OIER GUILLAN

VHS

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2020 Oier Guillan

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2020ko ekaina

Edizio hau: 2020ko ekaina

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Aitziberri

Ilehoria I

Nire gorputza denboraren makina bat da. Begiak itxi eta haragi honetan murgildu naiz. Batzuetan inpresioa dut gorputz honek nik ez dakizkidan gauzak dakizkiela. Edo beste modu batean esanda, nik ahaztu ditudan gauzak oroitzen dituela.

      Solasean hasi naiz, gihar hauekin. Aulki batean nago eserita. Saiatu naiz bizkarra zuzen jartzen. Sorbaldak atzera mugitu ditut, bizkarrezurra tentetzearren. Eskuak luzatu ditut airean, eta geldirik utzi. Zenbat denboraz egon ninteke honela? Zenbat denboraz egon ninteke besoak aurreraka zabalik, oinak aurrean pausaturik, aldakak geldi, zama guztia aulkian bermaturik? Zenbat denboraz aguantatuko dute nire giharrek posizio honetan? Are gehiago, zenbat denboraz aguantatuko dut nik neure buruari zertan ari naizen galdetu gabe? Neure burua epaitu gabe?

      Besoak zabalik aurreraka, luze. Nire eskuei erreparatu diet, lehenik eta behin. Burutik pasatu zaidan lehenengo gauza: dardara. Dar-dar egiten didate eskuek? Ez. Tira, bai, apur bat bai, bizirik nagoelako, arnasa egiten dudalako. Baina hor daude, hemen nago. Zabalik. Luze. Eskuei begira. Hatzak aurreraka baina tentsiorik gabe. Egoera interesgarria da. Fisikoki geldirik egotea, baina jarrera nekagarrian. Gelditasunaren abentura. Abentura handi bat abiatzea bezala, baina alderantziz. Bidaia ezinezkoa, inora ez doan bidaia. Erronka handi bat, baina absurdoa. Ez al ziren bidaiazale handien asmoak beti norbaitentzat ulergaitzak, ezinezkoak, eroen kontuak? Scott, Peary, Cook. Ipar poloa, hego poloa, inork egiten duen arte existitzen ez den hamaika bidaia. Amundsen, Shackleton, Decathlon, zer dakit nik. Badoakit burua. Pentsamendua kontrolatzea ote da abenturazale extremoen erronkarik nagusiena.

      Eta geldirik nago. Esploratzaile handiak gogoan. Arnasari eusten diot, eskuen dardara ahalik eta txikiena izan dadin. Agian horretan datza gakoa. Mantso arnastean. Arnasaz kontziente izatean. Yoga. Baina tentsioan. Besoak nekatu arte. Zenbat denbora izango naiz hemen egoteko gai, besoak airean? Esploratzaile handiak. Haien emazteak datozkit gogora. Etxean geratzen ziren emazteak, jada ez da harrigarria haiek gogora ekartzea. Baina esploratzaileen emazteak. Geldirik geratzen ote ziren, horrela, haien etxeetan, besoak luze, edo zabalik. Denborari airean eusten bezala. Zain, edo aske. Itzaleko konspiratzaileak. Agian itzaleko emakume haiek zoriontsuak ziren haien senarrek bakean uzten zituztenean, urrunera joaten zirenean. Eta emakume haiek itzalean masturbatzen ziren. Elkar masturbatzen zuten. Ederra litzateke irudia errepresioagatik ez balitz. Utikan intelektual ezkertiarren argudio atzerakoiak. Esploratzaileen emazteek, besoak luze zabalik airean, negar egiteraino aguantatzen zuten, denbora sostengatuz bezala.

      Baina ni ez naiz emakumea. Ez naiz esploratzailea. Ez naiz gizona. Akaso, pixkanaka handitzen doan besoen tentsioaren aurrean, ez pentsatzean datza gakoa, aguantatzeko. Ahalik eta denbora gehien. Kronometroa jartzea ahaztu dut. Tira, benetan ez dio axola. Nire helburua ez da errekor bat gainditzea, ez bideo bat Youtubera igotzeko aitzakia bat edukitzea, ez denbora kuantifikatzea, ez denbora erregistratuz minutuen jabe sentitzea, ez performance bat egitea. Zertarako balio du inork ikusiko ez duen performanceak, zertarako balio du inork haren berri izango ez duen ekintza sinbolikoak. Nire helburua ez da helburu bat edukitzea. Ez dakit zein den nire helburua. Ez dut helbururik. Akaba nazazue. Bidal nazazue sutara. Ez dut helbururik. Edo bai. Agian bai. Asma nezake helburu bat. Ez dakit, metafora bat. Adibidez. Denbora gelditu nahian nago hemen, besoak aurreraka zabalik, geldi. Neure buruari aguanta dezakedala frogatu nahian. Aurrera egiteko gai naizela frogatu nahian. Bizitzaren zentzugabetasunari aurre egiteko nago hemen. Besoak luze airean, nekatzen hasita. Ederra litzateke horietako edozein helburu.

      Nekeak aurrera egin ahala ukondoen kontzientzia hazi zait. Nola da posible. Ukondoen kontzientzia. Mundu osoa mugitzen da hankartera begira, ipurdira begira, titiei begira, abdominalei begira. Baina ukondoa. Nori axola dio ukondoak. Ukondoen erotika. Minbizia daukat ukondoan. Ukondoen transplantea. Ukondoa geratu zaio, zast, bat-batean. Taupaka aritzeari utzi dio ukondoak. Munduko ezker distopikoaren sinboloa, altxa ezkerreko ukondoa. Ukondoetan pentsatzea ez zait lagungarri egiten. Nekea bisualizatzen dudalako. Ilean pentsatu agian. Eskumuturretik besazpira doazen ileei begira jarri naiz. Ileak. Ileak. Ileak. Ezinezkoa da pertsona bakar baten ile guztiak kontatzea. Pertsona ororen gorputza da mundua bezalakoa. Ezinezkoa da munduan orain eta hemen dagoen jende guztia zehatz-mehatz zenbatzea. Numero zehatza milisegundoero aldatzen da. Orain pentsatzen ari naizen esaldi hau amaitu baino lehen milaka izango dira jaio eta hil diren pertsonak. Orain beste esaldi bat hasi naiz eraikitzen eta idazten bukatzerako, komak zabaldu eta tartean hitz batzuk jartzerako, esaldia jarraitu eta amaitzerako, beste milaka batzuk dira jaio eta hil direnak. Eta bakoitzagatik poz-negarrak, tristezia-negarrak, edo ezer ez.

      Biluzik nago gerritik gora. Besoak tente, galtzarbeen kontzientzia. Ez dut galtzarbeetan pentsatu nahi. Aguantatu nahi dut. Gehiago. Gehiago. Gehiago. Nire titiburu erraldoiek so egiten didate bularraldetik, esanez bezala: zurekin gaude. Kontaktu bisual osoa nahi dut nire gorputzarekin. Hau abentura bat da. Hau espedizio bat da. Werner Herzog izotzaren gainean oinez, Encounters at the End of the World dokumentala egin baino hogeita hamahiru urte lehenago. Fitzcarraldoren istorioa, Klaus Kinski aktore dela, 1982an zuzendutako pelikulan, zenbat hunkitu ninduen film hark. Hau antzeko zeozer da. Die Eroberung des Nutzlosen. Ezertarako balio ez duenaren konkista. Kulturan lan egiten duen orok inoiz sentitu duen zerbait. Agian horregatik egiten zait horren erakargarria film hura. Eta filmari buruz Herzogek idatzitako egunerokoa. L’Alakran konpainiako kideek antzezlan bat egin berri dute titulu horrekin, La Conquête de l’Inutile, metateatroa, zeinean gogoeta egiten duten bizitza osoa kulturari eskaintzeak suposatzen duen ahalegin ezinezkoaz, inutilaz.

      Aguantatu. Kontaktu osoa nahi dut nire gorputzarekin, bidaia hau egiteko. Arnasak estutzen nau. Arnasaren kontzientziak. Sorbalden inguruko giharrak tenk.

      Eta era berean ez naiz nire. “Nire gorputza” diot, diogu, beti. Baina ez da nire, ez dira gure, gorputzak. Gorputzak mundua bezalakoak dira. “Gu munduan bizi gara, mundua gugan bizi da aldi batez, hesitu gabeko euria, giltzatu gabeko jendea, gu mundu gara baina mundua ez da gurea”. Jose Luis Otamendi. Alokairuzko etxe batean biziko bagina bezala etengabe. Inoiz ez dago guztiz zure esku erabakitzea noiz hasi edo amaituko diren etxeko obrak, misterio bat dira portaleko bizilagunen bilerak, bertara jabeak joaten direlako soilik. Eta zu maizterra besterik ez zara. Zuk mundu hori habitatzen duzun arren, garesti ordaintzen duzun arren, zurea balitz bezala. Mundu horretan gauzatzen dituzu zure bizi proiektuak, nola ez da ba izango zure etxea, bertan bizi izan badituzu zure esperientziarik, pentsamendurik, oroitzapenik harrigarrienak. Bertan biluztu bazara gauean, bertan biluztu bazaituzte gauero. Eta ez da, izan. Espero ez duzun unean amaituko da, okupa bat zara zure denboran. Gorputza ere halaxe. Etxe hau nirea den ilusioa, baina zenbatetan aukeratu dut nik gaixotzea, noiz erabaki dut nik gorputz atal honetan ileak ugaritzea, beste honetan ilea betirako desagertzea. Nork erabaki du titi azpiko galtzarbeko hankarteko bulto hau, noiz, nola eta zergatik. Nola da posible nire gorputzak bere kabuz erabakiak hartzea, kontrolatzen ez dudan natura bat bezala, nirekin bat ez datorren animalia bat balitz legez. Belarra espaloietako zirrikituen artean hazten, edo zuhaitzen sustraiak porlanetako parkeetan galtzada harriak zartatzen, zer naiz ni ez bada bere kabuz samina sentitzea aukeratu duen gorputz bat, bere kabuz nirekin kontatu gabe, nirekin portalean etxearen fatxadari buruz erabakiak hartzeko bilerarik egin gabe.

      Eta eutsi egiten diot, gogor. Hatzei tiratzen diet aurreraka, besoak tente mantentzen lagun diezadaten. Gero eta gehiago naiz borondatearen araberako postura, gero eta gutxiago berezko indarra. Antzerkiko beroketak datozkit gogora. Arnasketa ariketak. Sabelaldean jarri dut atentzio osoa. Nire enborreko indar guztia aldaketara, aulki gainera, zilborrera eraman dut irudimenaren bitartez. Sentitu tentsioa enbor guztira banatzen, eta ez besoetara soilik. Une batez arindua sentitu dut. Kapaza naiz beste puska batez mantentzeko.

      Zenbat denbora pasatu ote da. Zenbat denbora ote daramat jarrera honetan. Zenbat denboraz eutsiko diot. Hil arte aguanta nezake? Egon ninteke aulki honetan eserita oinak lurrean, besoak zuzen aurreraka airean geldi, bizkarrezurra bere zabalera osoan pausatuta, hala erabaki dudalako soilik, beste edozein motiborik gabe, akiturik hil arte?

      Denboraren jabe banintz, ez nintzateke hasiko harekin zer egin pentsatzeko galdera metafisiko antzuetan. Denboraren jabe banintz hura geratzea izango litzateke nire hautua. Geratu, stop, parentesia. Atseden hartzeko aukera eman neure buruari. Atzerako kontaketarik gabe. Tarteka bai izan dut sentsazio hori, noski, baina ia beti oharkabean. Topikoak betetzen dira gai honetan ere. Zenbat une xume, zenbat une eder, hondartza batean, kafe bat hartzen, liburu bat irakurtzen neguan, bakarkako zein lagundutako orgasmoetan, zeinetan denbora geratzen den. Edo hobeto esanda, zeinetan denbora geratu den sentsazioa duzun. Baina beti gertatzen da oharkabean, ondoren konturatzen zara denbora, berez, zuk geratu duzula. Unean bertan nahita gelditu, ordea, inoiz ez. Edo nik ez dakit. Baina nire gorputza denboraren makina bat da. Makina bat aldiz esan diot neure buruari, dagoeneko.

      Ezin dut gehiago.

      Akabo. Lurrean etzan naiz, luze. Mina sentitzen dut gerritik gora, gorputz osoan. Minari aurre egiteko estrategia ona da mina: min batek bestea estal dezake.

      Denboraren jabe izan. Denbora geratu. Oraintxe bertan konformatuko nintzateke une bakar bat behin eta berriz bizi ahal izatearekin, bere xehetasun guztiekin. Nik aukeratutako une bat, lehen aldia balitz bezala, baina kontziente. Orain eta hemen. Begiak itxi. Arnasa lasaitu. Besoetan ahaleginaren oihartzun samina, oraindik. Utzi minari bidea egiten. Utzi minari gorputz osoa zeharkatzen. Galtzak kendu ditut. Barruko arropa jaurti dut albo batera. Biluzik etzanda lurrean, mina azal osoan lerratuz. Murgildu haragi honetan eta galdetu, barruko ahotsez, barruko kobazuloetan oihuka: Nor nintzen atzo. Nor naiz herenegun. Gorputz hau ote da ordukoa.

      Itxi begiak. Sartu barrura. Hogeita hiru urte egin ditut atzera nire gorputzean. Bertan nago, gazte, baina nik neuk ez dakit. Neure bizitzaren lekukoa naiz, orduko ni honek ez dakiela, erraietatik mintzo. Zabaldu ditut begiak. Etzanda nago nire orduko ohean. Ez naiz hain ezberdina. Han behean oinetako hatz lodiak ikus ditzaket, ile lainoa haien gainean, atzazal erraldoi garbia. Ondoan hatz grekoa, nik orduan (orain, baina hogeita hiru urte atzerago) existitzen zenik ere ez nekiena. Grekoek omen zioten oinetako bigarren behatza lodia baino luzeagoa zutenak artistak izango zirela. Oinetan bilorik ez. Ez dut sekula ulertu zergatik ez dudan bilorik oinetan, gainontzekoan ia gorputz osoan dudanean. Baina oinbularrean ez. Sarritan geratu izan naiz nire oinei begira, ezin ulerturik. Zergatik hor ez, eta beste lekuetan bai? Hori izan da neure ingurukoak gizondu ahala gehien harritu izan nauen biloa, orkatila eta behatzen arteko lautadan ateratzen dena.

      Begiak ixten baditut ez naiz hain ezberdina. Ni izaten jarraitzen dut. Hura naiz. Ez gara hain ezberdinak. Edo agian bai? Batzuetan arrotz batekin sentitzen naiz bizitzen gorputz berean. Oroitzapenak konpartitzen ni ez naizen batekin. Une berean, leku berean bizi izan bagina bezala ni eta beste bat. Gauza berak sentituz bi momentu ezberdinetan batera, bi denbora ezberdinetan batera, bi urte ezberdinetan batera. Bera 1997an eta ni hemen, 2020an. Edo alderantziz. Agian ni naiz oraindik han dagoena.

      Egin dezaket hogeita hiru urte atzera nire gorputzean. Une batzuetara, ez guztietara. Begiak itxi, eta guztia dago hor. Askotan saiatu naiz momentu haietara bueltatzen, bizitakoa ulertu nahian. Zein neurritan behartu, asmatu, eraldatu ditut denbora pasatu ahala, oroitzapen haietara bueltatu ahala? Nire gorputza denboraren makina bat da. Guztia dago hemen, memoria guztia. Ez dut Funes etsigarri bat izan nahi, baina momentuka bai. Kapaz izan nahi nuke oroitzapen bat hartu eta berriro bizitzeko. Ez, agian ez da hori ideia zehatza: oroitzapen bat aukeratu nahi nuke eta segundoz segundo errepasatzeko gai izan. Ezta ere. Oroitzapen bat hartu nahiko nuke, eta segundoz segundo sentitutakoak sentitu lehen aldia balitz bezala, baina gertatzen ari dena oroitzapen bat dela jakinik. Zein oroitzapen aukeratuko nuke, berriro bizi ahal izango banu? Begiak itxi. Orgasmo bat da datorkidan lehenengo ideia, baina badakit topikoek erasandako inpultso elektrikoa dela hori, pentsamendu zaborra. Jakin badakit: benetan baretu, benetan burua hustu eta etorri egingo da bat.

      Isilik. Eta badator.

      Merline eta biok Sevillako etxe batean gaude, Sierpes kaleko ganbara batean. Astebete daramagu bertan eta biharamunean bueltan gatoz etxera. Irteeraren bezperan despedida dugu aste osoan zehar sortu ditugun adiskidetasun berriekin, eta sorpresa bat prestatu digute. Gaua da. Saiatzen naiz etxe hura xehetasun guztiekin bisualizatzen. Ezinezkoa da. Agian laguntza beharko dut. Agian oroimena lagunduta da soilik posible. Agian memoria beti da ariketa kolektiboa.

Detektibea I

— Zertara etorri zara hona?

      — Inork egin ez duen hilketa bat argitzera.

      Isilik geratu nintzen. Ez zitzaidan piperrik inporta esateko zuena, are gutxiago planta horrekin, mundua aldatzeko kapaz dela uste duen ahots tonu horrekin. Baina ilehoria zen, eta ilehoriak beti izan dira nire debilidadea. Behar zen guztia ordaintzeko prest zegoela esan zidan, eta nik sinetsi. Bere hurrengo liburua niri eskainia egotea eskatu nion, beti gehitzen diodalako tasa intimoa berezko tarifari. Detektibe emozionala naiz, azken batean. Onartu egin zuen. Kasua hartu eta, noski, erresolbituz gero nire izena jarriko zuen bere hurrengo liburuaren hasieran: Aitziber. Ekonomikoki detektibe pribatuen lan-hitzarmenari atxikiko nintzaiola esan nion bestela, detektibe emozionalaren jarduna ez dagoelako erregulatua. Ez zuen eragozpenik jarri.

