoteleko haren ostean Frantzian, Belgikan eta Alemanian barrena ibili izan da, bai, tropekin batera, armak aldean dituela eta bere buruari buruz egundokoak kontatuz, edo kontatzekotan, tropa amerikarrei buruz idatziak baititu —lehen pertsonan, jakina— oraindino argitaratu gabe dituen artikulu batzuk. Harroputzegi ibilia da, eta hona orain horren buelta.

      Badaki Ernest Hemingwayk epaileak erruduntzat joz gero bere legendaren itzalaren parte bati baino gehiagori agur esan beharko diona.

      Agur esan beharko dio, hasteko, gerra-kazetari estatusari. Ondorioz, Ameriketara igorriko lukete eta, gaitzerdi, Kubaren minez baita. Baina artean Mary Welshi maitasuna egin barik dago eta, horra koxka. Mary Welshek badaki idazlearen iraganeko beren aferei buruz. Askotxo dira. Matxoa Kubara bere har-gaitasuna erakutsi gabe joanez gero, eta bien artean Atlantiko legokeela kontuan harturik, elkar galtzeko arriskua legoke. Bien aldetik.

      Gero kazetari estatusa galtzeak eragingo lukeen eskandalua ere gogoan hartu beharrekoa da. Mozkorraldiak Ritzen, tira. Baina Ernest Hemingway harroputza gogoko ez duten beste kazetariek gero esango dutena? Eta irakurleengan horrek izan dezakeen eragina?

      Azkenik, hirugarren emazte Martha Gellhorn han zegoen, mendekua noiz gauzatu ahal izango, zain. Ez zion ba Marthari hark Collier's aldizkarian izan zuen gerra kazetari lekua kendu? Etxera ohore gabe itzultzeko bidean sar zezaketen.

      Ernest Hemingwayk ez du gaua galduko. Militar lagunen testigantzak bilatzen ditu. Tiroak nondik joango diren, gero diplomatiko izango zen Bruce koronelak ematen du abiapuntua. «Ez dut nik inoiz Mr. Hemingwayren portaeran halako larrialdi egoeretan beste edozein amerikar leialek egingo ez lukeen ezer igarri. Nik neuk ez dut hura inoiz armaturik ikusi ez eta inorengandik entzun ere batailan sartua izan denik», aitortu zuen Bruce koronelak. Pattonen taldeko ofizial bik zin ustela egiteko eskatu zioten.

      Urriaren 6ko goizean Ernest Hemingwayk aurrean du galdaketa bideratu behar duen Parker koronela. Galdetzen dion guztiari aitzakiaren batekin erantzunez, Ernest Hemingwayk ezetz dio; berari leporatu —berak haizeratu!— balentriak denak gezurra. Halaxe dio.

      Kontuz ibiltzeko, eta ez zela zigorrik izango, eta ez zutela Europatik aterako. Entzun nahi zituen hitzak esan zitzaizkion ordukoan ere Ernest Hemingwayri. Berrogei urte geroago haren biografo Jeffrey Meyersek idatziko zuen legez, «Hemingwayk bere gogokoa noiznahi eta nongura egiteko lizentzia zuen, eta gogoak ematen zion edozer egin zezakeen, hain zen ospetsua».

      Europan barna egindako balentriak gezurtaturik ziren. Hala ere, legendak hortxe iraungo du. Lagunen aurrean Parisko hotela askatu zuenekoa kontatuko zuen, eta alemanen bunker batean granada jaurti zuenekoa, eta preso alemanei galdaketa egiten zienekoa, eta Sigfrido Lerroan beste balentria batzuk egin zituenekoa.

      Balentria horiek gogoan dituelarik harrapatu du, beharbada, Felix Areitio ezizenez Ermuaren bisitaldiak.

      «Egun haietan —dio Felixek Cancha aldizkariko elkarrizketarako sarreran— Noren hil-kanpaiak ote, Ukan ala ukan ez, Armei adio eta beste hainbat gogoangarriren egilea oso lanpeturik zebilen, azken gerrari buruzko halako txosten bat idazten, oker ez banago».

      Txostenaz ez dakigu besterik. Bestela, iruzur dotorea da Ernest Hemingway eta Felix Areitio ezizenez Ermuaren arteko elkarrizketa itxurako hori.

      Pilotariak delako kirolari zer deritzon galdetu idazleari eta honek, galdera bitan aditu ostean, erantzun egin du; «pilota baskoa da kiroletan gogokoena dudana, ezagutzen dudanik eta biziena, bortitzena; itzel hunkitzen nau; denbora luzea da ezagutzen dudala, eta hala ere gero eta zirrara biziago eragiten dit».

      Hurrengo galderak pilotaren arlokoak dira. Haatik, usaindu egiten da etorri beharreko galdera hortxe dela. Baskoei buruzko iritzia eman beharra du Ernest Hemingwayk.

      «Baskoak jende oso jatorra dira. Oso prestuak, baina giroa berotzen deneko zaratatsuak era berean. Elkarrekin igaro ditugu une alaiak. Dibertsiozaleak dira. Idatz ezak beste hau ere: pilotariak kantxan mahaian portatzen diren legez portatuko balira, partidu denak 29na amaituko lirateke».

      Elkarrizketan zehar Ernest Hemingwayk bere gogoko pilotariak aipatzen ditu, hala nola, Erdoza, ezizenez Fenomenoa. Hura jokatzen ikustearren 1927ko urtean Donostiara hurreratu zela dio idazleak. Harako hartan Fenomenoak ez ei zuen partida ona jokatu. Bestela ez du jardunean dabilen ezein pilotariren izena aipatu nahi. «Ez dut izenik aipatu nahi, gehienak lagun onak ditut-eta», dio.

      Haatik, izenen bat aipatuko da, Felix Areitiok Ernest Hemingwayri frontoiak utzi dion akordurik biziena zein den galdetzean. Julian Ibarluzeari Gillermo Amutxastegik Habanako frontoian jo zion pilotakada dela, dio Ernest Hemingwayk, bere bizi guztian ikusi duen zirraragarriena.

      «Bizitzan askotan izan naiz heriotza-zauriturikoekin. Sekula amestuko ez nituzkeen kemena eta egonarria, Ibarluzearen istripuak begien aurrean jarri zizkidan. Gau hartan frontoian nintzen. Bat-batean, Gillermok Juliani buruan jotzeko zorigaiztoa ukan zuen. Frontisean jo izan balu moduan, berdin-berdin egin zuen hots pilotak, baina aldi berean izotzaren hoztasunaz, heriotza zantzuz aditu zen. Eri-gelara joan nintzen, galopan, hain urduri ze, zauritua ni neu nintzela pentsa zitekeen. Haren albora iritsi nintzelarik harriturik lotu nintzen; oso-osorik, lasai, zabal, halaxe hartu ninduen, istripu larri hark berarentzat garrantzirik izan ez balu legez».

      Pilotaka hark oihartzun egiten segitzen du. Ernest Hemingwayk aipatzen duen legez aipatu zidan Jeannette Hohbergerrek, eta halaxe dago bildurik La pelota en Cuba liburuan, besteak beste. Aurrean dudan emakumeak, Julian Ibarluzearen alargun Aliciak ez zuen ikusi, baina betidanik entzun du hari buruz. Eta betidanik ez bada ere, pilotariarekin ezkondu zenez geroztik. Hori 1948an izan zen, arestian esan bezala. Orain elkarri agur esateko ordua da.

      Opari moduan daroadaz argazkiak, prentsa orriak eta Cancha aldizkariaren ale osoak, kopiatzeko. Haatik, benetako altxorra halako eskutitz bitxi bat da. Eskutitza Ermuari zuzendua da, eta sinatzaileek urte horietan Finca Vigíako ohikoak zirenak dira, hots, etxeko jaun Ernest Hemingway eta Cancha-ko elkarrizketan agertzen direnak.

      Eskutitza 1947koa da-eta, urte horrexetara goaz.

Patxi Ibarluzeari gutuna

1947ko uztaila / Habana

Ernest Hemingwayk ondo amaitu du 1946ko urtea. Bera hil ostekora arte argitaratuko ez den Edengo baratza izeneko eleberrian lanean jardun duelarik, irudimeneko mugamarran liburuak hartuko duen taxua antzematen hasia da. Liburuak, honezkero, bere bizi-hatsa duela esan liteke. Ehunetik gora orrialde idatzi ditu makinaz, eta eskuzkoetan beste bederatziehun ditu, abenduaren 29an New York Herald Tribune delakoak argitaratu dion elkarrizketaren arabera.

      Idazlearen liburu heterodoxoena denez gero eztabaidatuena ere izango den liburu hori iraila eta azaroa artean joan da hazten, Idahoko Sun Valley herritxoan. Baina ez hor bakarrik. 1946ko abenduaren hamazortzia aldera Kubara iritsi artean Ernest Hemingway Mary Welshekin hara eta hona ibili izan da. Lehenik Salt Lake Cityn izan dira, ehizan. Gero bikotea New Orleansen izan da, Eskerrak Emateko Eguna emaztearen gurasoekin ematen. Azkenik New Yorkera jo dute, han Lanham jenerala euren zain ukan baitute, denak batera Long Islandera astebeteko ehizaldira joateko.

      Finca Vigíaren jabeak kanpoan izan diren artean etxea baskoen ardurapean izan da. Halaxe dio Carlos Bakerrek, direlako basko horiek nor diren zehaztu barik. «Finca Vigíaren ardura ukan duten baskoek oso ondo zaindu dute», dio.

      Irudimenaren errotari lar eragin barik ere igarri ahal da zehaztu gabeko basko horiek nor diren. Horiek hain dira etxekoak ze, Bakerrek ez du izenak aipatzeko premiarik.

      Mary Welshek kontatuko zuenez, Hemingwaytarrek Gabon haiek etxekoen bakardadean eman zituzten. Aldiz, aurreko urtean, 1945eko abenduaren 25ean hain zuzen, etxean izan zuten, besteak beste, "Aita Andres abadea". How it Was liburuan Maryk haren erretratua egin zuen, urteak igarota. «Don Andres —dio Maryk— Ernesten "abade beltza" halako basko ezti, laño eta debotu bat zen; ardoaren eta mahai onaren debotua ere bazen, ostera, eta gurera erregulartasunez etorri izaten zen, parrokia hogeita hamar bat milia ekialderago zuen arren».

      Baina 1946ko Gabonetako hariari berriz oratuz, esan behar da egun haietako oporraldiaren ostean semeetako txikienak, Gigik, Estatu Batuetara egin zuela, nagusiagoa, Patrick, Finca Vigían geratuko den aldi berean, Harvarden sartu ahal izateko azterketak prestatuko bazituen. Udaberriko oporraldian Patrick Key Westera itzuli zen, anaia eta amarekin —Pauline Pfeiffer— egotera. Eta hain zuzen ere, seme biak amarenera bisitan doazelarik, auto istripua dute. Gigirena huskeria da eta, bizkor sendatuko da. Belaunean zauritxoa, ez du besterik. Haatik, Patrickek kokotsean hartu du kolpea, eta lehenengoetan huskeria irizten badiote ere, luzera begira Patrickena anaiarena baino larriagoa izango da.

      Paulinek bere senar ohi eta mutilen aitari idatzi zion legez, istripuaren ostean Patrick burukominekin ibili izan da eta, Habanara itzuli denean minok biziago bihurtu dira, Ernestek berak jakin ahal izango duen moduan.

      Hala eta guztiz ere apirilaren 11ko arrastian aita-semeek frantsesa berrikusi dute, eta gero tenisean set bat jokatu. Biharamunean mutilak Unibertsitatean sartzeko azterketei adoretsu ekin die. Itxura batean denean ondo ibili da, matematiketan izan ezik. Saioen arteko tarteetan aitak jaten eroan du eta, oro har, egun guztian egon da hor, laguntzeko prest. Haatik, hilaren 14ko goizean mutila sukarretan eta eldarnioan itzartu da.

      Hori horrela, Ernestek bere mediku Herrera kubatarri deitu dio. Aldi berean, zaintza eta arreta intentsiboko taldea antolatu du. Tamalez, apirilaren 14 horretantxe jakin du Maryk bere aitak prostatako minbizia duena. Hala bada, 15ean Chicagora hegan doa.

      Telefonoak jo eta ke dihardu. Apirilaren 16an Pauline Finca Vigían dago, Mary berriz Chicagon da. Horrezkero emakume bien artean halako adiskidetasun bat sortuko da, baina beti ere hierarkiak eta rolak ondo gorderik.

      Ez dirudi adiskidetasun hori bat-batekoa denik. Izan ere Patricken gaixotasunaren kariaz elkarri idatzi dizkioten eskutitzetan oinarritua da. Bestela, Ernestek ere egunero idazten dio Maryri. Emakumeak How it Was liburuan Patricken gaixotasunean laguntzeko sortu den taldeari leku egingo dio, Juan Duñabeitiaren izena nabarmenduz.

      «Gure lagun Juan Duñabeitia —dio—, Kuba eta AEBetako portuan artean nabigatzen duen kapitain baskoa zen, Q-ontzien garaian Pilar-en ibilia bera; gurean Sinbad marinela ezizenaz esaten genion».

      Haatik, emakumeak Ernest ezagutu baino lehenagotik ezagutzen zuen Ernestek kapitaina, Patricki eskutitzetan aipatzen baitzion Duñabeitia izena.

      Finca Vigían 1942ko urriaren 7an sinatua den eskutitzean semeari Juan Duñabeitia aipatzen dio, eta 1943ko urriaren 30eko beste batean semeari zirika egiten dio, Sinbad aipatuz. Bide batez, aipa dezagun artean Juan Duñabeitia ez zegoela Sinsky bilakatua.

      «Gogoan al duk Floradella? Ez, txantxa huen. Esan nahi diat ea gogoan duan Sinbad esaten diogun kapitain baskoa, guk Sinbad (Duñabeitia) esaten dioguna. Garaia duk, behin berarekin poloan jokatu huen».

      Semearen ohearen ertzean gau eta egun zaintza eta arreta etengabean jardun duen lagun taldearentzat Ernestek esker oneko hitzak ditu. Apirilaren 22an idatzi duena da horren lekuko. «Lerro bat besterik ez —dio— borroka latza izan dela esateko, baina zorionez medikuek bere onera itzultzen doala diote... Sinbad, liluragarri. Borrokaldi batean gizon on batek hartuko lukeen moduan hartu du».

      Hala bada, mutilak hoberantz egiten duela eta, apirilaren 26ko beste eskutitz batean Ernestek eguneko egitarauaren berri ematen du. «Orain —dio— hogei luze igeri egitera, xanpain pittin bat edatera eta nire katemetxoa zein maite dudan gogoratzera noa». Esan gabe doa eskutitza Maryri zuzendua dela.

      Beraz, Finca Vigían egiten den bizimoduan dena ez da semea zaintzea. Edan egiten da, kirola egiten da, hitz egiten da.

      Maryk berak dioenez, elkarrizketa horietako batean, edanarekin batera izaten dituzten horietako edozeinetan, biak elkarren osagarriak baitira, Herrera medikua iritsi da, mutilaren osasunari behatu bat egiteko asmotan. Bada, medikuak Fincarako bidean lehenago etxera deitu dion gaixo bati bisita egin diola dio.

      —Zakurra niri haginka egitekotan egon da —dio, gazteleraz, trago bat jotzera jesarri artean.

      —Zein arazo izan du, ba? —galdetu dio, zirikatzaile, Sinskyk, zakurraz ala gaixoaz dioen argitu barik.

      —Odol tentsioa goi, oso goi.

      Sinskyk ezin du ekidin.

      —Postura egingo nuke; baietz nirea gorago! —dio, irribarre ironiatsuz.

      Herrera medikua jagi, autoraino joan eta hor dator atzera, tentsioa neurtzeko aparailua eskuetan. Sinskyren besoaren inguruan jarri eta ponpatu egiten du.

      —Ene! Ez zen txistea, ba! —dio gero.

      Tartean hortxe irakurtzen egon den Ernestek liburua itxi eta medikuari begira lotu da. Medikua agirika ari zaio Sinskyri, ez jateko hainbeste, ez edateko, ez erretzeko eta, arren, Habanako neskekin egiten dituen ibilaldi horiek uzteko, eta igeri egiteko eta atseden hartzeko, nahiz eta horrela aspertzeko arriskuan bizi.

      —Hau lotsa puta, Sinsky —dio Ernestek, berari ere froga bera egiteko besoa luzatzen duen artean.

      —Egon pixka batean, eta sasoian jarriko haugu —dio Herrerak, aparailuaz Ernesten besoan jarduten duen artean.

      Inork ez daki aparailuak erakusten duena zelan hartu. Lehendik denak ere jakitun izan den zerbait den moduan, ala ustekabekotzat. Sinskyren presioa 120ren gainetik 180an dago; Ernestena, 125en gainetik 215ean dago. Horren garrantzian denak bat datoz. Sinsky zirtolariak hitzetik hortzera erantzun du.

      —Ez duk buruaren inguruan altzairuzko halako uhal bat tenkatu nahi?

      —Nahikoa tenkatua beharko likek, bai. Ez duk aditzen? Erle piloa zabilkidak teilatuaren inguruan jira eta bira —erantzun dio Ernestek.

      Lagun giroan dira Finca Vigían. Alkoholak lagundu egiten du. Baina dena ez da edatea, Maryk berak urte batzuk beranduago gogoraraziko duenez. Igerilekuan eguneroko hogei luzeak egitea arauzkoa da. Dena dela, Sinsky bere osasunaz kezkati dago.

      —Goizeon trago bi jo ditiat —diotso halako batean Sinskyk Ernesti.

      —Hori tranpa egitea duk.

      —Gin sartu beharrean koko-ura sartu zioat —dio Sinskyk.

      Giro horrexetan bizi dira, halako batean zaintza eta arreta iraunkorreko taldeko kideak bakoitza bere zereginetara itzuli behar duten arten.

      Duñabeitia kapitainak denboraldi batez Sinsky izateari utzi beharko dio, Panamako banderapean nabigatzen duen ontzi baten ardura hartzeko. Eta hor ibiliko da Habanatik Estatu Batuetako portu batzuetara eginez, Houstonera bereziki. Ermua eta Ibarluzea pilotariak Mexikora doaz. Roberto Herrerari Kubako Santiagon lana eskaini diote, eta maletak prestatzen hasi da. Maletetan azken aldian Finca Vigían erabili izan dituen Hemingwayren arropak eroan nahi ditu.

      1947ko ekainaren 17an Ernest Hemingway, 1944an Normandiatik Alemaniaraino egin zuen gerra kazetari ohi hura, Ameriketako Estatu Batuen Habanako Enbaxada-Etxera doa. Orduan egin zituen zerbitzuengatik esker onez, Brontzezko Domina eskegi gura diote eta. Hara agertu den Ernest Hemingway ez da gerra kazetari ohia, Habanan izaten dakien gizon ugerdo eta koipeztoa baino, semearen gaixotasunaren ostean inoiz baino zabarrago baitabil.

      Ez dago halako zeremonietarako. Edo beharbada ez du domina zintzotasunez merezia duenik sinesten. Nola ere izan zen, hilaren 19an bere lagun eta agente Max Perkins hil delarik, idazlearen buru-egoerak okerrera egin du. Uztailean Pauline Finca Vigíara itzuliko da, uda han ematera idazlearekin eta honen azken emaztearekin. Ordurako hasiak dira Finca Vigíako dorre zuri ospetsua eregiteko lanak.

      Den-dena ez zen negarra eta atsekabea izango, ostera. Uda horretan lagunekin arrantzuan dabil, trago eta zirikaden artean. Lagunetako bat Felix Areitio Ermua da. Uztailean Mexikoko México frontoira joan behar duen artean behintzat. Frontoian, hantxe ari dira lanean Julian Ibarluzea, pilotari, eta anaia nagusia, Patxi Ibarluzea, apustuetan artekari.

      Ermuaren agurra halako okasio handia da Finca Vigían biltzen diren betikoentzat. Horrela, joatekoa denaren inguruan jesarrita, eskutitza egiten diote Patxiri, Ermuak eskura eroan beharko diona.

      Eskutitza, hasteko eta behin, udaberriko eta udako jazoera haien kronika modukoa da.

      «Hementxe gaudek sei laguneko talde handi bat —horrelaxe hasten da eskutitza, derrigorrezkoa den "Patxi adiskide maitea" delakoaren ostean—, gure lagun guztiz maitatu Ermuko Dukeari agur esateko bildua, eta talde honek beronek agur bat helarazi nahi dik, lehen esan dugun Dukeak eroango diana».

      Horren ostean taldea nortzuek osatzen duten argitzen du:

      «Ernest Hemingway, el cazador de osos fracasado. / Juan Duñabeitia, Sinbad el Marino, el monstruo, el monarca de Portugal, Cristóbal Colon Etc. Etc. / Don Andres, El Black, el cura Carnicero. / Felix Ermua, El Duque de Ermua. / Roberto Herrera, Campeón, El monstruo junior, / José Luis Herrera, El feo».

      Eta hasierako agurra amaituz, dio: «talde honek irakurri dik hire eskutitza eta maitasun handiz gogoratzen hau. Ermuko Dukeak zabalago kontatuko dizkik hemen izan diren gorabeherak eta beste zerak».

      Eskutitzak famili giroko aire horrekin segitzen du eta, ez du ematen horrek Patricken egoera larriarekin bat letorkeenik.

      «Patrizio dela eta informazio zabala hartuko duk. Oraingoz aipatu besterik ez auto istripu baten ondorioz nerbio-krisialdia izan zuela eta honezkero 70 egunetik gora dabilela horrela, baina hau dena gauza iragankorra duk eta gaitzetatik guztiz ondo sendatuko duk. Gaixotasunaren lehen-lehenengo egunean haren zaintzarako taldea osatu huen, hortxe zirelarik Papa, Sinbad eta Txapelduna, urgazle finko legez, Felix laguntzaile modura horretarako libre dagoenetan, eta Don Andres taldeko harakin perfektuaren zereginean, ze, okelaren aldetik hain eskas ibili garenez berak astero ekartzen izan digu Melena del Surretik».

      Taldearen jarduerei buruzko informazioak urregorriaren balio du, Andres Untzaini buruzkoak balio duenaren pare. Hara non, abadea bere parrokiako nekazarien artean okela batzen! How it Was liburuko orrialdeetan barrena Mary Welshek gogoraraziko zuen moduan, garai hartan okelaren urritasuna gaitz hedatua zen, hala Kuban nola Ameriketan.

      «Hemen —dio eskutitzak hurrengo— denok gaudek hi ikusteko gogo itzelarekin eta, ea noiz hatorren, denok elkarrekin martini on bati trago batzuk jotzeko. Gregoriok ere sarritan izaten hau akorduan eta esan behar diagu egunetik egunera hobeto kuzinatzen dabilela, arrantzuan lantzean behin joaten gaituk eta Papak lehengo batean 500 liberako akula harrapatu zian. Egunen batean hona etortzen animatzen bahaiz ikusiko dituk zelako argazkiak egin genizkien arrainari eta arrantzaleari».

      «Mary orain Key Westen da, sendatzen, ze 20 egun baino gehiago egin zitian ohean, sukar gastrikoek jota, eta egun batzuetarako haraxe joana duk, ea giroz aldaturik bere onera datorren, heuk imajina dezakek zein ahuldurik lotu zen».

      Etxean Mary ez dagoelarik gizon taldekoek zabal-zabal ekin ahal diete euren gogoko zaletasunei. Horien aldean idaztea beti bigarren mailan geratzen dela dirudi.

      «Gaur ez diagu gehiago idatziko, gaurkoa ez duk-eta idazteko egun aproposa, Felixen agurrak denok harekin bat eginda egotera behartzen gaituenez gero. Hurrengo astean zabalago idatziko diagu eta hemengo berri gehiago kontatuko diagu. Bazakiagu Mexiko aldean gauzak ondo joaten ari zaizkiala eta 20 18ri eta 100 80ri kantuak dirutza polita ematen ari zaizkiala, guztiz pozten gaituk eta diruak gordetzen segi dezaala duk denok hemen hiretzat nahi duguna».

      Kantuaren aipamena frontoian Patxi Ibarluzeak duen apustu-artekari lanari buruz da. Bestela eskutitzaren amaierari hasierako adiskidetasun airea dario, amaitu ere ohiko «har ezak besarkada bero bat hemen garen denon aldetik ze gu lagun onak gaituk eta ez haugu ahazten».

      Eskutitza eskuz sinatua da, denen errubrikak hortxe direla, orriaren oinaldean edo bestela ezkerreko ertzean. Eta ez da leku ezagatik, sinaduren luzeagatik baino.

      Etxeko jaunak behean erdialdean sinatu du; «Papa (Ernesto Hemingway) Duque de Morilana y Marques de Cayo Hueso». Sinadura horren alboan, hortxe da «El Feo», besterik gabe. Horren behean horra «Felix el duque de Ermua». Eta beheko lerro berean, Hemingwayren sinaduraren pean abadearena dago; «Andres + Cardenal del Río Hondo.» (Cardenal de Río Hondo horrek aurrerago azalduko den beste pasadizo batekin zerikusia duke). Gero, orriaren ezkerreko ertzean, baina goiko aldean, hortxe irakurtzen ahal da «Roberto Herrera (Campeón) Archiduque de Cojimar Baron por sus cojones,» eta horren ostean «Duñabeitia Conde del Caribe».

      Arratsalde horretan mahaiaren inguruan izan bide zuten mintzagaia zein ote eta ez ote ziren tituluak eta aristokrazia kontuak izan, horra sinaduretan diren ziriek pentsarazten dutena. Baskoen kaparetasun unibertsalaz jardun ote zuten nago ni.

      Bestela, Ernest Hemingwayk berak asmaturiko izenez sinatu izaten zituen artelan ezagunen erreprodukzioak, gero horiek Mary Welshi bidaltzeko. Horren adibidea da harako "Monsieur le Conde de Hemingwë Chateau La Vigía Sf de P" hura da. Sf de P horiek dudarik barik Finca Vigía dagoen herri San Francisco de Paulari buruzkoa dira.

      Hori dena uztailaren erdi aldera zen. Abuztuan, Julian Ibarluzea (horrentzat bada agur bat eskutitzaren post datan) eta Felix Areitio Ermua México frontoiko hoberenaren koroa janztearren Gillermo Amutxastegirekin lehiatzen diren artean, eta Duñabeitia kapitaina Kuba eta Ameriketako Estatu Batuen artean nabigatzen dabilela, «Papa / Ernesto Hemingway / Duque de Morilana y Marques de Cayo Hueso» sinatu duen lagunaren osasunak behera egin du. Izan ere, auskalo nongo teilaturen inguruan jira eta bira dabiltzan erleen hotsa benetan adituko balu baino okerrago dago, belarri barruetan durundia baitu.

      Haatik, ez da hori okerrena.

Trujillo diktadorea eta Hemingway

1947 / Kuba

Habanan 1947ko abuztuaren 6an Kubako Defentsa ministroak lau pilotu eta euren aparailuak harrapatu dituztela jakinarazi du. Denak ei dira «Santo Domingora joan asmo duen iraultzaile espedizioko kideak». Handik aste bira Trujillo presidente hautatu berriak Kubako Gobernuari salaketa jarri dio «espedizioaren prestakuntza eragotzi eta atxiloketak egin ditzan».

      Hortxe hasten da Ernest Hemingwayren bizitzako atal ilunenetakoa. Inork horretan argitasunik egin ahal izan balu, agian Jesus Galindezek egin ahal izango zukeen. Izan ere, 1947ko abuztu hartan Galindez, idazle eta abokatu bikaina ez ezik ekintza gizona eta Zerbitzuek Ciudad Trujillon izan duten gizona ere badena, New Yorken bizi da, 1946ko maiatzean Dominikar Errepublika utzi duenez geroztik. Galindezek New Yorken dituen zereginen artean Dominikar Errepublikako erbesteratuen artean FBIrentzako informazioa biltzea dago. Bide batez bere tesia izango den "Trujilloren aroa" horretarako materialak ere biltzen ditu.

      Dominikar Errepublikan 1947an egin ziren hauteskundeak Galindezek bere liburuan gogor eta zorrotz kritikatu zituen. Partidu bi ziren, itxura batean lehian, baina de facto biak Trujillo diktadorearen mende eta zerbitzura. Beraz, Galindezek zerbait esan zezakeen Kubatik Dominikar Errepublikara joatekoa ei den espedizio horretaz.

      Haatik, Galindezek baditu beste ardura eta kezka batzuk, hain zuzen ere Hemingwayk etxean "erizain" izan dituen baskoek dituzten ardura eta kezken oso antzekoak. Urte horretako maiatzean 30eko porrotaren ostean Diktadurari egin zaion lehen greba nagusia izan da. Horren arrakastari Nazio Batuen Erakundean etekina atera guran dabiltza New Yorkeko Ordezkaritzan. Airean ekaitzak usaintzen dira.

