Zakur zaunkak

IÑAKI IRAZU

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2023 Iñaki Irazu

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2023ko urria

Edizio hau: 2023ko urria

Susa:

        317 posta kutxa / 20800 Zarautz

        Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

        Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

                Telefonoa: 943 83 26 55

                Elektroposta: susalit@armiarma.eus

                Webgunea: http://susa-literatura.eus

Sabaia harrizkoa da.

Harrizko dira horma

eta teniolak.

Harrizko zoru

eta leihosareak.

Ateak,

kateak,

airea,

leihoak,

begiradak,

dira harrizko.

Urrunean zain dauden

gizonen bihotzak ere

eginik daude

harriz.

Harrizko gau luzea

CELSO EMILIO FERREIRO

HANKA BAT LURREAN

     I

Gure aitonak

hanka bat lurrean

egiten zuen lo,

beraren bila

etortzen baziren

atzeko leihotik

hanka egiteko

Espainiako 36ko

gerrate garaian

egun batean

guardia zibilek

eraman eta

jipoitu zutenetik

sozialista izateagatik

bere bi anaia eta

herriko beste

batzuekin batera,

kamioi batean

igoarazita,

bazter batera

eraman ostean.

Amonak izainak

jarri zizkion,

zituen ubeldurak

onera ekartzeko:

larrutik ikasia,

ez zuen bizitza

osoan ahaztuko:

beltzune ezainak

ezereztu arren,

oroimenean luzaro

iraun baitzioten:

beldurraren gaitza

hezurretaraino

sartua zuen.

     II

Urteen buruan, jada

gerrate ostean,

gure aitona

abere azoka

egiten ari zen

beste herri batera

joana zelarik

eraman zituzten

guardia zibilen

kapitain huraxe hantxe

ikusi zuenean,

hotzikara batek

zeharkatu zuen

jipoia gogoratzean:

aitona ikustean,

zuzen-zuzenean

kapitainak beragana

jo zuen bertatik,

haren aurrean

azalpen bat

eman beharrean:

“Gaur, hilda daudenez

eta niretzako

arriskurik ez dagoenez,

esango dizut zeinek

agindu zuen

egun hartan

      zuek jipoitzea.

Pazifiko alkateak

eta Obdulio apaizak.

Nigana etorri ziren

zuon izenak

ageri ziren

zerrenda batekin:

denak hiltzeko

          esan zidaten.

Baina nik

ez nuen nahi izan

errugabeen odolez

eskuak zikindu,

eta esan nien

ezin nuela inor hil

halako arrazoiagatik”

(“balio duen gizona

ezetz esaten dakiena”,

diote zaharrek.

Eta Amurrion, berriz,

“más vale

un día colorado

que ciento morado”).

Ordainetan, ordea,

astindu hura

jokatu beharra

izan zuela

ezinbestean,

bi haien egarria

berdinduko bazuen.

“Jipoitu baino

ez zintuztedala egingo

esan nien”.

Eta azalpena

eman ondoren

urrundu zen

beragandik gizon hura.

     III

Gure amonak

zaku oihalekin

egiten zizkien

arropak umeei,

ez baitzuten

jantzi berriak

erosteko dirurik.

Txitxirio batzuk

kixkaltzen zituen

zartagin batean,

haien hautsa

urari botaz,

halaxe, kafearen

itxura emateko

(igandea zenean

izan ezean: orduan bai,

bitxiak ziren

ale beltzekin

egindako kafearen

usain gozora

bilduko ziren).

Ezkondu zenean

ez zuen argazkirik

atera nahi izan

egongelako

paretan jartzeko,

plakoak jota

omen zegoelako:

sasoi hobeak

heltzen zirenean,

bi masail haiei

guritu on bat

ematen zienean,

argazkia atera

eta jarriko zuela.

Baina berari

ez zioten ilea

arras moztu,

kamioi batean

gora igota

herrian zehar

lotsan erabili

bere lagunekin

egin zuten bezala,

errizino olioa

edanarazi ondoren:

eta horrekin

gaitza erdira

zukeen ekarri.

     IV

Aitak barreka

kondatzen zigun

nola txikitan

lurrera botatako

zigarro mutturrak

biltzen zituen

bere anaiarekin.

Tabako hondakin

ale haiekin

zigarroak egin

eta gero herrian

saltzen zituela,

txanpon batzuk

ateratzearren.

Baina Eibarren

fabrika batean

hasi zenetik,

ez zuen gehiago

Salamancako

bere herrira

bueltatu nahi izan.

“Pobrezia… kuxidade ederra!”,

esaten zuen

aipatzen genionean,

isil unean

lotzen zelarik,

bihotza eta

buruaren jabe:

bere butakan

sendo jarria,

albo banatan

besoak bermaturik,

bere barrua

elikatzen zuen

           egia horrek

ezingo balio bezala

jadanik ekin

bere gorriarekin,

oroimenaren

bidean jarrita

berari zuzen

begiratu arren:

mendian barrena

bidez gabiltzala,

guri heltzeko

ahalik gabe

aditzen dugun

zakur zaharraren

           zaunka urruna.

ESKU HURA

     I

Bakarrik nengoen

eguerdi partean, ikastetxearen

aurreko aldea

zeharkatzen zuen

lehen solairuko

galeria luzean, zutik

liburua zabalik

koxkan jarria

lezioa errepasatzen,

inortxo ere ez zebilen

jolasteko patio

handiaren aurrean

bat-batean bera

azaldu zenean,

eta nire abizena

ahoan ospatuz,

eskua lepoan pausatuz,

“zer egiten duzu hemen?”

galderan hartuz, solasean

hasi zitzaidan

denbora osoan

            esku hura

nire lepotik

kendu gaberik.

Arranoa genion

esaten umeok,

kako zorrotzean, airera

                           irtena zuen

sudurraren alde,

zeinen itzalak ebaki

egiten zituen

eguzkiaren pean

zeharkatzen

zituen denak,

haien paretik

iragaten zenean:

bere buruari

eusten zion lepo

luuuxe xuriak,

eta gorputza

goitik behera

estaltzen zion

anaia haien

abitu beltzak,

bere betera

ekartzen zuten

emana genion

izenaren jabetza.

Hamabi urteko

            ume hari

ordura arte

ez baitzion inork

eskua

gainean jarri,

urteak joan, urteak etorri

irakaslearen

          esku hark

oroimenean

iraun zion

lepoaren osagarri

(ukitze horrena

kontu bitxia

izan zen niretzat:

musua ematea

ez zen ohitura

gure artean,

eta ez ginen

besarkatzen,

gure herriko

bazter haietan

urriak ginen

gure laztanetan)

(eta hain urruti

ote zegoen ba,

erromeria bukatzean,

soinujolea baserri

gordeago batera

joaten zeneko

             garai hura,

gazte jendea

              agarraoan

dantza zedin

apaizaren begiak

joak izan gabe?).

     II

Bederatzi bat

urteren buruan,

ikastetxeko gela

berean zegoen

kide batekin

egokitu nintzen

Donostiako kalean:

pozik zegoen

Martuteneko kartzelan

denbora puska

eman ondoren

atera berritan.

“Badakizu nor

zegoen bertan?”,

bota zidan

kontu kontari

hasi ginenean:

“Arranoa!”.

“Arranoa!?”.

“Bai, Arranoa!”,

begiak zabal

lotu nintzelarik

harri eginda

kalearen erdian.