      — Eser zaitez. Konta iezadazu guztia.

      — Guztia?

      — Guztia.

      Iraganak jaten ematen dit. Orainaldiak baita ere. Oraindik ez zait inor etorri etorkizunaz galdezka. Batzuetan galdetzen diot neure buruari detektibe beharrean ez ote nuen medium izan behar, edo igarlea. Baina detektibe izateak badu beti desiratu dudan zerbait: off-eko ahotsa. Beti eduki nahi izan dut off-eko ahots bat nire bizitzan. Are gehiago, off-eko ahots bat izan nahiko nuke, jendeari belarrira hitz egin ahots sakoneko poeta bat banintz bezala. Gertrude Stein, edo Leonard Cohen.

      Zigarro bat isiotu zuen. Eztulka hasi zen.

      — Off, off, off... —ur baso bat eman nion. Ez pentsa akats gramatikal bat denik. Ur baso bat eman nion, ez baso bat ur, tentsioa sortu eta nire terrenora eramatearren. Ez zuen ulertu keinua, are gehiago, tontakeria bat egin banu bezala begiratu zidan. Agian arrazoia zuen. Estrategiaz aldatu nuen— duela hogeita... off, off, off.

      Hitzek uko egiten zioten ateratzeari. Hitzek nori huts egingo eta intelektual bati. Nik banekien berak ez zekiela nik banekiela berak ez zekiela nik banekiela bera nor zen. Berria irakurtzen baduzu ez da hain zaila euskal intelektual bat nor den jakitea, ohituta nengoen bere aurpegia iritzi artikuluen atalean ikusten, nahiz eta ez nion ia inoiz alerik irakurri. Ezin ditut jasan intelektualak, ez idatziz eta ezta aurrez aurre ere, ez naiz inolako intelektualez fio patetiko ikusten ditudan arte, humano, maskararik gabeko. Orduan interesgarriak hasten dira izaten. Penagarria iruditu zitzaidan nire aurrean agertzen zuen ezintasuna, beraz, kariñoa hartu nion.

      — Duela hogeita hiru urte hasi zen dena —ekin zion atzera, oraingoan bai, ile xerlo beilegiak laztanduz kea botatzearekin batera.

      Sumatzen zen ohituta zegoela elkarrizketak ematera, publiko aurrean agertzera, bere zale sutsua ez den entzulea ingurumari luzeegiekin aspertzera. Arreta jartzera derrigortu nuen neure burua, kostata. Pixkanaka bera izan zen bere kontakizunaren amaraunean kulunkatu ninduena. Kasua hartuko nuen, noski. Berari berehala aitortu ez arren segituan jakin nuen hala izango zela. Zer egingo diogu ba, lehenago ere esan dizuet zein den nire debilidadea: alkandoraren goiko botoien artetik su-jauzi baten moduan irteten zitzaizkion bularreko ile hori joriak.

      — Duela hemeretzi urte gertatutako heriotza bat argitu nahi nuke —ekin zion, azkenean, Ilehoriak.

      — Hilketa bat? —asperdura puntu batez, nik.

      — Ez dakit.

      — Zein izan zen ba hildakoa?

      — Nire lagun bat. Victor.

      — Eta non hil zen?

      — Madrilgo errepide batean, bere autoaren barruan.

      — Istripua beraz?

      — Ez dakit.

      — Zer esan nahi duzu?

      — Heriotza hori argitzera nator.

      — Zerbaiten susmorik baduzu, beraz.

      — Bai.

      — Zergatik?

      — Autoarekin errepide bazterra kolpatuta hil zenean pailazoz jantzita zegoen.

      — Pailazoz jantzita?

      — Bai.

      — Eta hori arraroa da?

      — Bera pailazoa zen.

      — Lanera zihoan beraz?

      — Ez.

      — Orduan?

      — Bera pailazoa zen.

      — Ez dakit ondo ulertu dudan.

      — Berdin dio. Kontratatu egin nahi zaitut.

      — Zertarako?

      — Heriotza argitzeko.

      — Zergatik?

      — Irudi beldurgarriegia delako.

      — Zein.

      — Pailazoarena.

      — Pailazoarena?

      — Pailazo bat errepidearen kontra zanpaturik gauean.

      Nekatu egiten naiz elkarrizketa harekin akordatzearekin soilik. Kasua onartu nuen, betiere nire erritmora, nire metodoen arabera ibiltzeko prest baldin bazegoen. Baiezkoa eman zidan Ilehoriak. Ezin nion bekainetara begiratzeari utzi. Mihia pasatuko nioke bekainetatik. Esango nuke jendeteriak oraindik deskubritu gabeko zona erogeno bakarra dela: bekainak hozkatzea, ezpainetako xurgatzailea abiadura maximoan jarrita.

      Hildako pailazoaren kasua onartu eta gero grabagailua prestatu nuen. Ez nuen xehetasunik galdu nahi. Nire kalkuluen arabera, eta Ilehoriak kontatutakoen harira, Victor delakoa 2001ean hil zen Madrilgo errepide batean. Datu hori izan zen ikerketa hau egin ahal izateko lehen materiala. Liburu honen egilearen testigantzatik erauzitakoa. Eta hauxe da, guk dakigula, fikziozko pertsonaia batek bera agertzen den liburuko idazlea interrogatzen duen lehen aldia euskal literaturan. Literaturan oro har ere, esango nuke, baina fanzine gehiegi dago jendeteriaren historian, ahanztura kultural gehiegi, informazio autobiografiko inkontziente gehiegi fikzioan eta fikzio gehiegi inkontzientean.

      Neure buruari galdetzen diot kapaza izango ote naizen gerora grabagailua entzunda masturbazioa ekiditeko, Ilehoriaren bekainak gogoan. Ez dakit. Hasi orduko erantzunik gabeko galdera gehiegi dago kasu honetan. Rec.

AITZIBER: Zergatik argitu nahi duzu heriotza hau orain, hemeretzi urte igaro eta gero?

ILEHORIA: Obsesionatu egin nau beti heriotza horrek.

AITZIBER: Zer dela eta?

ILEHORIA: Nik jakin gabe gertatu zelako. Victor oso pertsona garrantzitsua zen nire bizitzan, eta hala ere bera hil eta gero urtebete eman nuen ezer gertatu izan ez balitz bezala, nire bizitzak bera bizirik balego bezala jarraitu zuen. Tarteka akordatzen nintzen harekin eta pentsatzen nuen, “zertan ibiliko ote dira Victor eta Sevillako beste lagunak?”. Victor ez zebilen ezertan. Hilik zegoen.

AITZIBER: Eta zergatik kontratatu nahi nauzu?

ILEHORIA: Titi iletsu bat duzula entzun dut.

AITZIBER: Eta?

ILEHORIA: Pertsona perfektua zara ikerketa hau egiteko.

      Momentu horretan pentsakor geratu nintzen. Aspaldi zen ez nuela horrelako kasu bat hartzen. Ez dakit oso ondo zergatik, liburuaren egileak oraindik ez dit asmatu fikziozko iragan traumatiko bat, baina hala ere bi aldiz pentsatzekoa zen eskaintza, nire baitan traumaren bat egon bazegoelako. Zigarro bat piztu nuen. Ilehoriak, bitartean, enegarrenez zabaldu zuen emaila bere mugikorrean, ezaxola agertu nahian, edo benetan ezaxola. Tabernaria gerturatu zitzaidan “hemen ezin da erre” esanez. “Zigarro hau fikziozkoa da”, bota nion, kearekin harrokeriaz airean Euskaltzaindiaren logoa marraztearekin batera, “eta zu ere fikziozkoa zara, beraz kontuz nirekin, ez baduzu liburu honen egileak zu desagerrarazterik nahi” mehatxatu nion, nire egoera pribilegiatuaz bat-batean ohartuta. Tabernariak ospa egin zuen izuturik, eta ez zen sekula inolako beste liburutan agertu.

AITZIBER: Ados. Kasua interesatzen zait. Emozionalki, hau da, profesionalki, esan nahi dut.

EGILEA: Badakit, neuk asmatu zaitut gai hau iker dezazun.

AITZIBER: A, bale.

EGILEA: Noiz hasiko zara?

AITZIBER: Berehala. Hasia naiz jada. Elkarrizketa hau dagoeneko ikerketaren parte da.

ILEHORIA: Eta? Zein izango da hurrengo pausoa?

AITZIBER: Konta iezazkidazu bost oroitzapen. Hilketa honekin zerikusia daukaten bost irudi.

ILEHORIA: Bost? Horrela, bat-batean?

AITZIBER: Hartu momentu bat pentsatzeko zeintzuk izango diren, eta gero hasi hizketan.

ILEHORIA: Victorrekin zerikusia duten bost oroitzapen...

AITZIBER: Bai.

      Zenbatu daitezke mihiarekin beste norbaiten bekainetako ileak?

Ilehoriaren
bost oroitzapen
atzekoz aurrera

LEHEN OROITZAPENA

“Victor hilda dago”. Sandro Peleak zuzen egin dit so begietara. Betaurrekoak irristatzen utzi ditu sudurrean behera, kristala esan berri duena ulertzeko interferentzia izango balitz bezala. Mantsoago errepikatu dizkit hitzak, “Vic-tor-hil-da-da-go”, baina ez ditut ulertzen. Segundo batzuk lehenago zabaldua dut nik galdera airean, oraindik ere oxigenoa erdibitzen duten hitzak: “Zer moduz daude Victor eta besteak? Badakizu zerbait haietaz?”.

      Urdinaren pintura erakusketaren inaugurazioan gaude. Gazte gara, gazte. Urdinak beka bat jaso du mundu osoko pintoreekin batera hamabost egunez lanean jarduteko, eta ondoren Hondarribian inauguratu dute emaitza. Egonaldian sortu dituen koadroen artean dago Udalak erosi dion bat, harrezkeroztik bertako bulegoetako horma nagusian habia hartu duena: haur baten aurpegiaren lehen planoa, hondo gorri batetik ikusleari beha. Bere begirada galdera ezeroso baten moduan iltzatzen da ikuslearen begietan. Harrapatu egiten zaitu. Bigarren maila batean, airea zeharkatzen duten arrainak. Figurazioa eta abstrakzioa elkar zartatuz, eztanda eginez ikuslearen begietan.

      Sandro Pelea pintorea beti azaltzen da gutxien espero dudan lekuan gutxien espero dudan unean. Halaxe ezagutu genuen Merlinek eta biok: gau batez plaza batean mozkortzen ari ginelarik, gure diru urria tabernetan xahutu ezinik, lagun arteko mozkor cromlecha apurtu zuen zirtolari. Ustez gazte batzuk asaldatu nahian zebilen, bizitzari buruzko lelo profetikoekin. Gogoko zuen horrelako agerpen teatralak egitea ezezagunen aurrean. Sandro bohemio hark espero ez zuena zen kalimotxozko cromlech hura sasipoeta fanzinezale bat izatea, bere neurriko eromena transmititzeko kapaz zena neurri eta doinu librean. Lagun minak egin ginen, ezinbestean, baina telefono zenbakia sekula trukatuko ez genuela zin egin genion elkarri. Kasualitateetan oinarrituko zen gure harremana, elkar topatzen genuen aldiro solastatuko ginen bizitzaz eta arteaz, baina sekula ez modu antolatuan. Behin bakarrik hautsi genuen paktua. Baina ez gaur. Gaur kasualitateak elkartu gaitu beste behin. “Victor hilda dago”. Ezin sinetsirik nabil, baina era berean ezin dut burura arrapaladan datozkidan topiko guztien artean bakar bat aukeratu.

      “Baina, nola...?”, nik.

      “Duela urtebete izan zen”, berak.

      “Urtebete...!?”, berriz nik.

      “Oso gauza arraroa izan zen. Madrilen hil zen auto istripuz. Badakizu azken urteetan han bizi zela, ezta?”.

      “Bai”.

      “Oso jende gutxi azaldu zen entierrora. Bere heriotza hodei ilun batek estali balu bezala izan zen”. Esaldia faltsua, artifiziala, teatrala iruditu zait Sandroren ahotan. Baina oraingo honetan serio ari da.

      Urdina inguratu zaigu, baina ez naiz kapaza izan berehalakoan ezer kontatzeko. Berak ez du Victor ezagutu, aurreko bizitza bateko kontuak dira haiek denak. Sandro begira dut oraindik, adi. Koadro kontzeptual bat pintatzen duenak bere buruari baimentzen dion pasioaz hitz egin ohi du normalean, besoa luze astinduz euli ehizan, kaosa sormenaren parte dela onartuz, bere borondatearen eta airearen arteko talkak mihise zurian izan duen eragina kuriositatez aztertuz. Une honetan brotxakada bat naiz ni.

      “Baina nolatan ez dut urtebetean ezer jakin?”.

      Isilik so egin dit. “Baduzu besteen telefonoa?”.

      “Ez”, aspaldian galdua dut Victor eta La Marabunta antzerki taldeko lagunen arrastoa.

      Gauean Urdinaren etxean egin dut lo. Victorren berri eman diot: nire ibilbide profesionala antzerkiari eta literaturari emateko hautuan erabakigarria izan zen pertsona, sormen kontuen politikan beti bi pauso aurretik sentitzen nuen laguna, bidaidea, bizitzaren ideologian iparra. Hotzikara sentitu dut, Urdinaren begirada isilak lasaitzen nauen arren.

      “Merlineri deitu behar diot”, esan diot urgentziaz.

BIGARREN OROITZAPENA

Victor ikusi dudan azken aldia da. Dagoeneko ezin dut bera jasan. Uste dut ez diodala puska luze batean deituko. Harritu egiten nau bere harrokeriak, bere herrak, behinola adiskidetasunaren izenean saretutako antzerkilari amarauna bere mesedetan erabiltzeko moduak. Militanteki antolatu dizkiot emanaldiak Euskal Herrian; alajaina, ez da erraza Sevillako talde bati bertako gaztetxe eta herriko tabernetan boloak lortzea, are gutxiago bere emanaldietako umore kitsch bezain probokatzailearekin. Eta, hala ere, bira lotu eta gero, gutxien espero nuenean diruaz kexu mintzo zait. Non dago behinola ezagutu nuen Victor transgresore eta solidario hura? Madrilek jan ote dizkio, berari ere, behinolako ametsak eta idealak? Beti bezain aktore ona izaten jarraitzen du madarikatuak, hori bai.

      Afaria prestatu dugu azken emanaldiaren ostean, aspaldiko lagunak elkartzeko. Poesiatik antzerkirako bidea egin genuen guk behinola, paperezko fanzineetatik tabernetako emanaldietara, errezitaldietatik performanceetara, atriletatik gorputz adierazpenera. Trantsizio horretan inspirazio iturri izan ziren guretzat La Marabunta taldeko lagunak, haien pasioa eta umore bortitza, haien bizitza kudeatzeko modua. Guztien buru zen Victor, jendetasuna une oro borborka zuen aktorea; berak lotzen zituen haien ingurukoen birak, emanaldiak, berak lortzen zuen lagunen lagun egitea eta mugarik ezagutzen ez zuen zirkuitu undergroundean sareak ehuntzea. Barre egiten zuen, penintsularen hegoalde hartan ohi duten moduan, maisuki baliatzen zituen andaluziarren umoreari buruzko topikoak, “ez zaitez engaina, umore hau maskara bat da; ahalegin handia egin beharko duzu andaluziar baten benetako izaera ezagutzeko”. Horixe esan zidan ezagutu genuen egunean, elkarrekin Sevillan hartu genuen lehen garagardoarekin batera.

      Victor ezagutu gabe jarraitzen dudala sentitzen dut. Gaur egun agian inoiz baino gutxiago.

HIRUGARREN OROITZAPENA

Merline eta biok Sevillako etxe batean gaude, Sierpes kaleko ganbara batean. Astebete daramagu bertan, biharamunean bueltan goaz etxera. Irteeraren bezperan despedida dugu sortu ditugun adiskide berriekin, eta sorpresa bat prestatu digute. Gaua da. Bost lagun gaude ganbaran, edo agian sei. Victor oroitzen dut unearen gidari. Berak ematen zituen instrukzioak, berak esaten zigun nola jarri kameraren aurrean. Haren alboan Chuso, ia seguru. Eta Victorren bikotekidea akaso, Rocio.

      “Prest?”. Oroitzen dut bideo kamera, oroitzen dut tripodea. Aste horretan ohiko bilakatu zitzaigun sofan eseri gara Merline eta biok. Rec. Galderak egiten hasi dira. Victorren irudia daukat sartuta buruan, guri so, arretaz. Eskuan paper bat duela esango nuke, galderekin. Zenbat iraungo zuen grabaketak, hamabost minutu? Hogei? Merline eta biok trebeak ginen hitz egiten, bizitzari buruz genuen ikuspegia azaltzen. Adinak zuritzen zuen oraindik gure egoa. Nahiz eta berak hogeita hiru urte izan eta nik hogeita bi, guztia bizitakoak sentitzen ginen.

      Victorren galderak antzerkiari buruzkoak dira denak, memoria pixka bat behartuz gero, akaso kultur politikari, kudeaketari, artea bizitzeko moduei buruzkoak. Baina ez dut lortzen gogoratzea bakar bat ere. Kuriosoa da. Victor akordura ekartzen dudanean, normalean barrez lehertzen oroitzen dut. Egun hartan ordea serio, serioegi, egiten ari den horretan guztiz sinesten duenak xehetasunetan jarri ohi duen arretaz egiten galderak.