      Ekaitza horien ikaraz edo, Kubako Gobernuak, buru duen Grauren eraginez eta ordura arteko jarrera errotik aldatuz, Rafael Leonidas Trujilloren gogoa betetzeko prest ageri da. Kubako itsasertzean Dominikar Errepublikara joatekoa den espedizioaren prestakuntza lanak eragotzi egingo dituzte. Eta gauzak horretan direlarik Ernest Hemingway espedizioari loturik agertuko da.

      Roberto Herrera medikuaren anaia Jose Luisek jakin duenez, Kuban espedizioari loturikoak atxilotzen hastekoak dira. Balizko atxilotu horien artean Ernest Hemingway ei dago, hortxe agertu baita haren sinadura duen txeke bat, matxinatuei laguntzeko emana edo. Presaz ibiliz gero arratsaldean New Yorkera irtengo duen hegazkina har dezakeela diotse.

      Bere gauzetako batzuk bildu ostean Ernest Hemingway hegazkina hartzeko garaiz iritsi da. Bitartean Mary, Patrick, Gregory eta Pauline Finca Vigían geratu dira, idazleak konplotean zerikusirik ote duen jakin ezinik. Konplotak azkenean huts egin bazuen ere, Dominikar Errepublikako Gobernuak Kuba, Venezuela eta Guatemala salatu zituen Nazioarteko Auzitegian, 1947ko urriaren 17an jakinarazi zenarekin bat.

      Ordurako Ernest Hemingway Idahon dago, Edengo baratza izeneko eleberrian lan egiteko asmoz. Hortxe du lanari ekiteko aukera, ze Finca Vigían geratu izan balitz, gaitz.

      Idazleak hegazkina hartu duen arratsalde berean —hau dena Herrera Sotolongoren arabera— Correa tenientea, arma luzeak dakartzan soldadu-multzo baten buru eginik, Finca Vigíara agertu da. Maryk etxetik atera nahi dituela keinu egin eta horra Correa bere 45eko pistolaz bihotzera apuntatzen. Egoera ez da erraza. Correa tenientea ez da edonor.

      Correa tenientea 1936-39 gerran Errepublikaren alde borrokatu zen baina —hau ere Herrera Sotolongoren arabera— iraultzaile itxuraren azpian atrakatzailea zebilen ezkutaturik, eta horrexen ospea hartu zuen. Handik itzulita, 40 eta 50etako urteetan Habanan politikagintzan bidea eginez ibili zen, halako suertez non Batistaren kontrako matxinadaren ostean heriotza eman zioten. Bada, huraxe zen Maryk han aurrean zeukan alea. Orduan emakumeak zer esango-eta haurdun dagoela, eta Ameriketako Estatu Batuetako Armadako kapitain gradua duela.

      Egia esan, eta Maryk berak kontatuko zuen moduan, ataka gaitz hartatik aterako zuen pertsona Pako Garai da.

      Maryk idatzi zuenez, halako batean denen buru egiten zuen ofizialak polizia-etxera joan behar duela diotso. Eta badoaz. Polizia-etxera iritsita, emakumeari telefono dei bat egiteko aukera duela diotse. Eta jakina, Estatu Batuen Habanako Enbaxada-Etxera deitzen du. Telefonoaren beste aldean funtzionario nagitu batek hartzen du. Maryk handik ateratzeko eskatzen dio, eta besteak, berandu dela erantzunda, eskegi egin du. Zorionez hantxe du Rene.

      Renek ondo ezagutzen ditu Kubako bizimoduaren azpijokoak eta lurpeko erretenak. Pako Garairi deitzeko aholku egiten dio.

      Pako Garairi buruz Mary Welshek How it Was liburuan kontatzen duena labur-laburra da. «Emigrazioko zerbaitetan lan egiten zuen —dio— eta Kubako Gobernuko funtzionario ugari ezagutzen zuen». Gizonari buruz itxuraz gutxi jakinda ere, harexeri deitu dio. Eta hark ataka gaitzetik atera. Horretarako nahikoa izan du Pako Garaik telefonoz polizia-etxeko buruarekin hitz egitea. Horren ostean aske utzi dute Mary.

      Bitartean Poliziak berarekin atxiki ditu Finca Vigían topatu dituen ehiza-armak. Hemingwayren kutunak dira! Eta berriro ere Pako Garai da horien berreskuratzen laguntzen duena.

      Arma haiek Idahora ehiza denboraldian eroatekoak ziren. Eta haraxe joan ziren. 1947ko haren hondarretan Mary haraxe abiatu zen, Pauline, Patrick eta Gregoryrekin batera, Eskerrak Emateko Eguna Kalifornian eman ostean.

      Bitartean, Habanako Diario de la Marina-k —erbesteko Euzkadi'ko Jaurlaritzaren txosten sekretuan esaten denez egunkari hori Falange Españolaren ideien ildokoa zen— akusazio larria plazaratu zuen.

      Diario hark zioenez, iraultzaileek Ciudad Trujillo airez bonbardatzeko plana egina zuten, ustezko plan horien arabera hegazkinetan pilotu, amerikar eta kanadar beteranoak zirelarik izatekoak. Hori horrela, pilotuak Kuban izanak omen ziren, non-eta Hemingwayren etxean. Hemingwayk berak, zioen albisteak, iraultzaileen eledunarena egin zuen, pilotuei jaten eta edaten eman zien eta txekeak ematearen ardura ere ba ei zuen. Azkenik, balizko pilotu haiek euren etxeetara itzuli ziren «agindu zitzaizkien diru-kopuruak eman ez zitzaizkielako».

      Azkenean Trujilloren kontrako espedizioarena iraganeko kontu zaharra izatera igaro zen, Hemingway Kubara itzuli ahal izango zen, eta txeke haiei buruzko dena zurrumurru, susmo eta esamesen munduan lotu zen. Ernestek txeke haiek banatu behar baldin bazituen, eta ez dakigu benetan hala egin zuen ala dena asmakeria zen, zeren modura egiten ote zuen, horra argitu barik dagoena. Bere poltsikotik aterea zen dirua, ala bera ez zen besterik "soldaduen soldata banatzen zuen bitartekaria" baino? Auskalo.

      Urtea, 1947ko urte gorabeheratsua, amaitzekotan zen. Mary Sun Valleyra iritsi zen, Gabonak bertan ematera. Laster agertu ziren Juan Duñabeitia Sinsky eta Roberto Herrera hara. Ernest Hemingway guztiz esker oneko zegoen Patrick semearen gaixotasunean haiek egin zuten lanarekiko.

      Abenduaren 24an hantxe iritsi zen Lillian Ross kazetaria. Brooklingo toreatzaile Sidney Franklini buruzko erreportajea idatzi nahi du. Ernest Hemingway tauromakian adituak Heriotza arratsaldean liburuan hari buruzko lerro batzuk idatziak zituen, toreatzaile amerikarra edozein toreatzaile espainol baino hobea zela esanez. Hornikaria ere zen txarra, Sidney hura. Gerra Zibilaren denboretan bera arduratzen zen Hemingwayren errekaduak egiteaz, idazkari lanak betetzeaz eta, ia-ia, luparra izateaz.

      Giro horretan, zirikada eta eztenkaden artean, Ernest Hemingwayk Lillian Rossi aholku egin gura dio, hari lana agintzen zion The New Yorker aldizkarirako erretratu-gai liratekeen pertsonaien zerrenda osatzen lagunduz. Zerrenda horretan Leonidas Trujillo sartu zuen.

      Horrelaxe amaitu zen bere bihotzaren aldetik minez eta saminez betea izan zen urte hura, munduan era halako minak eta saminak eragin zituena. Idazleak ontziaren lemari eutsi egin ziola esan liteke. Batik bat alboan izan zituenei esker eutsi ere. Emazte biei esker, baina baita Duñabeitia Sinsky eta Herreraren modukoei esker ere. Azken batean ontzian nabigatzen idazlea bakarrik ez zegoelako.

Andres Untzain eta Juan Duñabeitia

1949-1950 / Europa

Bere 50garren urtebetetzean Ernest Hemingwayri atondu zioten jaia egundokoa izan zen. Halaxe aitortu zion Charles Scribner lagun eta argitaratzaileari Finca Vigían 1949ko uztailaren 28an sinaturiko eskutitzean.

      «Urtebetetzeko opari zoragarria izan ditut —diotso, 1899ko uztailaren 21ean jaioa zen Ernest Hemingwayk—: Juan Duñabeitia, gerra denboran nirekin batera itsasoan zerbitzatu zuenaren aldetik, kontrabandoan ekarritako Tiro Lehiaketetako arauzko 22ko Colt pistola; gure abadeak, tekila botila bi».

      Eskutitzean aipaturiko gerran zerbitzatze hori Karibe aldeko U-itsaspekoen ehizaldia da, ez besterik. Abadea berriz Andres Untzain da.

      Aurreko urteko urtebetetzearen antzekoa izan zen 1949koa ere, idazleak berriro baitio, ia hitzez hitz, iragan urtean idatzia.

      «Urtebetetze zoragarria izan dut —diotso, 1948ko uztailaren 22an sinaturiko eskutitzean, Lilian Ross kazetariari—: Mary, Sinsky, Gigi, Gregorio, ontzikidea, Manolito, Cojimarreko kafearen jabearen semea. Mutil benetan jatorra; ura maite du, ez da itsasoko gaitzak jotzen, Gregoriori laguntzen dio eta adorazio dio Gigiri».

      Hori baino lehentxeago, 1948ko uztailaren 2an Lilian Ross berari idatziriko gutunean, iragan 1947ko gertaerak bizirik dituela erakusten du. Hain zuzen ere, semeak aurreko urtean izaniko gaitza aipatzen dio Lilian Ross hari: «Uste zuen Musie-k —Patrick semearen ezizena da hori— Sinsky eta Ermua eta ni neu, hirurok ere handiak garenok, deabruak ginela, eta bere eldarnioan oihu egiten zuen: "Dena ondo. Hara, zuetariko hiru zarete hemen. Handienetako hiru. Mutiltxo bakar baten aurka. Dena ondo. Eta badakizue zer gertatuko den? Mutiltxo bakar batek hil arteraino borrokan egingo dizuela. Eta ez da hilko. Hark zuetako hirurak menderatuko ditu eta berriro infernura aldenaraziko zaituzte"».

      Hiru urte joan dira, bizkor ere bizkor, Musie gaixorik egon zenetik, eta harrezkero Ernest Hemingwayren eta euskaldunen arteko adiskidetasuna sendotu egin da. Bestela, literatur sorkuntzaren aldetik urteok oparoak izan ez badira ere —aipagarri ia bakarra 1949ko The Great Blue River idatzi laburra da— nazioartekoan Ernest Hemingwayren lana arrakastarik arrakasta doa. Itzulpenek eta antologiek haren izena bazterretako hizkuntza gehienetara hedarazten dute. Haatik, urteotan ez da geldi egon Ernest Hemingwayren idazle-eskua.

      Felix Areitio ezizenez Ermuak Cancha aldizkariko 1945eko elkarrizketan «gerrari buruzko txostena» aipatu zuenez geroztik gerran giroturiko eleberria idazten jardun du. Tituluarekin izan du eragozpenik. Azkenean Stonewall Jackson jeneralak heriotzaren orduan esan ei zituen hitzak parafraseatuz sortu du hori. Jeneral hari, hainbat batailatatik zetozen soldaduak nekaturik zirela-eta, atseden non egingo zuten galdetu omen zion ofizialetako batek. Jeneralak «Ibaia zeharkaturik zuhaitzen artean» erantzun omen zuen; hots, jomuga zuten posizioa menderatu ondoren. Esangura sakoneko erantzuna zen; atseden egin, heriotzaren ostean egingo dugu denok; bitartean, zereginari eustea dagokigu, bizia bertan jokatuz.

      Ibaia zeharkaturik zuhaitzen artean izango den eleberria behin amaiturik, Europara jo du, halakoetan beti egon izan den moduan; aztoraturik. Eleberria inprentara bidalia du eta, hor konpon. Itzuleran egingo dizkio egin beharreko zuzenketak. Deika du Europa, Europan 1948an ezagutu eta bihotza ostu dion emakumea bizi da-eta. Alegia, haren benetako izenaren aliterazioz sortu duen eleberri horretako Renata pertsonaiaren iturria: Adriana Ivancich. Venezian.

      Bada, Europan ikusiko du Ernest Hemingwayk 1950eko urteberriko lehen argia, Andres Untzainek ikusiko duen legez.

      Andres Untzain Lapurdi aldean zebilen 1949ko azaroan. Hil horretako 15ean orduan Euzkadi Buru Batzarreko lendakaria zen Ziauritz'tar Dorotak sinaturiko gonbita igorri zitzaion.

      «Euzko Alderdi Jeltzalea'k urtero goratzen ditu ildako aberkideak, Arana Goiri'tar Sabin'en eriotz-urtebetze egunean, gure Irakasle eta ildakoen gogoen alde otoi egiñaz. Aurten, Azilla'ren 25'ean, ostiralez, goizeko 10'etan, Bayona'ko Deun Ander Elizan meza abestua izango da. Otoi dagizut egun orretan meza ematera etortzeko. Eskerrak aurrez eta nere agurrik beroena artu zazu. Zeure adiskide Jel-pean».

      Horraino gonbita. Joan ere joan zen Andres Untzain meza hartara, «Bayona'tik, 1949'gn. Lotazilla'ren 1'ean» igorri baitzion esker oneko oharra «Untzain'dar Ander Apaiz jauna»ri zuzendua: «Joan den illa'ren 25'garenean eraldu genitun eliz'iletan zugandik izan genun laguntzagatik, eskerrik beroenak zuzentzen dizkizut» zioen oharra igorleak, Ziauritz'tar Dorotak. Horri esker, ostatu non hartuta zegoen ere badakigu; Donibane Lohizuneko Sabin Etxia jatetxean, horraxe zuzendua baita oharra.

      Bada, Andres Untzain Lapurdin den artean, Ernest Hemingway Frantzia aldean da, Veneziara bidean. Hain zuzen ere, Mary eta idazlea Le Havre portura iritsi ziren, noiz-eta Andres Untzainek hildakoen aldeko meza eman zuen egunean; azaroaren 25ean. Han abiaturik Frantzian barna ibiliko dira, Veneziara joan aurretik. Andres Untzain Parisen bilduko zaie, abenduaren 13an hain zuzen, abadea Vatikanora bidean delarik.

      Pasadizo ederra utzi du 1949ko abenduko hark. Hilaren 21ean Ernest Hemingwayren taldea zaldi-apustutan sartu da, Mundakako abadea tarteko dela. Mundakarrak apustu zeinen alde egin iradoki die; Bataclan izeneko "Basque bravado" zaldi baten alde. Bada, taldeak dirua Andres Untzainen gogoko zaldiaren alde jokatu, eta harexek irabazi. Hemingway senar-emazteek Ritz hotelean duten ohe zabala paperezko diruz bete dute. Gero, Ernest Hemingway eta haren segizioko besteak berriro apustuei ekiteko prest badira ere, Andres Untzainek bere dirua poltsikoan nahi du. Egun batean pobre, beste batean aberats, baina beti zuhur, ez du berriro jokatu nahi. Bekatu behin egitea, tira. Bitan, ostera, zeruari desafio egitea zitekeen, noiz eta Erromarako bidean denean. Zeruak horrezkero mesedea egina diola ahaztu barik. Bataclan hura, zaldi baskoa izateaz gainera, nahikoa dorpea zen; zeruaren seinaletzat jo zitekeen lasterketan hura nagusitu izana. Hobe berriro ez tentatzea. Hala bada, Gabonak Parisen elkarrekin eman ondoren, abadea Erromara eta idazlea Veneziara doaz, bakoitzaren bihotzaren aginduei men eginez.

      Mendearen erlojuan t'erdiak markatu behar dituen 1950. urtearen hastapenetan, urtarrilean, Erromatik Veneziara egin du Andres Untzainek, Ernest Hemingwayk idatzirik utziko duen moduan.

      «Hemengo zirkuluetan gorabehera itzalean dabiltza, ni Erromara joan nadin, han nire moduko bekatariei barkamena ematen baitzaie, multzoka eman ere, itxura batean. Horrela Purgatorioa saihestuko omen nuke, baina badirudi infernura bisitaldi arin bat egin beharko nukeela hala ere. Nolanahi ere, ez naiz Erromara joango. Haatik, nire apaiz pertsonala 12an etortzekoa da. Zerbitzuburuak alokatua du taberna egokia, non iluntzeetan edanean eta kantuan jardun ahal izango dugun. Hari —Andres Untzaini buruz dihardu Ernest Hemingwayk 1950eko urtarrilaren 6an sinaturik Charles Scribner argitaratzaileari zuzendua den gutun honetan— 23/1 delakoaren lilura deskubritu duenean gogortxo egiten zaio bidetik ez aldentzea, baina apaiz batek, kastitate botoa betetzeaz gainera, beste sakrifizio batzuk ere egin behar ditu».

      Zail da esaten 23/1 horrek Ernest Hemingwayren eta bere ingurukoen arteko kriptolengoaian zehatz-mehatz zukeen esangura. Tragoren bati esateko modua dela, dudarik ez. Zeini, ostera? Bestela, Andres Untzainek kantuan egiten zekiela, dudarik ez da.

      Kanturako gogoa beti du hor, sotanak ezarria dion hesiaren gainetik egiteko beti prest. Behin baino gehiagotan berak aitortu legez, mezatan dagoelarik, eliztarrei «Dominus Vobiscum» esateko tenorean Allá en la inmensa llanura del mar zarzuela kantatzen hasteko gogoa egiten zaio. Beharbada 1950eko horrexetan da haren kantu zaletasuna adierazten duen pasadizo xelebrea.

      Behin, gaueko hamaikak aldera Andres Untzain Parisko Montmartre auzoan barna lagun batekin doalarik, non entzuten duen kafetxo batetik datorren musika-airea. Usoa ospetsua da, euskaldun jatorriko batek sorturiko kantu txalotua. Bada, Andres Untzainek alboan duen lagunari besotik heldu, bertan geldi gerarazi eta entzuteko diotso. Entzun ahala abadeari kantatzeko gogoa egin zaio, ostera, eta kantuari ekin dio, ahopeka lehenik, ozen gero, eta aldarrian azkenean. Kantua amaitutakoan hari adi geratu diren oinezkoek txalo egiten diote sotana eta guzti kantatu duen abadeari.

      Venezian, Ernest Hemingwayk lagunak han erreserbaturik duen tabernan, Monmartren egin bezain airos kantatuko du Andres Untzainek, baina pitin bat samindurik, Erromara izan da, Espainiako Eliza Katolikoaren arabera «desaparecido con el Movimiento Nacional» ei dagoen abadeak aditzera eman nahi izan baitu bera bizirik dagoela, eta inondik ere ez desagerturik. Erbestean bizi dela hamahiru urte dira eta, bihotzean herri minak akuiluarena egiten dio. Etxera itzuli nahi du. Hil orduko, ze bihotzekoak zenbatetan eman dion, ez du gogoratu nahi. Ez du zenbaketa horren beharrik, halakoa batean jo eta bertan seko geratuko dela jakiteko. Horretan Ernest Hemingwayren pare dabil. Idazleak bere bizialdiko azkenaurreko maiteminaren edertasuna du bihotzean zauri eginik, eta badaki horri gorputzez eustea ezinezko zaiola. Ziur dugun bakarra herioren bisita izango dugula bada, horren hotza noiz etorriko den dugu erabaki gabeko bakarra. Gerturik dutela, dudarik ez. Elurteak baino lehen agertzen diren txori errarien moduan datozkie haren seinaleak. Biei.

      Heriotzaren itzala Ernest Hemingwayk hortxe presente duelako ziurtasuna Arthur Mizener-i eginiko eskutitzean dago. Europan egin duten egonalditik bueltan idatzia da —martxoan itzuli dira senar-emazteak Estatu Batuetara, eta apirilean Kubara—. Hain zuzen ere, eskutitza Finca Vigían sinatua da, 1950eko ekainaren 2an.

      «Chink Dorman-Smith hil egingo da, Gen Lanham hil egingo da, Howie Blazzard hil egingo da, Juan Duñabeitia hil egingo da», dio, epika-aireko errepikapen soil batez. Hilabete eskas lehenago, maiatzaren 5ean, Patrick semeari esker aitaita bihurtu da gizona. Lekutan dago seme hori Musie zeneko denbora. Hortxe da heriotza, atezuan, begira. Eskutitz horrexetan aipatzen den legez, Juan Duñabeitia «hil zorian izan da duela sei aste, baina orain ondo dago eta bihar da itsasora berriro joatekoa».

      Bide batez, Juan Duñabeitiaren eta idazlearen arteko lotura sendotuz doala dudarik ez da. Charles T. Lanham jeneralari, Finca Vigían, 1950eko irailaren 11n idatzi dion eskutitzak dioenez, «Sinbad gurekin zegoen, etxean, beraren ontzia portuan zen artean». Ernest Hemingwayren giroan gero eta inportanteagoa da Juan Duñabeitia "Sinbad".

      Urteetan, Bilboko kapitaina Habana-Camagüey-New Orleans itsasoteak egiten dabil eta, esku-ahurra bezain ondo ezagutzen ditu Kubako eta Estatu Batuetako bazter horiek. Eta berak bezala, batzuetan itsasote horietan ontzian lagun izaten duen Pako Garaik. Haren alargun Jeanette Hohbergerrek ondo gogoan ditu itsasote horiek. Gogoratzeko, hortxe ditu argazkiak; eurotan dira Pako eta Duñabeitia, sepia koloreak nekez baina hortxe jaso duen Karibe itsasoko argitasunean brankara begira. Zer egiten duen Pako Garaik hor —Ernest Hemingwayren harako biografo hark idatzi duenaren kontra, kubatar euskalduna perikitoen salmentan dabilelakoak ez dirudi zuzena— Juan Duñabeitiak bitakora kaiera ez den besteren batean zer idazten duen, erantzunik gabeko galderak dira. Haatik, beti itzaletan geratu den Juan Duñabeitia horren neurria 1958an Kubako bazterrak astinduko duten gertaeretan igarri ahal izango da.

      Bitartean Ernest Hemingway maiteminduak zorabio zoroan sartuko du bere burua. Azken galopan den zaldiaren moduan, amua irentsi ondoren oraindino fitari ihes egiteko moduan tiratu arren laster batean karel artean izango den arrainaren pare, kanpaiaren hotsak salbatu ezin izango duen boxeolariaren antzera, horma bikora iritsiko ez den pilotariaren irudira, bizitzari azken miraria etor dadin eskatuko dio. Eta bizitzak eman egingo dio. Azken aukera izango du gurea kontatzeko; beharbada, horrela sortuko duen porrotaren fabulak azken arrakasta eman diezaion.

      Porrotaren fabula, Kubako euskotarrek hamaika modu ezberdinez konta dezaketen ipuina da hori. Gerra zibilean moralki garaile eta hala ere benetako galtzaile, Bigarren Mundu Gerran garaileen aldeko eta hala ere horien interesen mende galtzaile, 1947an NBE delakoaren batzarrean Francoren erregimenaren aurkako kanpainan moralki garaile eta hala ere besteen interesen mesedetan azken bateko galtzaile, porrotaren fabula gorpuzten duen gizona irlan izan da 1950eko honetan.

Jesus Galindezen zereginak

1950 / Habana

Dominikar Errepublika eta Santo Domingoko zereginak bertan utzirik Antilletako handienera, Kubara aire egin zuen Jesus Galindezek, 1946ko urtarrilaren 31n. Diotenez, maletatxoan zeraman gerora "La Era Trujillo" izenpean apailatuko zuen doktoretza-tesia izango zuena idazteko baliatuko zituen oharrak, eskuizkribuak eta dokumentuak. Otsailaren 13an New Yorkera iritsi zen, Miamin barna, paper haiek eta hiri hark hilobia aitzurtu behar ziotela igarri barik, beharbada, baina egitekotan zenaren ausazko ondorio larrien jakitun, ziur.

      Politikari karrera egiten ziharduen Jesus Galindezek. Ageri-agerian 1945ean Jose Antonio Agirre lehendakariak New Yorkera deitu zuenez geroztik, eta askoz lehenagotik isilpean; Espainiako Gerra Zibilak Madrilen harrapatu zuenez geroztik, hain zuzen. Haren ostean Santo Domingora joana, Trujillo diktadorearen uhartean ere ez zuen lan makala egin Jesus Galindezek, FBIk eman zezakeen horren testigantza, bataren nahiz bestearen zereginak isilpekoak izan ez balira behinik behin. Eta Jose Antonio Agirre bera zegokeen, bestela, Jesus Galindezen zerbitzuen kalitatearen jakitun. Diskurtsoak paratu, txostenak taxutu, prentsa oharrak idatzi, legeen arloko aholku zuhurrak xuxurlatu, aberriaren ontziaren lemaren maneiuaz zentzuzkoak zirenak une eta modu egokian esan, zer ez zekien egiten ba Galindezek. Bada, Jose Antonio Agirre eta Euzkadi'ko Jaurlaritza erbesteratua Parisera joanak zirenez gero, hots, 1946az geroztik, Jesus Galindez zen horien gizona Ameriketan.

      Nazio Batuen Erakundearen aurrean 1947an Euzkadi'ko Jaurlaritzak bideratu gura izan zuen erasoaldian Jose Antonio Agirrek eskuko besoaren laguntza baino beharrezkoagoa izan zuen harena. Egia; euskotarren ahaleginek huts egin zuten, beren aliatu ustez nagusi Ameriketako Estatu Batuek ez baitzuten ezer egin Espainian erregimen aldaketarik, artean behintzat, gauzatu zedin. Francoren ordez komunistak etor zitezkeen beldur ziren. Zorioneko komunistak!

      Bigarren Mundu Gerra azkenetan sartu zenez geroztik garaile nor izango zen igartzen zelarik —Aliatuak, alegia—Galindezek bazekien, bai ondo jakin, Aliatu haien blokea zati bitan banatu beharko zena. Izan ere, aldi baterako baino ez ziren haiek elkarren aliatu izan. Antikomunismoaren kontsigna aspaldi emana zen. Kontsigna horren ostean Aliatuen arteko zatiketa hori gauzatu behar zuen tresneria berotan ala hotzetan lan egiteko tresneria izango zen, horixe zegoen erabakitzeko. Roosevelt hiltzea faltako zen, kontsigna hori —Hitler totalitarioa bentzutu-berri, hurrengo mehatxua Gorriak dira!—, bonba atomikoaren hedakuntza efektuarekin batera, mundura zabal zedin. Eusko komunistei eta komunista errepublikano espainolei espiatzeko kontsigna argi eman zenean —1944 aldera— Euzko Zerbitzuetako askok zerbitzuari uko egin zioten. Ez ostera Jesus Galindezek. Gogoan ote zuen gerraren azken aldera Brigada Mixta Basco- Pirenaicari gertatua?

      Madrilen komunistekin batera egiten zuen 1936-37ko gerra-ikasturte hartatik, Jesus Galindez goi-mailako miliziano eginda irten zen. Horretara, 1937ko irailaz geroztik Brigada Basco-Pirenaicako lerroetan sartu zuten.

      Madrilen lehenik Errepublikako ministro jeltzale Manuel Irujoren guardiako kide, gero haren buru, horren ostean berriz txekarik txeka presoen bila dabilen milizianoa eta azkenean bere lanbideari eutsiz —gerran ere abokatuarena lanbide baita—, Valentzian justiziaren arloko kontuetan ibili eta gero, hantxe zen hogeita bi urte zituen izaki proteiko hura fronteko lerroetan da ia.

      Aginduak Bartzelonatik emanez Manuel Irujoren ekinez sorturikoa zen Brigada. Haatik, Errepublikaren goi-buru militarrak ez ziren Brigada Basco-Pirenaica delakoaz fio, nahiz eta brigada hura haren ideiaren sortzaile eta bultzatzaile nagusi zen Manuel Irujok amesten zuenaren aldean nahikoa bestelakoa izan. Manuel Irujok euskotarrekin huts-hutsik osaturiko brigada nahi izango zukeen, gerraren tenore erabakigarri hartan osorik Euzkadi'ko indar bat behintzat frontean izan zedin. Ez zioten utzi, eta Basco-Pirenaica egin zuten, halabeharrez, brigada hura. Zertarako-eta azkenean luzaroan tirorik jo gabe hantxe izan zedin, egon egonean. Euskotarrei ez zieten ganorazko armarik eman nahi, ez eta beste edonorekin erdi bana ere. Eta horretan El Campesino eta Lister jeneral komunistak ibili ei ziren tematien. Hortik beharbada Jesus Galindezen antikomunismoa.