“Barrura sartu

eta protokoloko

bost eguneko

isolamendu aldia

amaitu zenean,

gelatik aterata

patiora nindoanean,

goi goi goi

goiko galeriatik

norbait hasi

zitzaidan hoska:

Anastasio! Anastasio!

Gora begiratu

               eta bera!

burua barandaren

ertzaz kanpora zuela

eskuari eraginez:

harri eginda

lotu nintzen

kartzela barruko

kalearen erdian:

airean jaitsi zen

ordea, nigana,

'zer egiten duzu hemen?'

galdetu nionean.

Guraso batzuek

salaketa jarri

omen zioten

umearekin izan zuen

zera bategatik:

aurretik ere, beste

              gorabehera bat

izana omen zuen

barnetegian zegoen

beste batekin

baina hura tapatu

egin omen zioten”.

Eta lagun hura

kalean barrena

urrundu zen, pozik

libre egoteagatik,

aurpegia arrail,

          bere buru,

urratsik urrats

espaloia ospatzen

“askatasuna

zein eder den!”

alai kantatzen

kaiolan zegoen

besteak ez bezala

(tarteka ahaztu

egiten omen zuen

aterea zela,

eta pausoa

bizi-bizian

ematen hasten zen,

kartzelako patioan

zebilenean bezala,

behin berriro

alderik alde

zeharkatzen zuenean

         beste kide

batzuekin batera).

Eta neu ere

kalean barrena

urrundu nintzen

urratsik urrats

espaloia jotzen

hiri ederrean:

une hartantxe

gogoan barrena

egin zitzaidan

argiaren bidean

ageri zitzaidala

lepoan nuen…

        atzapar hura.

ZAKUR ZAUNKAK

     I

Zakur zaunkek

iratzarri zuten

etxaldeko anderea

gauaren erdian

harrotu zirenean

inguruan dena

hartzen zuen

        isil handian.

Beldurrak airean

atera zenean

ze ote zen

larderia hura

topo egin zuen

armak eskuan,

             eskuargiekin

bazterrak miatzen

ari ziren gizonekin

“sar itzazu

zakurrak barrura,

bestela, akatu

egingo ditugu!”

erran ziolarik

zakurren oldarretik

kendu nahian zebilen

haietako batek.

Bi omen ziren

jaitsi zirenak

Bilboko trenetik

Algortako geltokian

haien atzetik

atera zirelarik,

behin begiz

jo zituztenean

eta batenak

egin ondoren,

haren lagunaren

bila zebiltzan.

     II

Ukuilu barrutik

esne behiak

atera zituzten,

ahuntzak, zerriak…

Horman eskegitako

sardeak hartuta

belar piloak

zulatu zituzten

haien barruan

gordea ote zen,

horrela jokatu

beharra zuten.

Eta haien kotxeetako

argizagiak piztuta,

baratzearen aldera

bihurtu zituzten:

alferrik, ordea,

ez baita argirik

gauaren errorik

agertuko duenik

hantxe bertan

lotu zirelarik

inguruan zabalduak

zelatan, geldi

bide, arboladi

barruan gordeak,

adi itzalen

ezein ikarari

noizbait eguna

urratu zen arte,

argiaren zaurian

bazterrak arinduz

etsia emanez,

kotxeetan sarturik

bertatik alde

egin zutelarik:

beste hura

hanka egina

baitzen ordurako

gauean barrena.

     III

Kidea, ordea,

etzanda zetzan

lauza latzean

hil hotzean.

Bala bat sartua

zioten atzetik

ihesi zihoala

ezker saihetsetik

eta beste bat

bertatik bertara,

bere burua

bilatu zuena

baina zuloz

egoki josita

egon arren,

ez ziren ase:

hantxe lurrean

haien aurrean

hil hurrean

zegoen gizonari

eskuburdinak

zizkioten jarri,

barruak eskatzen

zien osagarri

ospitalerako

bide osoan ere

begiak era horretan

zituztelarik saritu

eta bertan ere

ez zizkioten kendu,

jokaldia halaxe

zuten burutu:

behar bezala

ikasteko edo

beharko zuten

halaxe jokatu

begien aurrean

zuten gizonaz

egiazki zirela

azkenik jabetu:

eskuburdinen

ikuspen hori

izango zuten

hartarako ongarri

“zauri gorrian

hil larrian

zegoen gizonari

egin zioten hori!”

erran zautan

etxaldeko andereak,

gertatutakoa

gogora egitean

baratzeko arbola

buruen errukia

galtzen ari zuen

iluntasunean

eta haren hitzei

samina zerien,

zuzenaren

egarria zerien:

aterpe bat

galdegiten zuten

gordeak izateko

gure oroimenean.

     IV

“Hilda dago.

Eskuburdinak

kendu ahal dizkiozue”,

esan zien medikuak

aspaldi urik

jaso ez duen,

ganbara zaharreko

bazter batean

utzia dagoen

ontziaren hondoan

bildua duen

kutsu lehorrean

itzal sorrek

agintzen zuten

pasillo hutsetan

abiatu aurrean

zaindariz inguratutako

gela batean

eduki zuten

bakardadean, gauaren

maizter zurtz

eguna urratu

egin zen arte

itzalak uxatuz

beldur baitziren

kideak azaldu

eta askatzeko

egingo ote zuten:

iluntasunaren

babesean, itzalak

bizi baitziren

jalgi minean...

     V

Biharamunean

isil handi bat

hedatu zen

mendi-zelaietan

bidez bide

zidorrez zidor

azkartu bat

hartzen zuena

haran barrena

bere baitan

arbola, etxea

eta bihotzak lotuz

(katagorria ez zen azaldu

haritz ondoan

haurrek utzitako

intxaurrak biltzera

bidea ondo

ikasia zuen

etxaldeko baratzearen

bazter jakinean:

zuhur asko

gordetzeko gero

inoren isileko

zulo eginean)

(ondoan bizi den

atsoak ez zion

errietarik egin

oilar gazteari

ohi zuen bezala

auzoaren baratzean

sartzeagatik, arto

aleak janez:

hurrengo ospakizunean

eltzerako bera

aukeratuko zuela

abisu emanez)

(“ezaina!”

                zuen jalgi

auzoko itsuak

ahoaren zulotik:

ttu bat guria

zuri-zuria

argiaren orbana

eragin zuena

aldi batez

haren hobietan,

begiaren ordaina

unean emanez).

     VI

Itsasondon

gertatu zen

apirilaren

hogeita bian.

Harri larri

         latz bi,

maldan gora

otoi gorri.

Hego tzar

gordin bi,

maldan gora

arin-arin

haren unean

ziren jarri:

bi hortz

     zorrotz:

bata emana

             lurrari,

bestea, berriz,

            ortziari

zuzen

eta garbi

            agirika

zaiona ari

“lur honetatik

ernamuinak

sortuko dira!”

agintza hitzak

harrotu ziren

arroan barrena

bihotzetan, itxaropen

hazia sartuz

arrats beran

barrua hartzen

zien isilaren

gaitza osatuz.

Harri larri

          latz bi

haren unean

otoi, eta gorri.

BI HILABETE ESKAS

     I

Bi hilabete eskas

baino ez ziren haurrarena

gertatua zela

             herrian.