      Astebete eman genuen haiekin. Ez dakit zehazki noiz egin ziguten proposamena. Proiektu bat zuten esku artean Victorrek eta beste batzuek: antzerkian, edo oro har kulturan, lanean zebilen jendeari elkarrizketak egin, hamar urte pasatuta berriro elkarrizketatu jende bera, eta ikusi haiekin zer gertatu den. Elkarrizketa bera errepikatu hamar urteren ostean. Non geratu diren kulturari emanak bizi ziren lagun haien ametsak, aldarriak, desioak eta proiektuak. Bideoan grabatutako denboraren kapsula bat. VHSan gordetako etorkizunerako mezua. Eta guk baietza eman genion gogotsu bertan sartzeari.

      Eta behin eta berriz saiatuta ere, burua estutzen dudan arren, ez dut galdera bakar bat ere gogoratzen. Une hartako sentsazioa, ordea, bai. Ez dut oso argi zer den oroitzapena, zer imajinazioak osatutakoa, baina egongelan argi gutxi dagoela esango nuke. Akaso beraiek jarri zuten ilunetan, argi bereziren bat grabaziorako, baina nik horrela oroitzen dut: gaua. Merline eta biok eseri ginen sofa hartan, kamerari begira ginela, ni ezkerrean eta bera eskubian. Nire alboan, sofarekin mugan, liburuz betetako altzari txiki bat, mesanotxe baten antzekoa.

      Irudimena behartuko dut: “Zer proiektu duzue esku artean? Zer da zuentzat antzerkia? Nola ikusten duzue zuen burua hamar urte barru? Honetatik bizi nahi zenukete? Antzerkia ondo ikusia dago gizartean? Zer da zuretzat artea? Nor miresten duzu? Aipatuko zenuke erreferentziarik? Zertan oinarrituko da zuen hurrengo proiektua? Nola sortu zen zuen taldea? Zeri buruz hitz egin nahi zenukete zuen lanetan? Zergatik? Zer kutsatu nahi zenukete? Zuen ustez zertarako balio du arteak? Zertarako balio du antzerkiak?”. Edo horrelako zerbait.

      Eta guk guztiak erantzun. Oroitzen dut gure hitzei zerien segurtasuna. Orain harrigarria egiten zait segurtasun hori. Gazteak ginelako ote zen, besterik gabe? Edo bazen beste zerbait ere? Zerk sentiarazten gintuen hain seguru egiten ari ginenaz, zergatik uste genuen ginela hain heldu, edo zahar? Bizitzak dagoeneko eman behar ziguna eman izan baligu bezala. Damu izateko beranduegi, eta bizitzaren inguruko kontzientziara iristeko goizegi. Liburu gehiegi irakurri genuen? Ala benetan asko bizitakoak ginen geneukan adinerako? Ez dut sekula oso argi izan.

LAUGARREN OROITZAPENA

Sandrorekin hitzordua jarri dugun aldi bakarra da. Bere etxera eraman gaitu, estudio gisa erabiltzen duen gelara. Mundu berri bat zabaldu zaigu begien aurrean, bizitza pinturaren begietatik ikusteko aukera bat, orainaren zirriborroa. Luze jardun zaigu bere bizitzaz, iraganaz, orain arteko hautuez. Gazterik etorri zen Andaluziatik Euskal Herrira, etxe okupa batean bizi izan zen Trintxerpen hamarkada batez. Bere lanek oihartzuna dute galerietan; saldu egiten ditu obrak, egun gezurra badirudi ere. Baina era berean ez da ezaguna, edo ez du izan nahi. Barre egiten dio artearen ingurumariari, intelektualtasunari, bere buruari. Bizimodua du obra gorena. Une honetan bi ildo jorratzen ari da: batetik, erotismoari loturiko marrazki minimalistak; bestetik, kafe hondakinekin egindako lan abstraktuak. Serie osoa erakutsi digu: arrasto marroixkei bidea emanez sortu ditu koadroak, kafea edan osteko hondakinak eta azkeneko kafeina tantak paperaren gainean dantzaraziz, lurra gogora ekartzen duten testurak sortuz. Mundu osoko kafeekin probatzen ari da, testura ezberdinak dituzte Kolonbiakoek zein Euskal Herrikoek. Liluraturik entzuten ditugu bere lanari buruzkoak, fikziozkoa dirudien pertsonaia honi kateaturik, gure gaztetasuneko erreferentzia gose horretan betaurrekodun bufoi konkorgabe hau segundoero miretsirik.

      Agur esan diogu ordu batzuetara, hitzorduak zuen hastapeneko helburua beteta: “Hau Victorren telefonoa da”, esan digu, “La Marabunta antzerki taldekoa. Handik pasatzen bazarete esan Sandrok bidaltzen zaituztela. Jende hau mundiala da, ondo ulertuko duzue elkar”.

BOSGARREN OROITZAPENA

Bidaiaren bezpera, Irungo Amaia antzokia. Ez dakit nola amaitu dugun Merlinek eta biok Mikel Laboaren kontzertuan. Egitekotan garen bidaiaren hitzaurrea da, barrenak astindu dizkigun inspirazio unea. Gogoan ditut Laboaren kantak, alboan zituen musikari apartak, kantariaren apeta mikroa eskuan dantza moduko bat eginez saltoka aritzerakoan, “Lizardi, Rimbaud etorri duk hitaz galdezka...”. Eta gogoan dut, batez ere, jendearen hunkidura. Ordutik sarritan egiten dut, ikusle edo entzule noanean emanaldi batera une bat hartzen dut ingurura begiratzeko, publikoaren aurpegiei so egiteko. Zur eta lur erreparatzen nien Irungo hartan bisaiei, ahotsei, barne begirada antzaldatuei. Sorkuntzari dagokionez gaztelania eta euskararen artean nenbilen ni garai hartan, zalantza existentzialekin. Nire inguruko jende gehiena erdalduna zen, lagun poeta egin berriek gazteleraz idazten zuten oro har, gazteleraz irakurri, gazteleraz musika entzun, gazteleraz komunikatu. Gure tabernetako hitzordu, solasaldi eta errezitaldietan haiek liluratu nahi nituelako jotzen nuen nik ere gaztelerara, euskara literarioki herdoiltzeraino.

      Behekokale kultur espazioan hartua genuen habia ordurako, urte luzez diziplina artistiko ezberdineko artisten erreferentzia bilakatuko zen taberna modukoan. Bertako arduradunengana jo genuen gure fanzinea tabernan salgai utzi nahian, eta haien erantzuna ezustekoa izan zen: “Bai, baldin eta errezitaldi bat eskaintzen baduzue”. Onartu egin genuen erronka, hura izan genuen lehena, espero gabe eszenatokira bizitza osorako kateatuko gintuen pausoa. Bertako nagusiak, Ernestok, esana zidan berriki, ron botila baten laguntzaz solasean ematen genituen gaupasa ugarietako batean: “Ez duzu pentsatu euskaraz soilik idaztea?”. Galderak barrenak inarrosi zizkidan eta ez nion berehalakoan erantzun, baina luzaz eduki nuen haren harra tripetan sarturik. Lagunak maite nituen, haien miresmena nahi nuen, baina euskararekiko banuen halako zor emozional bat, nahi bat, gogo bat. Militantziak markatzen zituen 90eko hamarkadan gure aukerak; nola ekidin, bada, galdera hura? “Zergatik ez duzu euskaraz soilik idazten?”. Zergatik bai? Zergatik ez?

      Merline mesfidatia zen euskal munduarekiko, euskara ez jakiteagatik baztertua, gutxietsia sentitzen zen gazte belaunaldi batekoa. Ikastolak mundu urrun bat ziren harentzat, diru pribatuarekin kudeatutako ghettoak, kalean jazartzen zuen halako burrunba ideologizatua. Eta, hala ere, bere barrenean hori sentituta ere, jakin bazekien gure inguruan euskara militantziaz bizi zutenen eskutik etortzen zirela sarri kultur arloko proposamenik interesgarrienak, arriskatuenak, funtsean erakargarrienak. Min ematen zion horrek, onartu nahi ez zuen ardura bat jartzen zuelako bere gain: euskaraz ikastea. Merlinek bezala, zinismoan hartzen zuten babes gauza bera sentitzen zuten gehienek. Euskarazko erreferentzia gutxi onartzen zuten kultur munduko erdaldunek haien kuttunen artean, eta Mikel Laboa zen haietako bat. Nekez ulertzen zuten haren kantutegiak tradizioarekin zuen harremana, baina bai poesiarekiko lotura, eta, batez ere, esperimentazioa. Agian horregatik joan ginen kontzertu hartara gure bidaiaren bezperatan, nahiz eta ez dudan ondo oroitzen nola amaitu genuen han.

      Kontzertuaren uneren batean publikoari begiratu izana dut akorduan, eta nolabaiteko errebelazio, desio edo erronka sentitu izana: “Nik jende honentzat idatzi nahi dut. Mikel Laboaren kontzertu honetan hunkitu den belaunaldi ezberdinetako jende hau da nik etorkizunean solaskide nahi dudana”.

Galdeketa Ilehoriari

Isiluneak luze jo zuen. Uste dut bost oroitzapenak entzun eta gero ez niola galdera konprometiturik egin behar izan. Beti saiatzen naiz nire bezeroak ahul daudenean seduzitzen. Ezin dut ekidin. Esan zidan ez zuela nirekin kebab batean afari erromantikorik nahi. Hanka sartu nuen. Txinatar batean afaltzea eskaini behar izan nion.

AITZIBER: Sandro Peleak Victor hilik zela esan ostean, ez zinen sekula haren lagunekin harremanetan jartzen saiatu?

ILEHORIA: La Marabunta taldeko besteekin? Bai, saiatu nintzen.

AITZIBER: Eta zer gertatu zen?

ILEHORIA: Ez nuen lortu. Tira, bai, lortu lortu nuen, baina erdizka. Arraroa izan zen dena. Victorren heriotzaren inguruko guztia beti izan da arraroa.

AITZIBER: Kontadazu.

ILEHORIA: Haien lagunartetik, Chuso eta Rocio izan ziren harreman gehien eduki nuen pertsonak. Rocio Victorren bikotekidea zen elkar ezagutu genuen garaian, baina ez nuen sekula lortu istripuaren ondoren harekin kontaktatzea. Denborak irentsi izan balu bezala izan zen, arrastorik utzi gabe. Are gehiago, jakin nahiko nuke Victor hil zen unean elkarrekin jarraitzen zuten ala ez. Lepoa egingo nuke ezetz.

AITZIBER: A, ez? Zergatik?

ILEHORIA: Ez dakit, intuizio femeninoa.

      Goitik behera begiratu nuen Ilehoria. Gizonezkoa zen, zalantza izpirik gabe; edo hautuz ondo maskulinizaturiko gorputz bat, edonola ere. Aurpegira begiratu nion arretaz, eta bere bisaiaren ertzak difuminatzen hasi zitzaizkidan. Gorputzera zuzendu nion begirada, eta bat-batean barraskilo bat zela iruditu zitzaidan, hermafrodita likatsu baina maitagarri bat. Une batez oskola ikusi uste izan nion bizkarraldean, baina irudimena izango zen, abuztuko beroa, edo auskalo zer. Barraskiloarenak ez zuen ez hanka ez bururik.

AITZIBER: Eta Chuso delako hori?

ILEHORIA: Chusorekin bai, lortu nuen kontaktatzea. Bitxia izan zen dena. Sandrok Victor hil zela esaterako galdua nuen zeharo haien arrastoa, urrun zeuden elkarrekin igarotako uneak, guk Euskal Herrian emanaldiak antolatzen genizkien garaiak. Halako batean Bartzelonara bidaia egin nuen lagun batzuekin. Emanaldi bat eskaini behar genuen Palafrugelleko musika jaialdi alternatibo batean. Garai hartan orgasmoei eta marihuanari buruzko poesia errezitaldiak eskaintzen genituen musika teknoaz lagunduta, beste garai batzuk ziren, kar-kar... Etxera bueltakoan Bartzelonan pasatu genuen gau bat, eta parranda modukoa egin genuen. Lagun batzuek antzoki batera eraman gintuzten, zeinak taberna eta barne-terraza zituen, ez dut ondo gogoratzen orain izena. Garagardotik garagardora, lagunen lagunekin hitz egiten hasi ginen, ondoren lagunen lagunek haien lagunak aurkeztu zizkiguten, mihiak dantzan hasi ziren alkoholaz lagundurik. Halako batean Sevillako mutil bat ezagutu nuen, kontatzen hasi nintzaion nik ere banituela lagun batzuk Sevillan, La Marabunta antzerki taldekoak, hain zuzen ere. Horrelakoetan edonork bilatzen du anekdotaren bat bere buruko artxibategian, izen ezagunen bat memoriaren agenda ahaztuetan, solaskidea nolabait liluratzearren. Ez nuena inondik inora espero zen La Marabuntakoak mutil haren lagunak ere izatea. Hasierako sorpresak ezerosotasunari zabaldu zion atea, espero ez nuen bidea hartu baitzuen solasak: La Marabuntakoen emanaldi ganberroak izan genituen gogoan, zeinen aktore onak ziren, zeinen probokatzaileak eta kabareteroak, eta, noski, Victorren heriotza arraroaz amaitu genuen hizketan. Hitz eman zidan: “Lortu egingo dizut Chusoren telefonoa”. Gauak promesa jango zuela pentsatu nuen, horrelakoetan hainbestetan gertatzen den bezala, baina ez, hitza bete zuen madarikatuak. Sevillako lagunen arrastoa bidera atera zitzaidan beste behin ere, abandonatu nahi ez ninduen bizitzako hari bat balitz bezala.

AITZIBER: Deitu zenion Chusori?

ILEHORIA: Bai, deitu nion.

AITZIBER: Eta zer gertatu zen?

ILEHORIA: Kosta egin zitzaidan pausoa ematea. Neurri batean eroso nengoen nire ezjakintasunean, atsegina zitzaidan hildako lagun mitikoaren istorioa kontatu ahal izatea, iraganeko gauza bat balitz bezala. Baina oraina tematu egiten zitzaidan istorio harekin. Nola egingo nuen ordea? Ezin zen hain sinplea izan. Telefonoa hartu eta Chusori deitu, hainbeste denboraren ostean, eta Victorren heriotzaz, horrela, besterik gabe, galdetu? Horretan pentsatzen nenbilela, iraganeko anekdota bat etorri zitzaidan burura. La Marabuntakoei antolatu genien azkeneko emanaldian Kontxatik egon ginen paseatzen, argi ikusten nuen pasadizoa: nola eman zion Merlinek une horretan irakurtzen ari zen liburua Chusori, inoiz itzuliko zion promesarekin. Sarritan egiten zituen horrelakoak, zor sinbolikoren bat sortu interesatzen zitzaion pertsonaren batekin, hurrengo enkontru bat suertatzeko aukera biderka zedin. Halaxe egin zuen Chusorekin: Mario Benedettiren Andamios zen liburu hura.

AITZIBER: Aitzakia horri heldu zenion, beraz? Ez al zen pixka bat behartua?

ILEHORIA: Ez pentsa. Liburu hark bazuen zerbait berezia: nik oparitua nion berari, lehen orrialdeetan Merlineri bere erretratua egina nion eskuz, eskaintza oso pertsonal batekin.

AITZIBER: Zer jartzen zuen?

ILEHORIA: Ez dut gogoan. Baina jakin badakit berezia zela.

AITZIBER: Eta... orduan?

ILEHORIA: Chusori deitu nion. Oraindik ere gogoan dut kabledun traste hura eskuetan hartu nuenean sentitutako dardara. Baina argi nuen egin egin behar nuela. Chusok berehala hartu zidan telefonoa.

AITZIBER: Eta?

      Jakin-minez egin nion galdera. Lehenbiziko aldiz Ilehoria ezagutu nuenetik, interesa sentitzen hasia nintzen kasuarekiko.

ILEHORIA: Ezer ez.

AITZIBER: Ezer ez? Nola ezer ez?

ILEHORIA: Lehor erantzun zidan, eta hotz. Alegia, ez zela batere poztu ni entzundakoan. Horrek harritu egin ninduen. Leku ezeroso batean unerik ezerosoenean sartu izanaren sentsazioa eduki nuen. Baina, noski, ezin nuen bere aurpegia ikusi, ez nekien irakurtzen gertatzen ari zena, ezin jakin zer zen hoztasun hark ezkutatzen zuena.

AITZIBER: Eta, orduan, zer egin zenuen?

ILEHORIA: Ahal izan nuena. Berehala aipatu nion Victorrena, ez genuela jakin ezer, sentitzen nuela. Kasualitatez topatu nuela bere telefonoa. Ea antzerkian jarraitzen zuen, eta hark baietz, baina ez zidan xehetasunik eman. Elkarrizketa luzatzen ahalegindu nintzen, nire onena eman nuen. Victorri buruzkoak esan eta gero elkarrizketa beste terreno batera eramaten saiatu nintzen, pisua kentzearren: Mario Benedettiren liburua ekarri nion akordura, eta, noski, bai, gogoratzen zen.

AITZIBER: Bazuen oraindik ere liburua?

ILEHORIA: Bazuen, bai. Chuso inoiz ezagutu dudan tiporik graziosoena zen, baina soilik oholtza gainean. Oholtza azpian tipo isila, serioa, malenkonikoa zen. Borrokalari bat, esango nuke nik. Egiten duten horretan itsuki sinesten dutenek batzuetan hartzen duten begirada nostalgiko hori zuen. Hau da, oraindik iritsi ez den mundu hobeago batekiko mira. Chusok ere bazuen Victorrek aipatutako andaluziar maskara hori, baina maskara gardena zen berea, Victorrena ez bezala. Nik jakin banekien berak liburu hori gordeta edukiko zuela. Are gehiago, dei hartatik hamabost urte pasatu diren honetan, seguru nago gordeta duela oraindik. Imajina dezaket tarteka zabaltzen, kasualitatez, eta barrura begiratzen. Hor topatuko dituelako nire hitzak eta Merlineren erretratua, dagoeneko desagertu den garai baten arrastoak balira bezala, agian sekula existitu ez den oroitzapen baten ubera bezala.