      Hala eta guztiz ere Galindezek nahiago izan zuen Brigadan, Valentzian abokatu baino, Justiziaren zerbitzari jardun izan zuen artean eskarmentu ederra hartu baitzuen. Sekula agertzen izan ez ziren pertsonak atxilotzeko agintzen ibili izan zen, berak geroagoko batean aitortu bezala. Alferrik. 1937ko uda igarota Brigadan sartu eta lasterrera ohartuko zenez, destino berria ere kasik alferrekoa izango zen, ze behin Brigada Basco-Pirenaica delako horrekin frontera joanda gerran zuzenean parte hartu ahal izango zuela sinisturik izan zenean, hara!, Brigadari ez zitzaion tiro egiteko baimenik emango.

      Eta tiro egiteko baimena eman zitzaionean ere, hori tamala, errepublikakide bat fusilatzeko izan zen. Bihotzari txitxi-urka eginez eta arimari izerdia ateraz zuzendu behar izan zuen Galindezek fusilamendua. Goizaldeko orduetan.

      Estampas de la guerra —Gerrako pasarteak— izeneko liburuan utzi zuen Jesus Galindezek idatzirik fusilamendu haren nondik norakoa. Kostatuko zitzaion Ernest Hemingwayri euskotarraren narrazioaren maila gainditzea. Hona gaztelania erdara ederrean idatziriko pasarteak.

      Kondenatuari Legearen eta Errepublikaren izenean heriotza eman behar geniola jakinarazi beharko nion une lazgarria, minutu batzuetan atzerarazi nahi nuen. Heriotza eman behar genion; betiko. Xendra batean gora egin nuen. Muino-gainean Garrido kapitaina zegoen, azpi-barrutiko jarduneko komandante militarra. Dena gerturik zegoen. Diziplina Batailoiko indarrak kanposantuko hormen luzeran lerrokaturik ziren; eskuineko hegalaren muturrean han zen nire Brigadako konpainietako bat; eta atearen aurrean, apur bat ezkerretara, hantxe zen piketea, atseden jarreran. Ribet tenientea koadratu egin zitzaidan. Haren agurrari erantzun nion. Ofizialaren planta hain ondo ordura arte inoiz egin barik nengoen.

      —Bizkor! —ohartarazi zuen Garridok—. Eguna argitzen hasia duk eta, laster batean etsaia indar-kontzentrazio hau ikusteko gai izango duk.

      Kanoialdia, ez genuen besterik behar jaia biribiltzeko. Tira, ez zegoen inongo aitzakiarik. Muinotxora behera jaitsi nintzen; tenientea eta artilleroak kopetilun eta isilik ziren kamioitxoaren oinean. Atzeko atea zabaldu nuen. Kondenatuaren begirakune bat nahikoa izan nuen hura zain zuenaren jakitun zegoela aditzeko. Eta nire begiek eta harenek bat egin zuten eta, haietan igarri nuen etsipena bai etsipena.

      —Tira, mutil, konturatuko hintzen zer dela eta ekarri haugun hona, ezta? Gobernuak hiri heriotza zigorra ematea onartu dik. Sententzia irakurriko diat.

      Eta azkar, etenaldirik barik, irakurtzen niharduenaz ohartu barik, erresultatu eta kontsiderazioen zerrenda luzea errezitatu nuen. Halakoetan, zein mamigabeko eta gezurrezko musika diren legearen berbak.

      —Enkarguren bat utzi nahi baduk esaiok komisarioari.

      Postua laga nion. Haren azken erantzuna aditzeko astia izan nuen.

      —Errepublikak, zein gaizki ordaintzen dien bere zerbitzari zintzoei!

      Begietan lausoa egin zitzaidan. Pistolari eusten nion, sendo, besterik ez; ene baitako arranguren gainetik eginbeharraren eta erantzukizunaren itzala zebilen hegan. Komisarioak bekokia bendatu zion, eta hantxe desagertu ziren obsesionaturik ninduten zulo biribil haiek. Kondenatuari besotik oratu niolarik, aztoramenez suspertu zen.

      —Gurago diat bendarik barik hil.

      Haren eskuek zart kendu zuten zapia. Eta txiza egiten hasi zen. Egiten utzi nion. Hura lehenagoko beste dena bezain zentzugabe zen; premia hura asetu, noiz-eta segundo batzuen buruan lurrera ziplo betiko hilik jaustekotan zenean. Alabaina, harrezkero dardara kendu zitzaion. Haren berbak lasaiak ziren eta, arriskuaren aurrean ofizialarengan jotzen duen soldaduaren irmotasunaz egin zidan.

      —Teniente, non jarriko naiz?

      Nire begiek piketetik hormara egin zuten.

      —Jarri hortxe.

      Pauso sendoz pelotoiaren aurrera abiatu zen. Guardiek nire alboan segitu zuten. Eta neguko goiz hartako isiltasun tragikoan haren ahotsa aditu zen, ozen-ozen, piketearen aurrean jartzen ari zelarik.

      —Kamaradak, Gora Errepublika!

      Eta militar erara salutatu zuen. Baten batek erantzun zion, baina gehienak isilik lotu ziren. Keinu egin nion Ribet tenienteari. Geroko zigorraren beldur barik tiro egin zezakeen, legearen babesa zuen, eta horren izenean nik neuk ematen nion baimena, heriotza eman ziezaion aspaldiko beterano bati, borrokakide bati, norberaren ideiako bati, gizon bati. Pauso batzuk atzera egin nuen, Garridoren alborantz.

      —Jar!

      Ixtailuen klak hots zehatzak harrabots begitandu zitzaigun. Beste aldarri bi eta fini hangoa. Ukabilak estutu nituen, eta begiak serraniako leku urrun batera zuzendu nituen. Tremacedeko mendi-lepoetan gora zetozen lehenengo eguzki errainuak.

      —Apunta!

      Beste aldarri bat baino ez, eta hura amaitua izango zen.

      —Apunta! —aldarriz okertu zen!

      Sen hutsez lepoa bihurtu nuen, sen hutsaz, artean errakuntzaz jabetu barik.

      —Su! —aldarri zuzena egin zuen, oraingoan bai.

      Krudelkeriarik dramatikoena; kondenatuari segundo milaren batez atzeratu zioten balek gorputza zulatuko zioten unea. Jesus Galindez ez zen hartarako jaioa. Zorionez, ez zuen berak eman behar izan agindua, komisarioak baino.

      Kapelua airean joan zen eta gorputza zuzen atzerantz jausi zen. Zurrun, mugiezin. Akabo dena. Tenienteak graziako tiroa jo zion. Zertarako? Indarrek bideari ekin zioten, bizkor; eguzkia bero zetorren eta laster etsaiak hantxe begiztatu ahal izango gintuzkeen. Soldaduak gorpuaren parean igaroz joan ziren, eta, tenienteen aginduei jaramon eginez, denen aurrean adibide legez utzia zen gorpuaren aldera lepoa bihurtzen zuten; legearen beste erritu tragiko bat.

      —Heu hoa? Ni ez noak, gerran hildako asko ikusita nagok, baina honentzat ez diat kemenik.

      Garridok eta biok muinoan behera egin genuen. Martorell eta guardiak atzetik etorri zitzaizkigun. Indarrek amaitua zuten desfilea; hatsik gabeko gorputza soldadu bik andan zeroaten hilerri barrura. Leiak estalirik, dirdira egiten zuten landa-zelaiek egun argitan, Alfonso Espin y Moya ikustera iritsi ez zen egun berrian. Tardienta aldean metrailadore batek zaunka segitzen zuen.

      —Baduzue koñakik?

      Diziplinarioko agintean ez zegoen. Are okerrago. Martorellek fusilamendu-agiria harramazka idazten ziharduen.

      —Kondenatuari sententziaren ohartarazpena sinarazten ahaztu zitzaian.

      —Zertarako? Gaur egin ditugun krudelkeriez gainera beste bat?

      Agiria sinatu nuen; nirekin batera, Garridok eta Diziplinarioko buruak. Legeak pozik egotea bazeukan. Ez zegoen duda izpirik; armen zigorra emana zitzaion Alfonso Espin y Moya artilleroari, 1938ko otsailaren 26an, eta Torralba de Aragongo hilerrian aitzurturiko hobian lurperaturik zetzan. Agiriak ez zioena zen, berriz, haren ondoan anabasan zirela beste gorpu asko, etsiaren bonbardaketak akabatuak, lehenengo egunetako piztikerietan erailak, Tardientaren defentsan hildakoak. Odola, odola... odol jario itzela uztailaren 18az geroztik.

      Orain artekoaz gainera, Jesus Galindezen narrazioak gorengo beste une bat ere badu, hain zuzen ere, Alfonso Espin y Moyari heriotza zigorra ezarri izanaren arrazoia azaltzen duenekoa. Bere buruari atzamar bat ebagi zion gizonak, horrela baja eman ziezaioten eta haurdun zuen emaztegaiaren bisitan joaten utz ziezaioten. Eta egin ere horixe egin zuen; emaztearen bila joan zen, bai, odolezko uztailaren 18an bertan Errepublikaren alde borrokan ekin zion gizonak.

      Gerrako kontuak! Jesus Galindez dakarren hegazkina Habanako aireportuan lehorreratu da, 1950eko maiatzean. Kubako hiriburuan hastekoa da Conferencia Interamericana pro-Democracia y Libertad delakoa. Horretan Euzkadi'ko Jaurlaritzaren ordezkariak Jose Antonio Agirre lehendakariaren mezua irakurtzeko agindua hartu du. Mezu horretako azken lerroek Lehendakariak berak 1942an Habanan egin zuen hitzaldiaren izpiritua dakarte gogora.

      «Askatasunaren mistika berriro indartu beharra daukagu», dio Lehendakariak, «eta nor hoberik zuek baino, Amerikako adiskideok, hori abiarazteko? Askatasunaren aldeko batailari eustearren azken hamalau urtean atseden hartu gabe diharduten baskoen izenean, Habanan bildu diren amerikar demokrata denei nire arnasa eman nahi diet, eta gure askatasun-idealak garaile izango direlako esperantza adierazi».

      Lehendakariaren mezua Parisen sinatua da 1950eko maiatzaren 8an. Biharamunean Jesus Galindezek telegrama igorriko dio hari, Habanako Biltzarrean Euzkadi'ko Jaurlaritzaren begiraletzako bera har dezaten. Egin ere halaxe egingo du Lehendakariak. Biltzarra hilaren 15ean amaituko da, Jesus Galindezek Lehendakariari egun horrexetan idatziko dion txostenak dioenarekin bat.

      Txosteneko lehenengo lerroetan Galindezek Biltzarraren balantzea egiten du.

      «Gaur amaitu da, goizaldeko lau t'erdiak aldera, Conferencia Interamericana pro-Democracia y Libertad delako Biltzarra. Hona hemen Konferentziaren emari nabarmenak; "Habanako gutuna" izenaz ezagutuko den demokrazia-hastapenei buruzko erabaki orokorra onestea, organo iraunkor berria egituratzea eta, guretzat, Francoren aurkako aldarrikapena. Besterik apenas onartu da, atzo, igandea, arratsalde erdirantz Francoren aurkako erabakia onartu ostean azken orduko premiek beste gai jakin denak Konferentzia honen ostean sortzekoa den Kontseilu Betearazlearen esku utzi baitziren».

      Konferentziak Francoren aurkako aldarrikapena onar dezan lan itzela egin du Galindezek. Baina gizonaren lanerako gaitasuna norainokoa den, Konferentzian beste hainbat zeregini erantzuteko ardura bere gain harturik izan du. Lehendakariari egin txosteneko azken paragrafoan —txostena lau orrialde lerro estuez polito beteek osatzen dute—Galindezek bere "actuación personal" zein izan den adierazten dio.

      «Lehenengotatik Euzkadi'ko Jaurlaritzaren begirale legez inskribatu banintz ere, jardun, ordezkari jardun dut, II. Batzordean hain zuzen, eta Francori buruzkoan belarria ez erakustea erabaki nuen, hartu beharreko erabakiari indarrik ez kentzearren. Gainera, antolamendu ezak itzultzaile aktibo eta idazkari lanetan jarduten behartu izan nau; ordezkari amerikarren diskurtsoak espainolera itzuli ditut, eta baita laburpen batzuk espainoletik ingelesera ere».

      Lanerako gaitasun itzela du Jesus Galindezek. Eta diplomaziarako ere bai. Lehendakariari Konferentzia izan den artean Ipar Amerikako ordezkaritzan ibili izan dela diotso, eta horrez gainera beste ordezkaritza denekin ere harremana izan duela eransten du. Konferentzia amaitutakoan, berriz, dirua biltzeari ekingo diola diotso Lehendakariari.

      «Gaur arratsaldean amerikar kontsulatura joango naiz, itzulerarako bisatuaren kudeatzera. Eta bihar euskotarren artean mugitzen hasiko naiz, ekonomiaren gaiari tentatzen hasteko».

      Euskotar horien arteko izen bat aipatzen du; Azketa diruduna. Haatik, horrekin egon ostean beste askorekin egongo da. Ze, hortxe dira 1938az geroztik kausari laguntzen diotenak, hala nola, ugazabak, pilotariak, itsasgizonak eta abadeak. Euskotarren artean dirua biltzeko mugitzeaz gainera FBIren agente NY 507-S ezizenez Rojasek, hots, Jesus Galindezek, informatzaile izateak eskatzen dizkion zereginei ekingo die. Alde horretatik, eragozpenik ez bisatua eskuratzeko. Bestela, Bulegoari Lehendakariari idatzi dion txosten berbera igorri ez badio, antzekoa-edo bai. Eta behin euskotarren artean sarturik, Sarearen egoeraz zerbait barrandatuko du. Hemingwayrekin 1942-1943 haietan izan zirenetako batzuk hortxe dira, Habanan. Hortxe da Juan Duñabeitia, Finca Vigían. Marinela, Konferentzia baino hilabete lehenago, heriotzaren atalasean izan da, Hemingwayk Arthur Minzener-i egin eskutitzean (1950-VI-2) aipatu bezala. Eta hortxe da Andres Untzain. Herioren etorrera iragartzen duten txori errarien habia eginik bihotza. Berori izango da haren hotzak akabatzen lehena.

Untzain eta Hemingway

1952 / Donibane Lohizune

Donibane Lohizune, 1952-IX-12

      Miss Mary eta Mr. Ernest Hemingway ene bihotzekoei:

      Ene lagun maiteok: berau da, hilaren 29an Habanan abiatu nintzenetik hona idazten dudan lehen eskutitza eta berau da, oraindino ezer ikusi gabe nagoen leku polit honetara iritsi naizenetik hona, ohetik jagi naizen lehenengo eguna. Txangoa ontziko hirugarren sotoan egin nuen. Pasaiagatik, nire klaseko besteek ordaindu zuten berbera ordaindu nuen. Ez nuen klasez aldatzerik izan, dena okupaturik zela esan zidaten eta. Ez zidaten ezelango tratu berezirik eman. Hala da ze, esana zidaten beste dena, zera, pasaia merkeagoarena, behin ontzian klasez aldatzearena, tratu bereziena, e.a., e.a., den-dena... fantasia hutsa! Kubiertara joaten ez zidaten utzi, ez eta tartetxo bat igarotzera ere, eta horrela ezin egon izan nuen bazkaltzera gonbidatu ninduten lehenengo klasean ziren beste pasaiari batzuekin (falangistak, hain zuzen) egotera. Horren atseginak dira! Hemengo hau ez diot inori gomendatzen, eta halaxe zioten eurekin berba egiten nuen denek, ingeles ontzietan bidaiatzeaz. 3. klasean ez dago ez eta aulki apal bat ere, zapatak, galtzerdiak eta prakak kendu ahal izateko. Honelakoak ikustean «ingelesen boterearen eta aberastasunen gainbehera geldoa» ikusten ari naizela begitantzen zait. Zerbitzariak oso adeitsuak ziren eta atseginak izaten saiatzen ziren. Eskupeko legez 8 dolar eman nien eta ondo pozik gelditu ziren, itxuraz. Beste batzuek, antza, gutxiago eman zieten. Ondo jan nuen, gogo onez. Ez nintzen zorabiatu. Ederto pasatu nuen, tutean jokatuz eta kantuan. Denekin egin nintzen lagun ona, Espainiaz eta Francoz berba besterik egiten ez zuten falangista birekin izan ezik. Ontziko mediku espainolarekin (falangista) iskanbila izan nuen, ze haren belarrietara zera ailegatu zen, baskoa naizela esaten nuela nik, baina espainola naizenik ez nuela esaten. Esan nion sentimenduak eztabaidatzerik ez dagoela. Errespetatu egiten dira. Baina, itxuraz, horiek euron Espainian, ez dute honelako ezer ulertzen, eta ez dute horrela pentsatu eta berba egin dadin onartzen. Eta hori dena txopan bandera britainiarra zeroan ontzi batean ginelarik! Utz ditzagun.

      Ez nintzen lehorreratu, ez Coruñan, ez Santanderren. Horrela ba ez nuen lanpernak jaterik eduki. Coruña eta Santander artean atake moduko bat izan nuen eta El manisero" kantatu behar zidatelakoan egon nintzen. Itolarrian nintzen, izerdi hotz batek gorputz osoa hartu zidan, hildakoa bezain zurbil geratu nintzen eta ezin arnasa hartu. Ganbarakideari deitu nion, Juanito Mendizabali, eta ni ikustean eta hiltzekotan nintzela esaten nuela aditzean, medikuari deitu zion. Hura, jainkoari esker, ez zen etorri eta krisialdia hantxe igaro zen. Biharamunean bizimodu normala egin nuen ontziko estalduran Santanderren, eta karel artean arreba, koinata eta lobaren bisita izan nuen. Hilaren 10ean [ezin da irakurri nora] iritsi ginen. Hemen eguraldi zantarra zegoen, urarekin eta haize hotzarekin. Hamazortzi gradu irailean! Bartzelonan ozta-ozta, segundo batzuen tarteagatik, galdu egin genuen Hendaiarako tren-konbinazioa eta gaua nasan eman behar izan nuen. Hilaren 11n iritsi nintzen Donibane Lohizunera, hebaindurik, eta medikuari deitu nion. Aztertu ninduen eta esan zidan: kanpora zigarroa eta ohera! Gauez hamabi bentosa ipini zidaten, ze, eskuineko birikan ez zen airerik sartzen. Agindu zidan lau egunez egunean Digitalina 10 tanta hartzeko, eta gero, gosariaren, eguerdikoaren eta jatekoaren aurretik, Coramine 10 tanta. Gau horretan bertan jo zidan berriro, gau erdian. Medikua etorri, injekzioa ipini eta halaxe pasatu zen. Gaur arte ohean egon naiz. Erradiografia egin zidaten eta halako orban batzuk antzeman zizkidaten baina honezkero ondo nago. Laguntzen didan medikua, aterpetua bera, oso ona da. Egunero ekin izan dit. Orain arte ipini didan erregimena hurrengoa da: barazkiak; azenarioak, porruak eta ilarrak, arrain garbia (legatza edo merlenka, egosita) eta fruta. Arratsaldez mahatsa eta kafea edo te bat eta gauez, eguerdiko berbera. Erregimena hitzez hitz bete dut. Sekula ez naiz orain nagoen bezain obediente egon. Badira 12 egun ohean nagoela, eta gaur jagi naiz lehenengoz, 4etatik 7ak arte, eta zuei idazteko baliatu dut tartea. Hona bertora ekarri didate irailaren 1eko Life, Mr. Papari dedikatua. Oso ondo dago, bai azalez eta bai mamiz. Nire zorionik beroenak. Oraindino ez didate itzuli lehen aldiz osorik aldizkari horretan ematen den nobela (Agurea eta itsasoa). Egunkari bat ere ekarri didate, «Le retour du champion» erreportaia dakarrena. Eta amaitzekotan naiz. Nire asmoa hemen urriaren erdi aldera arte egotea da, orduan (bizi banaiz) Parisera joateko. Hemen euria, besterik ez dugu. Egunero egin du euria. Ekaitzaren ostean barealdia etorri ohi da eta, hala bedi.

      Nire agurrik beroenak, Sinsky, Feo eta Tapiari, Pako eta bere familiari, Rene Juan Picholori, e.a. e.a., eta zuentzat, besarkada sendo bat une oro, baina batik bat ostegunetan eguerdi aldera, Martiniaren orduan, gogoan izaten zaituen eta zuenganako esker oneko dagoen eta osasuna, dirua eta umorea opa dizkizuen honen aldetik.

Sabin Etxea, B. P. Andrés de Untzain.

Ernest eta Andresen arteko gutunak

1953-1954

Bere buruari barre egiten zekien Andres Untzainek. Herioren hotza hortxe belarrondoan igarri izanaren iruditzako El manisero se va —Badoa kakahuete-saltzailea— dioen kantu alaia aipatu zion Ernest Hemingwayri 1952ko gutunean. Andres Untzainek hil-haginekoaren egoeran Kubako aire herritarra aipatzean bere bihotz-barrukoaren erretratua utzi zigun. Abadearen sotanaren azpiko gizonak guztiz maite zuen kantuan jardutea, ondo jatea eta tentuz baina ezeri muzin egin barik edatea maite zuen legez. Hots, bizizalea zen, gutunean den martiniaren aipuak erakusten duen legez. Edo idazlearen azkenekoetara arte Finca Vigían lanean jardun zuen Fico kubatarrak lekuan bertan zuzenean neuri kontatuak adierazten duen moduan.

      «Abadea asteazkenero etortzen zen. Goizean nahikoa goiz izaten zen, Papak lanean ziharduen artean. Orduan hark lana amaitu arte itxaroteko, sofan etzan, zein nekaturik zetorren aipatu eta gosaldu barik zegoela esaten zigun Reneri eta bioi — Ficok, Mary Welshek bere How it Was memori-liburuan dioenez, Reneren laguntzaile jardun izaten zuen, lehenik eta behin, eta gero, 1949an, "borondatezko sukaldaria" izan zen Ernesten 50. urtebetetzean—. Bada, beti-beti ea sandwicha nahi zuen galdetzen genion, eta berak baietz —diost Ficok—, eta edateko ezer hartuko zuen, eta bloodymarya hartuko zuela, eta guk horrelaxe prestatu, asteazkenero. Eta umea izatea zer ote den —dio, irribarretsu—, halako batean Renek eta biok bloodymarya prestatzen dihardugula diotsot lagunari, Aizak, jatekoan betikoa baino tabasko tanta batzuk gehiago botako dizkiot, ze, ez zen asmo txarrez baina, han egoten zen, etzanda eta, umeen kontuak!, ziria sartu nahi izan genion. Hala da ze, eroan diogu sandwich bizi-bizia, eta bloodymarya, eta joan gara gure lekura, abadearen erreakzioa zein izango den itxarotera, bihurrikeriagatik aztoraturik. Minutuak igaroz doaz eta murtik ere ez abadeak, hala da ze, harengana noa eta diotsot, Zer moduz dena?, Besterik nahi du berorrek? eta non dioen berak, Beste sandwich bat, baina mesedez, honen berdin-berdina».

      Asteazkenak Finca Vigían egun sakratuak izaten ziren, hain segur. Halaxe irakurtzen da Ernest Hemingwayk Andres Untzaini 1954ko irailaren 20an egiten dion gutunean. Hona horren hasierakoa:

      «Don Black guztiz maitatua. Nahiago nuke hau hartzean berori sasoi onean balego eta berorren bihotz ospetsuak lanean segituko balu».

      Ernest Hemingwayk Andres Untzaini gutuna egin zionean abadea bizirik ala hilik ote zen jakin gabe idatzi bide zion, eta artean bizirik zena bazekiela emanda ere, idazleak haren bihotzeko gaitz fisikoak aipatzeak lagunaren akabera ez zuela oso urrun behintzat sumatzen pentsarazten du.

      Susmoak susmo, Ernest Hemingwayk bazekien zertan ziharduen. Aurreko urtean, 1953ko apirilaren 26an eta 27an hain zuzen, beste lagun bati —Alfred Rice izenekoari— idatzitako gutunean idazleak dioenez, «Don Andresen bihotza egoera larrian da. Honezkero ez da gehiagotan muinora igotzeko gai». Muinoa, agi denez, Finca Vigía ederra dagoenekoa da, Ficok eta biok kubatarraren urrats nekatuen diapasonak markaturik igo genuena, bera.

      Bestela, gutun berean eta abadearen bihotza aipatzen duen lerroa baino beste bat gorago idazleak «Sinsky egundoko sasoian» dagoela dio. Hala bada, Bilboko kapitain Juan Fructuoso Duñabeitia de la Motak, Finca Vigían bizi izaten segitzen zuen lehorrean izaten zen tarteetan. Adiskidetasun trinko baten seinalea. Baina itzul gaitezen gutunera. Ernest Hemingwayk agurraren lerro berean jarraitzen du idazten, makinaz:

      «Guk biok, hala nik nola Marik, damu handia dugu itsasontzia Genoan abiatzekotan zelarik zu ikusi ezin izana. Tragedia zen baina itxaropena dugu bidaiaz pittin bat behintzat gozatu ahal izango zuela berorrek. Aita Santua ikustean eman biezazkio hari nire goraintziak Finca Vigían diren fededunen izenean, baita Blackie, Miss Negrita eta Mr. Boisiren izenean ere (zakurren izenak dira horiek). Animaliek ez ei dute arimarik, baina aspaldi honetan niri giza-arraza ospetsuko partaideen apur bat gainetik direla ematen dit. Abereen arteko batek ere ez du, oraingoz behintzat, H bonbarik asmatu, ez eta, nik ditudan txostenen arabera, uranio-hobirik inon idoro izan».

      Gogoan harturik Ernest Hemingway 1954ko hartan Italian barna martxoaren eta maiatzaren 8aren artean izan zela, zalantzarik ez dago Andres Untzain Erroman tarte horrexetan izan zela. Zertan-eta etxera itzultzeko moduaren bila, hain segur, geroago argitu denarekin bat. Baina hari hori oraingoz hortxe utzirik, hona gutunaren jarraipena:

      «Hemen berririk ez. Ura ugari eta eguraldi zantarra, baina seguru nago Bizkaian jausten den ur guztiarekin ere, hor hemen baino hobeto dagoena berori. Jan bitza berorrek lanperna batzuk gure osasunean.

      «Sinbadek itsasontzi handiago bat dauka orain, Goetcheverria kapitaina jausi egin delako (kapitain hori nor zen, ez dakigu), eta oso ondo agintzen dabil. Honezkero txango bi osatu ditu. Bat Charlestonera eta beste bat Houston eta New Orleansera. Konpainiakoak guztiz daude pozik harekin eta ontzian ezer edan barik egoten da. Portuan ostera bai, edan egiten du. Ni neu ahalegindu izan naiz ahalik eta gutxien edan dezan, baina hari gaitz egiten zaio itsasoan ezer ez edatea eta gero lehorrera etorri eta lehorrean geratzea.

      «Baina gorputzez eta gogoz itxura ona ageri du, eta diru polita aurrezten ari da. Azken txangoan hona ekarri zituen Pako Garai eta Roberto el Monstruo, bata zamazain eta bestea ez dakit zeren legez erroldaturik. Horiek Houston, Galveston, Lake Charles eta New Orleansko buelta egiten dihardute. Ikusiko dugu ba zer datorren».

      Diodan bidenabar Ernest Hemingwayk aipatzen duen txango horretako argazkiak badituela Pako Garairen alargun Jeanette Hohberger andreak, hari egindako bisitaldietako batean argazkiok ikustea ukan bainuen. Baina orain ez da hori gaia, asteazkenak zer ziren argitzea baino. Bada, idazlearen gutuneko hurrengo lerroan Ernest Hemingwayk honela dio:

      «Hemen asteazkenetan beharrezkoa litzateke berori. Nire manager izpirituala barik gaitz egiten da».

      Zuzen ziostan Ficok Finca Vigíako muinora igotzen gindoazelarik. Asteazkenero joan izaten zen Andres Untzain hara. Eta biografoek eta Maryk berak erdi destainaz eta erdi irriz aipatzen dituzten abadearen sabel-zaletasunak baino harago, Andres Untzain idazlearen izpiritu-zuzendaria da. Eliza Katolikoaren arabera bekatuetan larriena den suizidioa egin zuen gizona, lur katolikoan ehortz zezaten tematuko zen haren laugarren emazte Mary Welshek ba ote zekien ez ote zekien bekatuaren xehetasun hori —ama Kristau Zientziaren elizako ekintzailea zuen—, Ernest Hemingwayren borondatea zein zen bazekien behinik behin. Ernest Hemingwayren azken nahia katoliko legez atseden egiten utz ziezaioten zen. Tamalez, Andres Untzainek ez zion esan ahal izango Mary Welshi norberaren buruaz beste egiten duenari, Erromako Elizak lur sakratua ukatzen diola, ordurako hila baitzen abadea. Idazleak bere buruaz beste egin baino urte batzuk lehenago, azken bihotzekoak eman zion Andres Untzaini. Bazkalostean, Mundakako Kasinoan lagunekin subastaua karta jokoan ziharduelarik. Izan ere, 1955eko ekainaren 24a zen, Donibane eguna. Bilbora eroan eta hantxe hil zen, biharamunean.