Ez zen agertu

afaltzera etxera,

egunero egiten

zuen bezala

bere lagunekin

kalean jolasean

ibili ostean

eskola bukatzean:

gurasoak bilaketan

hasi ziren

haren berandua

ohartu orduko

etxerik etxe

            ate joka,

umearen galderan

kezkaren kozkan.

Ilundu zuenean

argi hileko

farola batzuek

nabarmentzen zuten

hutsa eta isila

baino ez zen

kale zaharreko

bazterrak agintzen.

Eta xuxurlaka

egiten zuen

plaza ondoko

iturriaren aska

hustu egin zuten,

jolasean zebilela

barrura eroria

ote zen (metro bete

                    sakon bazen)

(umeak koxkara

igotzen ziren, uraren

xirripatik edateko

egarri zirenean)

(besoak askako

ur hotzetan sartuta

edukitzen zituzten

puska batean

futbolean ibilita

izerditan blai,

odolaren beroak

onera ekartzeko)

(ondoko tabernariak

edariak kajatan

freskatzen zituen

alkatearen baimenarekin).

     II

Biharamunean, urpekariak

etxeko balkoitik

ikusten genituen,

ibaia arakatzen

beraien jantzi

beltz haiekin

behin eta berriz, uretara

jauzi egiten

aire bonbonak

bizkarrean zituztela,

ertzak, hondoak

ondo ikertzen

ehun metro beherago

zegoen presaraino:

aurrerago ezin

egingo baitzuen.

Baina haur hura

ez zen azaldu

eta urpekariak

joan egin ziren

          halako batean

galdera gorri bat

lotu zelarik

denon buruan

dena gorritzen

kale zaharra

are zaharragoa

bihurtzen zuena

bere gorrian

dena arrotzago

bihurtzen zuena

bidean, elkarri

agurra ordaintzean:

hurkoaren begia,

eta umearen egia

gordetzea zuen

uraren hegia:

ibaia zegoen,

errepidea zegoen,

eta begiak inoiz

ikasi gabeko

            hainbeste zulo:

batek zekien

ze pasatu ote zen

egun hartan

ume harekin.

Egunak joan

egunak etorri,

          eta galdera

hura beti

jendearen gogoan,

ezari-ezari

atzean lotzen

urrundu arte.

     III

Egun batean, gure ama

haurraren amarekin

egokitu zen

Donostiako trenean:

bi hilabete eskas

baino ez ziren haurrarena

gertatua zela

               herrian.

Eta hitzaren bidean

haren nahigabea

hartu zutenean

             ezinbestean

asmo oneko

hitz batzuk

saiatu zituen

kontsolamenaren alde

anderearekin bihotz

egin nahirik:

“Denoi ere zerbait

pasatzen zaigu eta…”.

Andereak, ordea,

bidea itxi

zion bertatik,

             erdian jarriz:

zuzen gorrian

begiratu zion

itzal baten

babesa ukatuz

isildu baino

izan ez zuelarik,

larderiari eutsiz

esan zionean:

“Baina niri bezala

               inori ez!

Niri bezala

              inori ez!”.

Eman zion

erantzun horixe

errepikatu zidan

gure sukaldean

                bi aldiz

bere barruan

bizirik zirauten

hitz haien

oihartzuna jasoz:

“t´arrazoia dik!

t´arrazoia dik!”

gehitu zidan

bihotzaren indarra

             aitortzari ekarriz

bere burua

andereak bizi zuen

berdade handiagoaren

mendean jarriz

berriz isilik

lotu baino lehen,

bere baitan

sartu baitzen

pentsamenduetan

urrun eginez,

auskalo zein

bide hartuz.

(Duela bost mende

Amazonas barrena

Lope Agirrerekin

ontzian zihoanean

Pedrariasek ere

men egin zion

modu berean berdade

handiago horri

erantzun zionean

Inesen galderari:

“Zer da okerrena?”.

“Okerrena

                  ez jakitea da”).

(Ramón J. Sender

idazleak berak

larrutik ikasia

idatzitako lerroetan).

AFARIAN GINELA

Afarian ginela,

“uhale” aditzean

begiak piztu

egin zitzaizkion

gure lagunari

entzun hutsean,

“uhale, uhale!”

hasi zitzaigularik

hitza berritzen.

Hamar urterekin

utzia omen zuen

Ondarroako etxera

itzuli zelarik

bertan behera

kalean barrena,

eskaileretan gora,

sasoi hartako

bizitzan sartuz:

ez dakit zenbat

armairu, kaxoi,

eta senitarteko

begitarte kuttun

ote zitzaizkion

gogoan izeki,

nire ahotik hitz

jakin horixe

jaso zuenean!

Uhale esaten

omen zioten,

jadanik atzean

utzia zuen

arrantzaleen

bizitza hartan,

gurean zinturoi

edo gerriko

esaten diogunari.

Harrezkero,

areago nau ba

uhale horrek

lagunari lotzen:

bizitza hartara

narama berarekin,

eskaileretan gora,

armairua, kaxoiak

zabaltzen dizkit…

LAGUN BATEKIN

Lagun batekin

egokitu nintzen

orain berri

Bilboko kalean.

Bederatzi egunez

edukia zutena

hilabete lehenago

ziega batean.

Begiak estalita

erdi ilunpetan,

itaunketaren

tarteak kenduta.

“Mortadela otarteak!”

aipatu nion:

begiak irrian

izeki zitzaizkion

unean berean

hitz horiexek

sortua zuten

kidetasunaren alde

(begiak dira

hitzak, eta

leku berera

eraman gintuzten).

“Bederatzi egun,

ezta, lagun?”

esan nion, elkartasuna

agertu nahian

(halakoen ostean

eskertzen baitugu

hurkoaren bihotz

berotasun hori).

Bertatik ordea

zuzendu berak:

“Bederatzi egun

eta bederatzi gau.

Han barruan

denbora egunka

eta gauka

zenbatzen da”.

Eta Bibliarekin

gogoratu nintzen:

hitz horiexek

jadanik hantxe

idatziak daudela,

Itun Zaharrean

Euritearen berri

ematen zaigunean:

“Berrogei egunez

eta berrogei gauez

egin zuen euria

aterrik gabe…”.

ESKULANAK

Eskulanak egiten

ematen zituen

azken urteak

laneko erretiroa

hartu zuenetik,

zurezko etxetxoak

zituela gogokoen.

Etxe tipikoak

izaten ziren:

Greziakoa eta

Italiakoa jada

eginak zituen

harri txintxarrak

eta guzti erabiliz.

Halako batean,

ia bizitza osoa

maizter emana zuen

etxalde harexeri

ekin zion

seme prestuen

laguntza onean:

ateak, leihoak

banan-banan,

etxeari atxikia

zeukan frontoia,

txokotzat zerabilten

garai bateko

garaje zaharra…

(hurbil zegoen

jauregian bizi zen

jabearen txoferra

egoten omen zen

ondoko gelatxoan,

inora eramateko

hotsaren zain…).

Bukatu zuen:

baita komedoreko

mahaian jarri ere,

ageri-agerian

denen ikusgarri,

teila, txakur,

arbolatxo eta guzti:

egin zuen azkena

izan zuen hori,

hain zuzen ere:

bukatu zuelarik,

handik gutxira

azken hatsa

eman baitzuen:

gizon batek ikusi

egiten du noizbait

non egon den

bere bizitzan

eta bide horretan

badauka azkenik

hemendik joatea.