AITZIBER: Eta nola geratu zen kontua?

ILEHORIA: Bere horretan. Telefono zenbakiak pasatu genizkion elkarri, herabe. Mugikorrak erosi bai, baina ezkutuan eramaten genituen mende hasierako urte haietan, telefonoak kalean joka hasteagatik lotsa sentitzen genuen. Nola aldatu diren gauzak, txo!

      Pentsakor geratu zen, beste behin. Bere bularreko oihan beilegia laztantzen hasi zen, alkandoraren goiko aldetik, eta ni berotzen hasia nintzen bere hatzen mugimendu biribil horrekin. Arnasa batera nuen, nire norabidean begirada finko eutsirik, baina ni ikusi gabe, infinituari so. Une horretan bere gainera jauzi egingo nukeen, sentikortasun sexy horren gainera salto egin eta arropak banan-banan tarratatu. Bere ileak sumatu nahi nituen nireetan, bere hankartearen taktoa, bere begirada hauskorra neure egin nahi nuen elektrizitate kolpe batez.

AITZIBER: Zertan ari zara pentsatzen?

ILEHORIA: Barran dauden pintxoetan. Kroketarenak sekulako itxura dauka —bere arreta niregana bueltatu zen. Tabernako zerbitzaria bilatu zuen begiradarekin, baina ez zen inon ageri.

AITZIBER: Horren ostean egon zen haiekin komunikatzeko beste tentaldiren bat?

ILEHORIA: Bai, bakar bat.

AITZIBER: Noiz.

ILEHORIA: Dei hartatik hilabete batzuetara. Chusoren hoztasunak jota utzi ninduen, baina ulertzen saiatu nintzen. Ez zuen nire deia espero, akaso Victorren heriotzaren zauriak gatzaturik jarraitzen zuen, eta ez zegoen prest horri buruz iraganeko ahots batekin mintzatzeko. Agian aurrez aurre suertatu izan balitz aukera, ezberdina izango zen. Banuen berarentzat mamu bat nintzen sentsazioa, ez zitzaidan behin ere hori gertatu. Ni neu mamu sentitzea. Baina halaxe zen. Bartzelonako enkontruarekin zabaldu zen kasualitate haren zirrikitua ez nuen ixterik nahi, ez behintzat borrokatu gabe. Chusorekin telefonoz hitz egin eta gutxira, gauzak nola diren, familiarekin oporretan Andaluziara joateko aukera suertatu zitzaidan. Gau bakarra pasatuko genuen Sevillan eta nik ez nuen besterik buruan. Enkontru bat probokatzea. Arratsaldez familiatik aldendu nintzen, azalpen zehatzik eman gabe: aspaldiko partez Sevillako kaleak gogoratu nahi nituela, besterik ez. Eta halaxe egin nuen, egin. Merlinerekin egon nintzenetik lehen aldia nuen Sevillan, eta akorduak berehala etorri zitzaizkidan trumilka. Salvador plaza, Sierpes kalea, La Marabuntako lagunen etxeko ataria... Dena zegoen berdin, eta ezberdin. Orain Sevilla garbiagoa zen, turistikoagoa, kontrolatuagoa. Desagertua zen ezagutu nuen garaiko giro alternatiboa, bizitza, kaleetako arriskua. 1992ko Expoaren ondorengo kontrolaren kiratsa ez. Ondo gogoan dut La Marabuntakoek sarritan eduki izan zutela gai hura ahotan, nola saiatu ziren bertako giro politiko eta kulturala deuseztatzen, Expoarekin sortu nahi zituzten titularrak arriskuan ez jartzearren. Hercules alamedara jo nuen. Han ez zegoen nik ezagututako fauna bitxi eta erakargarriaren arrastorik.

AITZIBER: Eta nola egin zenuen orduan? Deitu egin zenion Chusori?

ILEHORIA: Ez. Ez nintzen ausartu. Oraindik presente nuen telefono bidezko hoztasun hura. Egia esatera, bera kasualitatez topatuko nuen itxaropenarekin zeharkatu nuen Sevilla. Han ibili nintzen, gogoratzen nituen tabernetan, liburu-dendetan, kaleetan. Azkenean Merline eta biok Chusorekin egondako terraza batean eseri nintzen, Hercules alamedan. Han ez zebilen inor. Bertan nintzela sms bat idatzi nion. Ez zidan erantzun, eta ez nuen insistitu. Zapore gazi-geza harekin utzi nuen Sevilla. Eta gaur arte, ez dut beste ahaleginik egin.

AITZIBER: Tira, XXI. mendeko bigarren hamarraldian gaude, nork ez du iraganeko inor bilatu sare sozialetan? Ez dut sinesten ahalegindu ez zarenik...!

ILEHORIA: Bai, arrazoi duzu, egin dut. Eta kosta egin zitzaidan ezer topatzea, ez pentsa. Gezurra badirudi ere, ez nituen Chuso eta Rocioren abizenak gogoratzen. Victorrenak bai, akaso emanaldiak antolatzerakoan behin baino gehiagotan ibili behar izan nintzelako bere izenarekin bueltaka. Baina Chuso eta Rociorenak ez. Tarteka gogoratzen nintzen haietaz, akorduak ez nauelako behin ere guztiz utzi, eta Googlen bilatzen nituen, baina 90eko hamarkadako kultur bizitzako gauza gutxi topatuko duzu sarean, internet aurreko arkeologia kulturala lan zaila da benetan, batzuetan kontrakoa dirudien arren. Halako batean, ez dut ondo gogoratzen nola, Diario de Sevillako pdf zahar batean azaldu zitzaidan albo ohar txiki bat, zeinean La Marabuntako emanaldi bat iragartzen zen. Eta bertan bai, haien hiruren izen-abizenak. Horri esker egin nuen jauzi Facebookera, eta han topatu nituen. Chusok antzerkian jarraitzen du, klaseak ematen ditu, eta, antza, hainbat telesailetan ere egin izan ditu paper txikiak. Rociorena misteriotsuagoa da, ez du gauza askorik jartzen, asko neurtzen ditu bere argazki pertsonalak. Esango nuke honezkero ez dabilela antzerkian, irakaslea dela, ez dakit oso ondo zertan. Feminista aktiboa dela ikusten da, horrek ez dit harridurarik sortu. Facebooken elkarri atxikiak daude biak. Sekulako maitasuna sentitu nuen haien post-ak kuxkuxeatzerakoan.

AITZIBER: Eta ez zara kontaktuan jarri? Zergatik jo duzu niregana? Zergatik kontratatu detektibe emozional bat? Badakizu garesti aterako zaizula eta, batez ere, lehenago edo beranduago biluzik ikusi beharko nauzula.

ILEHORIA: Kar-kar... Hara, urte hauetan guztietan biek izan dute nirekin kontaktuan jartzeko aukera. Telefonoz hitz egin genuen hartan Euskal Herrira bueltatzeko aukera ere eman nion Chusori. Esan nion liburuarena, esan nion prest nengoela haien emanaldiak antolatzeko... eta abar. Sevillako sms hari ez zion erantzun ere egin. Nik uste, benetan, iraganarekiko hariak eten nahi zituela. Beti izan dut gogoan Sandrok Victor hil zela esan zidan egunean bota zuen esaldi hura, “bere heriotza hodei ilun batek estali balu bezala izan zen”.

AITZIBER: Eta?

ILEHORIA: Informazioak berma dezake memoria historikoa, baina agian fikzioak soilik ekar dezake justizia poetikoa.

      Kontatutako istorioaren kapitulua ixteko tenorea zen, horrelako esaldi borobil batekin ez nuen izan zalantzarik. Ilehoriaren bularreko ile galduren bat bilatu nuen hutsik utzi zuen eserlekuan, bere DNA nirean igurtzi nahian.

Detektibea II

Nolakoa da maite dudan jendearen bizitza sexuala? Hau da, alegia, diot, nolakoa da benetan, baina benetan, maite dudan jendearen bizitza sexuala? Eta nolakoa da galdetzen dudanean, nolakoa da, nolakoa da benetan esan nahi dut. Ez nola kontatzen duen maite dudan jendeak bere bizitza sexuala, ez nola kontatzen didan niri, ez nola kontatzen dion bere buruari. Nolakoak dira beren ezkutuko ametsak, nolakoak dira beraiek, inork ikusten ez dituenean. Inork ikusten ez dituenean eta bakarrik, inork ikusten ez dituenean eta beste norbaitekin, beste norbaitzuekin. Eta maite dudan jendea diodanean ere, ez dut esan nahi ofizialki maite dudan jendea, ez ofizialki maite nauena, ez guztion aurrean maite dudana, ez interneten atsegin dudala diodana. Benetan maite dudan jendeaz ari naiz, alegia, zera, kezkatzen nauenaz, kuriositate zintzo bat sortzen didanaz. Benetan maite dudan jendeak kuriositatea sortzen dit, eta ez bizitzako gai, esan dezagun, zeozer esatearren, edo garrantzitsua delako, bizitzako gai, esan dezagun, handiei buruz ari direlako, ez. Maite dudan jendeak kuriositatea sortzen dit bere intimitaterik intimoenean, hau da, benetan nolakoak diren jakiteko grina sortzen zait, inork ez duelako inor benetan ezagutzen, eta norbait benetan maite dudanean haren alde iluna, haren alde ezkutua, haren alde desatsegina ere maite dudala sentitzen dudalako. Era horretako gauzak etortzen zaizkit batzuetan burura.

      Era horretako gauzak.

      Eta era horretako gauzak gomutatzen ditudanean, pentsamendu horiek nondik etortzen zaizkidan galdetzen diot neure buruari. Edo gauzak esateko modu bat besterik ez da? Okurritzen zaizkidan gauza arraro hauek, niretzat normalak diren gauza arraro hauek, pentsatu egiten ditut, edo, kontrara, ezbairik gabe, bere kabuz burura etortzen zaizkidan gauzak dira? Edozein modutan, edonola ere, hala eta guztiz ere, neu kuriositatea duen pertsona bat naiz. Baina zer da pertsona bat? Agian ez da hau momentua galdera horri erantzuteko.

      Txosten emozionalerako apuntea, beste uneren batean erantzuteko galdera: Zer da pertsona bat? Kuriositatea duen pertsona bat pertsonago da?

      Ez nuke gai nagusitik gehiegi aldendu nahi. Horregatik mugituko naiz metro bat ezkerrera. Baina, noski, zuek ez dakizue non nagoen, ez dakizue zer esan nahi duen metro bat ezkerrera mugitzeak. Off-eko ahotsak ez du informazio hori adierazten. Liburu batean ez behintzat. Are gehiago, ez dakizue mugi naitekeen, edo zer suposatzen duen ezkerrera mugitzeak nagoen lekuan, edo nor naizen, ez dakizue nola imajinatu behar nauzuen ezkerrera metro bat mugitzen naizela diodanean.

      Irakurleak besterik ez zarete.

      Eta ezta ere. Niretzat, lerro hauetan mintzo naizen honentzat, masa abstraktu bat zarete. Zuek asko zarete, edo gutxienez bi. Nire itxaropena da lerro hauek gutxienez bi pertsonak irakurriko dituztela, edo milak. Edo berrehun eta hogeita hamazazpik. Lerro hauek idazten ari naizen bitartean diot hau. Ilehoria teklatuan klak klak klak ari den une hau orain eta hemen da niretzat, baina Ilehoria klak klak eta klak ari den honetan era berean badakit denboran bidaiatzen ari naizela, inork lerro hauek irakurtzekotan gutxienez hilabete batzuk pasatuko direla, norbaitek lerro hauek publikagarriak direla erabaki eta publikatzen dituen arte.

      Zuek existitzen zaretela erabaki dut. Edo are gutxiago: zu.

      Imajinatzen zaitut liburu hau zabaltzen, dagoeneko istorioaren puska eder bat irakurria duzun honetan zeure buruari galdetzen, “zer nahi ote du honek nitaz?”. Arrazoi osoz galdetuko diozu zeure buruari, edo agian burutik pasatuko zaizun zerbait izango da, edo burura etorriko zaizuna, edo burutik kendu ezingo duzuna, burua zu ez zaren zerbait izango balitz bezala. Eta orduan liburuaren azala begiratuko duzu, eta kontrazala irakurriko duzu berriro, eta gogoratzen hasiko zara zein unetan zergatik iruditu zitzaizun lerro hauek irakurtzea merezi zuela, eta berriro ekarriko duzu atentzioa une honetara orain eta hemen. Eta, agian, niri zure bizitza sexualaren berri emateko gogo bizia sortuko zaizu, eta hori egin ahal izateko ni ezagutzekoa, zure laguna izan nadin, maita zaitzadan, zure bizitza sexuala ezagutzeko gogoa piztu dakidan, edo zera, agian, klak, klak, klak, eta abar.

      Isilunea. Nola jarraitu ari naiz erabakitzen, zuk lerro hauek irakurri baino hilabete batzuk atzerago.

      Lasai. Berehala azalduko dizut zer den hau. Diost off-eko ahotsak. Nik.

      Baina lehenik eta behin pentsa ezazu momentu batez jarraian proposatzen dizudana: bada zure bizitzan maite duzun inor? Horrekin ez dut esan nahi beragatik bizitza emango zenukeenik, Gabonak berarekin ospatuko zenituzkeenik, edo eskatzen dizunean nahiz eta gogorik ez izan bere bila aireportura joango zinatekeenik. Horrekin esan nahi dudana zera da, zure bizitzan maite duzun inor ote dagoen galdetzen dudanean, zuri galdetzen dizudanean, haren bizitza sexuala ezagutzeko kuriositaterik ba ote duzun ari naiz galdetzen. Eta horrekin esan nahi dudana zera da, maite duzun jendearen bizitza sexuala ezagutzeko gogoa baldin badaukazu, agian lerro hauek amaiera arte irakurtzen jarraitu beharko zenukeela.

      Baina agian neure burua aurkeztu beharko nuke, sakonago. Neure buruak ile zuri batzuk ditu, neure burua soila da, edo ilea arras moztua du. Neure burua ispiluan begiratzen dudanean zero buru bat ikusten dut. Hau da, alegia, ilea arras moztua duen buru bat edo burusoila, zeinari ez dakizun zer nolako ilea aterako zaion buruan, luzatzen utziz gero. Are gehiago, betileak luzeegiak ditut, eta bekainak ile zuriz beteak. Belarritakoak ditut bi belarrietan, horrekin esan nahi dudana da, bai, bi belarri ditudala. Ez dut sekula oso argi izan zer den neure burua ispiluan begiratzen dudanean ikusten dudana. Aitziber dut izena. Detektibe emozionala.

      Geldiunea. Idazketa utzi eta komuneko ispilura joan naiz neure burua begiratzera.

      Neure buruari begietara luzaz begiratzen diodanean ispiluan, distortsionatzen hasten da, perspektiba galtzen dut, ordura arte familiarra, ezaguna, egunerokoa zena arrotza bilakatzen hasten da, aurpegi bakoitzaren barruan beste aurpegi posible batzuk ezkutatu ahalko balira bezala. Ez daukat horri buruz ezer gehiagorik esateko.

      Beraz, jarraituko dut zurekin mintzatzen ari naizen honen deskribapen bat egiten, edo definizio bat, edo gerturatze fisiko bat. Ez dakit. Ez dakit zer... baina neure begirada bai, agian horrek egiten du nire aurpegia. Agian ez dit sudurrak definitzen bisaia, ez begiek, nire begiradak baizik. Oraingoz bi gauza dituen pertsona bat naiz: kuriositatea eta begirada. Badut gabardina luze bat ere, baina ez dut inoiz jartzen, agian ez dator kontura. Gabardina berdea da. Agian gaur jantziko dut. Bale. Imajina nazakezu burusoil, begiradadun, gabardina luze berde bat jantzita. Ez daramat ezer azpian, barruko arropa soilik. Eta Martens berdeak.

      Lerro hauek txosten baten hasiera dira.

      Ni detektibe emozional bat naiz.

      Zu ez dakit nor zaren.

Imajina ezazu bulego txiki eta zatar bat. Imajina ezazu hemen diodana off-eko ahots batek esaten duela. Gizonezko baten ahots grabea ari zara imajinatzen? Zergatik? Imajina ezazu bada orain emakumezko batena. Femme fatale baten ahotsa ari zara imajinatzen? Zergatik? Imajina ezazu orain, bada, beste ahots mota bat, nahi duzuna, gizonezko edo emakumezko batena ez dena. Imajina ezazu belarrira xuxurlatzen dizkizula lerro hauetan doazen guztiak.

      Edonork egin lezake ikerketa bat bere bizitzako afera emozional baten inguruan. Baina horrelakoetan arriskua objektibotasun falta da, edo beste modu batean esanda, subjektibotasun poetiko falta, edo beste modu batean adierazi beharko banu, hau da, alegia, diot, dibertigarria da norbait kontratatzea zure ordez ikerketa hori egin dezan.

      Ni bezalako norbait.

      Detektibe emozional bat.

      Nire kuriositateari esker naiz detektibea, eta nire begiradari esker naiz emozionala. Horregatik kontratatzen nau jendeak, beren bizitzak begiratu ditzadan, beren buruak beste modu batez ikusi ahal izateko. Tontakeria bat iruditzen zaizu? Ba utzi liburua.

      Edo ez, segi irakurtzen.

      Idazleek ez dute ezer asmatzen. Sortzaileek ez dute ezer sortzen. Artistek eskaintzen duten bakarra begirada bat da. Ikusleek, publikoak, hartzaileek beren burua beste modu batean begiratzeko aukera ematen duen norbait da artista. Bere burua begiratuz, besteak begiratzen dituena. Eta are gehiago, besteak begiratu ostean, ikusi egiten dituena.