      Egia da, berriz, Ernest Hemingway bera zela 1954ko hartan hilik egon izan zitekeena.

      Urtarrilaren 23an, Afrikan barna safarian izan ostean, Entebbetik Murchison Falls izenekora hegazkinez zihoazelarik, Hemingway senar-emazteek istripua izan zuten. Munduko kazetek hildakotzat eman zituzten. Bizirik ziren ostera, eta gizonak zauriak sendatzera Italiara jo behar zuela erabaki zuen. Esan bezala, maiatza arte izan zen han, tarteka bihotzeko bere kutun Adriana Ivancich haren bisitaldiak izaten zituela ukendu eta laztan. Hain zuzen ere, apirilean Mary Welsh emazteak bere kabuz jardutea erabaki zuen. Hilabeterako alde egin zuen, lagunekin, Paris, Londres, Sevilla eta Ronda bisitatzera. Haatik, bien arteko harremana ez zen bertan amaitu. Maiatzaren 12an Madrilen zen Ernest Hemingway, eta hantxe bildu zitzaion Mary Welsh. Bada, idazleak abadeari idazten dion tartean senar-emazte biak elkarrekin dira. Horren berri ere ematen du gutunak.

      «Maryren aitak berdin segitzen du; dena dela gelak lortu ditugu erietxe moduko batean, Gulfporten, Miss (Mississippi) aldean, hor guztiz dago pozik eta eroso. Ni, egunetik egunera osasunaren aldetik hobera. Bizkarrezurra polito konponduko zaidala uste dut. Barruko beste kalteak egunez egun osatuz doaz. Ez gugatik larritu, ezta ezergatik ere, alde batera utzirik berori barik "finca" ez dela betikoa. Hor dena ondo joan ahalko zaio. Nire goraintzirik minenak lagun denei. Besarkada sendo bat berorren lagunaren aldetik».

      Horrainokoan gutuna makinaz idatzia da. Aldiz, hurrengo lerroan eskuz idatzirik dator «Vuestro» hitza, eta beherago «Mister Papa» sinadura irakurtzen da. Azkenik, hori baino are beherago, marra baten azpian, «muchas memorias de Mary» dio.

      Gutun hori utzirik eta istripuaren hariari eutsiz, Afrikan Ernest Hemingwayk eta Mary Welshek izan zuten ezbehar handi haren berri jakitean Andres Untzain zeharo larritu zen. Badago eskutitz bat behintzat larridura horren lekuko. Eskutitza Habanan 1954ko otsailaren 17an sinatua eta "Nairobi Kenya" helbidera zuzendua da, helbide hori «Nire lagun maite Mrs. Mary eta Ernest Hemingway» dioen sarreran ostean datorrelarik. Egun eskutitza Finca Vigían dagoelarik, ziurtzat jo daiteke senar-emazteek jaso egin zutena.

      Orain gauden urteko urtarrilaren 11 zen, astelehena. Etxera nentorren, meza eman ostean. Guagua-tik non ikusten dudan El Crisol egunkariko errotuluak dioena: Afrikako oihanaren erdian, behera erori da Ernest Hemingway eleberrigile ospetsua eta haren emaztea zihoazeneko hegazkina. Egunkaria erosita kasik ez dut hura irakurtzeko kemenik. Etxera iritsi eta non diostan arrebak: Badakizu Hemingwayri gertatu zaiona? Bai; oraintxe irakurri dut. Goizeko 11 eta erdiak ziren. Imajina dezakezuen sentimenaz. Ezin da izan! Agertuko dira, bai. Jainkoak ahalko du horrela izan dadin. Nire artean nioen: Arrantzuan noa Pilar horretan eta... ezer ere ez! Jainkoak bidaia zoriontsua eman diezaien egunero errezatzen nago... eta... hara. Utzi egin beharko diot errezatzeari. Zein samindurik nengoen. Telefonoak jo du. Deitu egiten diote berorri, diost etxeko neskatilak. Zer dugu? Arozena naiz. Aditu duzu albistea? Bai. Oraintxe irakurri dut egunkarian. Baina honezkero salbu dagoz. Floriditatik etorri berria naiz, eta hor esan didatenez kable bat iritsi da Hemingway eta andrea salbu direla dioena. Eskerrak, Jainko laztana! Hau poza nik dudana! Eta nire buruari atsegin handienaz zuzendu behar izan nion. Zuen zorionaren alde egunero errezatzen segituko dut.

      Iragan asteko ostirala arte ez nuen gure lagunik ikusi, ze ez naiz ia inoiz kalera irteten. Egun horretan, Zinskik [sic] gonbidaturik, Centro Vascora bildu ginen, bazkaltzeko. Hantxe batu ginen Pako Garai, El Feo, el Monstruo, Zinski eta D. Black. Jan genuena: izkirak plantxan eta txibia saltsan. Guztiz gozoa! Ostirala zenez, bazkaria okela barik izan zen. Esan zuen Zinskik: Mary eta Paparen Berpizkundea ospatzen dihardugu eta okela ez jatearen legea gorde behar dugu. Denok liluraturik. Topa egin genuen, «heriotzari huts egin» diotenen izenean, zoriona eta Kubara laster itzul daitezen opatuz.

      Hil honen lehenengoetan Gogo Jardunak izan nituen. Erdi anakoreta eginda nago.

      Bai Mrs. Mary eta bai Zu zeu istripuaren edo istripuen ondorioetatik susperturik izango zaretelako itxaropenean. Hala nahi beza Jainkoak.

      Nire agur xeratsuak Patricki eta Andreari. Eta besarkada bero bat zeuei, beti gogoan xeraz eta esker onik handienaz izaten den honek. Agur!

      Azken «Agur!» hori euskaraz idatzi zuen; sinaduran «Padre (Católico) Andres de Untzain», horrelaxe, jarri zuen gizonak.

      Afrikako hartan Ernest Hemingwayren eta beste bidaideen istripuak bi izan ziren, urtarrilaren 23an bata eta 24an bestea, hain zuzen, eta, hortixe Andres Untzainek eskutitzean ageri duen zalantza. Bestela, Andres Untzainen gutun horrexen harira, esan daitekeena da, bada, idazleari ustez zoriontsu zetorkion urte hura, 1954koa, madarikazio bilakatu zitzaiola, urte hasierako gutun horrek eta irailekoak hartzen duten tartean behintzat. Ze, bai, 1954ko hura zoriontsu gerta zekion ez zuen motiborik falta Ernest Hemingwayk. Urtea 1953koak utzitako zorion-uhara berean zetorren, itxuraz.

      Urte bi lehenago argitaratua zen Agurea eta itsasoa eleberri laburra arrakastarik arrakasta zihoan bide egiten, ordura arteko munduko salmenta markak eta txalo zaparrada denak gaindituz. 1953ko apirilaren 4an istorioa filmatzen hasiak dira, eta urrian Pulitzer saria emango diote. Ernest Hemingwayk eta emazteak itsasoan direla aditu dute azken horren albistea. Nobel sarirako bidea hortxe da, zabalik. Eta etorri ere hortxe etorriko zaio. Zoriontsua izateko sortua zen 1954ko urriaren 28an munduko sari hori eman diotelako albistea ematen diote. Hain zuzen ere, Nobel saria eman ziotelakoa aditu zuen lehena, Finca Vigíakoen artean behintzat, Fico laguna izan zen; zerbitzarien irratian entzun zuela albistea, Mary Welshek berak idatzirik utzi zuenarekin bat. Mingosturak, hala ere, hantxe segituko zuen. Nahiz eta urtebete lehenago bere gogoko Spanish Earth hartara bitan itzulia izan.

      Espainiara noiz itzuliko zain luzaroan egona zen Ernest Hemingway. Andres Untzainek etxera noiz itzuliko bizi zen denbora bertsutik edo. Gerra amaitu baino lehenagotik, esan nahi da. Eta itzuli ere, biak kasik aldi berean itzuli ziren. Eta motibo berberagatik. Hain zuzen ere, Francoren Erregimenarentzat ezelango arrisku ez zirelako. Ez bata eta ez bestea. Areago, Ernest Hemingwayren itzulerak diktadura erregimenari mesede egin zion.

      Sendo zegoen orduan Diktadura, eta etsiturik haren aurkariak. Amerikako Estatu Batuek aspalditik zekarten ildo politikoan beste urrats bat urte hartantxe egin zuten, 1953an, Espainiako baseak erabili ahal izateko ituna Franco diktadorearekin sinatu zutenean. Ildo hartan goldaketan, alde biak antikomunismoaren uztarri bakarrak loturik ziren. Eta uztarri berean hiru idi lotzea gaitz bada ere, Vatikanoak ere Francoren diktadurarekin bat egin zuen, Konkordatua sinatuz. Azken horri esker Andres Untzainek etxera itzultzeko bidea zabalik zuen.

      Bada, bere buruari barre egiten zekien abadea itzuli egin zen, El manisero kantua etxean eta etxekoek kanta ziezaioten.

Andres Untzain

1954-1955 / Mundaka

Ernest Hemingwayrentzat zoriontsu zetorren 1954ko uda aldera izan zen Andresen behin eta betiko itzulera. Horrela egin baino lehen abadeak erreboltari-jarrera bat izan zuen, Kuban utziko zuen itzala gaurdaino luzatu behar ziona. Melena del Sur inguruetan lehertu zen grebari, hatsa eta euspena eman zizkion.

      Andres Untzainen garaian Melena del Sur azukre kanaberaren ustiakuntzatik bizi zen, orduan ez ezik gaur egun eta askoz lehenago ere bizi zen legez. Baina denbora bakoitzak bere legea, 1950eko urteetan Kubako azukre-ekoizleek kanabera bedeinkatua mozteko, biltzeko eta jangarri gozo bilakarazteko modu tradizionalean berrikuntzak sartu zituzten. Lehenagoko lan bera egiteko horrezkero esku gutxiago behar zirela-eta, langileek grebara jo zuten.

      Melena del Sur herriko historialariak ezein liburu edo paperetan begiratu barik ematen dizkit datuak Andres Untzainen izena aditu bezain laster. Gogoan bizirik ditu. Horren zaratatsua izan zen greba, eta horren argia abadearen jarrera. Urtea aipatzean ere ez du zalantzarik historialariak. 1954koan izan zela diost. Ez da Mundakako abadeak herrian utzi duen arrasto bakarra.

      Herriko plazan 2002ko apirilean bildurik gizon helduen artean galdetzen hasi baino ez eta hortxe dira Andres Untzain gertu-gertutik ezagutu zuten gizonezko batzuk. Horietako batek Plazan bertan dagoen elizara begiratuz hitz egiten dit.

      «Goizetan hortxe egoten zen, sakristiako atearen ondoan, uhin laburreko irratia aditzen. Bigarren Mundu Gerraren garaia zen eta, hark Aliatuen garaitza itxaroten zuen». Herrian aliatuen aldekoak ez ei ziren asko. Horietako bat hitz egiten didan gizonaren aita zen, ezkertiarra bera. Ba, bazkalostean harexen etxera joaten zen abadea, politikaz eztabaidatzera.

      Bi horiek ez dira Melena del Sur horretan gorde diren Andres Untzainen akordu bakarrak. Etxe askotan dira haren argazkiak, bataioetan eta ezkontza egunetan egindakoak, hala nola bere etxeko atea zabaldu digun emakume baten ezkontza egunean egindakoak. Baina ezkontza-aldarean eginak diren argazkiak baino adierazgarriago —horiek abadea beste edozein izanda ere egingo zituzketen eta—, beste zerbaiten akordua ere bada Melena del Sur ederrean.

      Hango ibaiertzean bada leku bat "El Revolcadero del cura" izenaz ezaguna. Izena nondik datorren?

      Herriko batek diosdanez, behin hor doa Andres Untzain hondartzara, edo bataio jai baten ostean edo bataioa bera hondartzan egitera —informatzaileak alderdi hori ez du hain argi— eta modu batera nahiz bestera izan, kontua da hondartzan egundoko jaia egin dela, eta etxera itzultzeko orduan abadea, tarteko beste batzuk legez, karelez kanpoko makinadun bateltxo batean datorrela, eta horren barruan karel artean datozenak ere denak nahikotxo eginda datozela, hala da ze, ibaiko zokondo batean maniobra txarra egin eta non iraultzen den bateltxoa; uretara joan da abadea, eta une batez hura bateltxoaren azpian geratu da; orduan, larri beste bateltxoetan datozenak, ito egin ote den abadea, eta handik tartetxo batera non ateratzen duen hark burua; besteak hain ikaraturik ikustean zera dio: «Ez ikaratu, lagunok, badakit igeri egiten, itsas portukoa naiz eta». Hortik "El revolcadero del cura" —abadearena irauli zeneko lekua— izena.

      Eta bai, itsastarra zen eta bere txikitako olgeten lekua izan zen itsas portura itzuli zen Andres Untzain, hiltzera. Ondo gogoan du gizon hura Bitoriano Ormaetxeak, esate baterako. «Abadea izateko, brabua», ziostan, itzalen xerka hasi nintzen hartakoan.

      Brabua edo ez hain brabua, Mundakan meza ematen segitu zuen, abade katolikoek derrigorra duten moduan. Bada, orduan haren elizmutil jarduten zuen Mundakako beste batek diosdanez, herrira itzuli zenean giltzako bana oparitu zien elizmutilei, hamar urte hortxe-hortxe zuten mutiltxoei. Ez ziren edozelango giltzatakoak; pizkailua ere bazuten! «Hendaiatik ekarriak», diost elizmutil egiten zuen gizonak. Hendaiak orduan Frantzia esan nahi zuen, eta Frantziak, ostera, askatasuna. Mundutik zetorren hark bazekien, ondo baino hobeto, herriko mutil zirinek tabakoa erretzen zutena.

      Pasadizo bi horiek elkarri lotuz gero ondoriotzat ateratzen denez, Andres Untzain heterodoxo airez itzuli zela esan daiteke. Motiborik behintzat ez zuen falta.

      Fede osoko abertzale sutsu harentzat 1953koa azken traizioa izan zen. Franco diktadoreak eta AEBek ituna sinaturik, eta Vatikanoak ere odolzale harekin Konkordatua sinaturik, mingarriago traizio bietako zein egin zitzaion ez dakigu. Andres Untzainek orduan bizi izan zuenaren nondik norakoa beste abade baten testigantzak argitu ahal digu, agian. Abade hori Tiburtzio Izpitzua Menika da.

      Tiburtzio Izpitzua Menika Bizkaiko Larrabetzu herrian jaio zen, 1901eko martxoaren 21ean, hots, Andres Untzain baino sei urte beranduago, eta Mundakakoak egin legez apaiztegira joan zen; hogeita bi urte zituelarik egin zen abade, alegia, 1923an, eta Arabako Anda herria eman zioten. Gogoan izanik artean Andres Untzain Araban bertan zegoela, Egino herrian hain zuzen, uste izatekoa da hantxe elkar ezagutu zutela, Araban, ezaupide hori apaiztegian egina ez bazuten bahintzat.

      Abade bien arteko paralelotasunak ez dira orain arteko datu horietan amaitzen, ostera. Gerra aurrean Tiburtziok euskararen arloan eta nekazarien sindikalgintzan lan egin zuen, eta gerran Zergatik Ez batailoiko kaperau ibili zen. Itsas girokoa zen bata, eta baserri girokoa bestea, bestela eredu baten araberakoak biak.

      Eredu bereko abade bi izanik, gerra ostean biek Ameriketara egin zuten. Gero han biak bizi izan ziren arrebarekin. Nor berearekin, baina arrebarekin azken batean. Eta biek ekin zioten hala edo zelan espioitza zereginei. Kuban mundakarrak, Argentinan besteak.

      Bere Odisea del clero vasco exiliado liburuan kontatzen duenarekin bat, Tiburtzio Izpitzua Menika abadeak 1944an Buenos Airesera jo zuen, han bizimodua bere lanbideari esker atera ahal izango zuelakoan. Iritsi baino ez, eta Antonio Otsak han antolaturik zuen Kontraespioitzarako Eusko Taldean sartzeko proposamena egin zion.

      Saltara iritsita handik gutxira kontraespioitzarako eusko taldea sortu zen Buenos Airesen, bigarren mundu gerran amerikarren armadan bolondres izana zen Ramontxu de la Sotaren zuzendaritzapean Estatu Batuentzat lan egingo zuena. Nik neuk [Tiburtzio Izpitzuak liburuan Otsaren ahoan ipintzen dituen hitzak dira] taldean lehen-lehenengotik parte hartu dut.

      Kontraespioitza talde honen zeregin nagusia zein da eta Buenos Airesera datozen espainiar banderadun itsasontziak kontrolatzea, batez eta Ibarra eta Aznar konpainietako itsasontziak kontrolatzea, horiexek baitira ibilbideko azken portua Ameriketan dutenak. Buenos Airestik Bilbora zein Bartzelonara egiten den platino-kontrabandoa, hona (Buenos Airesera) Txiletik etortzen den kontrabandoa hain zuzen, itsasontzi horiexek egiten dute; platinoa Espainiara iristen delarik han alemaniarrei ematen zaie. Aditua dut alemaniarrek metal hori beren hegazkinak egiteko erabiltzen dutela, eta guztiz premiazkoa dutela, oso eskas dabiltzalako.

      Gure lehenengo zeregina itsasontziotako marinel abertzaleekin kontaktua egitea izan da, eta helburua lortu dugu, itsasontzietan dozena erdi bana laguntzaile baitugu. Horiek, itsasontzia Buenos Airesera iritsia deneko, eskifaiaren errolda osoa ematen digute, bakoitzaren filiazioarekin eta ohartarazirik, baita, horietako nortzuk izan daitezkeen arriskutsu, nahiz dela platinoaren kontrabandoaren aldetik nahiz dela frankistak direlako. Datuok Estatu Batuen Buenos Airesko Enbaxadan ematen ditugu eta hark berak helarazten dizkio Atlantikoaren kontrola duen gerra-armadari eta amerikarren Madrilgo Enbaxadari, biei.

      Buenos Airesen abiaturik Bilbora nahiz Bartzelonara doazen itsasontziek Karibe aldera jo behar dute, Trinidaden bildu eta leku horretan iparramerikarren gerra armadaren kontrola egin dakien. Kontrol horretan iparramerikarren gerra-armadako ofizial talde bat ontzi barrura dator eta agindua ematen du eskifaiako denak ilaran jartzeko eta poltsa banatan ekartzeko kontrolatu beharrekoa izan daitekeen edozer, esate baterako, gutunak eta argazkiak. Poltsa horiek halako poltsatzar batean sartzen dituzte, beste leku batera eroan eta hantxe miatzeko; bitartean, beste ofizial batzuek ganbarak eta beste zokondoak miatzen dituzte.

      Eskifaian diren gure laguntzaileek platinoaren kontrabandoa antzeman baldin badute euren poltsen barruan adierazirik utziko dute, platinoa non gordea den edo nork aldean duen seinalatuz. Eta horrelaxe jausten da kontrabandokoa, ezinbestez, iparramerikarren eskuetan.

      Baina ez da hori bakarrik. Itsasontzi horiek, Buenos Airesera Bilbon nahiz Bartzelonan abiatu aurretik amerikar kontsulatuari "navicert" —nabigazio zertifikatua— delakoa eskatu behar diote, horretarako eskifaiaren errolda osoa aurkeztuz. Amerikar kontsulatuak zerrenda hori aztertu eta itsaso-konpainiari itsasontziak zein marinelekin ezin nabigatu duen ohartarazten du. Zerrenda hori Buenos Airesko AEBetako Enbaxadan geuk entregatu ohi duguna izaten da; berbera. Halaxe lortu dugu itsasontzi horietan gaur egun eskifaiako asko eta asko abertzaleak izatea, ze, pertsonalaren aldetik hain urri dabiltzanez gero itsaso konpainia horiek gureengana jotzea beste irtenbiderik ez dute ukan.

      Horrez gainera, gure taldeak Argentinako gaueko zerbitzua egiten du, Europatik ihesean etor litezkeen naziak, itsaspekoz iritsirik, haietan lehorreratu ahal direla eta.

      Tiburtzio Izpitzuak Antonio Otsaren ahoan ipini zituen azken hitz horiek Kubako itsaspeko-ehiztariak dakartzate, ezinbestez, gogora. Haatik, ez da hitz horietan amaitzen Argentinako kontraespioitza taldearen kontakizuna.

      Bete behar nuen zeregina betetzea [taldean berak hartu zuen arduraz diharduelarik dio] oso erraza zen. Gehienetan Pedritok [nor den ez dakigu] egiten zidan bisita, astean behin edo, aldean ekartzen zituelarik taldekideek eskuraturikoen zirriborroak arkatzez idatzirik. Nik horiek zuzendu eta sailkatu egiten nituen, eta gero bakoitzari buruzko "raport" delakoaz idatzirik, horien hiruna kopia entregatzen nizkion delako Pedritori, horrek bere aldetik denak gure buru Ramuntxo de la Sotari eman ziezazkion.

      Informazioa horiek, espainiar banderadun itsasontziez, Argentinan ziharduten komunisten fitxaketaz, azken hau bigarren mundu gerran amaitu ostean, eta argentinar politikagintzan garrantzizkoak ziren pertsonez ziren.

      Ipuina guztiz ezaguna begitanduko zaio orain artekoa irakurri duen edonori, mutantis mutandis hortxe ikusten baititugu islaturik Kubako euskoen zereginak, hala Andres Untzain abadearenak, nola Juan Duñabeitia kapitainarenak, besteak beste. Bada, Tiburtzio Ipitzuaren taldeaz zer egin zen jakiteak Kubako besteei dagokienez argitasun pittin bat eman lezake.

      Kontraespioitzarako eusko taldeko kideek barru-barruraino konbentziturik ginen, ba ze, behin bigarren gerra amaituta Estatu Batuek Francoren erregimena kendu beharra eragingo zutena, eta gure Euzkadi'ko Jaurlaritza erbesteratua Euzkadira itzuliko zena. Zentzu horretan, eta guri esaten zitzaigunez, ba ei zegoen iparramerikar presidente Franklin Delano Rooseveltek gure lendakari Jose Antonio de Agirreri emandako hitza. Hala eta guztiz ere, behin gerra amaitu ostean, denboraren iragaiteak gure itxaropenen hutsala erakutsi zigun. Madrilgo Itunak, 1953ko irailaren 26an Espainiak eta Estatu Batuek BIEN ARTEAN sinatuak, Espainiako baseetako batzuek Estatu Batuei utzi zizkion, 226 milioi dolarren trukean, eta horren ondorioz gu mertzenario hutsak besterik ez ginelako uste sendoa sortu zitzaigun. Eta horrelako paper hitsik jokatzen segitu nahi ez eta, taldea desegin egin zen.

      Zorigaiztoko urtea, 1953ko hura, Ameriketan ziren abertzaleentzat. Politikaren aldetik behintzat. Haatik, baten batek amerikarrekin kolaboratzen segitu zuen. Jesus Galindezek, hurrengo atalean ikusiko den legez.

      Bestela, 1953ko hartan batzuei etxera itzultzeko modua zabaldu zitzaien, bere buruari barre egiten zekien Andres Untzain tarteko. 1954ko udan Mundakan zen eta, esandako moduan, Andres Untzaini 1955eko ekainaren 25ean kantatu zioten El manisero.

      Urte berean Felix Areitio ezizenez Ermuak Lisboara egin zuen. Pilotaria ordurako ezkondua zen, Miamin, eta urte bi geroago, Julian Ibarluzea Tarzan, kantxetatik erretiratu zeneko 1957an hain zuzen, Gasteizera etorri zen. Ernest Hemingwayren Kubako lagun taldea desegiten zihoan. Han segitzen zutenen artean Juan Duñabeitia kapitaina zegoen. Horren azken kolpeari leku berezia egin behar zaio. Jesus Galindezen heriotzaz ohartxo batzuk eman ostean.

Jesus Galindez

1956ko martxoa / Karibe itsasoa

Naziek erraustu zituztenek, oi miraria!, airean hilobi bana ukan baldin bazuten —Paul Celan poetak zioen moduan— itsaso zabala airea bezain hilobi infinitu bilakaraztea izan da Latinoamerikako diktaduren idorokuntzarik miragarrienetakoa. Mirari hori gauzatzearen aldetik Dominikar Errepublikako diktadore Rafael Leonidas Trujilloren lekaioek eta morroiek trebe jarduten zuten. Hain trebe non gero etortzekoak ziren Videla edo Pinochet guztiek, haren antzeak ikasi baitzituzten.

      Egia esan, horretan Rafael Leonidas Trujillok bazuen bere abantaila; besteak baino lehenago bihurtu zen diktadore; kasik hegazkinak asmatu eta berehala. Meritu handiegirik ez, hala bada, Trujillok. Hegazkina asmatu aurretik ez zegokeen itsasoa horren hilobi zabal bilakarazterik. Eta hilobien itsasoarena Trujillok berak asmatu izan ez balu ere geroagoko besteren batek asmatuko zukeen, duda barik, gorpuak desagerrarazteko teknika hura.

      Bada, gizon hura ere Karibe itsasora jaurti zuten.

      Hegazkinetik.

      Bahitu eta torturatu ondoren.

      Uretara jaurti aurretik sabela zabaldu zioten, ia ziur.

      Sabela zabaldu, hain zuzen ere haren gorpua hondora joan zedin eta marrazoek jan zezaten. Jakina baita itsasora jaurtitzen diren gorpuak lehengoetan urpera joaten direla, bai, baina denbora tarte jakin baten buruan ur-azalera itzultzen direna. Gizon haren gorpua ez zen inoiz berriro azaleratuko. Sabela zabaldurik, ezin huts egin marrazoek.

      Halaxe egin ohi zuten Rafael Leonidas Trujilloren lekaioek eurek torturatu eta eraildakoekin, eta halaxe egingo zuten haren kasuan ere. Hori bai, gizon hari oinazerik latzenak ematen hasi aurretik Rafael Leonidas Trujillok berak ostikada zaparrada jo ei zion. Ez dakigu drogen mende zeukaten gizonak ostikadak nork jotzen zizkion igarri ote zuen. Rafael Leonidas Trujillo odolzaleak ostikada haiek jotzea plazera izan zuenik, dudarik ez, ostera.

      Gizona hegazkinez ekarri zioten.

      New Yorketik.

      Ez zen marka makala.

      FBIrentzat lan egiten zuen gizona —NY-5075 kodearen atzean babesturiko agentea— Dominikar Errepublikara ekarri ahal izan zuten. Estatu Batuetako hiri nagusi hartan bahiturik, gainera. Eta gizona bere apartamenduan zelarik. Horretan, egia esan, bahitzaileek hiriko poliziaren laguntza izan zuten.

      Agente bi etxera agertu zitzaizkion gizonari. Eta gizonak atea zabaldu zien. Orduan agenteek eurekin joan behar zuela jakinarazi zioten.

      Dominikar Errepublikako erbesteratuak New York hirian egitekotan ziren manifestazioari udal-agintariek eragozpenak ipini zizkiotela-eta, polizien bisitaldia eragozpen horiei buruz hitz egiteko zelakoan, gizonak lasai hartu ei zuen agindua. Gizona ez zen dominikarra, baina tira, halako saltsatan ibiltzen zen; aurreko 1954 eta 1955 urteetan Iberoamerikako Idazle eta Poeten Zirkuluaren presidentea izana zen. Hala bada, gizonak susmo txarrik hartu ez eta, poliziei kaleraino lagundu zien. Behin kalean, polizien autoan sartu zen. Lasai. Gizonari mundua hantxe amaitu zitzaion, ostera. Autoan bertan dominikar mediku batek injekzio loeragilea sartu zion. Loak behingoan hartu bide zuen.

      New Yorkeko poliziak erostea zaila ote zen, ez ote zen izan, FBIren NY-5075 agentea poliziaren autoan sartzeko eta horrelaxe bahitzeko behar izan zuten agindu hura eskuratzea ez zegoen edonoren esku. CIAk lagundu egin zuen, bestela CIArentzat berarentzat ere lan egiten zuen gizonaren bahikuntzan.

      Jesus Galindez bizirik eta libre azkenekoz ikusi zutenean, 1956ko martxoak 12 egun zituen.