SEI ATE

     I

Ilaran geunden

eta galiziarra,

mutil jatorra,

atzean nuen

mendi aldeko

kuarteleko patioan

jantokian sartzeko

aginduaren zain

Policia Nacional

erakundean sartzeko

asmoa zuela

esan zidanean

(aurreko astean

etorriak ziren

kide berriak

hartzeko deian

Areto Nagusiko

pantaila handian

egiten zuten

beharra azaltzen:

sutea piztutako

etxean sartuz

agurea erreskatatu,

ausardian jokatuz

muga zeharkatu

nahi zuenari,

zer gerta ere,

paperak eskatu

basoan barrena

taldetik bereizita

galdu zen umea

gauean aurkitu)

aurki kuartela

utziko zuela,

ez genuela elkar

gehiago ikusiko

proba batzuk

gainditu behar

izango zituela

onartuko bazuten:

ez bat ez bi

“Hor sartu

behar ote duzu?”

atera nintzaion

gaitz etsiaren

kutsua zuten

hitzen xakarrean

hartu nuelarik

agurraren alde,

abiatzen denari

dagokion bihotza

agertu gabe.

“Langileak zapaltzeko

erabiltzen dute,

jendea joka

goikoen alde!”

hori esatean

haren begirada

nigana biltzeko

egiten nuen:

alferrik, ordea:

unean berean

burua saihetsera

xumeki eginez

begiak gorantz

nonbait jarriak,

aurrean ninduenari

itzuri eginez

xidor xakarra

osatu zuten

sei hitz jalgi

zituen ahotik

isiltasunean

urradura eraginez:

“No quiero

volver a la mar!”

txilibituaren hotsean

jantokian sarturik,

mahai banatan

jarri ginelarik.

     II

Egun hartatik

ez dut ikusi,

ez dut jakin

haren berri

baina inoizka

gogoratzen naiz beragana,

Galizia aldean

ekaitzaren gaiztoan

ontzia hondoratu,

marinel batzuk

ito, desagertu

            egin direla

aditzen dudanean

haren begirada

bilatzen dudalarik

berriro ere, hainbeste

urteren buruan:

alferrik, ordea,

saiatu arren,

ez dut nire

barruan egokitzen:

betiko berean

iraun dirau,

burua saihetsera

xumeki eginez

begiak gorantz

nonbait jarriak

aurrean ninduenari

itzuri eginez

aurrean zuen

mutil euskalduna

aintzakotzat

hartzen ez duelarik.

Eta orduantxe

jabetzen naiz

betirakotasuna

zer ote den:

nonahi izanda ere,

beti berean

iraungo duten

         begi haiek

haren ahotik

sei hitz jalgi

egiten dituen

une berean

xidor xakarra

osatuz isiltasunean

“No quiero

volver a la mar!”:

hurrenez hurren

ixten diren

           sei ate

barrua erabakiz.

¡YO NO PERDONO!

“¡La de pegatinas

que me he comido!”,

esan zigun gizonak

Bilboko kalean.

El búfalo irizten

omen zioten

komisaldegiko gizonari;

ospetsua bide zen.

Pistola agerian

izatea atsegin,

matte-matte

ferekatzen zuen.

“¡Le gustaba, le gustaba!”,

esan zigun gizonak

asaldura, arrangura,

haserrearen bidean.

Ibiliak zituen

bideak gorritzen

zizkioten oroitzapenak

ahoan berritzen.

“¡Yo no perdono!

¡Yo no perdono!”,

hatz erakuslearen

keinuaz lagundurik.

“¡La de pegatinas

que me he comido!

¡Yo no perdono!

¡Yo no perdono!”.

DEMETRIO

     I

Egun batean

ume nintzela

sukaldean sartu

eta ezustean

ama negarrez

topatu nuen:

egun hartantxe

nire barruan

piztu zitzaidan

suaren garra

ezagutzen ez nuen

aitarengana,

egunez egun

azkartzen

joan zitzaidan,

egun batean

hilko nuela

erabaki nuen arte,

jaio berritan

bataiorako

abizena emanda

Argentinara

egin zuen

gizon hura

ama herrian

lotsa gorrian

bakarrik utzita,

herritarren eta

senitartearen

gaitzetsi larrian:

lehendik ere

senar zenarekin

izandako bi

seme-alaba

aldean zituen

alargun gaztea.

Denda batean

sartzen zenean,

solasa eten

egiten zuten

barruan zeuden

beste andereek

isilik iraunez

aldamenean,

hitzik ere

zuzendu gabe,

bera dendatik

         atera arte.

Hutsik zegoen

bizitzaren galdera

egiten zuenean

hara aldatzeko,

beti ezezkoa

jasotzen zuen:

batzuk isilez,

eta besteak,

okerrenak zirenak,

haien barrua

aitzakia merkean

gordetzen ziotenak.

     II

Egun gaitzak

ziren niretzat

senideren bat

hiltzen zenean:

kalerik kale

edo periodikoetan

jartzen zituzten

hil oharretan

salatua ikusten

bainuen orduan

neure egia

denen begian:

ezberdina zela

abizen hura

senide guztiek

zutenaren aldean,

ez nintzela

ezpal berekoa:

ohar haietan,

osatzen zuten

hurrenkeran,

orbana zen

besteen artean

nabarmentzen:

nire zurtzak

mendu bat

hartzen zuen

ikusten nuenean

neure burua

bakar, berezi:

zenbat eta

luzeagoa zen

zerrenda hura,

orduan eta

azkarragoa

hartzen zuelarik

egun horietan

niri buruzko

itaun gorria

aditzen nuelarik

lagun, ezagun,

herritarren begietan

nire aurrean

ezertxo ere

aipatu ez arren,

bai bainekien

ordurako jakinaren

gainean zeudena.

Egun batean

sukaldean sartu

eta negarrez

nuen topatu:

hilko nuela,

           erabakia

nuen hartu

erabaki hori

barruan ongarri

izan nuelarik,

hartzen ninduen

sugar iluna

onera ekartzeko:

gutxika-gutxika

meatzari lan

sariari kenduta

itsasontziaren

pasajearen dirua

osatua nuenean,

abiatzeko eguna

hurrean zenean,

gerratea piztu zen

uztailaren hamazortzian,

frentera jo nuelarik

Alderdiko kideekin.

     III

Santander hirian

batetik bestera

sartzear ziren

etsaiei ihesi,

erruan ziren

pilatuak portuan

ihes egiteko

itsasontzi baten

galde larrian,

han eta hemen

aditzen ziren eztanda

hotsen gorrian.

Gure kapitaina

hurbildu zitzaidan

lepotik helduz,

bero besarkatuz,

azken agindua

argi emanez:

“Batez ere, batez ere

lelokeriarik ez!!

Lelokeriarik ez!!”,

eta hori esanda,

metro batzuk

nigandik aldenduz

pistola atera,

lokian jarri

            eta tiro

egin zion

bere buruari

zerraldo eroriz

nire aurrean.

Beste batzuk

launaka, bosnaka

sartzen ziren

kaiaren ertzean

uretarantz zuzenduak

zituzten jeepetan

dinamita kartutxoz

hornitu ondoren:

metxa piztu,

azeleragailua jo,

eta airean gora

jalgiak zirenean

uraren gainean

eztanda batean

lehertzen ziren:

azken unean

elkar harturik,

buru agerturik.