      Baina ni ez naiz artista. Ez profesioaren zentzu mugatu horretan behintzat. Saiatu izan naiz inoiz tabernetako musuzapietan marrazkiak egiten, garaje batean bateria jotzen, kaleko ezezagunei argazkiak ateratzen eta Photoshopean moldatzen. Baina ez zait sekula ondo eman. Niri ondo ematen zaidana begiratzea da, eta aurrean ditudan pertsonak benetan ikustea, eta ondoren haiei jakinaraztea. Eta jendeak ordaindu egiten du horregatik. Bere burua beste modu batean ikusteko aukera ematen diedalako, ezer asmatu behar izan gabe, gezurrik esan gabe. Beren buruari buruzko fikzio sinesgarri bat ematen diet, diru truke. Fikzioaren prostituta bat naiz, eta pozik nago. Jende ia guztia gerturatzen da ispilu batera urtean hirurehun eta hirurogeita bost aldiz baino gehiagotan, eta horrela ezinezkoa da inor, ezer, ikustea. Neuk bezeroak begiratzen ditut lehenengo aldia balitz bezala. Norbera beste begi batzuekin ikusi ahal izatea beti da zirraragarria. Norbera beste norbaiten begiradan ezagutzea beti da errebelatzailea.

      Horregatik egin nintzen detektibe emozionala. Berez ez dut ezer frogatu behar, ez dut inor atxilotu behar. Bezeroak ekartzen dizkit argazkiak, dei erregistroak, edo hilotzak. Neuk haiek begiratu, besterik ez dut egiten. Bezeroak ekartzen dizkidan froga horietan bizi naiz puska batez. Hunkitu, hala suertatzen bada. Hunkitu eta, ondoren, hunkitu naizela jakinarazi. Bezeroari. Kontratatzen nauen horri. Arterik gabeko artista bat naiz ni. Bere begirada zuzenean publikoari eskaintzen dion sortzaile anonimoa. Eta ondoren txostenak idazten ditut. Bezeroarentzat. Nire hilabeteko fakturak ordaintzen dituen horrentzat.

      Gehien maite ditudan fikziozko liburuak autobiografiak dira. Jakin nahi nuke nolakoa den maite dudan jendearen bizitza sexuala. Jakin nahi nuke nola idazten duen pertsona bakoitzak bere iraganaren nobela, norbera den irakurle bakarrarentzat. Nola eskaintzen dion egileak bere buruari biblia hori, zer idazten dion norberak norbera den erosle bakarrari, norbera den pertsona bakarraz osatutako irakurle klubari, esku dardartiz, lehen orrialdeetan, tituluaren azpiko zuriunean, “espero dut gustatuko zaizula”, edo “tori, hau da nire telefonoa”, begi keinua eginez ondoren, ispiluaren aurrean.

Ilehoriaren kontakizuna

Begiak itxi. Entzun. Nire gorputza irudikatzen dut geografia bat balitz bezala. Nire gorputza ulertzen ez dudan mapa bat da.

      Rec. Play.

Merlinek bota militarrak salatu dizkit, “piura horrekin berehala geratuko gaituzte lehen kontrolean”. Ez dira garai estetiko errazak. Ez dakit zergatik daramadan itxura hau. Moda kontua besterik ez da? Munduan leku bat betetzeko beharra? Tribu baten parte izatearen mesede? Martensak, belarritako erraldoiak, Nafarroa Oinezeko kamisetak, galtza mila koloredun petatxodunak, edo bakero hautsiak, ilea arras moztua eta albo batean xerlo bakarti bat. Barre egin diogu elkarri. Antipoda estetikoetan dago Merline, atzerri ideologikoetan, beste mutur linguistikoan. Hogei urte zaharragoa balitz bezala janzten da bera, alkandora koadrodun niretzat itsusiekin, arropa ondo konbinatzeari sekula garrantzirik eman gabe, kirol zapatilak beti soinean.

      Eta, hala ere, hil edo biziko gara lagun, elkar ezagutu genuenetik anaia, eta ahizpa. Etxera bueltatzen garen aldiro, gaueko abentura bakoitza zigarroak errez desglosatu ostean, ezpainetan muxu eman eta kariñoz begiratzen diogu elkarri, “nor operatuko da lehenbizi, zu edo ni?”. Sarritan hartu gaituzte bikotetzat, guk jakin gabe, baina ez zaigu inporta.

      Hogeita hiru urte gutxiago ditudala oroitzen dut.

      Pause.

Noiz hartu dugu hegoaldera joateko erabakia? Ez dut gogoan.

      Pause.

1997an eguneroko bizitza eszenatoki gaineko lanaren luzapen bat dela uste dugu. Oker. Asko dugu ikasteko oraindik. “Poesiaz zure bizitza egin, eta bizitzaz poesia”. Lotsagorritu egiten naiz behin eta berriz errepikatzen genuen leloa gogora ekartzen dudanean. Baina, era berean, sekretupean, mende laurden zaharragoa den gorputz honen intimitatean, zokondoetan, zinismoarekiko miran, aitor dut: miresten ditut orain hogeita hiru urte garen haiek.

      Stop.

Dead Poets Society filma 1989an estreinatu zen. Zenbat kalte egin zuen film hark, kar-kar.

      Zigarro bat.

Supermerkatu batean topatu dut ideologiakide bat, bidaiarako erosketa batzuk egiten ari naizela. Hegoaldera goazela esan diot, eta berak maltzurki galdetu dit berehala, “Nafarroara?”. Touché. “Ez, Afrikara” erantzun behar nion, baina mantso ibiltzen naiz halakoetan. Ozpindurik aldendu naiz, erosketen poltsak eskuetan zamatsu ditudala. Topatutako ezaguna ideologiakide dela diot, neure burua joera politiko jakin batzuekin identifikatzen dudan arren, oro har ezkertiar eta euskaltzale direnekin, ez dudalako apenas lagunik haien artean. Estetikaz, pentsamenduz, posizionamenduz haietarikoa naiz, baina gero gutxitan nago beraien artean eroso. Kuriosoa da. Egunerokoan gehiago disfrutatzen dut nik ez bezala pentsatzen dutenekin eztabaidan, ustez eta teorian burkide ditudanekin baino. Ez dut sekula oso argi izan zergatik. Agian muturreko garaiak bizi ditugulako, ideologiakide ditudanen jarrera erradikalak ez ditut konpartitzen. Erradikala naiz, gainera, horretan. Denborarekin ñabardurak topatu dizkiot sentsazioari: nik neuk erradikaltzat dut neure burua, baina ezin ditut jasan batzuen jarrera intoleranteak. Askotan topatzen dut neure burua benetan adiskide ditudanekin, ideologiaz ezberdin diren horiekin, neure ideia erradikalak defendatzen. Dela borroka armatuaren zilegitasuna, dela autodeterminazio eskubidea, dela kultur politika berrien beharra, dela hizkuntz jarrera. Luzaz, orduak eman ditzakegu eztabaidan, gozatu egiten ditut sesio hauekin, behin ere ez direnak su etenean amaitzen baina mozkortzera eramaten gaituztenak beti. Edozein aitzakia da ona parke batean kalimotxoa edan eta porroak erretzeko.

      Ideologiakide ditudanak, ordea, gero eta urrunago ditut. Nahiago dut kanpo enbaxadore politiko sutsuaren papera antzeztu eta bizi, eguneroko erbestean.

      Zigarroa amatatu.

Merlinek bigarren eskuko auto bat erosi du. Gure lagunartean lehena izan da auto bat eskuratzen, eta hori egun asko da. Are gehiago, guztia da. Autodun direnak ia beti daude saltsa guztien erdigunean. Merlinek aspaldi utzi zituen ikasketak, badaramatza urte batzuk fabrikatik fabrikara beharrean. Ideologikoki langileriaren parte naizela diodan arren, praktikan nigandik ezin urrunago daude kontatzen dizkidan lantokiko gatazkak. Karrera amaitu berri, ikasitakoaren ildotik nabil herrigintzan, herri komunikabideetan lanean. Gehien-gehienetan soldatarik gabe, noski, eta lanaren prekarizazioa aintzat hartu gabe, militantziaren izenean. Pozik.

      Merlinek badu soldata, eta are, badu autoa. Bigarren eskuko Seat Ibiza gorri bat. Oso egoera onean dagoen bigarren eskuko autoa, ezustean hildako gizon baten emazteak saldutakoa. Merlineri utzi dion prezioan, ganga bat.

      Hondarribiko etxe baten garajean autoa jaso dugunean, pozez txoratzen dago Merline. “Hemendik aurrera hau gu guztion autoa izango da”, berehala ekin dio elkarbizitzaren arauak ezartzeari, “guztion lana izango da hautsontzia hustea”, barruko zirrikituak aztertzeari ekin dio, “bertan sartuko ditugu gasolina denon artean ordaintzeko txanponak”.

      Neu oraintxe ez naiz kontziente autoa konpartitzeak etorkizunean ekarriko duenaz: autoa gure bigarren etxea bilakatzear da, pentsatu ahala asteburuero abenturak abian jartzeko aliatua. Seat Ibiza gorri bat, ezerezaren ertzean, basamortuaren erdian, oihanaren lausoan.

      Pausa.

Kaseteak. Akaso autoa berria delako erabaki dugu bidaia luze hau egitea?

      Pausa luzeagoa.

Zergatik Andaluzia?

      Segi.

Ez dut oroitzen, esango nuke une honetan Andaluzia ez dela gure arbasoen jatorria baizik. Ez gehiago, ez gutxiago. Andaluziak sortzen digu halako erakarpen bat, guztiz ulertzen ez duguna. Hara abiatuko gara, oso ondo jakin gabe zergatik. Hamarkada batzuk geroago hasiko gara Andaluziaz, arbasoez, iraganeko arrastoez, gure guraso eta aitona-amona etorkinen barne gatazkez eta haiek guri utzitako herentziez gomutan. Baina orain dela hogeita hiru urteko orainaldi honetan ez, bagoaz besterik gabe.

      Macondo, Obaba, Kalaportu, Comala. Guretzat, Andaluzia.

      Poeta surrealistak miresten ditugun garaia da. Erakarri egiten gaitu haien inguruko guztiak. Surrealismoak badu gazteekin konektatzen duen zerbait, eta horrek, halaber, badu arrisku puntu bat. Denborarekin ez ote den surrealismoa, XX. mendeko azken kondar hauetan, gaztetasuneko gauzekin lotu, alegia idealista, alegia hasiberrien gauzak, alegia heldugabea. XX. mende hasiera bera eta orduko -ismo eta mugimendu politiko guztiak aro garaikidearen gaztaroa izan balira bezala, inozentzia artistikoaren denbora, gauzak probatzeko tenorea, porroten album handiegi bat pentsamenduaren benetako profeta ilusiogabetuentzat, “nik ere egin nuen gazte garaian halakorik, ni ere joaten nintzen beltzez jantzita tabernaz taberna, irudi surrealisten aitzakian poema kaskarrak idazten”. Horixe esango dizute diru publikoz elikaturiko antzezlan erraldoietatik, handinahiak aseturiko nobela mardul best-seller xedekoen ertzetik. Aleluia. Eta arrazoi puntu bat agian ez zaio falta argudio horri. Epaitzen duenaren harrokeria eta ezintasun ezkutuetatik haratago, agian XX. mende hasierak badu erromantikotik zerbait Mendebaldeko kulturan, gaztaroarekin lotu daitekeen energia berezi bat, gerrek oraindik sobera bortxatu gabeko indar bat. Eta guk hori sumatzen genuelakoan nago.

      Begiak itxi eta esfortzurik gabe uki ditzaket orduko liburuen azalak. Bigarren eskukoak gehienak, edo liburutegi publikoetatik lapurtutakoak. Espainiara eta Hego Amerikara begiratzen genuen gehienbat. 27ko belaunaldia, Antonio Machado, Juan de Mairena liluragarria, Manuel Machadoren mitoa, Federico Garcia Lorca eta Salvador Daliren arteko harremana, ikasleen egoitzak. Poeta en Nueva York zen gure mesanotxeetan sekula hutsik egiten ez zuen liburua. Obsesioraino berrirakurtzen genituen Kubako beltzei eta Harlemgo krokodiloei buruzkoak. Haren pare egon zitekeen bakarra Pablo Neruda zen, Veinte poemas de amor y una canción desesperada liburuko bertsoak imitatzen saiatzen ginen etengabe, bertako poemen gardentasuna eta amodio zehatza. “Puedo escribir los versos más tristes esta noche”, esaldi horretako egitura plagiatuz hasten zen orduko gure poemen ehuneko handi bat. Gerraostera begira jarriko ginen berehala, gehiagoren bila. Angel Gonzalez batez ere, eta tarteka Jose Manuel Caballero Bonald.

      Hego Amerikan Nerudaren bitartez sartu ginen. Poesia soilik ez, Confieso que he vivido liburua komentatzen genuen sarri. Hasierako atalek liluratzen gintuzten batez ere, gaztaroari zegozkienek. Gazte idazle-nahi batzuk kapa luzez jantzita, dirurik gabe, gaueko abenturen xerka. Haiek bezalakoak izan nahi genuen guk, eta baita saiatu ere. Imitatzen genuen literatura, ala literatura hark iradokitzen zuen bizitza? Zer zen garrantzitsuagoa, poesia idaztea ala poeta izatea? “Poesiaz bizitza egin, eta bizitzaz poesia”, behin eta berriz errepikatzen genuen leloa. Are, Merlinek eta biok etxerako bueltan elkar agurtzen genuenean, gaueko abenturen errepasoa egin eta azken zigarroak erre ostean, sarritan honela agurtzen genuen elkar: “Gaur gauean gertatutakoa zuk idatziko duzu, edo nik?”. Eta barre egiten genuen, maltzur. Berak ez zuen benetan sinesten, baina nik banekien inoiz egin nahi nuela, benetan saiatuko nintzela guri buruzko Confieso que he vivido bat idazten.

      Eta Roque Dalton, “Lisa: / desde que te amo, / odio a mi profesor de Derecho Civil”. Eta Mario Benedetti. Eta Eduardo Galeano. Eta handik berehala Silvio Rodriguez, gure soinu bandaren estandartea. Bitxia egiten zait nola ez ginen sekula Julio Cortazarrengana iritsi. Gogoan dut inoiz Kapelu lagunak gomendatu izana Rayuela, behin eduki nuen esku artean liburu haren ale bat, baina ez dakit zergatik sekula ez nintzen hartan murgildu. Orain nekez imajina nezake neure bizitzarentzat iragan kronopioagorik, rayuelistikoagorik, baina erreferentzia geroago heldu zen, Merline dagoeneko urrun zela, Cortazarren imajinarioa behinola bizi izan nuen haren guztiaren oihartzun bat izan balitz bezala. Garai hartan pentsaezina egiten zitzaidan orain ezinbestekoa zaidan Roberto Bolaño baten existentzia gure irakurketen playlist-ean. Beste garai batzuk ziren, baita munduko literaturan ere.

      Kuriosoa da. Kosta egiten zait duela hogeita hiru urteko orainaldi hartako hainbat xehetasun berreskuratzea. Baina erraz iristen naiz ordea orduan neuzkan liburuen edizioak irudikatzera, oroitzen ditut haien azalak, lodierak, paper mota, usaina.

      Ezkertiarrak, gorriak, esperimentalak. Gerrako galtzaileak, erbesteratuak. Arau hausleak. Banan-banan errepasatu ditut nire mesanotxeko liburuen tituluak. Gizonezkoak denak, portzentaia ia absolutuan. Salbuespen gutxi batzuk datozkit tantaka burura: Claribel Alegriaren poesia, Gioconda Belliren La mujer habitada, Isabel Allenderen hasierako La casa de los espíritus eta Paula. Ezinegona sortzen dit orain urritasunak.

      Pause.

Konturatzen naiz homosexualitatearen inguruko imajinarioa presenteago dagoela gure erreferentzia kulturaletan feminismoa baino. Emakumeen borrokaren eragina oso presente zegoen gure giroan, gure lagunartean, gu baino zaharragoak zirenekin genituen harremanetan, baina ez kultur erreferentzietan. Homosexualitatea, nolabait, bazen. Gizonen arteko maitasunari bagenion halako mirespen bat, gaueko giroetan gay borrokako militanteekin edukitako solasaldi etilikoei esker, agian: belorik gabeko galderak, gure jakin-nahiak, eta hiesa, harremanak ez ezik elkarrizketen lerroarte izuak bustitzen.

      Pause.

Eta Lorca. Lorca. Lorca.

      Pause.

Zuhaitz eta landareen izenak irakasten tematzen zaizkit Merline eta bere lehengusina Hiber. Haiek ere kalekumeak dira, baina mantentzen dute naturarekiko halako lotura bat. Ez direna konturatzen da nik izenak ahazten ditudala haiek ahoskatu orduko.

      Hiber, lehengusina izateaz gain, Merlineren lagun mina da. Fideltasunaren langa oso goian uzten duen pertsona. Zaila da Merlinerentzat lagun hobeagorik topatzea. Baina, hala ere, Merline eta bion artekoa gailentzen hasi da denbora gutxian, segur aski Hiberrekin ezin zituelako eduki nirekin dauzkan eztabaida, digresio eta antzaldatze teorikoak. Bion artean gai gara bizitzaren eta heriotzaren misterioei izena jartzeko. Aski dugu eguneroko gertakizun bat, ezezagun batek egindako komentario bat, hitz egiten hasi eta elkarrekin gizatasunaren funtzionamendu sakona laburbiltzen duen eskema bat egiteko. Idatziz gainera. Biok gabiltzalako beti libretatxo bat eta boligrafo bat soinean. Ingurukoek gutxien espero dutenean ateratzen ditugu, erronkari, esku artean arma bat edo lore bat edukiko bagenu bezala. Edo iraungitako txokolatezko bonboi ilun bat.