      New Yorken autoan sartu zutelarik —Frank izeneko CIAko agentea eta beste hiru gizon zeuden haren barruan zain—, hegazkinera eroan zuten. Hegazkinean zain zeukaten Murphy izeneko pilotua, lanerako prest, pilotuaren ondoko jesarlekuan ekinkide De la Maza izenekoa zuelarik. Bahitua Santo Domingoko Montecristiraino eroan zuten. Estatu Batuen radar eta kontrol sistema denak gaindituz. Hegazkinean bertan CIAko agente Frank hori zihoan, Konpainiak bahikuntzan esku hartze zuzena ukan zuela frogatzen duten izenetako bat aipatzearren.

      Bahikuntza ausart haren azken zioa, bahituak idatziriko doktoretza-tesia izan omen zen. Argigarria da tesiaren titulua; La era de Trujillo —Trujilloren aroa—. Bere buruari "ongile" eta "aberri berriaren aita" legezko goitizenak ezarri zizkion gizonak bere agintaldiari buruzkoan "aro" hitza erabiltzea merezi zuen. Tesia, haatik, "aro" haren goraipamena eta laudorio barik kritika eta gaitzespena zen.

      Diktadorea tesia erosten saiatu zen. Alferrik. Jesus Galindezek Columbiako Unibertsitatean aurkeztu zuen.

      1956ko otsailaren 27an Columbiako Unibertsitateak tesia, filosofian doktoretza eman behar zion tesia, onartu egin zuela jakinarazi zion Jesus Galindez tesigileari. Orduan alea jacta est esan bide zuen Trujillo odolzaleak. Tesia idatzi zuen gizon argiaren garun pribilegiatuak marrazoen jaki bihurrarazi behar zituen.

      Tesia zer dela eta idatzi zuen Jesus Galindezek, susmoa baino ez dago. Tesiaren aitzakiaz Latinoamerikako erbesteratuekin biltzeko eta hitz egiteko aukera bazuen eta, agente sekretua zen aldetik, bereak zituen zereginen estaldura polita zenik ezin ukatu. Eta koartada ere izan zitekeen. Ezkertiar eta aurrerazale aire bat ematen zion, eta horrek erbesteratuen zirkuluetan sartzeko bidea erraztu. Euzkadi'ko Jaurlaritzaren ordezkari jarduteak zabaltzen zizkion ateak ahaztu barik.

      Ameriketako Estatu Batuetara, New Yorkera hain zuzen, 1946ko otsailean iritsia, Antonio de Iralak Jesus Galindez Jaurlaritzaren "ordezkari laguntzaile" izendatu zuen. Bizi ere, Euzkadi'ko Jaurlaritzaren bulegoak zeudeneko eraikin berean bizi zen; Bosgarren Abenidako 30 zenbakiko 15F apartamenduan. Bada, Jesus Galindez, New Yorkera iritsi zenez geroztik, Jose Antonio Agirre lehendakariaren eskuin besoa izan zela esan daiteke. Jesus Galindezek idatzi eta Jose Antonio Agirre lehendakariak sinatu, behin baino gehiagotan egingo zuten horrela. Eta horrela, Euzkadi'ko Jaurlaritzaren New Yorkeko egoitza, talaia bilakatu zitzaion Jesus Galindezen larrupean bizi zen Rojas sinatzen zuen NY-5075i.

      Talaia horretatik txosten bikainak —halaxe irizten zioten bere nagusiek gizonaren txostenei— idazteko era eta modua bazuen. Horrez gainera, euskotar zintzo batzuk Ameriketako Estatu Batuen inteligentzia zerbitzuetan sareetan sartzeko baliatu ei zuen talaia hori. Denetarako gai zen Jesus Galindez, bai. Tesiak Unibertsitatean irakasle legez zuen estatusa igoarazteko balioko zion.

      Estatusean gora egitea ote zen, ostera, Jesus Galindezen helburua tesia aurkeztean? Zeren eta kontu bat baitzen latinoamerikarren eta bereziki dominikar erbesteratuen zirkuluetan sartu ahal izateko estakuru, aitzakia edo koartada moduan ustezko tesi baten idazketa erabiltzea eta beste kontu bat, oso bestelakoa, tesia benetan idaztea eta Unibertsitatean aurkeztea. Eta idatzi beharra zuela emanda ere, Rojas agentearen azala zen Jesus Galindezi hain ezinbesteko ote zitzaion hura zarata eginez aurkeztea? Ezetz dirudi. Eta ez dirudi Jesus Galindez politikariari hura argitaratzea ezinbesteko zitzaionik. Agian irakasleari bai, egoki zitzaion, estatus akademikoan gora egin ahal izateko. Baina beste tesi asko bezala hura ere, behin aurkezturik eta tesigileak doktoretza eskuraturik, tiraderaren batean galdurik gera zitekeen. Jesus Galindezek —gizonak?— argitaratzeko asmoa zeukan, ostera. Eta hortxe galdu zen.

      Hala bada, Jesus Galindezek Dominikar Errepublikarekin luzaz ukan izan zituen harremanetan bilatu beharko litzateke gizonaren erabakiaren gakoa. Ausaz. Hori baina, lan honen helburuetatik oso urrun dago. Komeni da, ordea, erabakiari buruzko hipotesi gisa azaldu izan diren arrazoietako batzuk behintzat hemen azaltzea.

      Lehenengo arrazoia espainiar diktadore Francisco Francori Jesus Galindezek zioen gorrotoaren haritik dator. Gorroto horri taxu politikoa ematearren hautatu ei zuen tesiaren gaia Rafael Leonidas Trujilloren "Aroa". Azken finean, tesian Dominikar Errepublika zioen lekuetan irakurleek "Espainia" jarriz gero berdin-edo balio zezaketen han esaten zirenek.

      Eta hara non, 1954ko ekainaren 2an Francisco Franco eta Rafael Leonidas Trujillo Vigon bildu ziren. Espainiako Diktaduraren aldeko prentsak, orduko prentsa bakarrak, «Generalisimo biren besarkada» eta antzeko titularrak erabili izan zituen, faxistatzar bien elkartzearen garrantzia azpimarratuz. Horrek tesia idaztera eta aurkeztera akuilatu, beste eraginik ezin ukan zezakeen Jesus Galindezengan.

      Gaitz da esaten diktadura biei zien herra tesia argitaratzeko nahikoa motibo sendoa zitekeen, ala zer. Hala bada, bigarren motibo bat izan zitekeena da Rafael Leonidas Trujillo ez ezik erregimena bera ere bene-benetan higuingarri zitzaiola. Horrez gainera, zerbait gertatu bide zitzaion Jesus Galindezi Dominikar Errepublikan bizi izan zen denboraldian, Rafael Leonidas Trujillori betierako mendeku mina gorde ziezaion.

      Arrazoi bi horiei hirugarren bat erantsi zitzaien, 1955eko abenduaren 14an. Egun horretan Francoren diktaduraren mendeko Espainia Nazio Batuen Erakundean onartu zuten. Ameriketako Estatu Batuei esker, hain zuzen.

      Aro baten amaiera zen Galindezentzat.

      Agirre lehendakariak askatasunaren bermetzat jo izaten zituen aliatuek espainiar antikomunista —eta faxistak— hobetsi zituzten euskotar demokraten —eta antikomunisten— aldean. Galindez intelektualak gertaera haren irakurketa zuzena egin zuen; aro batean amaiera zen. Zer geratzen zitzaion eta, mendekua.

      Mendeku-min eta guzti, Rafael Leonidas Trujillori desafioa egiteko ausardia behar zen. Haatik, mendeku-minak itsua izaten daki, ausardiak bezainbestean. Eta Jesus Galindez ez zen itsua. Neurtu egin bide zuen diktadorearen erantzuna noraino irits zitekeen, eta bere burua seguru ikusi. Tesiaren argitaratzea suizida izan zitekeen bestela. Kalkuluetan huts egin eta Galindez suizidatu egin zela diote. Zertan huts egin zuen dateke orain hurrengo galdera.

      Agi denez, Rojas ezizenaz sinatzen zuen FBIko agente NY-5075 hark, Bulegoarentzat ez ezik CIArentzat ere egiten zuen lan. Asko eta askotarikoez zekiena zen Jesus Galindez, eta horrekin bere burua nahikoa babesturik ikusten bide zuen. Zekiena zekielarik, lar zekien. Eta beharbada horrexek galdu zuen gizona. Espainia Nazio Batuen Erakundean sartu zenez geroztik euskotar zintzoen zerbitzuak ez ziren ezinbestekoak, beharrezkoak ere ez zirela ez esatearren. Abisu bat zen. «Ez pentsa edozer egin eta gure babesa izango duzuenik», horrelaxe irakur zitekeen Jesus Galindez desagertu izana. New Yorken. Hango poliziaren laguntzaz. CIAren laguntzaz. FBIren oharkabean.

      Azken horri begiraturik, aitzakia polita zen tesiaren kontu hura. Bestela beste estakururen bat bilatu beharra edukiko zuten. Bahiketa agindu ei zuen Rafael Leonidas Trujillok ez, beharbada, baina hari argi berdea eman ziotenek, bai.

      Ez zen euskotarren artean ikara eragin zuen heriotza bakarra izan, Jesus Galindezena. Haren buru eta agintari Jose Antonio Agirre lehendakaria hurrengo urtean hil zen, gaixorik. Bigarren horri susmo txarra hartzen dionik ere bada, haatik.

      Manuel de Dios Unanuek El Caso Galíndez liburuan dioenez, heriotza bien arteko gertutasunari amerikar zerbitzuentzat euskotarrak erabilgarri ez zirela gehituz gero, Lehendakariaren gaixotasuna hain berezkoa ote zen galdetu du. Idazlea, ostera, ez zen galdera plazaratzeaz baino askoz haratago joan. Liburua, dena den, hortxe da, galdera eta guzti.

      Bata erailik eta bestea berez hilik, edo nola ere izan zen, Euskoen Zerbitzuen burua eta eskurik trebeena epe laburrean desagertu ziren. Espainiarekiko harremanak hobesten zituztenek pozik egotea zeukaten; hildakoek hitzik ez.

      Jesus Galindezen heriotzara itzulita, berria ziztuan hedatu zen. Eta abisua zekarren. Jakin beharrekoek bazekiten zein abisu, «inteligentzia kontuetan arrisku-jolasik ez, lagunok». Edo antzekoaren bat. Ostera, narrazio honen zergatia, haria eta helburua diren beste euskaldun horien arteko baten batek jolas beroetan jarraitu zuen, hurrengo atalean ikusiko den legez.

Juan Duñabeitia eta Kubako Iraultza

1958 / Habana

Bilboko Duñabeitiatarren enborreko orain arteko ezpalak asko eta askotarikoak izan dira, eta horrelaxe izaten segituko dutela dirudi. Adibide legez, guda zibilaren erdi-erdian Juan Duñabeitiak Errepublikaren alde ziharduen artean, horra non, haren anaia Kosme Duñabeitiak abokatu ziharduen, faxistek inguraturik zeukaten Bilbon. Badakigu, esateko baterako, ihes egin guran zirelarik preso hartu zituzten faxista-edo ziren batzuen kasuan defendatzaile jardun zuena.

      Aipagarria izan zen kasu hura.

      Otsaila zen. Izen handiko batzuek, militarren batzuk eta elizgizonen bat tarteko, Ea-Elantxobe inguruko Lapatza izeneko bazterrean itsasontziraturik, euren partekoek inguraturik zeukaten Euzkadi murriztu hartatik ihes egiten saiatu ziren. Horretarako herriko marinel bati garai hartako 25.000 pezetako saria eman zioten, lana egiteaz gainera ontzia ere jartzearren. Dena prest zelarik, ostera, Itsasoko Ertzaintzak ihesaldiaren berri izan zuen. Arratsaldeko zazpietan, eta ihes egitekotan ziren hamabost etoietako lehenengo taldea harrezkero atrakalekuan zelarik, han agertu ziren poliziak. Ihes egin gurako denak atxilotu zituzten.

      Ihes egin gurako haiei epaiketa 1937ko martxoaren 16a eta 18a bitartean egin zitzaien, abokatu defendatzaileen artean Kosme Duñabeitia, lehena, izan zelarik. Esan gabe doa Juan Duñabeitiak operazioaren berri izan bide zuela, bera baitzen Euzkadi'ko Jaurlaritzaren Erri-Itxaskintza-Oro Azterkaritzan Komunikazio zuzendaria. Hots, merkatari marinan Komunikazioaren ardura bere gain zuen, eta ardura hori teorian arlo zibilekoa bazen ere, teorian baino ez zen arlo zibil hutsekoa.

      Bada, Euzkadi murriztua zen Bizkaia txikitu hartan ageriko gerra amaitu ostean, Juan Duñabeitiak erbestealdi luze bati aurre egin behar zion artean, gerraoste ofizialean Kosme Duñabeitia hark Bilbon segitu zuen, abokatu zereginean beti ere, eta gero haren seme Kosme Duñabeitiak ere abokatu segitu zuen; gaur egunera arte. Hortxe du bulegoa, Bilboko erdigunean. Eta ez dirudi itxi egin beharko dutenik. Bigarren Kosme Duñabeitiaren semea, berau ere Kosme izenez, abokatua baita. Horientzat bientzat, baina batik bat gazteenarentzat, Juanen ibilerek badute urrunekoaren halako oihartzun misteriotsu bat. Denboraren iragaiteak isilaraziz doan oihartzuna, egia esan, akordurik bizienek ere, garunetako oroitze-mekanismo neurobiologiko hutsak ez diren beste euskarriren bat behar izaten baitute. Kosme bigarrenak badu euskarri horietakorik. Gorderik dituen oroigarrien artean, hortxe ditu osaba Juanek berari idatziriko postalak. Bi bai gutxienez.

      Horiek erakutsi eta kopiatzeko baimena ematen didan aldi berean diosdan legez, «Izango da honelako besterik ere, baina batek daki non».

      Lehenengo postala 1958ko irailaren 16an sinatua da, Georgia estatuko Savannah hirian. Portua duen hirian, hain zuzen. Postaleko irudian berriz New Orleansko "Le Petit Theatre du Vieux Carre" delakoa ageri da. Kapitainaren itsasontziak egin izaten zuen itsasbidearen berri ematen digu horrek. Bestela, postalak duen datu interesgarri bakarra Juan Duñabeitiak dituen planak dira. «Hurrengo urtean —dio— hor hiru hilabetez egongo naizelakoan nago eta, egingo dugu "bazkaritxoren" bat Plentziako Portuko bar-ean, zer esanik ez».

      Bigarren postala hagitz interesgarriagoa da. Boston, Mass. (Massachusetts) delakoan 1959ko urtarrilaren 29an sinatua da. Makinaz idatzia eta eskuz zuzendua, portu horretara oso-oso lantzean behin etortzen direla dio, eta zorionez dela horrela, egundoko hotza egiten baitu; hamabi gradu zeropean. Eransteko, Habanara zortzi edo hamar egunean iritsiko direla, eta han Kosmechuren eskutitza espero duela dio. Eta behin Habana aipatu duenez gero, apur bat beherago Kubaz dihardu.

      Ni orain Kuban [diotso, agur modura Kosmechu maitea idatzi dion lobari], oso ondo nagok gobernari berriekikoan, ze, gogoan izango duk zelan esmuglatu nituen iraultzaile bi, eta hori dela eta gau bi «gerizpetan» igaro behar izan nituen, baina nire maltzurtasunari eta odol hotzari esker, galdatzaileak loaraztea lortu nian eta baita konbentzitu ere ni bildotsik zuriena bezain errugabea nintzela eta ez nekiela zein txori klase ziren eroan nituen haiek. Horietako bat Sierran nabarmendu duk, Santa Clarari eraso ziotean kolumnetako baten gainean aginduz; hain zuzen ere, Batistari azken puntzeta hortxe sartu ziotean, eta hura orain «bizardunen» artean baduk norbait. Izena Rolando Cubela zaiok. Egunkarietan irakurria duk, beharbada. Habanara besoetako bat zauriturik zuelarik sartu zuan eta Ospitalera ikustera joan zitzaioan itsasontziko kamerariari esan zionez, ni agurtzeko itsasontzira etortzeko asmoa ei dik, baina ebakuntza egin behar ziotean, antza. Nik nire aldetik ezein mesede eskatzeko asmorik ez dudan arren, horiekin ondo konpontzea merezi dik, ze, ikustea izango huen legez, benetan dituk «trebeak» [expeditivos dio, kakotxo artean, gazteleraz idatzia den postalak]. Ni neu ez natorrek erabiltzen dituzten metodoetako batzuekin bat, baina batez bestekoan bat natorrek darabilten jokabidearekin, ze orain ahul agertuko balira gero ere gero damu izango lukete eta gainera, Batistaren erregimena, azkenetan, norberak asma dezakeenik eta kriminalena (eta basatiena) izan zuan. Torturak, eraildakoak milaka, e.a., eguneroko ogia zituan.

      Gutunak polito laburbiltzen du Batistaren azken erregimena, hark 1952ko martxoaren 10ean estatu kolpea joz ezarri zuena, zertan izan zen. Bestela, lehenago ere izan zen Fulgencio Batista boterean. Aurreko ataletan esan moduan, 1940an presidente hautatu zuten, Kuba Bigarren Mundu Gerran harexen eskutik sartu zen, 1941ean, eta 1943an Alderdi Komunista legeztatu zuena ere bera izan zen. Berriz, 1944an bere buruari erbestera joan beharra ezarri zion, orduko hauteskundeetan berak Kubako presidentetzako gura izango zukeen Carlos Saldrigas Zayas barik Partido Auténtico-ko Ramon Grau San Martin hautagaia nagusitu baitzen.

      Tartean Kuba demokrazia liberalen ereduaren araberako Errepublika zen, itxuretan behintzat. Hasteko, Nazio Batuen Erakundeari atxiki zitzaion, 1945eko urriaren 24an. Gero, Bigarren Mundu Gerra amaitua zelarik, Ameriketako Estatu Batuetan ekonomiaren uhina ozeanoaren neurrira hazten zihoan eta, uhin haren aparrak Kubara iritsi ziren. Aparrik zikinenak, egia esan. 1947ko urtarrilean Mafiaren ugazaba nagusi Lucky Lucianok Habanara jo zuen, bertako krimen-buruekin biltzeko. Horrezkero mafiaren sareetako funtsezko korapilo bilakatu zen Habana. Heroinaren nazioarteko sarean, besteak beste. Bada, 1952an deiturik ziren hauteskundeak egiteko astirik eman barik, haietara bere burua presidentegai aurkeztua zuen Fulgencio Batistak estatu kolpea jo zuen, martxoaren 1ean. Aukeran, ez ei zuen garaile izaterik izango. Partido del Pueblo Cubano-Ortodoxo delakoaren zerrendetan Kubako Legebiltzarrerako hautagaien artean ageri zen Fidel Castrok, hauteskundeetakoa ez zen beste bideren bati ekin beharko zion. Truman Administrazioa, ostera, bizkor ibili zen diktadura berria onesteko orduan ez ezik hari ekonomiaren eta armen alorretako laguntza emateko ere.

      Testuinguru horretan Fulgencio Batista itxuraldatuak, Bigarren Mundu Gerrako harako Fulgencio Batista hura beste politikari arras ezberdin bat balitz moduan jokatu zuen. Juan Duñabeitiak aipatu ildoetan goldatu eta erein nahi izan zuen. Goldea zer-eta errepresio, tortura eta, oro har, estatu krimenak ziren. Bildu zuen odol-uzta ez zen makala izan. Haatik, odolarekin batera iraultza etorri zen. Horretan esku hartu zutenen artean Juan Duñabeitiak bere gutunean aipatu duen Rolando Cubela dago.

      Rolando Cubelaren bizitzan egun inportanterik izan bada —orainaldian idatzirik hau, bizirik baita gizona—, berak eta beste zenbaitek Kubako SIM (Inteligentzia Militarrarekiko Zerbitzua) delakoaren burua akabatu zutenekoa da bat. Albistea The New York Times egunkariak zekarren, 1956ko urriaren 29an. Albistea Habanan emana da, hilaren 28an, Rolando Cubelaren egun inportanteenetako batean bai, baina ez, arean, inportanteenean, gero beste egunik ere izan baitzen, are eta beharbada hura baino inportanteagorik.

      «Heriotza eman diote Antonio Blanco Rico koronelari, Kubako militar inteligentziako burua bera, gaur goizaldean goiz, tiroz, zenbait pistolarik. Night club batean lagun arteko jaia egin ostean handik irtetean hil dute».

      Ez zen ekintza makala izan. Antonio Blanco Rico koronela hamahiru balak zulatu zuten. Zauriturik jausi ziren, aldiz, harekin ziren Aire Indarreko diputatu komandante Marcelo Tabernilla —Kubako Armadako Goi Agintaritzako buruaren semea— eta emaztea; zauriturik jausi zen, halaber, Laura de Martinez, Armadako kapitain Jose Rodriguez Sampedroren emaztea; kapitaina bera salbu irten zen. Hau dena The New York Times egunkariaren arabera.

      Hurrengo egunak Juan Duñabeitiak esan moduan etorri ziren, hots, jende garbiketan, ekintzaren errudunak harrapatu nahirik ez ezik, harekin zerikusirik ez zutenei ere eskarmentu galanta ezarri guran. Huts egin zuten, lehenengo helburuari dagokienez behintzat. Antonio Blanco Rico tirokatu zutenetako bik behintzat Kubatik ospa egin zuten. Eta hara non, Juan Duñabeitiak postalean dioenarekin bat, bi haiek irlatik atera, berak atera zituen.

      Kasualitatea izan ote zen Kubako agintaritza militarrean goi buruetakoak zirenei tiroka eraso zieten haiek beren ihesaldian nora-eta Juan Duñabeitiak kapitain zihardueneko itsasontzira jo izana? Itsu-itsuan? Ekintza ondo prestatua ukan behar izan zuten; ihesbide eta guzti, esan nahi da. Ihesbidea itsasontzia zelarik, itsasontziko kapitaina aldez aurretik egin beharko zuten planaren jakitun, nahiz iheslariek eurek nahiz horien kideek. Horretan Juan Duñabeitiaren hitzek ez dute duda izpirik uzten, lehen pertsonan baitihardu «Ni orain Kuban, oso ondo nagok gobernari berriekikoan, ze, gogoan izango duk zelan nituen iraultzaile bi esmuglatu» —ingelesezko to smuggle (zerbait kontrabandoz edo ezkutuan pasatu) aditzetik— idaztean.

      Poliziak ere esmuglatze horren susmoa izan bide zuen, egun bitan gerizpetan izan baitzuten. Uste izatekoa da, berriz, gogor galdatuko ziotela, baina nazionalitatea errespetatuz, beharbada, tortura eman ziezaioketen, Juan Duñabeitiak berak postalean aipatu legez «torturak eguneroko ogia baitira» garai horretan.

      Juan Duñabeitia norbaitek "kontaktaturik" zuelako ustea, ez da uste ez eta erdi ustela ere.

      Batetik, eta Jesus Galindezen ibilbideak frogatzen duen legez, 1953koaz geroztikoan ere euskotar batzuek estatubatuar zerbitzuei —nahiz CIA izan, nahiz FBI izan— zerbitzu ematen segitu baitzuten. Eta jakina den moduan, estatubatuar zerbitzuek Fulgencio Batistaren diktaduraldian, beste edozein leku eta egoeratan egin izan duten moduan, ez zuten alde bakarrean jardun.

      Bestetik, eta Juan Duñabeitia, lehorrean egiten zituen aldietan Finca Vigían bizi izaten zela emanik —veneziar erako logelan beharbada, horretan bada eta Hemingwayren argazkia, Juan Duñabeitia Sinskyri dedikatua—, Ernest Hemingwayren landetxe dotore hartan espien ipuinak eta kontuak maiz suertatzen ei ziren eta, haiek denak ere ez ziren asmakeriak izango. Norberto Fuentesek ipuin horietako bat edo beste kontatu du bere Hemingway en Cuba —Hemingway Kuban— liburuan. Horietako bati ekin aurretik, bada beste datu argigarri bat liburu horretan, aipatu beharrekoa. Liburu horrek azken orrialdeetan dakarren bibliografian Norberto Fuentesek aipaturik utzi ditu, hotz eta motz, Juan Duñabeitiak Rolando Cubela eta beste iraultzaile bat esmuglatu zituen urte hartako aipagarrienak. Hiru lerrotan.

      «1956. Parisera eta Espainiara bidaiatzen du. "Egoerari buruzko txosten bat", Kubaz diharduten kroniketan azkena, Look aldizkarian argitaratua, irailaren 4an. Kubatar mugimendu iraultzailearekin kolaboratzen du» (azken perpausa hori neuk nabarmendua da).

      Gero, ipuina ala egia, bada liburu horrexetan Norberto Fuentesek kontatzen duen pasadizo bat, Rolando Cubela eta Juan Duñabeitiaren artekoa ezagutuz gero oso sinesgarri egiten dena.

      Bada goi gailurretako, edo goi politikako pasadizo bat, zeinetan badirudien Hemingway sarturik izan zena. Baina badirudi, halaber, soka-muturrak betiko solte, lotu barik geratuko direna. Testigu bakarra Gregorio Fuentes da (honezkero hila), berak gogoan duenez 1958aren azken aldera Estatu Batuetatik egindako telefono dei bat hartu zuen: «Grigorine, atondu egik yatea bihar goizerako. Itxaron nagik Nazioarteko Klubean». Biharamunean, hara, Rancho Boyerosko aireportutik hara etorritako auto baten barrutik bost gizon irten ziren: Hemingway, sobietar bi eta iparramerikar bi. Yatera etorri ziren, eta Hemingwayk dio: «Goazen, Grigorine, goazen itsaso zabalera». Gregorioren kontaeraren arabera sobietarretako bat Anastas Mikoyan zen; bestea itzultzailea zen, eta iparramerikarrak, biak senatoreak. Hemingwayk elkarrizketan parte hartu zuen, baina tarteka baino ez: han zebilen gora eta behera, eta tragoak zerbitzatzen laguntzen. Gregorio, berak ohi zuen isiltasunari eutsiz, denbora guztian leman egon zen. Arrastian Habanara itzuli ziren. Bost gizonak berriro autoan sartu eta Boyeros-era abiatu ziren. «Honetaz inori ere ez», ohartarazi zion Hemingwayk Gregoriori.

      Gera bedi argi; pasadizoa bete betean sar daiteke garai hartako giroan, posibilitate kalkuluaren barruan, Batistaren 50ekoetako erregimenaren garaian hain zuzen, aukeran ziren posibilitateen artean hegazkin bat lehorreratu eta bost pasaiari artez-artez Nazioarteko Klubera joan eta handik arrantzuan joatea, zertarako-eta Floridako itsasertzetik 90 miliara hortxe-hortxe ainguratuko zuten Hemingwayren yatean elkarrizketa artxisekretuan jarduteko, sinesgarria da. Ordurako Sierra Maestran hasia zen gerra, egia esan ia-ia irabazirik zegoen, eta Hemingwayk bere burua fidelzaleen aldeko aldarrikatua zuen, baina hori beste kontu bat da.

      Horra Ernest Hemingwayk bere aberriko Estatu Departamenduari agian egin zion azken zerbitzua, beste zerbitzu batzuen ildoan zetorkeena. Berori ote da Norberto Fuentesek 1956ko urtean idazleak egindakoez dakarren Kubatar mugimendu iraultzailearekin kolaboratzen du horren esangura? Ze Norberto Fuentesek bestela ez du beste kolaborazio pasadizorik aipatzen, Gregorio Fuentesek Pilar ontziaren barruan gerrillarien armak gordetzen zituela eta idazleak ez ikusia egiten zuela aipatzen duen pasartea izan ezik.

      Bestela, Ernest Hemingwayk mugimendu iraultzaileari zertan lagundu ote zion eta, ez da ahaztu behar 1957an Herbert Matthewsek The New York Times egunkarian Fidel Castrori Sierra Maestran egindako elkarrizketa argitaratu zuela, eta, izan ere, kazetaria —Herbert Matthews— eta idazlea —Ernest Hemingway— elkarrekin adiskide minak zirela, 1937an Madrilen elkartu zirenez geroztik behinik behin, garai horri dagozkion ataletan azaldu denarekin bat. Bada, gerra iraultzailearen urte horietan Herbert Matthews Finca Vigían maiz izaten zen eta, galdera da etxe horrexetan bideratu ote zuen Fidel Castrorekin elkartzeko modua. Elkarrizketa 1957ko otsailean argitaratu bazen ere uste izatekoa da 1956an egin zela. Bestela, 1956ko balizko "kolaborazio" hori ez ote da Rolando Cubela eta beste ekinkidearen ihesaldiaren pasadizoa, beraren azken bururaino Juan Duñabeitiak eroan zuena?