Urteen buruan

gerrate ostean

herrira itzultzean,

nire bizitzako

kale zaharra

zeharkatzean

atariz atari

hasi zitzaidan

Argentinako

gizon harekin

nuen zorra

gogoan berritzen.

     IV

Bahia Blanca

inguruan nengoen,

hirurogeita

hamazazpi egun

iraun zuen

bidaiaren ondoren

eta gizona

hantxe zegoen

nire begietan

arditegia zen

etxalde batean,

bakar antzean

arkumeei aiztoz

lepoa ebakitzen, ontzietan

odola biltzen:

ildo gorria

isil, zintzo

zen bihurtzen

(behin txikitan

Martin osabak

horixe ikustera

eraman ninduen:

egun horretan

hazi egin nintzen:

sakontasun bat

bainuen irabazi,

horren aurrean

ikarak hartzen

zuen umea atzean

nuelarik utzi).

Haren ordua

iritsia zuen:

gure arteko

auzi zaharra

bideratuta

geratuko zen:

orduan ordea

ezuste batek

jo ninduen:

hura ez baitzen

hiltzea erabaki

nuen gizona:

egun batean

komodako kaxoian

izaren artean

amak gordea

zuen argazkian

ezagutu nuena:

begirada sendo

baten jabea,

ile beltza

sarria zuena:

zuzen-zuzen

begiratzen zidana

baina zimurrek

ildorik ildo

jantzia zuten

zahartu bat,

ilea urdin,

itxura erkin:

alferrik eman

zion buruak

agindua eskuari

hel ziezaion

patrikan gordea

zuen burniari

geldi, xorrean

lotu nintzelarik

haren hurrean,

eskuak ez zuela

burnia hartzeko

egarririk biltzen:

halako batean

aita nuen

gizon hark

nirekin ohartu

eta burua nigana

zuelarik bihurtu:

ikaran, burua

lurrari emanez,

harengandik gordez,

etorri nintzen

bide beretik

alde eginez

aita nuen

gizon hura

eremu gabean

bakarrik utzirik

odol isurkin

gorrien artean.

     V

Etxearen atarian

makila eskuan

ematen nituen

nire egunak,

jolasean ari ziren

bilobak inguruan.

Baina gauean

bakarrik lotzean

Galiziatik etorritako

haren aurpegia

mentzen zitzaidan

gelako ilunpetan

niri begiratuz,

niri buruzko

galdera berrituz:

isilean, barrura

egiten zuen

sarkin ekin:

egun batean

Demetrio bilobari

galdegin nion

eraman nintzan

Asturiaseko mugan, Lugoko

As Noises herrira:

ikustea baita

gizonaren bakea,

bestela ezin

baitu etsi,

lur hau utzi

onean abiatuz:

azkenean begietan

izango nituen

haren etxea,

utzi zuen ataria

ogiaren bidean

herrira etortzeko

beharbada, artean

bizi ziren

haren senideak

(nireak ere

banituzkeenak)

ezagutuko nituen…

Baina mugara

hurrera ahala

urduri jartzen

hasi nintzen, bularra

estutzen zidan

esku batek:

Lugo barruan

sartzerakoan, muga

igarotzeko unean,

bihotzekoak jo

eta bertan

gelditu nintzen.

Orain hilerrian

nire abizena

duzue harrian:

berriro ere

          orbana

denen agerian!

goroldio isila

ari zait ordea

ezari-ezari

haren babesaren

errukian bilduz

bera osatzen

aurki Lurrak

bere hartuz

izenaren jabe

bihurtuko nau:

Demetrio,

Ama Lurrarena.

SARTU AURRETIK

(1975)

Donostiako Gobernu Zibilera

eramaten zaituztenean

ziegara sartu aurretik

sarreran dauden

zaindarien mahaitxoan

oinetakoen lokarriak,

txanponak, giltzak…

utzi behar dituzu

behin han barruan

zure heriotza ere

ez baita zure,

ez baitagokizu,

sabaiko argia

inoiz itzaltzen ez den

lurrazpiko gela

itsuetan barrena:

besterik ezean

zure zapatekin

hala-holako

              buruko bat

egitea izango duzu,

harrizko etzalekuan

burua pausatzeko

etzaten zarenean

lo apur bat egiteko.

Bat-batean, ordea, iratzarri

                       egingo zara

ate metalikoa

zabaltzen denean

ateratzen duen

kirrinka gorrian,

itaunketa gelara

eraman zaitzaten

zaindariek, bila

             etortzen direnean

eta behin goian,

pertsianak jaitsitako

bulego zeken

isil gordeetan,

Espainiaren ametsera

jaiotzen zara, minak

mugarik ez duenaren

tasuna hartzen duenean.

BALDOSAK

Itaunketa saioan

jorratu ondoren

mutila berriro

ziegara zeramaten,

fregatu berritan,

distira batean

zegoen pasilloan.

Bat-batean, odola

jalgi zitzaion

ahotik kolpean,

sueloa mantxatuz:

dena ikusi zuen

lanean ari zen

garbiketa andereak:

ez bat eta ez bi,

pauso bizian

beragana jo

eta zaplaztako

            ozen bat

eman zion

bertatik, eskuarekin

                 zabal jokatuz.

Oihartzunean

aterik ate

zabaldu zena

lurrazpiko galeria

itsuetan barrena,

hango isiltasun

etsia urratuz.

Eta azkar asko

lanbasa hartuz,

beste pasada bat

eman zion bizkor

sueloari berriz,

baldosa haien

distira bere

      onera ekarriz.

EGUNEROKO SARIA

     I

Neguri aldean

bizi zen jaun

aberats baten

txoferra izana zen

pareko atean

bizi zen bihotz

oneko gizona.

Nagusia bizi zen

jauregiaren ondoko

eraikin batean

egoten zen,

nagusiak hots

egiten zionean

hura eramateko:

zenbat bide

ez ote zuen

harekin egina!

Hara eta hona

beti elkarren

laguntzan, orduari

begiratu gabe!

“Kotxerik onenak

erabili ditut!”,

erran zautan

harro antzean,

haiekin oroitzean

begia argitu

egin zitzaiolarik.

Eta hori esanda,

bere begietan

mendu zitzaion

bolanteari helduz,

batera eta bestera

eragika hasi zen

kalearen erdian.

Bere buruak

lausengua zuelarik

unean biltzen,

gogoratzen zuenean

zein emean

obeditzen zion

       eskuari.

Zein baino zein

jantzita biak

agertzen zirenean,

Madrileko-eta

hotel onenetan,

zerbitzariek ez omen

zituzten bereizten:

beraren begira

jartzen baitziren

adi, unetsu,

jauna hitzarekin

agurra osatuz,

belarria ondu

egiten ziotelarik.

Momentuan ekarriz,

eskatu ahala,

gerrate osteko

sasoi ilunetan

inork gutxik

dastatzea zeukan

              jaki, edari...

(eta nola iraun

osorik hemen

halako batean

kutsatu gabe

behin berriro

egiten zaigun

lausengu zuriari?).

     II

Baina egun batean

nagusiak fabrika

saldu zuen:

haren beharrik

gehiago ez zuelarik,

kale gorrian

                utzirik.