      Hiber ordea ezberdina da. Lagun isila. Nik uste dut mirespenez begiratzen gaituela beti. Gure arteko maitasun intimoaz jabetzen da, badaki —ondo jakin ere— bera ez dela ez bata ez bestearekin maitasun ia orgasmiko horretaraino sekula helduko. Berak sekula sumatu ez zuena, ordea, nik bera ezkutuan miresten nuenik zen. Hogeita hiru urte geroago berdin jarraitzen dugu: agian lagunen gorputzak dira benetako denboraren makina. Agian oroitzapen batzuk konpartitzea da haietan benetan berriro bidaiatzeko modu bakarra.

      Beste zigarro bat. Kafea.

Gertaera bat pertsona batzuei aldi berean gertatzen zaienean, gertakizun horrek hainbat lekuko dituenean, oroitzapen ezberdin bat fabrikatzen du haietako bakoitzak. Ondokoa gordetzen ari ez den xehetasunak ari da gordetzen norbera, osotasunaz jabetzea eginahal ezinezko bat izango balitz bezala. Denborarekin jabetuko zara horretaz, noski. Oroitzapen batzuetara bueltatu nahiko duzu, eta ezinezkoa izango zaizu. Besteen beharra sumatuko duzu berehala.

      Horregatik lagun baten heriotza konpondu ezineko matxura bat da denboraren makinan. Jada fabrikatzen ez den tramankulu bat bezala, pieza hori galdu den momentutik makina bera galdu da. Kasurik onenean, makina partzialki erabiltzea lortuko duzu, funtzio batzuk betetzea, baina inoiz ez da gehiago izango lehen izan zena.

      Zupada.

Oroitu nahi dudan garaiko lagunik ez da oraindik hil. Nor izango da lehena oroimen puska bat ezabatzen? Haietako zein? Merline? Hiber? Kapelu?

      Kea.

Agian ni?

      Pentsakor.

Hiber behin zaldi zuri batera igo zen, gauez. Nik zaldi zurien gainean igotzeari buruz idazten nuen bitartean, bera zaldi zuri batera igo zen.

      Gauez izan zen, bizi ginen auzotik hurbil. Han oraindik ere mantentzen ziren garai bateko bazter auzoetako txabolak eta baratzeak. Bere aita halako eremu baten jabe zen, eta bertan gordetzen zituen ehiza txakurrak. Garai hartan ehizaren kontrako jendea egon zitekeenik ere ez zitzaion burutik pasatu Hiberri. Ehiza bizitzaren parte bat zen eta kito, animalien heriotza maitasunez, errespetuz eta erritual kutsu nabarmenez egiten zuen belaunaldi horretakoa zen. Alaba bakarra bera, aitak zekien guztia transmititu zion. Urteekin, kurioski, interesa galduko zuen mundu horrekiko. Denboraren joanean ikusitako saminak nahikoa odol isuri balio bezala barruan. Ehizarekiko interesa galdu zuen, baina naturarekiko harreman horren jabe izateak nolabaiteko immunitatea eman zion bizitzaren kolpeen aurrean, egunerokotasun bortitzaren ausazkotasuna ulertuko balu bezala.

      Nik ez ordea. Nik bizitzaren joan-etorriei izena ematen nien, eta gauzak alda zitezkeela sinetsi nahi nuen. Nahikoa zen bizitzaren atal bat berrizendatzea, bizitzaren atal hura ezberdina izateko. Hiberrek bazekien ezetz, bizitza ez zela horrela, horretarako gogoeta metafisikorik egin behar izan gabe.

      Hiber ez zen Andaluziara etorri. Ez dut gogoan zergatik. Segur aski lanean egongo zen. Harakina zen garai hartan, ehiztari izatearen luzapen naturala balitz bezala. Zer pentsatzen ote zuen berak horrelakoetan? Merlinek eta biok bizitza markatuko zigun kapitulu bat abiatzen genuen bakoitzean? Inbidia zuen? Miresmena?

      Begiak itxi eta nire barne denboraren torlojuetan murgiltzen naiz. Non zaude duela hogeita hiru urte, Hiber?

      Hiberrek harreman sexual bat zuen denborarekin. Esan nahi dut, bulkada sexual bati erantzunez bizi zituela bizitzako gatazka kotidianoak eta egunerokotasunak tarteka zabaltzen zituen gozamenezko zirrikituak. Horrekin ez dut esan nahi beti orgasmo betean zebilenik. Ez, beste zerbait zen. Bulkadei intelektoa gehitu gabe jarraitzeko gaitasun bat, sena irakurtzen jakiteko abilidade naturala. Bizitzaz gozatzen jakiteko gaitasun iraultzailea. Ene aburuz, jakinduria maila gorena. Niretzat bera izan zen beti taldeko benetako idazlea. Idazle oro, are gehiago esango nuke, artista oro da ezertarako balio ez duen medium bat. Eguneroko bizitza bitartekaririk gabe bizitzeko ezintasuna duen pertsona bat.

      Pausa.

Orain, ia mende laurden geroago mintzo naizen honetan, gauzak ez dira hainbeste aldatu. Duela bi asteko solasaldi batean, Hiberri pasioz azaltzen ari nintzaion Werner Herzogen lanarekiko miresmena. Haren dokumentaletako paisaia natural txundigarriak, musikaren erabilera, irudi dokumentalen bitartez sortzen duen poesia eta fikzio sentsazioa. Errealitateari eskaintzen dion begirada, funtsean. Hiber isilik geratu zen une batez: “Asteburuero mendira bakarrik noanean edukitzen dudan sentsazio bera da”. Esanez bezala: “Nik ez dut pelikularen beharrik pelikulak sortzen dizuna sentitzeko”. Edo are gehiago: “Ez dut artearen beharrik sortzailea izateko, eta zuk bai; horren beharra baldin baduzu agian ez zara bizitza bizitzen ari”.

      Garai batean beti pentsatzen nuen niretzat idaztea denbora gelditzeko modu bat zela, heriotzaren aurreko ekintza intsumiso bat, utopia posible bakarra. Baina zertarako denbora gelditu, ez bada une batean guztiz eta gorputz osoz murgiltzeko? Eta hori ezinezkoa da idazten ari bazara. Hori da kontu honen paradoxa: denbora gelditzea posiblea da, baina beti zaude denbora gelditzeko ariketa horretan okupatua. Alegia, denbora gera dezakezu, baina geratu duzun une horretan denbora geratzeko ariketa bera besterik ezin duzu egin.

      Orain ezberdin ikusten dut, ordea. Itzalean dagoena argitara ateratzea da orain idaztea niretzat. Eta Victor da argira atera nahi nukeen izen bat.

      Begiak itxi.

Senti dezaket gorputz osoa bultzaka. Merlineren autoak dardara egiten du autobidean. 110 kilometro orduko erdiestean bidaia astralean hasten da salpikadero osoa, bikoitz ikusiko bazenu bezala da.

      Begiak zabaldu.

Nire aitona-amonak emozionatuta daude bidaiarekin. Gurasoak ez dut oroitzen, ez dakit non dabiltzan ere. Haragi honetan ez da haien arrastorik. Ez dago haiekiko orbainik, ez zaratarik. Beren bizitza egiten dute seguruenik. Hogei urteko gazte batek urruntasuna eskatzen die soilik. Bakean utz dezaten. Gurasoak beti daude beren haurren gaztaroaren amaieraren esperoan, heldu egin eta bueltan izango dituzten unearen peskizan, inoiz solaserako gogoa edukiko duten tenorearen zain. Haiei gaztetan gertatu zitzaien bezala. Beti dago inflexio puntu bat zeinean gazteak atzera begira jartzen diren, arbasoei galderak egiten dizkieten, ile eta pikorrez osatutako ispilu bat bailiran.

      Baina oraindik ez da hau unea. Ez dakit non dauden nire gurasoak. Haien bizitza egiten akaso, herriko tabernetan eta asanbladetan.

      Baina aitona-amonak bai, ikus ditzaket oraindik sukalde zahar horretan. Bertako gauzak ukitzen saiatzen naiz. Hozkailu zaharraren soinua, ura galtzen du tarteka, edo imajinatu egin dut, ez dakit, baina haren zarata oroit dezaket, entzun dezaket, haurtzaroko haur kanta bat balitz bezala, hozkailu zaharraren zarata. Eta sukaldeko mahai retro hura, neuk baino urte gehiago dituena. Aulki ezerosoak, kuxinek arinduak. Aluminiozko marko izotzak dituzten leihoak, behinola modernoak, behinola hamarkadako inbertsiorik garrantzitsuena izan zirenak, kanpoko hotza apur bat eusteko kapazak, orain kristala bera baino hotzagoak. Eta harraska zakarra, butanozko sua, kafetera italiarra. Aitonak egun osorako kafearekin betetzea pasio zuen kafetera hura, niri erraldoia iruditzen zitzaidana. Ez zen, noski, hain handia izango, baina irudimenezko egun xume honetan erraldoia iruditzen zait. Bertara salto egin nezake ia. Bat-batean pentsamendua datorkit burura: agian kafezaletasuna, kafe dependentzia, bizioa da aitonarengandik geratu zaidan gauzarik nabarmenenetako bat.

      Eta egun hura zeinean joan egingo garela esan diedan, edo joatea pentsatzen ari garela, edo agur bagoazela. Emozioa sentitzen dut azalean, haien begiradak, haien irribarreak. Haiek ere nire bitartez bueltatuko balira bezala da, apur bat. “Joan zaitez Osunara”, dio amonak, “joan Arcos de La Fronterara”, berriz, aitonak. Haien jaioterriak. Haien Arkadiak. “Eta erosi txorizo bat”. Txorizo oso on bat. Txorizo bikain bat. “Topatzen duzun txorizorik onena. Txorizo bikainak daude Andaluzian”, hango txorizo bat dastatzearekin amesten dute. Tori dirua txorizoa erosteko, eta apur bat gehiago zuretzat, bidaiarako. “Baina ez ahaztu”, dio aitonak, “txorizoa”.

      Eta bagoaz, ez dakit zenbat dirurekin, gutxi, nik Merlinek baino gutxiago, eta noiz atera garen, egunez edo gauez, ez dut gogoan. Itxaron, orain bai. Gauez, esango nuke. Ahaztua nuen irudi bat etorri zait burura, zer gauza den akordatzen hastea, irudi bati bestea kateatzea. Burgos etorri da gurekin. Hitzontzi hutsa, bidaiarako primerakoa. Gu baino helduagoa da, bizizalea, edozein unetan edozein modutan edozein aitzakia medio larrua joko digun sentsazioa dugu beti. Maite dugu, beldurra diogu; maite gaitu, beldurra digu. Ez dugulako ezer isiltzen, bizitzako uneak poemak bailiran idazten ditugulako, hitz gutxirekin irudi inpaktanteak sortu nahian bezala. Eta berak dagoeneko badaki ez dela horrela, badaki bizitzeak min ematen duela, badaki ez dagoela poema honentzat amaiera biribilik, edonork idatz lezakeela poema mediokre bat, eta guk ez dakigula oraindik. Eta maite gaitu horregatik. Eta beldurra digu horregatik.

      Madrilera doa Burgos, niretzat Mordor den horretara iritsi aurreko herri batera. Nora zehazki, ez dakit. Ez dut gogoan. Baina gurekin dator, bidaia erdia elkarrekin egingo dugu, gasolinaren parte bat ordainduko digu.

      Gauez abiatu gara.

      Zeri buruz mintzo gara autoan? Ez daukat ideiarik ere. Zeri buruz hitz egiten genuen berarekin? Edo berak hitz egiten zuen soilik? Akaso ez zigun hitz erdirik egiten uzten? Berak garai hartan erre egiten zuen? Ez dut gogoan, hainbeste jendek utzi dio jada erretzeari azken hogeita hiru urtean.

      Pause.

Oraindik ez dut hitz egin Kalhisablefilikoak taldeari buruz. Gure idazle taldearen izena. Eta Kapeluri buruz. Beste batean, agian. Oraingoz, bakarrik esango dut asko ginela. Izen bitxi hori Kapeluk berak asmatu zuela, taldekide bakoitzaren izenen eta ezizenen lehen letrekin. Dirurik gabeko poeta klub gauzalea.

      Pause.

Gau honetan eklipsea dago. Hori da etorri zaidan irudia. Horregatik akordatu naiz Madrileraino Burgosekin joan ginela. Eklipsea zegoen iragarria gau osorako, komunikabideek kontu horrekin zeramaten aste osoa, ilargi eklipsea. Akaso kontu hau ikertuko banu, bidaian irten ginen egun zehatza eta ordu zehatza topa nitzake. Baina berdin dio. Akorduan dut eklipsea. Akorduan dut gure atzean ikusi zela bidaia osoan. Horrek eman zion lehenengo gau hari halako aire irreal bat. Bidaian gindoazen, Madrilerako bidean, Fuente Vaqueros bisitatzeko asmotan, bidean gure hurrengo antzezlana izango zenaren gidoia idaztera, inspirazio bila, Burgos izeneko emakume izugarri batekin. Eta eklipse bat genuen jarraika.

      Ilargi gorria oroitzen dut. Askoz gehiagorik ez. Gogoan dut ederra zela eta ezohikoa, irreala, hasi berri genuen bidaia hura bezala. Uneren batean pixa egitera geratu ginen, errepide bazterren batean. Eta hirurok egon ginen ilargi laranja eta berde eta urdin eta marroi hari begira. Sutan egongo balitz bezala zen, sumendi baten ahoa balitz bezala, gainetik ikusia. Eta autoa hartu genuen berriro, eta nik tarteka atzera begiratzen nuen, eklipsea atzetik zetorkigula baieztatzeko. Ni beti joaten nintzen atzeko eserlekuan horrelakoetan. Nahiago nuen. Kosta egiten zitzaidalako hitz egitea, gidariari konbertsazioa ematea, suertatzen zitzaizkidan aukera guztiak baliatzen nituen hitzik egin behar ez izateko. Bizitzen ari nintzena buruan, edo beti alboan neraman libretan, idazten joateko. Zigarroak pizteko, eta aurreko eserlekuetan zihoazenei emateko.

      Zutitu, ibili pixka bat.

Goiz-partean heldu gara Madrilgo herri hartara. Burura datozkidan irudiak honako hauek dira: herri lasai bat, egun argitsua, plaza biribila, bandera espainolak nonahi. Akordatzen naiz urduri jarri gintuela horrek. Beste garai batzuk ziren, nahiz eta niri oraindik ere patriotismo ozen eta sukar horrek beldurra, edo, gutxienez, egonezina sortzen didan. Topikoak dira, jende guztia ez da horrelakoa, noski, baina egon badago patriotismo hori, eta kutsatzen duen ideologia zinez bortitza da. Gogoan dut Merline bereziki urduri zegoela kontu horrekin; Seat Ibiza gorri erosi berriak euskarazko pegatina politiko batzuk zekartzan atzeko kristalean, ez oso esanguratsuak, baina bera urduri jartzeko nahikoak. Eguzkiren “Nuklearrik ez!” eta halakoak, garai hartako autoetan klasikoak. 90eko hamarkada zen, oraindik ere kezka puntu batez, tentuz, arriskuaren kontzientziaz joaten ginen gazteok abenturan Espainiara. Kezka are nabarmenagoa zen zure itxura eta janzkera ezkutatzen ez bazenituen, nire kasuan bezala. Kontroletan susmopeko beti. Ordu batzuk generamatzan kanpoan eta Merline sumatzen nuen nire galtza koloredunei eta bota militarrei zeharka begira. Urduri. Gure matrikulak ez zeraman SS bat aurretik behintzat, Zaragozako Z bat baizik. Sarritan entzuten genituen Donostiako edo Bilboko matrikula izateagatik Espainian autoa apurtu zietenen istorioak. Herriko kaleei begira gabiltza, aparkatzeko lekua topatu nahian. “Hemen militar askok du oporretako etxea”, dio Burgosek... oharkabean? Eskerrik asko informazio lasaigarriagatik.

      Barrezka.

Mendiz inguratua dagoen herria da. Kale zabalak, isiltasun gozoa, atezuan dagoen baretasuna. Indio eta bakeroen pelikula zakar batean sartzea bezala da: giro beilegia. Eta non ote dagoen Burgosen lagunaren etxea.

      Topatu dugu azkenean. Gauez autoan bidaiatu ostean nekatuak gaude. Goizez iritsi, eta atseden hartzera gonbidatu gaituzte. Merline eta biok beti jende berria ezagutzeko prest, beti poemak idazteko aitzakiak erruteko prest. Gelara eraman gaituzte, gepardo tanga bat oroitu nahi dut etxeko jabearen izter artean, baina agian oker nago, agian beste garai bateko, beste leku bateko oroitzapen bat da. Gerora izan nituen lagunak Madrilen, ipuin kontalariak, eta haiek bazuten lagun bat oso eskandalosoa, ahal zuen une oro galtzak kendu eta biluztu egiten zena jendaurrean, izugarri maite zuena bere gepardo tanga erakutsi eta hortzekin kenduko zionaren peskizan ibiltzea. Baina ez, hori beste oroitzapen bat da, geroagokoa. Hala ere gepardo tangak oroimenaren atea jotzen dit kax-kax Madril inguruko etxe hartan. Zergatik? Ez dakit. Burgos bere lagunekin hitz egitera joan da gu atseden hartzen utzita, etxeko jabearen logelan. Ohe desegina oroitzen dut, eta koltxoia: urezko koltxoi bat. Esango nuke garai bateko pelikuletan ohikoa zela urezko koltxoiak azaltzea, baina guk ez genuen sekula ikusi holakorik, lehenengo aldia izan zen, hogeita hiru urte geroago ere aldi bakarra izan zela uste dut. Gogoan dut sentsazioa, likatsua, hondoragarria, zaratatsua. Funtsean, ezerosoa. Merlinek eta biok elkarri begiratuko genion, hitzik gurutzatu gabe komunikatuko ginen beste behin, “hemen ez dago atseden hartzerik”.