      Galdera hor dago. Erantzuna eman diezaiokeen bakarra oraindino bizirik den Rolando Cubela da. Haatik, zaila da horrekin hitz egitea, zaila delako non den jakitea, narrazio honen azken lerroetan azalduko diren arrazoiak tarteko. Arrazoi horiek oraingoz bazter utzirik, komeni da, gerora begira, Rolando Cubelak ihesaldiaren ostean egin zituenak laburbiltzea.

      Juan Duñabeitiaren eta itsasontziko besteren batzuen laguntzaz, Rolando Cubelak Estatu Batuetara ihes egin zuen, harako 1956an hots, Uztailaren 26 Mugimenduko kide Fidel Castro, anaia Raul eta Ernesto Che Guevara, besteak beste, Gramma itsasontzian Ekialdeko probintzian iraultza azkartzeko asmoz lehorreratu ziren urte berean. Lehorreratu ostean armadaren erasoalditik bizirik irten ziren bakanak Sierra Maestrara abiatu ziren. Izena 1953an Moncada kuartelari Fidel Castrok-eta jo zioten erasoaldiaren gomutaz harturik zuten Uztailaren 26ko haiek ez ziren diktadurari borrokatzen bakarrak. Bazen Directorio Revolucionario —Iraultzaren Zuzendaritza— izeneko mugimendua ere. Horrexetako buruetakoa zen Rolando Cubela. Bada, buruetako izanik ezin egin zuen erbestealdi luzerik. Direktorioko goi-agintaritzako beste zenbait kiderekin batera —karel artean guztira hamasei gizon ziren— Miamin itsasoratu ziren, 1958ko otsailaren batean, eta hilaren 8an Nuevitas delako badian lehorreratu, handik Kubako erdialdeko mendietara (Las Villas) jotzeko, armak eskuetan.

      Kubako azken gerra iraultzailearen historia zertan egin barik ere, esan behar da, ba ze, Iraultzaren Zuzendaritza eta Uztailaren 26ko Mugimenduaren arteko lankidetza ituna sinatu zutenak nortzuk-eta Rolando Cubela eta Ernesto Che Guevara izan zirela. Bada, zuzena da Juan Duñabeitiak postalean Kosme lobari diotsona. Harrezkero iraultzaren komandante eta Escambray eskualdeko indarren buru Rolando Cubela Santa Claran sartu zen, Che Guevararekin batera.

      Santa Clarako bataila urteberriko lehen egunean amaitu zen, eta hortxe geratu zen erabakita gerraren geroa. Bezperan, abenduaren 31n, Rolando Cubela horrexetan zauritu zuten. Tarte horretan, hots, 1958ko Gabon Zahar gaua eta 1959ko Urte Berri egunaren artekoan, Fulgencio Batistak ihes egin zuen. Nora-eta Leonidas Trujilloren Santo Domingora, Jesus Galindezi giltzurrunetan ostikadak berberak jo ostean hil-haginekoraino tortura zezaten eta gero gorpua desagerraraz zezaten agindu zuen diktadorearen ustezko paradisura.

      Santa Clarakoaren ostean Batista gabeko Habana librean sartzea denboraren gorabehera besterik ez zen. Iraultzaileak erloju orratzak baino bizkorrago ekin zioten, aitzitik. «Hilaren bian —dio Bohemia aldizkariak, Iraultzari eskainitako ale berezian— hasi ziren Habanan sartzen Las Villasko garaileak. Camilo Cienfuegos Columbian finkatu zen eta Guevarak La Cabañaren agintea hartu zuen. Direktorioko borrokalariek, beren jatorriari eta beren hildakoei omen egin guran legez, Unibertsitatea eta Presidente Jauregia hartu zuten». Bitartean Fidel Castro Camagüey aldean zen. Hilaren 8an sartu zen Habanan. Egun horretan Agirre lehendakariak telegrama bi igorri zituen Habanara. Lehenengoa Urrutia presidenteari zuzendua da eta, erdaraz, hurrengo dio: «Euzkadi'ko Jaurlaritzaren izenean zorionak askatasun demokratikoak berrezarri direlako Kubako Errepublikaren aurrerakuntzaren aldeko botoak eginez». Bigarren telegrama Fidel Castrori zuzendua da: «Habanan sartzean har beza agur adeitsua Kubako herriaren demokrazia gogoari atxikia den Euzkadi'ko Jaurlaritzaren aldetik».

      Euzkadi'ko Jaurlaritzaren telegramak eguneko hogeita lau orduetan errepikatu zituzten irratian eta telebistan, haren ordezkari Kuban Jose Luis de Garayk Lehendakariari urtarrilaren 15ean igorri zion gutunak dioenarekin bat. Izan ere, ordezkaria bera izan zen Lehendakariari telegramak igortzeko komenigarritasuna adierazi ziona. Eta Lehendakariaren telegramak iritsi baino lehen, iraultzaren garaitzaren lehenengo orduetan eta beste denei aurrea hartu nahian edo, telegrama bana igorri zien Urrutiari eta Castrori ordezkariak, hilaren 15eko gutunean dioenez. Gutunean beste datu argigarririk ere bada.

      «Unibertsitate honetako mitin batean Manuel Urrutia presidente berria agurtzeko era izan nuen —dio Jose Luis de Garay sinatzen duen ordezkariak—, eta berak esan zidan ez duela ahazturik euskoen jatorrikoa dela. Izan ere gizon hau jatorriz Busturikoa da, eta egun ere hantxe behar ditu ahaideren batzuk».

      Bestela, gutunean Jose Luis Garaik Kubako iraultzaren deskribapena egiten dio Lehendakariari, iraultzaileen aldeko jarrera argia erakutsiz eta Juan Duñabeitiak bere loba Kosmechu-ri diotsonaren antzekoak esanez.

      «Ez da izan —dio ordezkariak— ez errepresaliarik, ez desordenarik ez gehiegikeriarik. Egin dena militar auzitegiak eratzea izan da, eta horiek honezkero nahikotxoak fusilatzeko agindu dute. Gogoan izan behar da hogei mila baino baja gehiago izan direla, tartean hildakoak, zaurituak eta desagertuak hartuz gero. Gehienak halako modu eta eran erailak ze, ez Hitlerrek ez Mussolinik ez Francok ausartu ez ziren halakoetara ausartu».

      Franco! Euskotarren esperantza zaharrari betiko leihoa irekitzeko modua ikusten da. Ordezkariak dioenez, «ahalegina egingo dugu, Francorekiko merkatari harremanak ez beharbada, baina ea behintzat harreman diplomatikoak eteten diren». Hilaren 15ean izan zen gutun hori, esan moduan. Ordurako Rolando Cubelak Presidentziaren Jauregia, Urrutia presidente berriaren esku utzita zuen.

      Leiho berriak ez zion argi lar ekarriko esperantza zaharrari. Baina egon ere hortxe dago. Ziur asko Jose Luis Garai ez da, Kubako euskotarren artean behintzat, argi horren premia ikusten duen bakarra. Juan Duñabeitia, ikusi den legez, ez zebilen Ordezkariaren iritzietatik lar urrun. Bilboko kapitainak Kubako egoera ezagutzen zuela, dudarik ez. Eta dudarik ez, ezta ere, 1956ko urriko egun batez Juan Duñabeitiak bere agindupeko itsasontzian Ameriketako Estatu Batuetara eroan zuen gizonarekikoan ere; Rolando Cubela ez zen inor ez bat.

      Beso zauritua beso-euskarrian, guajiro kapela buruan eta bizar polito hazia, gerrillari peto-peto ageri da Rolando Cubela orduko argazkietan. Azaleko itxura horren azpian haren bihotzak zer gordetzen zuen, haren barru-barruko izaera, geroak argituko zuen, liburu honetako azken atalean ikusiko dugun legez. Artean, Rolando Cubelak, beste iraultzaileek bezalaxe, Iraultzaren garaitzaren osteko giroa bete-betean bizi du.

      Kosme Duñabeitiak gorderik duen osabaren postal horrek dioena Kubako Iraultzaren garaitzaren osteko lehenengo egunetako giroaren lekukotasun bizia da. Irla iraultza ospatzen eta irla batistazalez garbitzen ziharduten. Aldi berean. Bestela, edukia bat dator Ernest Hemingwayk 1958ko urtarrilaren 24an, hots, Juan Duñabeitiak berea sinatu baino lau egun lehenago, kazetari bati adierazi zionarekin. Hitzez hitz kasik.

      «Kuban aspalditik bizi izan den Ernest Hemingwayk gaitzetsi egin zuen Batistaren taldea, torturatzailea eta asesinoa izan dela esanez». Esaldi hori aipatzen duen albistea, Seattle delakoan sinatu dena bera, AP agentziak zabaldu zuen. Jakina, ez zekarren esaldi hori bakarrik. Ernest Hemingwayk besterik ere adierazi zuen. «Gobernu honek garaipena erdietsiko duen itxaropenik handiena dut; hori bai, bidean eragozpenik jartzen ez baldin badiote...», esan zuen, askoren buruan zebilena ozen adieraziz.

      Irudi luke Ernest Hemingwayren hitzak bere postalerako hartu zituela Juan Duñabeitiak. Ez da horrela. Juan Duñabeitiak bere baitan zer sentitzen zuen adierazteko ez zuen Ernest Hemingwayren hitzen beharrik. Gainera, idazleak AP agentziari telefonoz esan zizkion hitz haiek, ez zizkion Sinskyren alboan zegoelarik esan, Idahoko Ketchum kutunean zelarik baino. Hantxe baitzen Ernest Hemingway, hurrengo udan bere Spanish Earth kutunera itzultzeko planak egiten. Haren lagun min Juan Duñabeitiak Bilbora itzultzeko eta Plentzian bazkaria egiteko planak osatzen zituen aldi berean.

Ernest Hemingway

1960 / Bilbo

Azkena da. 1960ko abuztuan Ernest Hemingway, berak jakin barik ere, azkenengoz etorri da Bilbora eta, oro har, Penintsulara. Eta hori tamala, abuztuak 24 dituelarik Bilbon zezenak Ordoñez bere kutunari adarkada ederra sartu dio. Ez da ezer izan, zorionez. Argazkian ikusten den legez, idazleak bisita egin dion unean, toreatzailea hortxe dago, ondo bizirik, ohean. Argazkia El Correo Español frankozalean argitaratua da eta, bada gero.

      Argazki hori El Correo Español-en ikustean haren irakurleak lar ere ez dira harrituko. Iragan urteko abuztuaren 20an ere Ernest Hemingway hortxe izan zen, argazki eta guzti, egunkari frankozaleak lehengo biderrez elkarrizketaturik. Elkarrizketa Carlos Barrenak sinaturik zetorren.

      Elkarrizketaren titular aurrekoak Ernest Hemingway bere "idolo" (kakotxoak egunkarian dira) Ordoñezi jarraituz etorria zela zioen, eta titularrak eransten zuenez «hor izango da Bilboko korridetan», pluralean. Titularrak parentesi artean argitzen du Ernest Hemingway 1954ko Nobel sariduna dena.

      Argitu beharreko kontua, Ernest Hemingwayren Nobel sariarena, 1960ko abuztuaren ostegun honetara arte Bilboko egunkari frankozalean ez baita "existitu ere egin" idazle bestela ospetsu hori. Baina 1960ko honetan ezberdina zen. Idazlea ez zen egun horretan zezen-plazara etorria zen izendun bakarra. Zezenketaren buru, hantxe zegoen Franco diktadorearen emazte Carmen Polo. Aurreko egunetan berriz, Donostiako zezenetan, diktadorea, Franco bera zen plazako presidente egona. Diktadurarentzat zezenketa Espainia esentzialaren sinbolo esentzialetakoa zen.

      Halaxe begitandu behar zitzaien 1959an Spanish Earth delakoan bisitan izan ziren lau milioi turistetako gehienei —4 milioi, bai, Ernest Hemingway Bilbon deneko 1960ko abuztu honetan El Correo Español-ek berak dakartzan datuen arabera—, dirutza politak uzten zituzten bisitari aberats haiei, hain zuzen. Beraz, turistak erakartzearen aldetik, Errepublikaren zale ohi Ernest Hemingway Nobel sariduna etortzea berez ere baden propaganda, ezin hobeto datorkio Erregimenari. Sinbolikoki, idazleak eta diktadurak elkarbizitza baketsuaren antzeko itun isila sinatu dute. Edo hobe esanda, aitortu gabeko itun hori 1953az geroztik dute sinaturik (urte horretan Espainiara itzuli aurretik bateko eta bestekoekin hitz egin zuen, Kuban bertan; Espainiako diplomatikoen oniritzia ukan zuen). Bilbon Francoren esanetara txakurrak jabearen eskuko apurretara modura izaten diren kazetariek, datu hori ondo apuntatu duten ez duten, Bilbon idazleari sei urte geroago eman diote aukera.

      Aukeran, Carlos Barrenak denboran barrena idazleak Bilborekin izandako lotura edo zerikusia laburbildu nahi izan zuen. «Uribilduan —Bilbori buruz zioen Carlos Barrenak titularraren beheko lerroan— lehenengoz 1933an egon zen». Ez dirudi zuzena.

      Ernest Hemingway urte hori baino lehenago Bilbon egonda zegoen. 1929an bere aberkide eta toreatzaile Sidney Franklin —Brooklyngo toreatzailea, Madrilen guda zibilaren garaian idazkari eta hornikari izan zuena— ikusten izan zen. Irailaren 29an izan zen hori, zekorketa batean. Eta beharbada hori baino lehenago ere Bilbon egona zen. Bestela, Carlos Barrenak esan bezala izan balitz, Ernest Hemingwayk 1932an argitaratua zen Heriotza arratsaldean izenekoan Bilbori buruz idatzi zuena asmatua zatekeen; edo nonbaitetik kopiatua, hain ziur.

      «Bilbo hiri aberats-itsusia da, meatzaritzan diharduena, non batzuetan St. Louisen egiten duenaren bezainbesteko beroa egiten duen, berdin St. Louis Missourikoari zein St. Louis Senegalgoari alderatu», idatzi zuen 1932ko liburuan. Egia esan, horren antzeko zerbait idatziko du orain, 1959ko urte hasieraz geroztik buruan eta azken uda biotan esku artean dakarren proiektuan. Izan ere, proiektu hori harako Death in the Afternoon —Heriotza arratsaldean— liburuaren eguneratzea dateke, eta horrexek ekarri du Spanish Earthera 1959-60an. Eguneratzearen aldetik berrikuntzarik ez, esan bezala, Bilbori buruzkoan.

      «Bilbo hiria industria eta itsasketari emana da, egon ere mendi arteko botxo batean barrena datorren ibaiaren ertzean baitago. Hiri aberatsa da, handia, sendoa, eta bero-hezea nahiz hotz-hezea».

      Bilboko mendiekin Ernest Hemingwayk tema itzela ukan zuen. 1937ko apirilaren 30ean, faxistek Gernika bonbardatu ostean paratu zuen kronikan «Bilbo mendiek osaturiko katiluan datza» idatzi zuen.

      Aspaldi egina zeukan Bilboren irudi hori idazleak. Gainerakoan, meatzaritza aipatu zuen 1932ko liburuan, itsasketa aipatuko du 1959-60koan, baina batez bestekoan berdintsuak dira aipamenak, eta biak ere biak bata bestea bezain topikoak. Haatik, lehenengo aipamenean Ernest Hemingway umoretsuago bat igartzen dugu bigarrenean baino. Orduan gazteagoa zelako ote zen, batek daki.

      Hala bada, Carlos Barrenak ez zioen zuzen. Beharbada okerretara ulertu zituen Ernest Hemingwayk 1960ko abuztu horretan esandako hitzak; 1933koa idazlea Bilbon izan zen azken urtea da, lehenengoa barik. Carlos Barrena bere onean ote zegoen ez ote zegoen, idazlearen janzkerari behintzat erreparatu zion. Baina hori ikustea argazkietan ere bazeukan.

      «Koadrodun kapelua, udako alkandora marroia eta mahozko praka zimurtuak, eta larruzko zapatilak —arabiar babutxen antzekoak— aldean, Ernest Hemingway Carlton hotelera iritsi zen. Bere idoloa toreatzen ikusten egona zen Ciudad Realdik hona ekarri duen autotik kanpora ez zuen kasik irten. Hotelera, zezenetara joateko sarrera-txartelen bila baino ez zen joan».

      Kazetariak susmarazten digunarekin bat, Ernest Hemingway Antonio Ordoñezen pausuei jarraitu guran arrapataka zebilen, bai, baina gogotsu. Ciudad Realdik Bilbora arteko txangoaren nondik norakoa Uda arriskutsua liburuak dakar.

      Liburu horrek dioenez, 1959ko abuztuan Bilbora abiatu ziren Hemingway eta Bill Davis laguna —honexen La Consuela landetxean du bere kuartel nagusia Ernestek—. Beribilez, goian esan bezala. Lancia etxeko autoa zen hura, La Barata ezizenaz ezaguna. Autoak, dio Ernestek, «tragatu egin zituen kilometroak; Burgosko taberna zaharrean —aspaldikoan?— lotu ginen».

      «Mariok bizkor egin zuen Burgostik Bilbora artekoa. Lasterketako pilotua zenez, ez zegoen arriskurik, teorian behintzat, eta hala ere bira-kontagailuari begiratzen nion aldiro, izertzan hasten nintzen».

      Aspaldion abiaduraren beldur da, antza, hainbat gerratan ibilia eta zauritua dela lau haizeetara aldarrikatu ohi duen gizona. Zorionez beribilak hiru klaxon mota ei zituen eta, horietako batek beste zerei bidetik kentzeko deiadarra hedarazten zien. «Oso baliagarria izan zitzaigun —idatziko du gero Hemingwayk—, baina behin astakiloak, ahuntzak eta artzainak atzean utzi eta hara, trenaren zain zeuden haiek geldi».

      «Antonio Bilbon ekiteko gogotsu zebilen, Bilbokoa baita Espainiako plazarik gaitzena, zezen handienak ekartzen dituena eta publiko zorrotzena eta exijenteena duena —hitzok 1932ko liburuan idatzi zituenak dira, kasik—, hala da ze, inork ezin zezakeen esan 1959ko hartan ezer ilunik edo zalantzazkorik izan zenik, ze Belmonte eta Joselitoren garaietatik hara inork egin ez zuen moduan toreatu zuen-eta. Ez zion ardura (Antoniori) Dominguin ere han izateak».

      Uda arriskutsuan Ernest Hemingwayk Bilboko plaza polito ezagutzen zuela erakutsi zuen. «Han —Bilboko zezen-plaza dela-eta idatziko du— legea eta agintaritza estuago dira Espainian beste inon baino eta poliziak atsegin izan zuen guri plazaren inguru osoa eginaraztea, ordura arte beti erabili izandako zentzuzko sarbidea erabiltzen utzi beharrean».

      Zer zela-eta ibilarazi zioten plazaren biribil kasik osoa, horra Ernest Hemingwayk ez zekiena. Edo aipatu nahi ez zuena. Palkoan, gorago esan bezala, diktadorearen emazte Carmen Polo, herriarentzat La Collares, hortxe dagoelako, zezenketaren buru. Ernest Hemingway ez ote zen ohartu, biografo gehienek diotenez 1959ko uda honetan "erratic" —bitxi, nabarmen, xelebre— izaten ari zen. Batetik hori. Ze bestetik, urteotan, 1959an legez 1960an ere, legea eta agintaritza Bilbon beste inon baino estuago eta zorrotzagoak badira, baskoen matxinada berriaren zantzuak airean dabiltzalako da. 1959ko horretan Ekin taldeko militanteek Euskadi Ta Askatasuna erakundea sortu zuten. Urtearen azken aldera, hiru lehergailu ipini zituzten eraikin ofizialen kontra. Gero, Ernest Hemingway Bilbora bigarren urtez jarraian etorri den 1960ko honetako martxoaren 22an hain zuzen, Jose Antonio Agirre lehendakaria hil da. Sekretu batzuk betiko eroan zituen berarekin hilobira.

      Horretaz, deus ez idazleak. 1953an Espainiara itzultzeko bidea eman ziotenean «politika gaietan ez sar» delakoa egin zezan aholkatu ez ezik ezinbesteko beharkizun jarri zioten eta, bai, bete egin zuen berak emandako hitza.

      Sei urte ziren joanak, haatik, 1953ko hartatik. Askoz ere ezagunagoa da orain orduan baino, tartean Nobel saria ere eman diote-eta. Hala bada, Zezen-plazaren ingurua kasik osorik egin eragitean bere burua publikoari erakusteko bidea eman zioten Ernest Hemingwayri. Gaitzerdi, bada, plazan agintariek emandako tratua.

      Vista Alegren [idatziko zuen biharamunean Carlos Barrenak] haren etorreraren zurrumurrua bizkor hedatu zen. Irtetean, plazako atzeko atetik hain zuzen, tai gabe autografoak sinatzen jardun zuen. Ahal izan zuenean 1954ko Nobel sariduna hotelera itzuli zen. Ordurako haren bagaia haziagoa zen: bidaia-zorro zenbait. Carltongo hall-ean, torero, zale eta bilbotar pertsonalitateen anabasan, haren albora joateko modua ukan nuen.

      —Zezenketatik etorri berria naiz. Oraindino ez dut jantziz aldatzeko astirik ukan. Galde beza berorrek jakin nahi duen dena, berorren esanetara nago.

      Ernest Hemingway, Nobel sariduna, kazetaria, menturazale nekagaitza eta eleberrigile handiak Bilbo lehendik ere ezagutzen zuela esan zidan.

      —Hona 1933an etorri nintzen, orduan ere Bilboko feriara. Zezen handien eta publiko zorrotzaren feria da hemengoa. Oraindino ez dut hiriburu honetako ezer ikusteko astirik ukan.

      Horra, bada, Carlos Barrenaren hankasartzea. Ernest Hemingwayk ez zuen esan, ez, Bilbora lehenengoz 1933an etorri zenik, kazetariak berak hor idatzi duenarekin bat. Haatik, goazen elkarrizketaren harira.

      —Noiz arte izango zara Bilbon?

      —Feriaren azken hondarretaraino. Gero, zezenak ikusten segituko dut, beste hiriburu batzuetan barrena. Zer iritzi dio berorrek gaur Ordoñezi? —azkenean Ernest Hemingwayk egin du galdera.

      Pertsonaia jenial hau zezenen zale sutsua da. Atzoko zezenketaz galdetzen zidan, batik bat Ordoñezen jarduna goraipa nezan.

      —Beno —ziostan—, ba gaurkoa ez da ezer izan, Ciudad Realgo atzokoaren aldean.

      —Zer idazten ari da berori orain?

      —Nire Heriotza arratsaldean lanaren eranskinean dihardut. Zezenen giroko liburua da. Badut eleberri bat ere (titulurik gabea); horretan hamazortzi hilabetez geroztik lanean dihardut. Laster amaituko dudalakoan nago.

      Carlos Barrenak parentesi artean titulurik gabea zela zioen eleberri hori zein ote eta The Garden of Eden —Edengo baratza— da, idazlea hil ostean argitaratuko dena, zeinetan Hendaia den eszenategi nagusietakoa. Haatik, kazetariak ez zuen literaturaz hitz egin nahi, zezenzalea bai baina Erregimenak gazteleraz argitaratzen uzten ez dion Noren hil-kanpaiak ote eleberriaren egilea ere badenarekin. Badaezpada ere.

      —Hainbeste zezenketa ikusi dituelarik, zezen-iruzkin bat idazteko gai sentituko ote litzateke berori?

      —Bai, zalantzarik gabe... Eta bestela galde egin biezaiote...

      Nori galdetu behar zitzaion, Ernest Hemingwayk ez zuen alderdi hori argitu. Edo esan bai egin zuen, eta Carlos Barrenak ez zuen idatziz jaso nahi izan. «Desperdicios» sinatzen zuen harexeri galdetzeko esan ote zion? Beharbada. Nola ere izan zen, Ernest Hemingwayren aldarte onaren testigu izan zen Carlos Barrena.

      Nire galderetako bakoitzari erantzutean idazleak irribarre egiten du. Haren bizar apaindua geldiro laztandua zen. Maiestatasunez, zuzenago esango nuke... Hotelean ezagutu zutenean, batzuk hurreratu egin zitzaizkion, autografo eske...

      —Publizitatearen ordaina da —ziostan, barkamen eske bezalaxe—. Baina, sinistu, honek akuiluaren balioa du, norbera ezaguna bada idazten duenagatik dela pentsarazten du eta. Berorrek eta biok publikoari zor diogu gurea.

      Ernest Hemingwayk bere irakurleei zer ere zor zien, haren lan nagusiak Espainian argitaratu barik segitzen zuten, zentsurak ez baitzuen argitara zitezen baimena ematen. Bestela, Carlos Barrenak pagatzen dion eskuari zor dio dena. Bada, Ernest Hemingwayren ahotik publikoarekiko zor horrena entzunik, Carlos Barrenak, zezenzale porrokatua itxuraz, tertzioz aldatzea erabaki zuen.

      —Zer deritzo Luis Miguel / Ordoñez zezenketarien lehiari?

      —Lehia hutsa, baina zezen-plazan baino ez. Ohikotik kanpoko gizonak dira biak ere. Egun Ordoñez sasoi hobean dabil, baina Luis Miguelek edozeri egiten dio aurre. Arnas luzeko zezenketaria da, oso-osoa. Tira, ohikotik kanpoko gizon bi.

      Elkarrizketarako gai posible bakarra bereak emanez zihoalarik, Carlos Barrenak galdera arrunta luzatu zion, amaierakoa legez, idazleari.

      —Zer egingo du berorrek gaurko arrastian Bilbon?

      —Orain, lehenik eta behin, nire burua apur bat apaindu. Gero kostaldean ibili nahi dut, Kuban ezagutu nituen lagun batzuekin batera. Pilota partidaren bat ikusteko gogoa ere badut. Gogoko dudan kirola da. Kuban partida franko ikusi nuen, baina orain beraren berezko giroan ikusi nahi nuke bat.

      Pilota partidak bere giroan, hots Euskal Herrian, Ernest Hemingwayk lehendik ere ikusirik zituen. 1945eko harako elkarrizketa hartan Felix Areitio ezizenez Ermua handiari hark Erdoza ezizenez Fenomenoa pilotariaz galdetu zionean idazleak erantzun zuenarekin bat behinik behin.

      «Luze zela nengoen Fenomenoa ikusteko gogoz. Behin Europan nengoelarik, 1927an hain zuzen, Donostiara bidaia egin nuen, haren (Erdozaren) pilotakada ikaragarriak zuzenean ikusteko helburu bakarrarekin. Lastima: Erdozak denboraldi txarra egin zuen».

      Horrelaxe ziotson Ernestek bere lagun Felixi 1953an. Alta, elkarrizketako pasarte hori hor utzirik, eta 1959ko Carlos Barrenaren elkarrizketa ere lagata —hurrengo lerroetan kazetariak idazlearen deskripzioa eskaintzen du, eta «gorputzez gazte dago» eta halako beste arrunkeria batzuk esan ondoren, Ernest Hemingwayk Ordoñez kutuna ikustera elkarrekin joateko gonbita egin diola esanez eta haren ahotan «Ciudad Realgoa harrigarria izan zen» esaldia ipiniz amaitzen du berea Carlos Barrenak.

      Elkarrizketa horretan esan barik utzi zirenak esandakoak baino interesgarriagoak diratekeen arren, Ernest Hemingwayk esandakoen artean Kubako lagunekin kostaldera joatekoa zela, horixe da gurearen harira egokien datorrena. Bada, 1959ko abuztuan Ernest Hemingwayk Bizkaiko kostaldera egin zuen, Kubako lagunekin. Beharbada ez zen elkarrizketa egin zeneko abuztuko egun horrexetan izan, hurrengoan baino, Ordoñezi bisita egin ostean berandutxo egingo baitzitzaion. Haatik, honen guztiaren sarreran ageri den «Hemingway Mundakan» narrazioan idatzi bezala, Ernest Hemingway Mundakara etorri zen. Kuban ezagutu zituen lagunekin, eta beste batzuekin ere. Artean pertsonak etxeak baino handiagoak ziren.

      Hemingway Mundakara etorri zenean auto bi ikusi zituzten Mundakako Kale Nagusian, geldi. Bere autotik irten barik, idazleak, Andres Untzain abadearen etxekoren bat itaundu zuen, kanposantura laguntzeko. Goiko Kalean geratzean, berriz, abade harrezkero hilaren etxekoen helbidea bazekiela erakutsi zuen. Hain zuzen ere, Mundaka polito ezagutzen zituen baten bat ere bazetorrelako auto haietan. Agian hantxe zen Lucia Regina Soltura, abaderen loba Teodoro Untzainekin batera, orduko haietako bizi den bakarra. Biek ere biek endekaturik dute oroigailua. Lucia Regina Solturak batez ere. 2001eko udan haren bisitan izan nintzelarik burua nahasturik zuen. Guztiz. Hemingway Nobel sariduna musikari batekin nahastu zuen. Hala ere, bada Lucia Reginak burua argiago zuelarik emandako testigantza.