Diru sari baten

etorri urrian,

egoera larrian,

artean sasoiko

zegoen gizona:

zeri heldu ez zuten

eskuen gorrian:

bakar-bakarrik

bizitzara igotzeko

egunero-egunero

egin beharra

izaten zituen

hogeita hamaika

mailen aurrean:

“Ni hor nonbait

moldatzen naiz

erosketako poltsa

                 zahar horiekin

baina emaztea

ezinean dabil

gora igotzeko!”.

Eta esan behar da

harrizko eskailera

maila haiek egiazki

gero eta gorago

zeudela berarentzat:

gero eta gorago

auzo guztiontzat!

(gure arbasoen

erran zuhurrak

dioen bezala:

“Zama txiki bat

zama handia

bihurtzen da

           luzarora”).

Gizonak, ordea,

ez zuen jada

inongo aukerarik

bizitza berri bat

                erosteko,

behar bezalako

igogailua zukeen

batera aldatzeko.

“Beste zerbait

espero nuen ba

berarengandik!!

Beste zerbait

bilatuko zidala

han edo hemen!!”

(egin zezakeen

gutxiena zen

         bere aldetik,

berarekin batera

elkarren ondoan

hainbeste bide

egin ondoren)

(mahai gainean

zeukan telefonoa

hartu baino

ez zuen behar

          horretarako:

baina eskua

ez zuen luzatu).

“Beste zerbait

espero nuen ba

berarengandik!!

Beste zerbait

bilatuko zidala

han edo hemen!!”.

Agurtzeko unean

eskua elkarri

eman ziotenean,

bereak bakarrik

estutu omen zuen

nagusia izana zuen

              beste harena.

“Haren ahurraren

axal hotxa

ukitu nuenean,

jabetu nintzen

esku hark bihotzaren

errorik ez zuena!!”.

Urteak joan

          urteak etorri,

gizona hantxe

ikusten nuen,

hiri honetako

auzoko espaloian,

etxeko atarira

heltzen zenean:

bizitzara igotzeko

egunero-egunero

egin beharra

izaten zituen

eskaileretako

hogeita hamaika

        koxken aurrean.

     III

Urteak joan

urteak etorri

eta gizonak,

zaharrak zahar,

iritsia omen zuen,

noizbait, bere

betiko ametsa:

luze gabe

           igogailua

jarriko zuten

gure atarian:

onartua zegoen

denon artean

jada aurrekontua

batetik bestera

hasiko zirelarik

lanak egiten:

aurpegia argitu

egiten zitzaion

gure gizonari

kontua aipatzean:

azkenean, berdintzea

izango zuen,

egunero ere

banan-banan,

xeken haiek

egiten omen

zioten iraina.

Baina ez dago,

nonbait, inor

guri begira

           hor goian,

zorren bat

aitortuko digunik

gure bizitzan

eta urtero bezala

irailak hogeitaka

zituen egunean,

            emaztearekin

Salburua landatik

Alderdi Eguna

ospatzetik zetorrela

gora eta gora

ekin zionean,

koxkaz koxka

            eskailerari

bere eguneroko

saria ordaintzen

bizitzara biltzeko

hamaseigarrenean

gelditu eta koxkan

jarri beharra

           izan zuen

ondoezak jota,

pareta arteko

itzal zaharretan

bere azkenetan

zegoen eskailerak

betirako zuelarik

hartu zorretan:

eginaraziak zizkion

               koxka guztiak

ez zituen nonbait

aski izan

         ordainetan.

EZPAINAK

Pareko atean

bizi den alargunak

aitaren gordean

pintatu beharra

izaten zituen

            ezpainak

bere lagunekin

geratzen zen

egunetan eta:

behin etxetik

kalera aterata.

Egun batean,

beti bezala bueltan

pintura kentzen

ari zela, etxean

sartu aurretik

aita azaldu

zitzaion ezustean

etxeko atarian:

painuelua ezin ba

ahotik kendu…

“Ze… hainbesteko

katarroa  al dun ba?

Hainbesteko?”,

jokatu zion

elearen lehorrean.

HATZ ERAKUSLEA

Ume bat ari da

Istanbulen

banan-banan

plazan dauden

telefono saileko

kabinak ikertzen,

txanpon alerik

bai ote den

hatz erakuslea

txuloetan sartzen

keinu zuhurra

duela aurpegian,

laster zoroan

inguruan dabiltzan

kotxe, motorren

burrunba ozen,

pauso bizian

ondotik

iragaten zaion

jendearen artean.

Keinu zuhurra

duela aurpegian:

zuhurregia, agian,

bere adinean,

arreta osoa

jarria duelarik

bere ariketan,

ardura handiko

beharrean bailitz,

kontu handiz.

Halako batean

agure bat, ordea,

zaio hurreratu,

hatz erakuslea

goraka harrotuz

zertan ari den

kargu hartzen,

eta puska batean

jardun ere bai

bera jorratzen.

Umeak, ordea,

isilik, baina

burua goraka

keinu zuhurrari

eutsi egin…

halako batean

agureak alde

egin dionean

bere beharrari

berriz ekiteko.

Ume bat ari da

Istanbulen

banan-banan

kabinak ikertzen,

hots egin ondoren

inork ahazturik,

haien txuloetan

jaso gabeko

txanpon alerik

           bai ote den.

KANPOSANTUAN

           I

    (bakarra)

Kanposantuan ginen

arduradunarekin,

hil berria zen

izekoren kontuarekin,

burutu beharreko

         paper batzuekin.

Eta agurtzeko

unea iristean,

jakitearen aldeko

minaren bidean,

galdera egin

nion gizonari:

“Aizu… zera…

ba al da hemen

bere buruaz beste

egiten zutenentzat

izaten omen zen

gune berezirik”.

“A, bai… hori

garai batean apaizek

egiten zituzten

hainbeste txorradatako

                     bat gehiago da!”,

bota zigun

bihotza hartuz

barrutiaren albo batean

zegoen pareta bat

erakusleaz seinalatuz,

“ezin da ordea

horretan sartu,

kanpotik behar du.

Kanpotik du atea,

uste dut bakarra

dagoela hor.

              Urteak dira!”,

eta gizona agurtuz,

joan ginen ikustera.

            II

    (ahoak erne)

Atea zegiten

ugerrak jotako

               burni ziri

gorrituen artetik

sastraka sail bat

antzeman genuen:

belar, zuhaizto,

lahar zaharrek

agintzen zuten

barru hartan,

ez zen beste

haren arrastorik. Orduan

eta nire barruko

agindu bati

men eginez,

eta bertan zegoen

haren alde,

omena osatzearren

berarekin zeuden

sasiko haien

izenak egiten

hasi nintzen,

ahoan hartuz

banan-banan.

(Hain handia zen

arrats aldeko

isiltasuna bertan,

edozein hitz,

arruntena ere, otoi

bihurtzen zuen)

(otoiaren hitza

egiten dugunean,

geure burua egin

egiten dugu,

geure boza

aditzen baitugu).

Baina xuxurla

mehe halako bat

hasi baino

ez nuenean egin,

ikusi nuenak

ninduen harritu:

laharra gorritu

egin baitzen

bat-batean,

agintzen zuen

itzal sendo baten

jabe agertuz.

Eta belar gaitz

haiek, berriz,

nigana egin zuten,

ahoak erne, nire

ninietan harrotuz,

ia-ia urratuz.