      Kanpora atera gara halako batean, erretzera. Burgos hor dago zain, eguzkipean. Bera bai, iritsi da bere geltokira. Galdetu egin digu, “eta orain zer?”. Guk gure helburua errepikatuko diogu, errezo bat bezala. “Fuente Vaquerosera joango gara, eta gero Cadizeko San Roquera. Han Merlinek dituen lehengusu batzuen etxean hartuko dugu ostatu. Ondoren Sevillara joango gara, Sandro Peleak telefono bat eman digulako, antzerkia egiten duen jende batena”. Altxor baten moduan gordetzen dugun telefono zenbakia. Victor delako batek hartu behar digu bestaldean. “Buena gente, muy buena gente, vais a conectar. Dile que vais de parte del Pelea”, Sandrok zioena errezoaren parte da. Hori dugu plan bakarra. Besterik ez dakigu. “Honek ba omen du bidean beste kontakturen bat”, Merlinek niregatik. Bidean inprobisatu egingo dugu, camping denda ekarri dugu. Aste Santuaren bezperako egunak dira, apiril honetan hotz dago oraindik gauetan. Burgosek isilik entzun ditu “camping denda” hitzak. Miresten gaitu, gurekin nahi luke, beldurra digu, txortan egin nahiko liguke urezko koltxoi batean.

      Bagoaz. Hemen ez dago atseden hartzerik. Merline urduri dago autoa kanpoan utzita, “Nuklearrik ez!” dioen eguzki batek zaindua, bandera espainolez itogarriki inguratua.

      “Maitale unibertsala”.

Hala deitzen zuten tipoa. Hau da hau, ahaztua nuen bere ezizena, bidaiaren puntu honetara heltzean etorri zait haren irudia gezi bat bezala. “Maitale unibertsala”, hala esaten ziotela entzun genuen behin baino gehiagotan, betiere emakume helduagoen ahotik. “Maitale unibertsala”, behin ere ez genuen jakin zer esan nahi zuten zehazki, baina gure irudimena kitzikatzen zuen. Alfredo zuen, berez, izena. Ketamako abeslariaren antza zuela esaten zioten denek: beltzarana, ile lisoa, sudur luzea, argala, begi biziak. Hura baino isilagoa zen ordea, ez baitzuen hitzik esaten guztiz beharrezkoa ez bazen. Merlineren lagun batek antolaturiko festa batean ezagutu genuen urtebete atzera, Nafarroako herri txiki batean. Orduko hartan parranda egin genuen elkarrekin, arraro, fellini eta emozional. Parranda egin genuenik esatea ere kosta egiten zait. Gaua pasa genuen elkarrekin, hori bai, mozkortu ere egin ginen, baina ez genuen bestela apenas hitz egin. Garaiz kanpo jaiotako indigena bat iruditu zitzaidan, bide luzeetan aztarnak jarraitzen zekien horietakoa. Nafarroako gau hartan korri egin genuen erdi biluzik arto soroetan. Zergatik, ez dakit; bere ideia izan ote zen, auskalo; zer egiten genuen oihu, ez dut oroitzen. Ilargi betea zegoela, hori bai. Haren telefonoa gorde genuen gau haren ostean.

      Eta orain, Burgos utzi eta gero, etxe orratz handi baten atarian gaude bere txirrina jotzen, Madrilen, izenik oroitzen ez dudan lotarako auzo erraldoi batean. Zabaldu digu atea, igo egin gara. Etxe orratzeko azken solairuan bizi da. Bere bohemio aura indio-sexuala osatzeko aparteko etxea. Ganbara bat etxe orratz baten hemezortzigarren solairuan. Begiak arranpalo egin dugu so ingurura. Sorpresaz beterik dago tipoa: egur txikiz egindako eskulturaz beterik du gela nagusia, eta erdian etxe orratzeko teilatura igotzen den eskailera. “Teilatura, benetan?”, ezin izan diogu tentazioari eutsi, atera gara Merline eta biok, berak kafea prestatzen digun bitartean. Madrilgo beste ikuspegi bat atzeman dugu bertatik, eta baita altuera horretan beldurra sentitu ere. Teilatuko tximinia guztiak kolorez pintatuak daude, “zuk egin duzu?” galdetu dio Merlinek, “bai” Alfredok, beste azalpenik eman gabe.

      Kafea erre dugu, marihuana edan dugu. Barre egin dugu elkarrekin, baina Merline komunera doan bakoitzean Alfredok eta biok ez dakigu zer esan. Saiatzen naiz konbertsazioa ematen baina barregarri sentitzen naiz, ezeroso. Nirekin gustura ez dagoen sentipen argia dut. Hautsontzia hustera noa, “non dago sukaldea?”. “Ez dago sukalderik”, isilik geratu da berriz ere, Merlinek entzun egin du bere azalpena komuneko atetik. Auskalo zergatik, Alfredok begiko du Merline. “Ez dago sukalderik?”, berriz honek, “eta nola egiten duzu?”. “Behean gurasoak bizi dira”, solairu hau berez beraien etxeko ganbara da. Akabo. Joan zait kolpez lilura. Dar-dar moduko bat sumatu uste dut “gurasoen etxea” hitzen azpian, erru zantzu bat. Berehala atzeman diot antzezlana: burges txikia den hippy bat gehiago, tortilla ziztrin bat sukaldatzen ez dakien izain progre bat gehiago. Ezeroso sentitzeari utzi diot bat-batean. Gaua bere etxean pasatu, eta bidea jarraitu dugu berandu baino lehen. Andaluziara iritsi nahi dugu egunean bertan.

      Isilunea.

Biotatik Merlinek daki soilik gidatzen. Berari dagokio bidaia luzean indarrak neurtzea, geldiuneak erabakitzea, gidatzen laguntzen dioten musikei oniritzia ematea. Nire lana da behar duen guztia eskura jartzea, mapa begiratzea, solasgaiak aletzen joatea, isilune neketsuak arintzea. Ura, edo zigarro bat. Musika lasaia, edo bizia. Nire aiekan daude kasete guztiak, haiek antolatzen eman dut Madrildik atera bitarteko tartea.

      Salpikaderoa dardarka, beste behin ere. Merlinek zanpatu nahiko lioke azeleragailuari, auto gehiegik pasatzen gaituzte albotik, Madrilgo ingurumarietan karril ugari daude, ziztu bizian doan auto gehiegi gure bigarren eskuko Seat Ibiza gorriarentzat. Animoa durduzatzen diguten nahasketa batzuk prestatu ditut nik ekarritako kaseteetan. Nahasketa ezinezkoak. Gustukoa dut horrelakoak egitea, sorpresaz hartzea kantatik kantara doan isilunea, jakin gabe zer etorriko den. Bereziki gustukoa dut nahastea kanta biziak eta lasaiak, tartekatzea Esan Ozenkiko taldeak kantautore brasildarrekin, Epitaph zigiluko taldeak eta poeta kubatarrak. Kalhisablefilikoak lagunarte sasipoeta sasiabenturazalean asteburuko planak egiten ditugunean, bereziki maitatuak dira nire mix ezinezko hauek. Baita oraingoan ere. Hil da jainkoa. Ojalá. Mari. Libre izateko haiz jaioa. Eta bagoaz aurrera, bidean kantatzea da xedea. Nondik ateratzen dugun beti hain goian, beti hain zutunik, beti hain energetiko bizitzeko indar hau, ez dakit nik. Gaztetasuna dela diote. Eta diot.

      “Granada”.

“Uste dut haurdun nagoela”, esan dit Merlinek esnatu garenean. Beti egiten zidan gauza bera. Esaldi bakar batean Hiroshima, Nagasaki eta Gernika batera astintzeko kapaza zen, eta gero hura justifikatzeko gogoeta arrazional amaigabeetan galtzeko, bonba nuklear baten existentzia ohiko bilakatzeraino, normala.

      “Zer egingo duzu?”, galdetuko nion nik, edo ez nion ezer esango, agian isilik geratuko nintzen. Merline inteligenteegia zen mundua ulertzeko, bere gorputzean jaiotzen ziren gatazkak barneratzeko. Etengabeko haustura zen Merlineren barnea, ez zelako logika mundutar honetarako jaioa. Kontzienteegia zen norberaren minaz, besteenaz, mediokritateaz eta herraz. Batzuetan kapaza zen pertsonen izaera sakonaren funts hori bere alde bilakatzeko, besteen amarruak berehala atzeman eta haiekin berekoi jolasteko, katuak saguarekin nola. Beste batzuetan, aldiz, jakituria sakon horrek suntsitu egiten zuen, gehiegizko kontzientziaz eta zamaz. “Uste dut haurdun nagoela” esan zidan, eta gauza bakarra baino ezin izan nuen pentsatu: pena handia litzatekeela une honetan espero ez genuen zerbaitek elkarrengandik urruntzea.

      Merlineren aitorpenaren ondoren bakoitzak bere aldetik eman du goiza. Hori uste dut. Senti dezaket oraindik leku haren hustasuna, hotza, camping ireki berri orok duen desolazio kutsua. Campingeko kaleetan ibiliko nintzen puska batez, bezperan galdutako txiskeroaren ordezkoaren bila agian, edo ez, tabakoa errez besterik gabe. Segur aski campingeko taberna are dekadenteagoan eseriko nintzen. Oraindik suma dezaket tabernen barruan erre zitekeen garaietako plazera. Telebista topera egongo zen piztuta seguruenik, auskalo zein kirol emankizunekin. Nobelista ona banintz, edo telesail bateko gionista, hurrengo kapituluetan letorkeenaz aurrerapena egingo nuke orain, iragarpen bat. Taberna dekadente honetan telebistako albistegia altuegi jarrita dagoela pentsatuko dugu “Fuente Vaqueros se viste de gala para la visita de esta semana de...”.

      Nik ez diot kasurik egin. Poema bat zirriborratzen ari naiz bidaia hasi aurretik estreinatu dudan libretan. Ez nator inspiratua, baina jakin badakit inspirazioak beti harrapatzen zaituela lanean. Saiatu naiz. Zupa. Beste behin ere. Zupa. Kaka. Ezin ditut Merlineren hitzak burutik kendu. Bere aurpegia. Bere beste dimentsio bateko begirada, ikus dezakedanetik metro batzuk aurrerago beti. Ortzimugak ez du sekreturik Merlinerentzat. Agian horregatik ez da sekula lorerik agertzen bere poemetan.

      “Uste dut haurdun nagoela”, eta sumatzen dut nigandik urruntzen, tai gabe, beste bizitza mota baterako norabidean. Eta berak badaki, nik oraindik ez baina berak segur aski bai, bidaia hau ez dela antzerkiari loturiko ibilbide berri baten hasiera, amaiera baizik.

      Bueltatu naiz, mantso, pentsakor. Petatxodun galtzak ez dira Granadako hotzetik babesteko modukoak. Bero handiagoa espero nuen. Martensak ordea bai, oinak eroso sentitzeko balio didate. Jendea zeharka begira sumatzen dut, hasi belarritakoekin, jarraitu tarteka ezkutatzen saiatzen naizen kamixetako euskarazko letrekin, segi galtza koloredun eta bota berdeekin. “Benetan uste dute komando bateko kidea banintz honela jantzita joango nintzatekeela?”, esan diot Merlineri kotxean sartu garenean. Barre egin du, “ezin zenuen behingoagatik alkandora bat jantzi?”. Ez dugu goizeko elkarrizketa berriro aipatu. Sarritan gertatu izan zaigun bezala, isileko paktua da momentua bizitzea, eta une honek bigarren eskuko auto baten forma dauka. “Jarrai dezagun”, dio Merlinek, “San Roquera iritsi nahi nuke gaur”. Baina lehenago, noski, Fuente Vaquerosen egin nahi dugu geldialdia. “Zer jarriko dut?”, goiz da ozenegi kantatzeko, “Silvio eta Auterena, Mano a mano”. Ez dugu ozenegi kantatu, baina ozenegi kantatu dugu. Buruz dakizkigu bi hauen doinu guztiak.

      Pause.

“Muerte en Granada” oroitzen dugu tarteka txantxetan, autoan kar-kar. “Espero dezagun ezetz”, isilean nik, hala ere.

      Pause.

Surrealismoa askatasuna da. Sutsuki zirriborratzen ditugu Poeta en Nueva York liburuko pasioa plagiatu nahi duten metafora inkonexoak, irudi ustez bortitzak, hitz elkarketa ezinezkoak bertso librean. Veinte poemas de amor y una canción desesperada liburukoez gain, Walking around da Nerudari barkatzen diodan poema bakanetako bat, surrealismoarekin lotura estuena daukana. “Sucede que me canso de ser hombre”. Me canso. De ser hombre. Orain poemako lehen lerro hori irakurri eta ezin iradokitzaileagoa egiten zait, beste irakurketa bat topatzen diot XXI. mendetik. Garai hartan sekula imajinatuko ez nukeena, edo bai. Barru-barruan eduki dudana betidanik. Zergatik idatzi, bestela, poesia? Zergatik elkartu gara hainbeste jende, poesiaren aitzakian harreman mota berri batzuk eraikitzera? Ez al da esanguratsua? Agian ez. Agian gizonezkoek duten guztia kolonizatzeko gaitasuna da, fokua bereganatzeko sen asegaitza: emozioena ere bilaka daiteke gizonezkoen eremu, komenientziara. Nola azaldu, bestela, idazle ororen historiaurre pertsonalean poesia maritxuen kontutzat hartua denean, iseka iturri, euskal literaturan gizonezkoena izatea poesia titulu portzentaiarik altuena?

      “Sucede que me canso de ser hombre”. Sucede que tal vez me cansé de fingir que lo soy. Merlinek eta biok hankarteari begiratu diogu elkarri, arretaz, ilez ile, zulotik zulora. Gure inguruan oraindik ez da gauzak beste modu batean definitzeko gaitasunik, intuizio ideologikoak izendatu ahal izateko saiakera bildumarik. Bada oraindik definitzen ez dakigun gorputz intuizio bat gure artean. Bada gure buruaren definizioak deuseztatzeko grina oraindik ulergaitz bat. “Uste dut haurdun nagoela”, dio Merlinek, eta hala da.

      Campingeko dutxan sartu eta samurki laztandu ditut bularrak, pasioz ondoren, oroitzapen ezkutuen bila. Azalak oroimenik balu. Braillez idatziriko liburua balitz, begiak itxi eta hatzekin zeharka nezakeena, iraganean bizitako pasio uneak bikoiztuz, sentitutako gauzak berrirakurriz, esperientzia hautatuen peskizan. Batzuetan gorputzak isiltzen duena mintzo zait ozen, eta orbainen malgukietan barneratzen naiz, une batetik bestera saltoka. Gorputz honek nauka, baina soilik isiltzen naizenean, pentsamenduak joaten uzten ditudanean naiz naizena. Eta 1997ko apiril honetan azaleratzen naiz egun berri batera.

      Beste zigarro bat.

Bagoaz. Campinga utzi eta Fuente Vaqueroseko bidean. Gaur da eguna. Zergatik dugu bertara joateko hainbesteko grina? Ez dut gogoan. Aitzakia bat da. Aitzakia oro bilakatzen dugu esperientzia iturri. Gaitasun hori dugu une honetan. Gaztaroa diot, agian beste zer edo zer da. Itxaropena. Bizitzak harritu ahal zaituen itxaropena, zinikoek egun desesperatuki ments duten itxaropena.

      Goizetik iritsi nahi dugu Federico Garcia Lorcaren jaioterrira, goiza bertan eman eta ondoren Cadizerako bidea jarraitzeko. Merlineren autoa orduko 110 kilometroekin lehian, nekez, dardarka hasten zaizkio behin eta berriz bolantea eta inguru guztia. Fuente Vaqueros gertu dago Granadatik, ordu erdi eskasera. Bertara hurbildu ahala, berehala aldatu zaigu paisaia. Autotik erreparatzen diegu larre gero eta zabalagoei, han-hemen barreiatutako zuhaitz guneei. Edozein errepide bazterretan irudikatzen dugu Lorcaren hilobia.

      Fuente Vaquerosera iritsi gara, larre arteko zubi txiki bat zeharkatu dugu, bihurgune betean. Azpitik doa ubide txikia, hiru metro inguruko altueran. Zubitxoa pasatu eta berehala gaude erdiguneko zumardian. Herri txiki xume bat, Lorca bertan jaio zelako ez balitz gure arreta nekez piztuko lukeena. Plaza nagusia dut akorduan, lasaitasuna. Argi berezi bat, edo hori da nire oroimenak fabrikatu nahi izan duena. Argia berezia zen han, nik hala nahi nuelako, Lorcaren hainbat poema argi berezi batekin irudikatzen nituelako.