      Bilboko Bilbao aldizkariak duela zenbait urte Lucia Regina Solturari eginiko elkarrizketa argitaratu zuen. Sinatzailea M. F. Maizcurrena da.

      Hemingwayrekin ere tratua izan nuen [dio Lucia Reginak], Kanalako abadeari esker. Abadeak, gerraren denboran, nazionalak iristean itsasadarra igerian zeharkatu, Miarritzera ihes egin eta handik Kubara joan zen. Behin batean frontoian sartu zen eta, hantxe topatu zuen Hemingway, orduan bere itsasontzirako gizonen bila zebilelarik, eta gizon honek itsasontzia antolatu zion eta gero harekin arrantzuan irten izaten zen. Nahikoa geroago, ordurako abadea hilda zegoelarik, Mundakako itsasadarra ezagutu nahi izan zuen. Orduan hona etorri eta dei egin zidan. Hala da ze, itsasadarrean barrena txangoak egin genituen eta zezenketa batzuk ikusi genituen. Gero joan egin zen, eta laster, bere buruaz beste egin zuen. Gizonak liburuak idaztean biraoak eta gauza izugarriak sartzen zituen, baina gero berriz, norberarekin aurrez aurre egotean, ingelesik zehatzena erabiltzen zuen eta ez zuen bat ere biraorik esaten.

      Horraino Lucia Reginaren akorduak, Bilbao aldizkarian argitaraturikoaren arabera. Hitz horiek bat datoz, alde batetik, 1959ko urtean Ernest Hemingwayk Bilbon egin zituen egunek eman ahal izan zutenarekin; idazleak Bilbo inguruetan hiru egun egin zituen, Mundakako itsasadarrean txangoak egiteko adinako tartea. Aldiz, Lucia Reginari Mundakako hilerrira egin zuen bisitaldia aipatzean hori gogoan ez duela, eta hala izan balitz izango zukeela erantzun zidan. Bisitaldi hori, ostera, egin egin zen.

      Nola ere izan zen, Ernest Hemingway Mundakara etorri zenean herria ondo ezagutzen zuen norbait bazuen, gidari. Ia ziur, Jose Maria Uzelay margolaria izan zuen bidaide. Bermeon jaioa, margolariak etxea Busturian zeukan. Hain zuzen ere, bere lagun handi Lucia Regina Solturak Kanalan daukan etxearekin aurrez aurre, baina itsasadarra tartean delarik. Ez da hori Jose Maria Uzelayk garai haietan zeukan etxe bakarra. Madrilen ere apartamendua zeukan, Torre Picasso egin berrian. Hortxe bisitatu izaten zion Ernest Hemingwayk. Ze margolariak, Lucia Reginak baino lehenagotik ezagutzen zuen idazlea. Parisko urteetatik, hain zuzen. Eta gero ere, idazlea 1953an bere Madril kutunera itzultzen hasi zenez geroztik, hango apartamenduan hartu ohi zuen. Baina Jose Maria Uzelayren Busturiko etxera itzulirik, horrekin aurrez aurre dagoen baserri-etxekoek, Ernest Hemingway hango terrazan ikusi zutelakoan dira.

      Mundakara norekin ere etorri zen, Lucia Reginak kontaturiko hori Ernest Hemingway Bilbon azkenekoz den 1960ko honetan ere izan zitekeen, idazleak horretarako astia hartu izan balu. Haatik, Andres Untzainen loba Teodoro Untzainek diosdanez, bisitaldia 1959an izan zen. Zalantzarik gabe.

      Hori alde batetik. Bestetik, 1960ko honetan Bilbora egin duen bisitaldia laburra izango da, eta ugariak zereginak. Hala nola Juan Duñabeitiarekin egotea. Zeren eta 1960 honetan idazlearen lagun min Juan Duñabeitia Sinsky Bilbon da. Horren testigantza Ernest Hemingwayk berak utzi zuen, 1960ko maiatzaren 30ean Gianfranco Ivancich-i idatzi zion eskutitzean, hain zuzen.

      «Sinsky Espainiara itzulia da —dio eskutitzean—, beraz, honezkero posible izango dut ekinkorrago lan egitea».

      Bada, etxean da marinela. Hala ere, idazleak ez du ekinkorrago lan egiteko astirik izango. Idazlea eta marinela, bata bestea bezain nekaturik dira biak. Bilbon, bizitzak eskaini izan dien denetarikoez ase, joandako lagunez hitz egin artean, elkarrekin azken trago bana jo eta elkarri agur esan ondoren, bakoitzak bere aldetik egingo dute.

      Bien erretratua egin zuen Jose Maria Uzelayk idatzi zuenez, «Hemingway eta Duñabeitia ageri diren "Conversation piece, just leisure" margolanean ageri diren izen horien lekuan berdin-berdin jar nitzakeen Kastor eta Polux edo Akiles eta Patroklo, edo abarren batzuk, baina ez abarreko askorik, benetako lagunen bikoteak eskas baitira, eta are eskasago aldi berean margolariaren benetako lagunak diren halakoak».

      Ernest Hemingway eta Juan Duñabeitia, Uzelayk esan bezala, biak bizi artean Kastor eta Polux izan baziren ere, hil ondoren ez zieten Zeusek bere kutunei eman zien tratu bera eman. Zeusek Kastor eta Polux zerura eroan zituen, ortziko Geminis konstelazio bilakarazirik. Aldiz, historiak Ernest Hemingway idazle handien Olinpora igoaraziko duen aldi berean, Juan Duñabeitia bikia, Ahanzturaren Artxipielagoko irla bilakaraziko du.

Azkena

Ernest Hemingway

Bilbon azkenengoz izan eta lasterrera bere buruaz beste egin zuen 1961eko uztailaren 2an, Idaho estatuko Sun Valley herriko Ketchum auzunean.

      Idazlearen biografo Jeffrey Meyersek, Ernest Hemingwayk Ketchumgo etxea erosteko izan zituen zioak aipatuz, hurrengo dio; «Idahok, Wyomingek bezala, ehizarako eta arrantzurako leku bikainak zituen, eta Kubako udagoieneko haizete hezeekikoan aldaketa estimulagarria zen. Zenbait baskok —baskoek, indartsuak eta anarkikoak izatearen ospea izateaz gainera, gerran legez gerra ostean ere Francoren aurka jardun izan zuten— Sun Valley inguruetan etxaldeak sortu zituen, eta alderdi hori ere erakargarri zitzaion».

      Hileta uztailaren 5era atzeratu zen. Nahiz eta Erromako Eliza Katoliko Apostolikoak lur sakratuan ehortzia izateko eskubidea debekatu suizidei, Ernest Hemingwayren gorpua Ketchumgo hilerri katolikoan ehortzi zuten.

      Honela idatzi zuen Mary Welshek bere How it Was liburuan, suizidioaren bezperakoaz: «Uztailaren bata zen, larunbata. Arrastian Ernestek Christinia jatetxean afaltzera gonbidatu gintuen George Brown eta biok. Zokondoko mahaietako batean estu-estu sartu ginen. Sinsky Duñabeitiaren aspaldiko maite-grina izana zen Suzie zerbitzariari galdetu genion ea nortzuk ziren han ziren gizon haiek.

      «— Ene! —esan zuen—, Twin Fallsko saltzaileak dira.

      «Hiria turistez mukuru zegoen.

      «— Ez larunbat gauez —esan zuen Ernestek—. Etxean beharko lukete.

      «Suziek bizkarrari eragin zion.

      «— FBIkoak dira —Ernestek, ahopean».

      Etxera egin zuten. Gertatua senarraren paranoia-puntuari eragotzi zion Mary Welshek. Ez zirudien FBIk haraino jazarri behar zionik. Berriz, Ernest Hemingway ez zebilen guztiz oker.

      Estatu Batuetako Informazio Eskubideari Buruzko Ituna (FOIA) delakoak dioena betez FBIk argitara ateratako Ernest Hemingwayrekiko txostenetan irakurtzen denarekin bat, bulegoak azken-azkeneraino ukan zuen idazlea hari begia gainetik kendu gabe. Hain zuzen ere, 1961eko urtarrilaren 13an Minneapolisko agente batek sinaturiko txostenean, Ernest Hemingway Mayo erietxean sartu dutela dio: «Hura benetan gaixorik da, hala burutik nola gorputzetik, eta medikuak elektroshockak ematearen komenigarritasuna aztertzen ari dira». FBIren azken txostenak zioen legez, Mayo erietxean sartu zuten, eta ez behin, bitan baino: 1960ko azaroan lehenik eta 1961eko apirilean bigarrenik, azken hau suizidio ahalegin biren ostean. Erietxean elektroshockak eman zizkioten, eta horiek oroitzapenak galarazi. Oroitzapenen galerarekin batera ganoraz eta taxuzko ezer idazteko gaitasuna galdu zitzaion. Idazlearen akaberak gizakiaren heriotza ekarri zuen.

      Hiletaren osteko egunetan Mary Welshek esker oneko gutun bana helarazi zien senarraren heriotzaren doluminak igorri izan zizkiotenei. Julian Ibarluzea ezizenez Tarzan pilotariaren alargunak horietako bat du gorderik. Gutuna makinaz idatzia da, badirudiela doluminak helarazitako denei molde berean erantzuteko pentsatua dela. «Ernest Hemingwayren familiak —dio gutunak— sakonki eskertzen du zure atxikimenduaren adierazpena eta hori baliotsu izan zaigula aitortzen dizu». Gutuna Miss Alicia de Ibarluceari zuzendua da, Mexikoko San Miguel de Allendera. Postaren zigiluan uztailaren 24a ageri da.

      Ernest Hemingwayren urte luzeetako proiektu nagusia 1970ean argitaratu zen: Islands in the Stream —Irlak korrontean—. Heriotzaren urtetik hamabost igarota, 1986an, The Garden of Eden —Edengo baratza— plazaratu zen; eleberriko gai nagusia diren giza-esperientzia eta batez ere sexu-harremanen trataeraren aldetik Ernest Hemingwayren eleberririk heterodoxoena da; gertaeren lekuen artean Hendaia dago.

      Bestalde, aipagarria da Selected letters —Gutun hautatuak—, idazlearen biografo ofizial Carlos Baker ezagunak 1982an paraturiko edizioa. Garrantzi handiko liburua da, batez ere idazlearen barne mundua eta haren inguruko literatur fabrika ezagutzeari buruzkoan. Hala bada, hautatzaileak kanpoan utzi ditu Ernest Hemingwayk lagun euskaldunekin izan zuen gutun-harremana, besteak beste. Liburu honetara ekarritako Andres Untzainen eskutitzak Finca Vigían topatu ditut, lar sakon begiratzen ibili barik. Izan behar dira nonbaiten beste euskaldunen gutunak, hala nola, Juan Duñabeitiarenak.

Juan Duñabeitia

Francoren erregimenak bere 25 urteak handikiro ospatzen ziharduelarik hil zen Juan Fructuoso Duñabeitia de la Mota, 1964ko martxoaren 24an, goizeko 11:20an, Bilbon, Astarloa kaleko 8 zenbakiko laugarren solairuan, hots, famili etxean. Heriotzaren eragilea bihotzaren kolapsoa izan zen. Heriotzaren agiria sinatzen duen mediku Francisco Pandok, defuntuaren aspaldiko lagunak, halaxe esana.

      Kosme Duñabeitiak gogoan duenez, Juan Duñabeitia Bilbora itzuli bezain laster Francisco Pando medikuak argi utzi zion zein zen osasunaren egoera:

      —Edo edateari eta erretzeari utzi, edo laster hilko haiz —esan ei zion medikuak.

      —Edateari uztea, bai, ados; baina erretzeari utzi, ezta bihar bertan hilda ere —erantzun Juan Duñabeitiak.

      Tabako beltz gogorra erretzen zuen, Celtas, Bilbon izaten zenetan behintzat.

      Juan Duñabeitiaren paperak Kuban lotu ziren, Herrera Sotolongo medikuaren etxean. «Espainiatik —dio Norberto Fuentesek 1984an argitaratua den Hemingway en Cuba liburuan— Herrera Sotolongori eskutitz batzuk egin zizkion. Halako batean amaitu egin ziren eskutitzak, eta azkenean laguna hila zela jakin zuen. Sinbadek gordetzeko eman zion dokumentazio guztia atxiki zuen mediku hark. "Benetan, ez zakiat zer egin. Beharbada erre egingo ditiat" dio orain».

      Norberto Fuentesek berak 2003ko martxoan jakinarazi didanarekin bat, Herrera Sotolongo 1999an hil zen eta, dokumentazio hura dena galdua ei da.

Jose Maria Uzelay

Margolari honek egin zuen koadroa da, agian, Ernest Hemingwayren eta Juan Duñabeitiaren arteko adiskidetasunaren lekukorik ederrena. "Conversation piece, just leisure" da horren izena. Gero, Hemingwayren eta Duñabeitiaren beste erretratu bana ere egin zuen Jose Maria Uzelayk, baina biak agertzen direnekoa, harira datorrena izateaz gainera, margolariaren erretratu denen artean ederrena da. Erretratu horretan hortxe direla gizon handi biak, elkarren alboan jesarrita, atzean itsasoa dutelarik. Margolariak koadroa noiz sortu zuen, ostera, horretan zalantza handia dago. 1951n, agian; edo 1957an edo 1958an, beharbada.

      Jose Maria Uzelay, Bermeon 1903ko azaroaren 1ean jaioa zen artista, erietxean hil zen, gelan Kosme Barañano eta moja bat zituela lagun, 1979ko abenduaren 25eko 10:30ean, Bilbon. Bada, Kosme Barañanoren arabera "Conversation piece, just leisure" koadroa 1951 aldera sortua da. Buruz sortua da, beraz, margolaria ez baitzen inoiz Kuban izan eta, bestalde, Ernest Hemingway ez baitzen urte hori baino lehen hemen izan.

      Lan hori Jose Maria Uzelayk noiz ere sortu zuen, halako batean Damaso Escauriazak erosi eta Nevadako Boulder Cityko bere etxera eroan zuen. Hantxe sinatu zuen, 1983ko uztailaren 10ean, hurrengo eskutitza, jatorriz ingelesez idatzia dena.

      «Florine maitea:

      «Azaldu egingo dizut, gaingiroki, Hemingwayren margolana Estatu Batuetara ekartzearena nola izan zen.

      «Jose Maria Uzelay nire laguna zen. Behin, Ameriketara bizitzera joatekotan nintzela jakin zuelarik, Gernikako bere jauregira afaltzera joaten gonbidatu ninduen. Afaltzen ari ginen artean Hemingwayren erretratuaren historia azaldu zidan. Esan zidan, behin Iruñean zezenetan izan ostean, Hemingway, Duñabeitia (Sinsky) eta beste lagun batzuk elkarrekin afaltzera joan zirela, Iruñeko Las Pocholas jatetxe ospetsura. «Afaritan ginelarik —zioen Uzelayk— bera eta Duñabeitiaren erretratua margotu nezan eskatu zidan Hemingwayk; beraz, hark agindu moduan egin nuen, baina etsipenak jo ninduen handik lasterrera egunkarien bidez Hemingwayren heriotza tragikoaren berri izan nuenean, ez bainuen haren familiarekin harremanetan sartzeko modurik ukan».

      Eskutitza ez da hor amaitzen, baina guri horrexek balio digu eta, nahikoa. Ez da koadroaren gorabeherez Damaso Escauriazak margolan horretaz idatzi zuen bakarra ere. Datarik ez duen beste gutun batean dioenez, «Jose Maria Uzelayk bere margolana amaitu zuenerako Ernest Hemingway hila zen». Horra zalantzarako beste motibo bat. Gutunek diotena baietsi nahiz ezetsi zezaketenak hilik dira denak. Testigu nagusi Damaso Escauriazarenak Bilboko Errukietxean egin zuen. Neguriko dirudunen enborreko ezpal galdua, molokot eginda bukatu zuen. Liburu bat utzi zuen idatzirik, auzi honetaz ezer argitzen ez duena.

      Bestela, Juan Duñabeitia eta Ernest Hemingway elkarrekin idazlearen azken Sanferminetakoren batean izan zirelakoa Kosme Duñabeitiak ere gogoan du. Diosdanez, Juan Duñabeitia Bilbora behin eta betiko 1960an itzuli aurretik beste bitan etorria zen, oporretan. 1958an eta 1959an, agi denez. Horietako edozeinetan izan zitekeen Damaso Escauriazak dioena. Jose Maria Uzelayk koadroa idazlea hil ostean amaitu zuelakoa, ostera, sinesgaitzagoa da. Bilboko Arte Eder Museoko fitxan 1957ko data du jarria koadroak, Barañanoren iritzia —1951koa dela— ohar legez jasorik. Nola ere izan zen, Kosme Barañanoren iritziari deritzot fidagarrien.

      Itzalen xerka dabilenari zaila egiten zaio egiazkoa eta laino artekoa bereiztea. Horrela, Juan Duñabeitiak Bilbora itzulitakoan itsasoko gauzen denda zabaldu zuelakoa ez da egia. Hori lehenengoz Norberto Fuentesek idatzi zuen, eta gero beste batzuek ber horretan errepikatu, Dan Simmonsek bere The Crook Factory —Gaizkileen faktoria— eleberrian egin duen legez. Hala ere, horixe esaten zen Kuban, Norberto Fuentesek berak gogoan duenez.

      Gogoan gorderik, ondo gorderik gainera, Juan Duñabeitiak Rolando Cubela eta haren ekinkideetako bat Kubatik atera zitueneko pasadizoa ekarri behar izan zuen. Gero, Kubatik iristen ziren albisteen harira, areagotu egin bide zitzaion haren akordua.

Rolando Cubela

Cubelaren haria 1959ko gertaeretan utzi dugu, hots, hura Iraultzako komandante zelarik Habanan sartu zenekoan. Bada, 1959ko urtarrileko lehen egunetan Direktorioaren indarrek Unibertsitatea hartu zuten, eta huraxe beren lubaki egin. Ekintza sinbolikoa zen Unibertsitatea hartu izana, mugimendua —lehenengoetan Directorio Estudiantil izena izan zuena—, bertan sortua baitzen, 30ekoetan. Gero ostera Directorio Estudiantil 13 de Marzo izena hartu zuen, 1957ko egun horrexetan Presidentearen Jauregiari eraso zioten ekinkideen omenez. Izena nondik ere zetorren, kontua da Habanako Unibertsitatea lubakitzat hartu izanarena ez zela batere sinbolikoa; indar iraultzaileen arteko ezadostasunak behartu zituzten horretan. Ezadostasunok Fidel Castroren esku hartze zuzenari esker konpondu ziren, eta iraultzaileen arteko balizko enfrentamenduak horrelaxe saihestu ahal izan ziren.

      Lehenago, Rolando Cubelak bere indarrak Ernesto Che Guevararen mende jarri zituen, eta haren aginduetara sartu ziren Santa Claran. Horrelako ekintzetan erakutsi izan zuen portaerak gizon erabakitsu eta kementsuaren ospea ekarri zioten. Kemena eta erabakimena geroagokoetan era erakutsiko zituen, bai.

      Direktorioko batzuek Escambrayko Mendietan ziharduen kontrairaultzaren lerroetara jo zuten artean, beste gehienek, Rolando Cubela eta Chomon komandanteen jarraibideei men eginez, indar iraultzaileak batzeko 1960az geroztik abian zen ahaleginean parte hartu zuten. Kementsua eta erabakitsua ez ezik iraultzarekiko fidela ere bazen Rolando Cubela. Artean behintzat.

      Artean Kubako iraultzak ere oztopo lasterketan ziharduen aurrera. Gobernu berria Ameriketako Estatu Batuek urtarrilaren 7an diplomatikoki ezagutu zuten arren, CIAk hasiak zituen planak, Habanarako bidean zetorren Fidel Castroren agintaldia hantxe bertan amai zedin; hura akabatzeko lehenengo plan ezaguna 1959ko otsailaren 2an agertu zen agirira. Haren ostean halako beste egitasmo asko etorri ziren, tartean Cochinos badiako inbasioa izan zelarik. Hain zuzen ere, 1961eko apirilaren 16an.

      Juan Duñabeitiak egun haietako egunkariak irakurtzean egundoko bihotz kolpea hartuko zuen.

      «CIAk sustaturiko Cochinos badiako operazioan —dio Norberto Fuentesek—, 1961eko apirilaren 16an hain zuzen, Kuba inbaditzeko asmoetan erabili ziren ontziak hurrengoak dira: Caribe, Río Escondido eta Atlántico, denak ere Sinbadek kapitain ibilitakoak. Río Escondido garai batean Nikaraguako Somazatarrena izan zen, eta 2.000 tona mugiarazten zituen. Kapitainaren ganbarako luxua lehenengo bider ikustean Hemingway harriturik lotu zen; ez zetorren ontziaren gainontzeko osagarriekin bat. Atlántico izenekoa, Sinskyren gogokoena zena, CIAren konboiaren lerroan nabigatzen zetorren azkena zen. Hemingwayren etxean sarritan izaten zen beste itsasgizon bat, Zenon delako kapitaina, Atlántico-ko komandantea. Zenonek, aginte-zubian adi, makina erdian zekarren ontzia, eta hara non, Cochinos badian sartzekotan zenean, bonbardaketaz ohartu zen. Hegazkinak pikatu eginez ikusi zituen eta badiaren erdian hondoratzen zihoazen bateltzar batzuk begiztatu zituen; ke beltz lodiko habeak bateltzarrekin batera desagertuz zihoazen. Besterik ere ikusi zuen, are harrigarriagorik: Río Escondido, erregai tankeak eta beste hornigai batzuk zekarrena, bonba atomiko modura lehertu zen. Orduan nahikoa ikusita zegoela erabaki zuen. Handik makina guztira irteteko agindua eman zuen (...) Zenonek ez zuen sekula berriro nabigatu».

      Giro horretan Castrok Kuba sozialismora bidean abiatua dela aldarrikatzen du, Cochinos badiako inbasioaren aurreko "leuntze lanetan" 1961eko apirilaren 16an, estatubatuar hegazkinek jaurti dituzten bonbek hildako kubatarren hiletetan.

      Hori baino lehenago, 1961eko urtarrilaren 3an, Amerikako Estatu Batuek Kubarekiko diplomazi harremanak eten zituzten. Hala bada, Estatubatuarrek Enbaxada utzi behar izan zuten, baina horrela egin orduko hainbat txosten eta artxibo desagerrarazi zuten. Horien artean, Jeffrey Meyers biografoari FBIko funtzionario batek 1983an ofizialki adierazi zionarekin bat, Ernest Hemingwayk Bigarren Mundu Gerrako urteetan astean bitan edo hirutan Enbaxada-Etxean utzi izaten zituen txostenak. Hots, betiko galdua da Ernest Hemingwayren espioitza zereginen benetako izaera, Bigarren Mundu Gerrako Kubako giroan behintzat.

      CIAkoak ofizialki Kubatik joanak ziren arren, infiltrazio lanetan segitu zuten. 1961eko martxoan Konpainiak AM/LASH kriptonimoaren atzean ezkutatuko zuten gizona kontaktatu zuten; Rolando Cubela Secades zen. Kontaktua Madrilen izan zuten.

      Harrezkero, Rolando Cubela bitan saiatu zen, ustez behintzat, Fidel Castrori heriotza ematen. Ahaleginok ez ziren inoiz burutu, eta 1966 urtearen hastapenetan Kubako Poliziak atxilotu egin zuen Rolando Cubela. Urte horrexetan epaitu zuten. Epaiketan bere buruarentzat gorengo zigorra eskatu zuen Rolando Cubelak; hormaren kontra tiroz hil zezaten. Leporatu zitzaizkion karguak ez ziren makalak, egia. Etoikeria, eta Fidel Castro bera akabatzeko ahaleginak. Haatik, kartzela zigorra eman zioten.

      Rolando Cubelari ezarritako zigorra harrigarria izan zen. Hain harrigarria ze, The Washington Post egunkariak 1976ko maiatzaren 2an argitaratu zuen erreportajeak airean utzi zuen galderak hortxe dirau. «AM LASH: gure gizona ala Castrorena?». Adituak hari heriotza zigorra emango ziotelakoan ziren.

      Argi dago; Juan Duñabeitiaren zerbitzuak ez ziren 1943an amaitu. Hango beste batzuenak amaitu ez ziren legez. Gogora dezagun han izandako Gustavo Duranen kasua.

Gustavo Duran

Bartzelonan jaio zen (1906-XI-14) eta Grezian hil (1969-III-25), Kretako Alones herrixkan; hantxe dago ehortzirik. Greziara Atenasen Nazio Batuen ordezkari jarduteko iritsia zen 1963an. Hara iritsi eta heriotza etorri arteko batean, 1967ko apirilaren 21ean, Koronelek kolpea jo zuten, eta boterea eskuratu.

      "Koronel" hitza Gustavo Duranen biografian sarri agertzen dena da. Aita, Jose Duran, koronela zen; Gustavo bera Gerra Zibilean koronel gradua iritsi eta jeneral izendatu zuten; Argentinan izan zelarik, Jose Peron koronela, gero jeneral izendatua, jasan behar izan zuen. Eta azkenean Grezian ere koronelak agintean. Aitzakia, beti antikomunismoa. Hori etengabeko leloa izan zen.

      Kubako garaietara itzulita, Ernest Hemingwayren kontraespioitza jarduera gorabeheratsu haien ostean, 1943ko hasieran, Gustavo Duranek Habanan apartamentua hartu zuen. Bigarren Mundu Gerra amaitutakoan Spruille Braden Argentinako enbaxadore izendatu zuten; Gustavo Duran berarekin eroan zuen, 1944ko urtean.

      Argentinan Gustavo Duranek Liburu azula (Argentinari buruz) eta Liburu zuria (Espainiari buruz) argitaratzen laguntzen du. Peronekiko eta Francorekiko oso kritikoak dira liburuok. Hain zuzen ere, Jose Peron hautagai izendatzen den unean argitaratuak dira.

      Halako batean Liburu zuria Francoren eskuetara iritsi da. Diktadoreak Gustavo Duran sobietarren agentea eta homosexuala dela haizatzeko agindua ematen du. 1946ko apirilaren 9an Falange Españolaren egunkari ofizial Arriba-k hari buruzko erreportajea argitaratu du, eta beste egunkariek errepikatu. Faxisten egunkariek argitaratzen dituzten datuak FBIk 1942an erabili zituen informeetan direnen antzekoak dira. Hala bada, hain goiz iritsi ziren datuak eta orain prentsa faxista espainiarrak atera dituenak dosier bakar batetik eta esku jakin batzuetatik datoz, kasu bietan; Polizia frankistak dituen dosierretatik atera dira.

      Akusazioek eragina ukan zuten; amerikar politikari eskuindar zenbaitek Gustavo Durani buruzko ikerketari ekin zekion eskatu zuten. Ikerketa egin egiten da, itxuraz behintzat. 1946ko abuztuaren 6an Gustavo Duran errugabea dela diote usatarren inteligentzia zerbitzuek. Bitartean gizonak Nazio Batuen Erakundean lanpostua lortu du. Horrek ez zuen erasoaldietatik salbu utzi.

      Antiamerikar Jarduerei Buruzko Batzordeak, McCarthy ospetsuaren sorgin ehiza bideratu zuen harexek, Gustavo Durani ekin zion. 1950ean. Eta ez zuen baketan utzi. Luzaz. Esan bezala, 1963an, NBEri mundu zabalean zerbitzu egin ondoren, Gustavo Duran Greziara bidali zuten.

Jesus Galindez

Galindez bizirik eta libre 1956ko martxoaren 12an ikusi zuten azkenekoz. New Yorken, Frank izeneko CIAko agenteak eta beste hiru gizonek auto batean sartu zuten, eta handik gero hegazkin batera eroan.

      Galindezen kasuan zer ikusiren bat izan zutenak ere akabatuz doaz. Denetara, zazpi dira hildakoak. Batzuk lehentxeago eta beranduago besteak, kasua argitzeko lorratz izan zitezkeen denak heriotza susmagarriz hilko dira. Rafael Leonidas Trujillo bera, kasurako.

      Miguel de Dios Unanue, El caso Galíndez - Los vascos en los servicios de inteligencia de EEUU liburuaren egilea, 1992ko martxoaren 11n akabatu zuten. Heriotza eman zion eskua El cártel de Cali izenekoarentzat lan egiten zuen sikario bat izan zen. Eskua nork mugiarazi zuen, susmoa besterik ez dago.