Zuhaizto haien

adarrak, berriz,

zeruari buruz

agirika jarriz,

goikoa zorrotz

hartzen zutelarik:

huntzak bakarrik

iraun zuen

ikara gabe

             bere unean

hesiaren jabe,

bere larrian

hormaren harrian:

bertan behera,

lahar, belar

eta zuhaixto

haien artetik, ustekabean

harrapatu ninduen

boz bat zen

nigana harrotu,

aintzat hartzen

            ez ninduena,

larderiari laineza

gehitzen ziona,

gaitza jokatuz:

“Hara berriz!

Zein ote dugu ba

gure jabetza

galderan jartzera

etorri zaigun

sarkin halako hau?

Non jaioa

ote dugu ba

               bere sudurra

zirien artetik

gurean sartzen

         ari duen hau?”.

Horren aurrean

berriz herrira

jaitsi beharrean

          izan ginen

muino hartatik,

izen gabe hura

hantxe utzirik

otoiaren ordainetan,

egindako xuxurla

mehe bat ere

aintzat hartzen

ez zuten biztanle

zeken haien baitan

haran barrena,

mendirik mendi

zabaltzen ziren

ehiztarien tiro

eremutik zetozen

hotsen oihartzuna

              lagun zuelarik.

         III

    (txekorra)

Herriko tabernariak

lege onean

hartu gintuen

bostekoa emanez,

itzultzen den

aspaldikoari

     behar zaionez.

Eta nondik nora

ote genbiltzan

galdegin eta

hilerriko kontua

atera genionean,

kontu zahar bat

            berritu zigun:

“Beste kasu bat ere

izan zen herrian, bai.

Ariznabarreta

etxeko gizonak

bere burua ganbaran

urkatu zuenekoa.

Baina horiek

pagatu egin zuten

eta lur sagaratuan

lur ematea

          izan zuten

hileta elizkizunak

           egin ondoren”.

Eta pagatu behar

horren derrigorra

garbi gera zedin,

mostradorean kolpetxoak

eman zituen

hatz erakuslearen

               koskoarekin.

“Garai hartako

bost duro zilar

eman zizkioten

               abadeari.

Bost duro zilar!

Horrek txekorra

balio zuen orduan!

                   Txekorra!”.

Hark, behintzat,

kandelaren argia

                  eta opila

izango zituen,

bere bidaia

egitea zezan

ilunpeetan barrena.

Egun Handia

hel zedinean,

hilobi harrian

idatzia zuen

beraren izenez hots

egingo ziotelarik.

Bere etxekoek,

bere herrikoek,

berarekin batzeko

itxaropena, behintzat,

gordeko zuten

beste bizitzan.

Eta berarekin

berriz elkartzeko

itxaropen horrek

lagunduko zien

eguneroko bidean

urratsa jotzen.

Baina bertako

hilen herrian,

bazter hartan

sastraka baitan

lagun artetik

bereizita zuten

              beste hark

nola egin behar

ote zuen ba,

argirik gabe,

jatekorik gabe,

beste ertzera

arteko bidaia?

Nolaz iratzarri

behar zuen lotatik

besteekin bil zedin,

hots egiteko

          bere izena

inork ez bazekien?

Garai hartan, ordea,

zeinek izan

bost duro zilar

bidaiaren saria

ordaintzeko? Txekorra,

balio zuen eta!

                    Txekorra!

ORBAINA

Ondoko atean

             bizi den

gizon xaharra

etorri zitzaidan,

atera berria

nuen liburua

eskuan zuela,

sina niezaion

eskaintza hitzekin,

oparian eman

behar ziola

bere maiteari.

Eta barrura

pasarazi ostean,

hitzaren bidean,

mila bederatziehun eta

berrogeita hamaseian

gertatu zitzaion

gorabehera bat

azaldu zidan, Bilboko

Iosulagunetan

       ikasle zenean.

Berriotxoako Balendinen

beatifikazioaren

urteurrena ospatzeko,

Bilbotik Elorriora

               ibilia oinez

egin omen zuten,

berak eta ikastetxeko

talde handiak: Bizkaiko

herri askotatik

bildu omen ziren.

Urteurrena kari

antolatuak zituzten

jaien giroan,

plazako frontoian

pilota partidua

ikusten ari zela,

gizon bat hurbildu

             omen zitzaion

motxilatxoa seinalatuz

hatz erakusleaz:

“¡¿Qué es esto!?”,

esan omen zion

larderia lehorraren

kutsua agertuz

bere ahotsean,

zazpi probintzien

              armarriekin

motxilatxoaren oihalari

josia zegoen

ikurra salatuz.

“¡¡Quítalo de ahí!!

¡Mañana preséntate

en la comisaría

y pregunta por mí!

¡¡Y si no vienes

te iré a buscar!!”.

Eta hori esanda

            urrundu zen

plazako jendetzaren

               artean galduz.

Berarekin zegoen

eta lekuko izan zen

                     lagunak

esan omen zion

berarekin batera

joango zela

komisaldegira

zer gerta ere,

atakan, bakarrik

egon ez zedin.

Baina berak ezetz

erantzun omen zion,

bera bakarrik

joango zela:

lagunduko balu

berarekin ere

ohartuko zirela,

eta hobe zuela

bakarrik joatea

        biharamunean.

Behin komisaldegian,

bulegoan sartu

eta gizonak motxilatxoa

ikusi zuenean:

“¡¡Pero todavía

no lo has quitado!!”,

eta cutter bat

bertatik hartuz

poliki-poliki

              ekin zion

ardura handiz,

motxilaren oihala

urra ez zedin,

Euskal Herria

               erauzi

zuen arte,

haren hutsunean

orbaina utzirik:

“¡¡Y que no te vuelva

a ver con esto!!”

esanez agurturik.

Bere gelako

armairu bateko

zoko batean

gorde omen zuen

erabili gabe

harrezkero:

jadanik ez zuen

gogoratzen non

utzia zukeen,

zer egin ote zuen

              motxilatxoarekin.

Eskerrak emanez

                 agurtu eta

bere bizitzan

sartu zen gizona,

nire liburua

eskuan zuela:

osagarri bat

gogoan barrena

itsatsia zeraman

           orbainarentzat.

GILTZA GORRI BAT

Nehork ez zion

ezer ere esan

herrian agertu zen

                    arrotzari,

bere arropa

zaharren artetik

herdoilak jotako

giltza gorri bat

atera eta, aspalditik

hutsik zegoen

etxearen atea

zabaldu zuelarik,

barrura egin zuenean.

“Urrundik nator

eta bideak

gogor hartuz

beste bat

eragin nau”

esan zigun,

bere burua

guregana bilduz,

denon soek

zuzen-zuzen

jotzen zutela

sentitu zuenean.

Biharamunean, ordea,

plazaren erdian

denon aurrean

jantzi berritan

agertu zenean,

jakin genuen

alkandora, prakak

eta bidearen zorrik

aitortzen ez zuten

zapata haiek,

haiek bai, haiek

ezagutu zutena:

hain zituen neurrian,

hain zuten gizona

onean hartzen,

agerian zegoen

gorputz hura

ikasia zutela:

esatea zegoen

oihal haiek, zapaten

larru bi haiek,

maite zutela

besteok ezagutu

ez genuen hura.

“Itxaroari emanak

nituen ba denak

kanpoan izan naizen

urte horietan guztietan

txintxo-txintxo,

zein bere unean

armairuaren barruan

isil jarriak,

noiz iritsiko

ote nintzen edo,

nirekin batera

berriz kalera egiteko!”.