Rafael Leonidas Trujillo

Diktadorea 1961eko maiatzaren 30ean akabatu zuten. Bere buruari Ongilea eta Aberriaren Aita goitizenak jarri zizkion arren herriak El Chapas zeritzon, bularrean dominak eskegiarazteko zeukan zaletasun itsuari irri eginez. Tiranoaren hiltzaileak tiranoaren eskolakoak ziren, euren egiteko moduak adierazten duen moduan.

      Aipatu 1961eko maiatzaren 30 horretako 21:30ean tiranoari heriotza emateko elkar harturik zirenetako batek, Trujilloren urgazleen gorputzeko teniente Amado Garcia Guerrerok, telefonoz jo zion Juan Tomas Diaz ekinkideari, eta Jefea San Cristobaldik Ciudad Trujillora (egungo Santo Domingora) joatekoa zela jakinarazi zion.

      Konjuraziokoak, zortzi guztira, hiru autotan sartu ziren. Tiranoaren txoferrak Máximo Gómez etorbidea hartu zuen. Handik Jorge Washington autopistara heldurik, hitzartutakoen lehenengo autoak Trujillorenaren atzetik ekin zion; bigarren autoa hori baino pitin bat aurrerago tartekatu zuten; hirugarrena hiritik kanpo zain zegoen, karril biko errepidean trabeska jarrita.

      Trujilloren autoa bidea blokeaturik zegoen lekura hurreratu ahala bigarren autoa haren parera hurreratuz joan zen. Auto biak elkarren parean izan zirelarik Antonio de la Mazak hodi biko 12ko eskopetaz tiro bat jo zuen, diktadorearen autoko atzeko leihatilaren paretik. Diktadoreak atzeko autoan zeroan metrailadoreaz tiro egitea erdietsi zuen (atzeko jesarlekuan Trujillok metrailadore parea zeroan). Tiroketak hamabost minutu, hortxe-hortxe hartu zituen.

      Lehenengo tiroaren ostean De la Mazak bigarren kanoiaz alboko leihatilatik tiro egin zuen; haren ekinkideek era berean egin zuten, CIAk emandako metrailadoreez. Taldekide Imbert Barrerasek zenbait urte geroago esan zuen moduan, «haren ondotik hiru metrora egon nintzen. Nire 45az apuntatu eta bitan egin nion tiro. Jaurtigaietako batek kokotsean jo zuen. Atzez jausi zen, hilda. Roberto Pastorizak sartu zion graziako tiroa».

      Leonidas Trujilloren gorpua Juan Tomas Diazen autoko maletategian sartu zuten. Errepidean, hantxe geratu zen, tiranoaren hagin-ordekoarekin eta kepisarekin batera, Chevrolet Bel Air autoa, 52 bala-zulok apaindurik.

Patxi Ibarluzea

Hemingwayren gutunetan eta hari buruzko ingelesezko liburuetan Paxtchi, 1979ko abenduaren 19an hil zen, ezkongabe, Mexiko hirian. «Frontoitik irten ostean etxerako bidean zetorrelarik izan zen. Etxeko atarian, atea zabaltzen ari zela, hodi zati batez burezurrean jo zuten. Eta bakarrik bizi zenez, Gurutze Berdeak batu eta ospitalera eroan zuen, eta bertan hil zen». Halaxe zuen gogoan haren loba Julian Ibarluzea Mallukizak, 2002ko azaroaren 19an.

Julian Ibarluzea

Ezizenez Tarzan, 1911ko abenduaren 15ean Barinagan jaioa bera, 1995eko uztailaren 15ean hil zen, jaioterritik gertuan: Etxebarria herriko Enbera kaleko 4an. Ohar hau idazten dudan artean haren alarguna, Alizia, bizirik da. Bizirik dira Julian Ibarluzearen lau seme-alabak, hots, lehenengo emazte Mallukizaren seme Julian —arestian aipatua— eta bigarren emazte Aliziarekin izan zituen hirurak.

Felix Areitio

Ezizenez Ermua, auto istripuz hil zen, Gasteiztik Madrilera zihoala. Madrilen dago lurperaturik, Sacramento de San Justo hilerrian, Manzanares aldean.

      Ermuan jaio zen Felix Areitio, 1915eko uztailaren 15ean. Maria Luisa Miguelekin ezkondu zen, Miamin. Ameriketatik Europara 1955ean itzuli zen, baina urte bi Lisboan egin zituen. Gero Gasteizera etorri eta bere negozioa sortu zuen. Seme bi izan zituen: Patxi, 1958ko urriaren 7an jaioa; eta Felix, 1962ko maiatzaren 30ean. Bizirik dira biak.

Pako Garai

Gasteizen, Florida 37an, hil zen 1964ko abenduaren 5ean. Kubako iraultzaren ostean handik gaixorik itzuli zen. Francisco —Pakito— Garai semea eta Jeanette Hohberger emaztea berarekin ekarri zituen.

      Pako Garairen seme bakar Pakito, Felix Ermuaren enborreko emakume batekin ezkondua da. Bartzelonan bizi da.

Winston (Frederick Churchill) Guest

Winston Churchill politikariaren enborrekoa. Milioiduna. Pilar hartan aleman itsaspekoen ustezko ehizan ibili zirenetakoa, Islands in the Stream eleberriko pertsonaietakoa da: Henry Wood (Norberto Fuentesi Gregorio Fuentesek esandakoaren arabera).

      1930ekoetan polo txapeldun ospetsua izan zen, eta bere hegazkin konpainiaren jabea (Patxi Ibarluzea pilotu ibili zen han). 1982ko urriaren 25ean hil zen.

Mary Welsh

Hemingwayren emaztea izan zen 1945-1961 urteetan. How it Was gomuta-liburua idatzi zuen 1976an. Estiloz-eta liburua liluragarria bada ere, hutsune nabarmenak ditu; adibidez, ez da inon aipatzen Hemingwayren zaletasun handienetakoa ziren oilarrauzkak edo oilar-jokoak. Senarraren irudia azkeneraino txukuntzeko ahalegina igartzen zaio. 1986ko azaroaren 26an hil zen.

Martha Gellhorn

Kazetari ezaguna eta idazlea, 1908an jaio zen. Hemingwayren emaztea izan zen 1937-1944 urteetan. What Mad Pursuit (1934) izan zen bere lehen nobela, baina bigarren liburuarekin egin zen ezaguna: The Trouble I've Seen (1936) bildumarekin (H.G. Wellesen hitzaurrez). The Heart of Another (1941) narrazio liburuan agertu zituen adiskide euskaldunak. Bigarren Mundu Gerraren ondoren ere gerrako kazetari jarraitu zuen luzaroan: Indonesian, Israelen, Vietnamen, Nikaraguan, El Salvadorren, Panaman. 1998ko otsailaren 15ean hil zen Londresen.

Hadley Richardson eta Pauline Pfeiffer

Hemingwayren lehen emaztea izan zen Hadley (1921-1926 urteetan); John Hadley Nicanor-en (Bumby, Jack) ama. 1979an hil zen.

      Hemingwayren bigarren emaztea izan zen Pauline (1926-1936 urteetan); Patrick (Pat) eta Gregory-ren (Gigi) ama. 1951n hil zen.

Gregorio Fuentes

Ehun eta lau urte bete ostean, Kuban hil zen 2002ko urtarrilaren 13an. Agurea eta itsasoa nobelako Santiago pertsonaiaren atzean nor ere dagoen, haren irudia ez da Gregorio Fuentes. Ernest Hemingwayk Gregorio Fuentes ezagutu baino lehen entzuna zuen agure arrantzale bakartiaren eta arraintzarraren berri. Hala eta guztiz ere, hedabideek Gregorio Fuentes bilakarazi dute Santiago pertsonaiaren iturri. Hain zuzen ere, hedabideek Gregorio Fuentes, denboraren harian besteak baino honantzago hil dela, ahots eta guzti ekarri ahal izan dutelako.

      Ernest Hemingwayren Agurea eta itsasoa eleberria 1930.enekoetan idatzia dela dio idazlearen lanaren aztertzaileetako zenbaitek.

Polixene Trabudua

Ezizenez Amama, Zeberion bizi da gaur egun. Gerra garaian Venezuela aldera erbesteratua, hango prentsan idatzi izaten zuen. Hala bada, 1955eko urriaren 26an El Nacional egunkarian «Hemingway entre amigos» argitaratu zuen. Artikuluak Ernest Hemingway eta Andres Untzainen adiskidetasunaren gorazarrea egiten du.

      Liburu honetan eman diren Andres Untzainen gaineko datuetako batzuk lan horrexetatik hartuak dira. Uste izatekoa da Polixeneren kontaerak arrakasta polita izan zuela Ameriketako basko erbesteratuen artean. Juan Leon Kruzalegik artikulu hori ezagutu zuela ia ziurtzat jo daiteke.

Juan Leon Kruzalegi

Argentinako Euzko Deya aldizkarian Juan de Zuria goitizenaz sinatzen zuena, 1989ko ekainaren 24an hil zen, Donibane egunez, Argentinan bizi den haren alaba Josefinak telefonoz diostan moduan.

      Juan Leon Kruzalegi Buenos Airesko Laurak-Bat elkarteko kidea izan zen, eta haren zuzendaritza batzordean hainbat kargu bete zituen. 1952an, Laurak-Bat euskal-etxearen 75 urteak betetzen zirelarik, bertan antolatu zuen margolari baskoen erakusketa, arrakasta handia erdietsi zuena.

      Mundakan 1895eko abenduaren 26an jaioa, 1933an Unión Arte —Arte Batasuna— Bizkaiko artista gazteak biltzeko gunearen sorreran parte hartu zuen. Gerraren kariaz Argentinara erbesteraturik, Ameriketan bizi ziren beste baskoekin harremana izan zuen. Horren ondorioz jakin zuen Andres Untzain eta Ernest Hemingwayren arteko adiskidetasunaren berri.

      Hala bada, Laurak Bat etxeko izen bereko agerkarian 1967ko abuztuko alean —24.ean— argitara eman zuen «Un cura, un pescador, un escritor» izeneko lana. Horretan dioenez, Agurea eta itsasoa eleberriko Santiago agurearen pertsonaia Hemingwayri nondik eta Andres Untzaini entzuten zizkion ipuin eta gertaerak entzutetik etorri zitzaiola. Ipuin eta gertaeron artean harrigarrien egin, Indalexio Tribisarrosperenak egin ei zitzaizkion, eta horrexetatik Santiago, baina Karibeko ezaugarriez apaindua.

      «Behin, Ernest Hemingway Mundakako hilerrira agertu zen. Han, bizitzako azken geltoki den leku hartan, idazleak Indalexio eta On Andresen hilobiak ikusi zituen, eta gogoeta egin zuen. Albistea Habanako merkatari batek eman zidan, Mundakan bizi dena bera, eta esan zidanez idazleari entzun zion esaten: «Lagunok, laster izango naiz zuekin batera». Ez diot nire kontaera honetako xehetasun bat edo beste benetan egiazkoak direnik esango, baina horietaz ere se non vero, e bene trovato esan dezakegu».

      Aipatu artikuluan Kruzalegik dioenez, bera eta Andres Untzain Bilbon elkartu ziren behin, abadea hil baino lehentxeago.

      Bestela, Ernest Hemingwayk Indalexioren hilobia bisitatu zuenekoa ez dirudi egia denik. Idazlearekin hilerrian izan zen Teodoro Untzainek, Andres Untzainen lobak, ez du horren akordurik.

      Juan Leon Kruzalegiren alaba bietako batek jakinarazi didanez —alabez gainera seme bat ere izan zuen—, mundakar batek kontatu zion Hemingway Untzainen hilobia bisitatzen izan zenekoa; Indalexiori buruzko beste dena, Santiago izen zitekeelakoa barne, margolariak divertimento gisa idatzi ei zuen.

Indalexio Tribisarrospe

Mundakan hil zen 1940ko uztailaren 28an, 79 urte zituela. Agurea eta itsasoa eleberriko Santiago pertsonaiaren irudia Indalexio dela dioen narrazioa legenda hutsa dela dirudi. Gauza bera esan daiteke Santiagoren irudia Gregorio Fuentes delako usteaz. Juan Leon Kruzalegik egin zion erretratua Luci Txirapozuren etxean dago, Mundakan.

Bosgarren Kolumnakoak

Bosgarren Kolumnaren atalean aipatu dugun Raimundo Fernandez Cuesta y Merelo Madrilen hil zen 1992an. 1937an Justino Azkarateren truke aske utzi zutenez geroztik Mugimenduko idazkari eta Nekazaritza ministroa izan zen (1938-1939); hortik aurrera enbaxadore Brasilen eta Italian; eta Justizia ministroa berriro 1951ra arte. Hortik aurrera Gorteetako diputatua izan zen 1977ra arte. Alkandora zaharra.

      Jesus Galindezek tratua egin zueneko Concha Valdes haren anaia Manuel Valdes Larrañaga Madrilen preso egon zen 1939ra arte. Kartzelan zela matxinatuen Socorro Azul elkartea zuzendu zuen. Gerra amaitu ostean diplomatiko karrera egin zuen, harik eta Erregimenak Gorteetako diputatu izendatu zuen arte. Fernandez Cuesta bezala, elefante gaixoen azken atsedenleku ziren aulki haietan jesarri zen.

      Arreba Concha Valdesen arrastoa berreskuratzea, aldiz, ezinezko gertatu da.

      Berdin gertatu da Leopoldo Panizo Xarrien faxistatzar haren arrastoarekin. Badakigu, hala ere, gerra amaitu bezain laster Francok Primo de Riveraren gorpua El Escorialera eramatea agindu zuenean, hilobi zaintzan aritu zirela besteak beste: Jose Maria de Areilza, Agustin Aznar edo Leopoldo Panizo.

Mundakako kanposantuan

Mundakako kanposantuan Sollube inguruko batailan hildakoei monumentua jartzea erabaki zuten Hemingway hara etorri zen urtean: 1959an. Gerra Zibileko gorabeheretan aditu Hemingwayk derrigorrez ezagutu behar zuen 1937ko apirilaren azkenetan eta maiatzaren lehenetan inguru haietan jokatu zen batailaren garrantziaz. Ohartuko zen faxisten hobi komunaz eta hura zegoeneko horman eskegitako gurutze zaharrez. Horiek ordezkatzeko monumentua egitea erabaki zen.

      Ernest Hemingway Mundakako kanposantura etorri zenerako gerra amaitutzat eman zenetik hogei urte igarota, Diktadurak ez zuen erakunde faxistaren premiarik, ez baldin bazen ideologiaren arloan halako oinarri bat emateko. Horren adibidea dira Bosgarren Kolumna atalean aipatu diren batzuen ibilbideak.

      Bada, 1959an Diktaduran Falangeren premiarik ez eta, erakunde faxistari hildakoen monumentuak eraikitzea eta halako zeregin sinbolikoak eman zitzaizkion. Ernest Hemingway Mundakako kanposantuan izan zen egunean hasiak bide ziren "Caballeros Legionarios caídos en la lucha común contra el comunismo / Presentes" esango zuen marmolezko monumentua osatzeko lanak. Monumentua, urte batzuk geroago suak eroango zuen kaperatxo haren alboan eraikia, orain dela sei edo zazpi urte lekuz aldatu zuten udalaren aginduz. Ekialdeko eta iparraldeko hormek osatzen duten zokondoan, hantxe dira aspaldiko monumentuko hiru harlauza zatiak eta burdinazko gurutzea. Hildakoei den-dena errespetatu zaie. Baita "Caballeros Legionarios caídos en la lucha común contra el comunismo / Presentes" dioen inskripzioa ere.

Beste inork kontatuta bihurtzen da gurea inportante. Artean pertsonak etxeak baino handiagoak zirela —amaitzekotan naiz nire kontakizuna— Ernest Hemingway Mundakara etorri zen, Andres Untzainen hilobiaren bisitan. Idazlearen izkribuetan ez da haren izena ageri. Eta Agurea eta itsasoa eleberriko arrantzalea ez da Indalexio.

      Astia harturik Mundakako kanposantura datorrenak hortxe ikusiko du Andres Untzainen hilobia, iparraldeko hormatik gertuko ilara bateko erdi aldera. Indalexio arrantzalearen hilobiak, berriz, Paulo Arenaza Tribisarrosperen gorpua hartuko du. Bestela Mundakako hilerrira bisitaldia egiten duenak ustekabeko galanta hartuko du.

      Mundakako kanposantuan hantxe dago Fatima Vlasevic andrearen hilobia, Mundakako hilerrian dagoen musulman hilobi bakarra. Fatima Vlasevicen jaiotza eta heriotza datak dagoz zurezko zut-oholean idatzita: 25-1-47 / 30-9-95. Bosniatik Mundakara 1991ko abenduan etorritako emakumea gure sorterrian hil zen. Andres Untzainen hilobia baino gorago eta ezkerretarago dago emakumearena. Ez du inoiz lore-sortarik falta izaten alboan. Haren semea, bertokoturik, gurean bizi da.

      Gerraren ostean erbesteratu beharrean izan zirenen parabola osatzen dute Andres Untzainek eta Fatima Vlasevicek. Emakume bosniarrak euskaldun askoren patua izan zuen; arrotzen lurrean utzi behar izan ditu hezurrak zuritzen. Horretara, mundakar batzuentzat Argentina, Venezuela, Txile edo Kubako hilerriak direna da harentzat Mundakako hilerria: apopilo egoteko lurra. Apopilo betiko. Bego ba izkribu hau, pertsonak etxeak baino handiagoak zireneko denboren lekuko.

Bibliografia

Aguirre y Lecube, José Antonio; «El sentido histórico de la dignidad humana y la libertad entre los vascos» en Cinco conferencias pronunciadas en un viaje por América. Editorial Vasca Ekin, Buenos Aires, 1944.

Aguirre y Lecube, José Antonio; Diario de Aguirre; edición a cargo de Iñaki Egaña; Txalaparta, Tafalla, 1998.

Armero, José-Mario; España fue noticia: corresponsales extranjeros en la Guerra Civil Española; Sedmay Ediciones, Madril, 1976.

Baker, Carlos; Ernest Hemingway / A Life Story; Scribner's Sons, New York, 1969.

Barandiaran, Alberto; Gaizkileen Faktoria (Ernest Hemingway euskaldunen artean); Euskaldunon Egunkaria, Andoain, 2000.

Barañano Letamendia, Kosme María de; La obra pictórica de José María Ucelay: análisis biográfico y estético; Fundación Bilbao Bizkaia Kutxa, Bilbo, 1997.

Batzuen artean; Guía Hemingway 100 años; Victus Rorat, 1999.

Batzuen artean; Hemingway, the critical heritage / edited by Jeffrey Meyers, Londres; Routledge & Kegan Paul, Boston, 1982.

Batzuen artean; Hemingway y Urdaibai; Urdaibai Txatxi, Sukarrieta, 2001.

Bilbao, Jon; Telesforo Monzoni zuzenduriko eskutitza, Sara, 1948ko otsaila, Abertzaletasunaren Agiritegia (Artea, Bizkaia).

Bowers, Claude Granade; My mission to Spain: watching the rehearsal for World War II; Simon and Schuster, New York, 1954.

Braden, Spruille; Diplomats an demagogues; the memoirs of Spruille Braden; Arlington House, New Rochele, New York, 1971.

Burgess, Anthony; Hemingway; Salvat - Grandes Biografías, Bartzelona, 1987.

Casado, Segismundo; Así cayó Madrid: último episodio de la Guerra Civil Española; Guadiana de Publicaciones, Madril, 1968.

Chalou, George C. (edit.); The Secrets war: the Office of Strategic Services in World War II; National Archives and Records Administration, Washington DC, 1992.

Chongo Leiva, Juan; La muerte viaje con pasaporte nazi; Ed. Unión, Habana, 1984.

Chongo Leiva, Juan; El fracaso de Hitler en Cuba; Letras Cubanas, Habana, 1989.

Cirules, Enrique; Hemingway en Cuba; Ediciones Libertarias, Madrid, 1999.

Colapinto, John; «The Good Son» in Rolling Stone, 2002ko irailak 5.

Cruz, Mary; Cuba y Hemingway en el Gran Río Azul; Ed. Unión, Habana, 1981.

Dupuy, Pierre; Hemingway et l'Espagne; La Renaissance du Livre; Tournai, Belgika, 2001.

Echevarria, Julián Camarón; Circo Amateur del club deportivo de Bilbao; Caja de Ahorras Vizcaína, Bilbo, 1981.

Franklin, Jane; Cuba and the United States. A chronological history; Ocean Press, Melbourne-New York, 1997.

Fuentes, Norberto; Hemingway en Cuba; Editorial Letras Cubanas, Habana, 1984.

Fuentes, Norberto; Ernest Hemingway Rediscovered; Barron's, New York, 2000.

Galíndez, Jesús de; Estampas de la Guerra; Ekin, Buenos Aires, 1951.

Galíndez, Jesús de; La era de Trujillo: (Un estudio causístico de la dictadura hispanoamericana; Ekin, Colección Abiatu, 4; Bilbo, 1991.

Gellhorn, Martha; The Face of War; Atlantic Monthly Press, 1986.

Gellhorn, Martha; The Heart of Another; Scribner, New York, 1941.

Gellhorn, Martha; The Honeyed Peace; Doubleday, 1953.

Gellhorn, Martha; Travels with Myself and Another; Jeremy P. Tarcher / Putnam, New York, 2001.

Hemingway, Ernest; Agurea ta itxasoa; Itxaropena, Zarautz, 1963 / Agurea eta itsasoa; Elkar, Donostia, 1985.

Hemingway, Ernest; By-Line: Ernest Hemingway / Selected Articles and Dispatches of Four Decades, edited by William White; Simon & Schuster; NY, 1998.

Hemingway, Ernest; Conversations with Ernest Hemingway, edited by Matthew J. Bruccoli; University Press of Mississippi, 1986.

Hemingway, Ernest; Complete poems; Lincoln: University of Nebraska Press, 1992.

Hemingway, Ernest; Death in the Afternoon; Scribner, New York, 1932.

Hemingway, Ernest; Dangerous Summer (The); Simon & Schuster, NY, 1997.

Hemingway, Ernest; Fiesta (The Sun Also Rises); Arrow Books, Londres, 1994.

Hemingway, Ernest; The Fifth Column; 1938.

Hemingway, Ernest; For Whom the Bell Tolls; Charles Scribner's Sons, NY, 1940.

Hemingway, Ernest; Islands in the Stream; Charles Scribner's Sons, NY, 1970.

Hemingway, Ernest; Men at War (based on a plan by William Kozlenko); Wings Books, New York, 1991.

Hemingway, Ernest; Old Man and the Sea (The); Grafton Books; Londres, 1985.

Hemingway, Ernest; Selected Letters 1917-1961, by Carlos Baker, Charles Scribner's Sons, New York, 1981.

Hemingway, Ernest; Spanish Civil War Dispatches, Hemingway Review, 7:2; Spring, 1988.

Hemingway, Ernest; The only thing that counts: the Ernest Hemingway / Maxwell Perkins correspondence, 1925-194; edited by Matthew J. Bruccoli; Scribner, New York, 1996.

Hemingway, Gregory H.; Papa / A Personal Memoir; Houghton Mifflin Company, Boston, 1976.

Hemingway, Leicester; My brother, Ernest Hemingway; Fawcet World Library, New York, 1967

Herrera Alonso, Emilio; Los mil días del Tercio de Navarra (biografía de un tercio de requetés); Editora Nacional, Madril, 1974.

Hotchner, A. E; Papa Hemingway; Scribner, New York, 1999.

Ispizua, Tiburcio de; Odisea del clero vasco en el exilio: apasionante relato de un sacerdote vasco en el exilio desde 1937 a 1974; Tiburcio de Ispizua, Bilbo, 1974.

Ivancich, Adriana; La torre bianca; A. Mondadori, Milan, 1980.

Jiménez de Aberasturi Corta, Juan Carlos; De la Guerra Civil a la Guerra Fría 1939-1947; Txertoa, Donostia, 2001.

Josephs, Allen; For whom the bell tolls: Ernest Hemingway's undiscovered country; Maxwell Macmillan International, New York, 1994.

Kert, Berenice; The Hemingway Women; W.W. Norton & Company, New York-London, 1983.

Laurent, Emilio A.; De oficial a revolucionario; Imprenta Ucar, García y Cía., Habana, 1941.

Leff, Leonard J.; Hemingway and his Conspirators: Hollywood, Scribners, and the Making of American Celebrity Culture; Lanham, Md.; Rowman & Litlefield, 1997.

Luengo Teixidor, Félix; Espías en la embajada: los servicios de información secreta republicanos en Francia durante la Guerra Civil; Servicio Editorial UPV, Bilbao, 1996.

Mandel, Miriam B.; Hemingway's Death in the Afternoon: the complete annotations; Lanham, Md.: Scarecrow Press, 2002.

Meyers, Jeffrey; Hemingway / A Biography; Da Capo Press, New York, 1999.

Nagore Yárnoz, Javier; En la primera de Navarra 1936-1939 (Memorias de un voluntario Navarro del Tercio de Radio Requeté de Campaña); Movierecord Ediciones, Madril, 1984.

Nepomuceno, Eric; Hemingway: Madrid no era una fiesta; Altanea (Colección Luchar por España), Madril, 1978.

Oliver, Charles M.; Ernest Hemingway A to Z: the essential reference to the life and work; Facts on File, New York, 1999.

Ordaz Romay, Mª Ángeles; «El FBI y los vascos del exilio de 1939 en Estados Unidos»; in Emigración y redes sociales de los vascos en América; ed. Ronald Escobedo, Ana de Zaballa y Oscar Álvarez Gila; Servicio Editorial UPV, Gasteiz, 1996.

Redondo, Luis (General) & Zavala, Juan de (Comandante); El requeté (la tradición no muere); Editorial AHR, Bartzelona.

Reigosa, Carlos G. (edit.); Hemingway desde España; Visor Libros, Madril, 2001.

Reynolds, Michael; Hemingway: An Annotated Chronology; Omnigraphics Inc., Detroit, 1991.

Reynolds, Michael; Hemingway, The Young Hemingway; Basil Blackwell Inc., New York, 1999.

Reynolds, Michael; Hemingway, The Final Years; W. W. Norton & Company, New York-London, 1999.

Rollyson, Carl E.; Nothing ever happens to the brave: the story of Martha Gellhorn; St. Martin's, New York, 1990.

Rollyson, Carl E.; Beautiful exile: The life of Martha Gellhorn; Aurum Press, 2002.

Ross, Lillian; Portrait of Hemingway; Random House, Inc., 1999.

San Sebastián, Koldo; The Basque Archives: Vascos en los Estados Unidos (1938-1943); Txertoa, Donostia, 1991.

Sarria; De arrantzales a gudaris del mar; Gráficas Loroño, Bilbo, 1978.

Stanton, Edward F.; Hemingway y el País Vasco; IVAL / CDU, Bilbo, 1997.

Stanton, Edward F.; Hemingway en España; Editorial Castalia, Madril, 1989.

Steer, G. L.; El árbol de Guernica: The tree of Guernica: a field estudy of modern war; Ediciones Gudari, 1963.

Stephenson, William (edit.); British security coordination: the secret history of British intelligence in the Americas, 1940-1945; From International, New York, 1999.

Trabudua de Maldaluniz, Polixene; Polixene, Crónicas de amama; Sabino Arana Kultur Elkargoa, Bilbo, 1997.

Unanue, Manuel de Dios; El caso Galíndez: Los vascos en los servicios de inteligencia de EEUU; Txalaparta, Tafalla, 1999.

United States. War Dept. Strategic Services Unit. History Project; war report of the OSS (Office of Strategic Services); Walker, New York, 1976.

Ugalde, Martin; Lezo Urreiztieta (1908-1981); Elkar, Donostia, 1990.

Urquijo, Iñaki Bernardo; Galíndez: la tumba abierta: los vascos y los Estados Unidos; Servicio Central de Publicaciones del Gobierno Vasco; Gasteiz, 1993.

Váquez-Rial, Horacio; El soldado de porcelana; Ediciones B.S.A., Madril, 2001.

Wagner-Martin, Linda (edit.); A historical guide to Ernest Hemingway; Oxford University Press, New York, 2000.

Welsh Hemingway, Mary; How it Was; Alfred A. Knopf; New York, 1976.

Whiting, Charles; Papa goes to war: Ernest Hemingway in Europe, 1944-45; Marlborough; Crowood, 1990.

ARTXIBATEGIAK:

      Abertzaletasunaren Museoa

      Bilboko Arte Ederretako Museoa

      Basque Library, Reno

      FBI, Basque Inteligence Service archives

      Public Records Office, AEB

ALDIZKARIA:

      Bohemia, Historia de la Revolución Cubana; Edición de la Libertad

            (1952-1959), Habana

EGUNKARIAK:

      The New York Times

      The Washington Post

      Euskaldunon Egunkaria