Baina berak

esan bezala,

bidearen gogorrak

                    beste bat

eragin bazuen,

besteok nola

ezagutu behar

ote genuen ba

aspaldi batean

gerrari ibiltzeko

etxetik alde

egin zuen hura?:

aurpegian zehar

ildorik ildo

zimurrek osatzen

zioten hesian

bahiturik baitzegoen

herria utzi zuen

gazte hura,

begi hobietan

agintzen zuen

itzala zuelarik

bere lepotik

bizi zen lizun.

(Erran zaharrak

dioen legean

oren orok

jotzen baikaitu

gure aldian,

eta gizonak

ezagun zuen

bere begitartean

oren horiek,

berarekin ere,

banan-banan

zutena jokatu).

“Gerra batean

aldatu egiten dira hilkutxaren

barruan doazenak:

beti berberak

dira ordea

atzean dozenak”,

eta ezkerreko hankan

hurrenkeran

zituen orbainak

erakutsi zizkigun,

guardia zibilekin

tiroketan irabaziak.

“Hilda nengoela

pentsatu zuten,

eta ospitaleko

lurrazpian zegoen

gorputegira

eraman ninduten.

Eskerrak erizain bat

azken momentuan,

aiztoa eskuan,

autopsia egiterakoan,

eskuineko besoa

mugitu nuela

                 konturatu zen!

Eta badakizue zeinek

eman zidan odola,

horren ostean

erreanimazio gelara

igo nindutenean

transfusioa egiteko?

Ba tiroketan

neuk ipurdian

zauritua nuen

guardia zibil batek,

ospitale berean

zegoena, noski!”

(beraz, egia zen

lehenengo egunean

iritsi zenean,

nondik nora

etorria ote zen

galde egitean,

“hildakoen artetik

itzulia nauzue”

erantzun zigunean,

eta txantxa bat

zelakoan, irriz

ordaindu genionean).

Eta lagun batek

Zutik 62-ko

lan teorikoa

goraipatu zionean,

zakur zaharraren

zuhurra agertuz

erantzun zigun:

“Ba… teoriak,

zutik egoteko

besterik ez dira!”,

larrutik ikasia

duenaren irmoan

(hitzek ematen

diguten indarra, alegia,

begia jartzen

diotenean bihotzari,

gure ninietan

              bide baten

ametsa ernaraziz,

zeinen buruan

justiziaren egarria

berdinduko dugun

azkenik bertara

irits gaitezenean)

(“esan egin

ala esanak izan,

hahor gakoa!”:

begia eman

gure barruak

bizi duenari,

ala galduan ibili,

mendean hartuak,

gure izatea

ukatuko luketen

besteen hitzen

hotsen lausoan:

bizi duguna

aitortuko lukeen

bozetik urrun

beste eginak,

gure eguneroko

errota harriak

irentsi beharrean

bizi diren hitzaren

maizter ezainak,

zamaren zamaz

bidean aurrera

eraman ezinak).

Aitortu behar da

gizona bazela

agerikoa zen

dohain handi

            baten jabe:

kakoan kanpora

irteten zitzaion

              sudur eder hura,

airea ebaki

egiten zuena

era zehatzean

bidea zabalduz

haren zorrotzean

(sudur hura, egiazki,

                 branka zuen:

ontzia baldarki

astintzen duen

ekaitzaren erdian

aurrera egiteko

beharrezko zuen

ezinbesteko atal,

burura heltzeko,

indar harrigarri batek

aurreraka bultzatzen

           zuen bitartean).

“Egiten duzun guztian

presta ezazu itzulera”,

dio Liburuak,

eta bidean beti

ondo gordean

eramana zuen

giltza gorri

hura aldean,

azkenean etxe

barrura sartzea

izatea zezan

irits zedinean.

“Hain zen gaua

guria begietan,

otoiaren hitza

galdua nuela

ordurako ezpainetan,

giltza honexek

ematen zidan

indarra ordainetan:

ikusi hutsean,

jabe nintzela,

etxea banuela

gogoratzen baitzidan”.

Baina bakarrik

uzten genuen

kalean barrena

ikusten genuenean,

eta isil bat

gordetzen genion

askatu gabe

gure barruan:

ikusezina zen

berari buruzko

zalantza baten

zimurra bihotzean.

Eta hori egitean

denok galtzen

genuela

jabetzen naiz,

berak bai baitzuen

gure artean

urri samarra den

ezaugarri bat:

beti zerbait

esan egiten zuela,

huntaz eta hartaz

hitz egiten zuenean.

Aholku onak

ematen zizkigun:

“Unibertsitateko

Etika katedratikoarekin

egokitzen bazarete,

zer gerta ere,

eskuak karterara

eraman itzazue!”,

eta kontua argi

gera zekigun

keinua zegigun

eskua poltsikora

arin eramanez.

Azken urteetan

Euskal Herriko

Unibertsitateko irakaslea

izana baitzen,

lezioa ondo

ikasia zukeen:

“Esaten dizut egia

hau ez da

              usategia

erroi artean

izan nintzaden

benetan ausartegia”.

Baina nola jakin

behar ote genuen

aitortzen zuen

izenaren jabea

             bera zena,

lehen egunean

azaldu zenean

esan zigun bezala,

ibili bideak

gogor hartuz

beste bat

eragin bazuen?

Eta nehork ez zion

ezer ere esan

herrian agertu zen

                    arrotzari,

bere arropa

zaharren artetik

herdoilak jotako

giltza gorri bat

aterata, aspalditik

hutsik zegoen

etxearen atea

zabaldu zuelarik,

barrura egin zuenean.

GAZTANDEGIAN

Izuaren zimurra

agertu zuen

aurpegian

gaztandegiko

andere errumaniarrak

bere buruari

biziro eraginez,

ez! ozen bat

bere ahotik

jalgi zitzaionean

halako batean,

hil egingo balitz

erraustua izatea

nahi ote lukeen

galdegin nionean

kontuan harturik

bere herritik

hain urrun egonik,

gaitza zatekeela

bestela jokatzea.

“Utikan, utikan!

Hildakoek aditu

egiten dute

hil osteko

     hiru egunetan!”.

Eta orduantxe

jabetu nintzen

aurreko urtean

egindako hutsaz

Tolosako tanatorioan

ama eta biok

bakarrik geundela

goizeko ordu bietan

langilea galderan

etorri zitzaidanean:

“Nahi al duzu

estalkia kentzea

                    kutxari

azken musua

eman diezaiozun

joan baino lehen?”

hitza baino

zotina zen

ez! ozen bat

jalgi zitzaidalarik

ahotik:

izuaren zimurra

agertu zelarik

nire aurpegian

galderak ezustean

harrapatu ninduelarik:

bertatik ninduela

erantzunaren zekenak

gaizki sentiarazi:

ama hantxe

begian nuelarik…

Baina artean

nik ez jakin

hildakoek aditu

egiten dutela

hil osteko

          hiru egunetan.

ISILIK LOTU DA

Isilik lotu da

etxea dena

joan zarenean,

ni barruan

bakarrik utzirik.

Isilik bai, baina

zein beterik:

isiltasuna

zure itzuleraren

itxaro baita.

Eta, orain, barruko

gauza guziak

zure begien

bideak dira,

noiz bihurtuko.

Eta, orain, barruko

gauza guziak

zure eskuen

bideak dira,

noiz hartuko.