      Herrian bada, nola ez, Lorcaren jaioterria museo bilakatu duen etxe bat. Han bertan aparkatzen saiatu gara, eta horra hor, gure harridurarako, iraganetik zuzenean etorritako mamu oldarkor bat bezala, guardia zibil saldoa. Haiek ikusi eta berehala atera zaizkigu, ahapeka, haientzat gordeta ditugun adjektibo guztiak. Euskal Herriko kontroletan antzerkia ikasi duen belaunaldia da gurea. Merlinek lasai arraio jaitsi du leihoa, poliziarekin mintzatzen hasi da. “Zer gertatzen da?”. “No podéis aparcar aquí. Hoy va a venir una personalidad”. Bost axola guri haren hitzak, haren tonu beti mehatxuzkoa, haren kolore ubela. Bost axola, egia osoa esateko, Lorcaren aitzakian sortutako museo komertziala. Kanpoaldean utzi dugu autoa, eta museoaz paso eginez, sarrera ordaindu behar da gainera eta ez gara diruz sobera gu, herritik paseatzera joan gara. Egia esan, gure poeta egoak beste zeozer nahi zuen orduan, benetako Lorca bat topatzea, benetako poetaren benetako eragina benetakoak ginen poeta haien benetako artean islatu zedin. Hau da, Lorcak inguru haietan sumatu zuena, hitz bilakatzeko gai izan zen airea arnastu nahi genuen. Guretzat. Paisaia bera txertatu nahi genuen azalean, argitasun bera, itxitura traumatiko bera, New Yorkera ihes egiteko gogo bera. Goizeko eguzkipean eseri gara zigarro bat erretzera, eta bertako eguzkia azalean eramaten saiatu. Bai Merline bai ni isilean hitz zoragarri batzuk ehizatu nahian, gerora Kalhisablefilikoei esan ahal izateko: “Hau idatzi nuen Lorcaren herrian”. Baina ez, keba. Goiz gazi-geza besterik ez genuen pasatu, guardia zibilek hartutako herri ez hain fantastiko batean. “Jarraituko dugu bidea?”, “bai”.

      Autoa hartu dugu berriz ere, Polizia atzean utzi dugun heinean azeleragailua gogoz zanpatu du Merlinek. “Jarri abesteko zerbait!”, Los Fabulosos Cadillacs-en kasetearekin erantzun diot nik erronkari, ahots goran ekin diogu oihuka “¡Matador! ¡Matador!”. Eta zubi txikian bihurgunea hartuta eztanda egin du eskubiko gurpilak.

      Merline bolantea bihurritzen hasi da, eskuz garbitutako alkandora bat balitz bezala. Ez ditut ulertzen haren besoen oihuak, lengoaia ezezagun batean mintzo baitira abiadura bizian, gorren zeinu hizkuntza eskuekin ez ezik besoekin ere hitz egin ahal izango balitz bezala.

      Kea.

Eskubiko eskua leihatilaren gaineko heldulekuari oratuta oroitzen ditut bolantearen kolpe guztiak. Autoak astinduak ematen ditu ezker-eskuin, atzeko partean kolpea sumatu dut zubiaren aieka batekin, konturatzerako geldirik gaude bide ertzean. Merline arnasestuka. Denbora tarte neurtezin bat igaro da hitz egiteko kemena berreskuratu duenerako. Begira dut Merline, heldulekuari itsatsita jarraitzen dudan bitartean, “ez zara konturatu zer gertatu den?”. Niri barrutik atera zait “bai, baina lehenago ez zaidanez sekula halakorik gertatu, ez dut jakin nola erreakzionatu”. “Joder, egin oihu edo zerbait!”. Mutu darrait, erreakzio posibleen katalogotik bat aukeratu nahian. Merline barrez lehertu da, urduri edo isekari. Hogeita hiru urteren ostean jarraitzen dit esaldi hura umorez aurpegiratzen. “Lehenago ez zaidanez sekula halakorik gertatu, ez dut jakin…”.

      “Muerte en Granada, kaka zaharra”, dio Merlinek. Autotik kanpora atera da, eta ni bere atzetik. Gutxigatik ez gara zubian behera erori. “Ez nekien zer gertatzen ari zen, eta instintuz zubiaren alboetako piboteak jotzen saiatu naiz”. Horrek salbatu gaitu, harrizko pibote bat hautsirik datza zubiaren ertzean. Isiltasun moduko bat oroitzen dut, sentsazio arraro bat: hau da heriotzaren ostean sumatzen dena, bizitzak harrigarriro aurrera jarraitzen duela ezer gertatu ez balitz bezala. Guk iskin egin diogu, zorionez, gorputzaren azken dardarari, baina isiltasunak kolpatu gaitu ondoren. Urrunean lurra lantzen ari diren nekazariek burua altxatu dute segundo batzuez, kolpea entzunda, baina berehala makurtu eta lanean jarraitu dute. “Ez digu inork galdetuko laguntzarik behar dugun? Izorrai, hau da hau”, barrez lehertu da Merline, “jarrai dezagun”.

      Autoa erosi berri, ez du oroitzen non den ordezko gurpila. Kosta egin zaigu baina lortu dugu maletategian ezkutuan zegoen gomazko bigarren bizitza askatzea. “Baina zer arraio da hau?”, Merlinek. Sekula halakorik. Ordezko gurpila jarrita dagoena baino txikiagoa da, hau da, estuagoa, finagoa. “Klaro, gurpil honek tailer baterako bidea egiten lagundu behar liguke”. “Eta?”. “Lekutan gaude inolako tailerretatik, eta, gainera, ba al dugu mekanikoetarako dirurik?”. “Ya”, nik, “zer egingo dugu?”. “San Roqueko lehengusuek edozer lortzen dute edozein lekutan, gaur iritsi behar gara hara kosta ahala kosta”. “Gurpil honekin?”. “Gurpil honekin”. Lanari ekin dio Merlinek, torlojuak askatzen.

      Ez naiz inoiz eskuekin iaioa izan, autoen gauzak misterioa dira niretzat, gizonezkoen mundu estrainio bat, ez dut gertuko erreferentziarik izan inolako mekanikaren mundurik nire egiteko. Hala ere, ahal bezala lagundu diot Merlineri: lan egiten zuen bitartean zigarroak piztuz, eta konbertsazioa emanez. “Zure ardura izango da San Roqueraino gurpil hau erretrobisoretik zelatatzea, zer gerta ere”, “baina iritsiko al gara honekin haraino?”, “ke remedio”.

      Merlinek mapa zabaldu du. Mapak zabaltzen diren garaiak dira. Autoa geratu eta ezezagun bati kale baten izena galdetzen zaionekoa. Ezezagunek ezezagunak laguntzen dituzten garaia da oraindik. Merlineren mapa zarratatuak abegi egin digu, “hiru ordu gutxienez izango dira San Roquera”, “iritsiko al gara?”, “ez dakit”.

      Bideari ekin diogu apurka, gurpil berriarekin. Granada bertatik bertara dugu, eta geldiunea egitea deliberatu dugu, eguneko gorputzaldi txarra baretzearren, “honek ez digu ba bidaia osorik zapuztuko!”. Alhambran geratu gara, goiz pasa. Saiatu gara paisaiaz gozatzen, saiatu gara argazkiren bat ateratzen, umorez, poseak eginez, argazkiok paperean errebelatuko ditugun unea amestuz. Alhambra ederra da, batez ere freskoa haren itzala, baina ez dugu nahikoa dirurik zirkuitu osoa egiteko, eraikin ederraren barrenak sarrera ordainduta arakatzeko. San Roqueraino geratzen zaigun bidaiaren mamua dugu gainean, ezin dugu guztiz lasai pasatu goiza. “Bagoaz?”, dio Merlinek.

      Pause.

Abiatu gara. Nire gorputzean sartzen naiz sentsazio haien peskizan. Begiak itxi berriz. Kuriosoa da nola oroit ditzakedan gauza txikiak hain argi. Zergatik xehetasun batzuk bai, eta beste batzuk ez? Nola funtzionatzen du memoriak? Zeren arabera erabakitzen du zein xehetasun gorde eta zein ez? Nik erabakitzen al dut nire memoriaren mekanismoa, nik aukeratzen ote ditut filtroak. Edozein modutan, neure burua ikusten dut kopilotuaren eserlekuan, erraz. Tentsioa. Eskubiko erretrobisorea nirea balitz bezala, atzeko gurpilaren zelatan une oro. Merlineren kezka, nekea, isiltasuna. Iritsiko ote garen goma zati horrekin. Aguantatuko ote duen. Ez dut berriro horrelako gurpilik ikusi, gerora gidatzen ikasi dudan arren, zulatutakoak aldatzen ikasi dudan arren, ez dut berriro horrelako gurpil probisionalik ikusi.

      Granada probintzia atzean utzi dugu. Noizean behin altxatzen ditut erretrobisoretik begiak, errepide bazterreko herrien izenei erreparatzen diet. Malagako txartelekin piztu zait barrena, “Mariola!”. “Zer diozu?”, Merlinek. “Mariola!” nik atzera, urrea topatu banu bezala. “Herri baten izena da?”. “Nik badut lagun bat Malagan”. “Hara, bai, lagunarena, Malagan al zen?”, Merlinek arnasa hartu du, lasaiturik. “Agian bertan pasa genezake gaua eta San Roquerako bidea bi zatitan egin”, izan ere, gurpil eskas harekin Merlinek ez baitu azeleragailua sobera zanpatzen, beldur da, errepidean gehiegi luzatzen ari gara. “Baditut libretan bere helbidea eta telefonoa apuntatuta nonbait”, “ados, geratuko gara”.

      Libreta salbatzaile. Libreta memoria esternoa. Libreta memoria internoa. Libreta norberaren bizitzako memoria historikoa. “Zertaz ezagutzen duzu?”, galdetu dit, “gutunak trukatu ditugu bi urtez”, “no jodas”, “bai”, “eta nolatan?”, “behin iragarki bat jarri nuen aldizkari batean”. Merlinek zeharka begiratu dit, barrez lehertu da. “Benetan?”. Batzuetan pentsatzen dut Merlinek horregatik maite nauela: gutxien uste dudanean harritzen dudalako, inoiz ez dakielako oso ondo zer espero nitaz. “Eta zer jarri zenuen?”, “lotsa ematen dit esateak”. Barrez jarraitu du, “ez badidazu oraintxe kontatzen, autoa bazterrean geratuko dut”. Isilunea. “Hauxe: nahi baduzu zure bizitzaz poesia egin, eta poesiaz bizitza, hementxe duzu lagun bat, horixe jartzen zuen”. Merline malkotan.

      Sentsuala oroitzen dut Mariola, argazkietatik bederen, lerro arteko hitzek zioten hartatik. Interneten historiaurrean gutunak dira, pazientzia edo beharra dutenentzat, ohiko harremanetatik at zubiak eraikitzeko modua. Aldizkari eta enparauetan sarritan daude horrelako sekzioak. Harremanak egiteko aukera gutxi-asko serioak. Gaztetan gutako askok eduki genuen inoiz harreman epistolarrik, aldizkarien bitartez kontaktatutako ezezagunekin ez bazen, inoiz parranda batean edo opor batzuen bueltan labur ezagututako norbaitekin. Horrela ezagutu nuen nik Mariola, aldizkari batean jarritako iragarki ustez poetiko batekin. Tira, Mariola eta beste hamaika lagun, izan ere iragarkiak sekulako arrakasta izan zuen. Egun batzuetan zehar hamarnaka gutun jaso nituen etxean, estatu osotik, harrigarria izan zen nire dei nerudar hark eduki zuen oihartzuna. Zirraragarria zen etxera iritsi eta buzoia ezezagunek idatzitako gutun poetikoz lepo topatzea. Denbora hartu nuen guztiak irakurtzeko, gehienekin probatu nuen zortea, askok ez zuen bigarren pausorik eman, edo nik ez nuen eman hirugarrenik, baina batzuekin harremana luzatu zen. Mariola haien artean. Bidaltzen zizkidan poemak horrorosoak ziren, nirekin kontaktatzeko aitzakia hutsa, baina bere lerroek bazuten halako indar eta pasio bat erakartzen ninduena. Garai hartan neure buruari aitortuko ez nion arren, tentsio sexuala tarteko, noski.

      Keinukariak, autopistatik atera gara. Restopeko tabernan bada telefono txiki berde bat. Bertan irentsi dizkigu txanponak, Mariola da beste aldean. Ez ditut gogoan hitz zehatzak, baina bai sentsazioa. Galdetu diot “zer moduz”, bota diot herrestan “barkatu aspaldian idatzi ez izana... jende berri bat ezagutu dut eta poesia betean gabiltza, gau giro amaigabean...”. Beste aldean lehortea, isiltasunezko Almeria zurrun bat. Ekin diot berriz ere, abenturan goazela lagun bat eta biok, istripu bat izan dugula, Malagaren parean gaudela, ea hartuko gaituen gau batez. Siku darrai. “Aukera aparta izan daiteke azkenean elkar ezagutzeko”, nik, etsian. “Nire etxetik gertu ba omen da zelai bat”, dio, “agian han kanpatu dezakezue”.

      Merlinek badu beldurgarria egiten duen eskaner psikologiko bat, bi segundotan gai da pertsona baten ahulgune guztiak detektatzeko eta hori bere alde erabiltzeko. Jendeak beldurra dio, bere itxura xaloaren azpian kapaz delako kolpe batez ia edonor biluzteko, deuseztatzeko, edo salbatzeko. Nire gorputz jarrerak dena esan dio, nik jakin baino lehen. Pazientzia galtzen hasia da, “utzidazu niri telefonoa” esan dit. Pasatu diot, harriturik. “Kaixo, Merline naiz, zure lagunaren laguna. Aizu, barkatu galdera: gu hara joatea nahi duzu bai ala ez”. Ezin sinetsirik so egin diot. “Zu prest baldin bazaude, gu ere gogoz joango gara, gurekin ez zara aspertuko. Baina, bestela, esan lasai, eta bidea jarraituko dugu”. Mariolak dioena entzun du. “Ados, ondo izan”. Klak.

      “Zer gertatzen da?”, “ez du gu hara joaterik nahi” Merlinek, zigarroa piztuz. “Benetan? Baina zer diozu? Zer esan dizu?”, “ez dizkiozula gutunak urtebetez erantzun”. “Ostia, hainbeste denbora pasatu al da?”, atzera egin dit gogoak. Merline eta beste poeta fanzinezaleak ezagutu ditudanetik denbora azkar pasatu da, edo mantso, edo sakon. Gauek beste zentzu bat hartu dute niretzat, poema dadaista baten protagonista sentitzen naiz, deskubritzen ari naiz sexua eta pasioa neurri berean, poesiaren ezintasun antropologikotik at. Merline da garai berriaren ardatza, ez dut luzaroan beste lagun edo kontsolamendu epistolarren beharrik izan. Urtebete, joder.

      “Jarrai dezagun, denbora asko galdu dugu”. Bidaiari ekin diogu berriz, biharamunean jaieguna da, datozen egunak Aste Santu betea, Andaluzian gaude eta jakin badakigu egun hauek eromena behar dutela izan, basamortu komertziala, santuek denbora izozten duten egunak. Bien bitartean ezin sinetsirik nabil gertatutakoa, hau lotsa, Mariola. Dirurik ezean, bidaia honi egin niezaiokeen ekarpen urrietako batek kale. Nire kontaktuak, nire kaseteak jartzeko trebezia, beharrezkoa den kanta beharrezkoa den unean, eta, batez ere, Merline pazientzia infinituz eta tolerantzia intelektualez entzuteko gaitasuna. Azken honi heldu beharko diot bidaia txartela jenerotan ordaintzeko. Eta Merlinek badaki, eta nahi du, eta espero du. Bizitzan aurrera egiteko, bizitza ulertzeko, bizitzari gailentzeko, elkarren belarrien beharra dugu oraindik. Isiltasuna irauten duen elkarren denbora.

      Pause.

“Haurdun nagoela uste dut”, eta sentitzen dut Merline urruntzen, eta urruntzen, eta urruntzen. Non geratu da bidaia honen erronka. Nork nahi luke haur baten esperoan antzerki gidoi bat idatzi. Nahiz eta momentu klabea izan, nahiz eta konpainia sortu berri bat, nahiz eta estreinaldi osterako hiru emanaldi dagoeneko lotuak eduki. Leku txikietan, noski, baina hasiera bat da.

      Merlinek ez du haurdunaldi probarik egin. Uzkur kontatzen dizkit gauzak. Ez dakit informazioa dosifikatzea den, edo neu kolpe bortitzerako prestatzea. Agian berak ere atzeratu nahi du baieztapena, poeta eroa izan, oraindik, egun gutxi batzuez.

      Pause.

“Espero dut afalordurako iristea”, San Roque dugu xede, Merlineren lehengusuen etxea. Harrera, habia, salbazioa, “nire lehengusuek jakingo dute non lortu gurpil bat”. Bien bitartean, eskubiko borobil meharra zelatatzea da nire lana. “Espero dezagun San Roqueraino aguantatzea”, behin eta berriz diotsogu elkarri. Bidean utzi ditugu Torremolinos, Fuengirola.

      Gorputzari oroitzen utzi. Sentsazioak biltzen ditut nekearen aztarnetan, nekea bizitza osoa estaltzen duen itsaso bat balitz bezala. Nabigatzea lortuko banu nekearen azaletik. Banoa. Ordu horietako gauza gutxi topatu dut memoriaren zokondoetan: ezezagun zaizkidan paisaiak, han ezkerrean itsaso geldo bat, Marbella deritzon argi urdinkara.

      Gero eta nekatuagoa sumatzen dut Merline, baina kilometroak badoaz.

      Pause.

Etxean grabatutako zintak. Merlinek ekarritakoak Silvio Rodriguez, Extremoduro, Triana, Enrique Morente, Martires del Compas. Neuk ekarritakoak Silvio Rodriguez, PiLT, Negu Gorriak, Deabruak Teilatuetan, Mano Negra, Red Hot Chili Peppers.

      Pause.

San Roquera iritsi orduko urdaiazpikoa inauguratu du Merlineren izebak. Oparo ebatsi ditu bertatik zapata zolaren moduko xaflak. Ogia, gurina, “hartuko duzu beste bat”. Merlineren izeba hitzontzi, ez dut lortzen oroitzea haren izena. Jatorra, abegikorra zela egingo nuke. Hiberren amaren antz fisikoa du, ahizpak. Ba ote daki izebak bere ilobak zaldi zuriak zamalkatzen dituela gauetan. Zeinen gertu fisikoan, zeinen urrun gomutan, batzuetan, familiak. Ni goitik behera errepasatzen imajina dezaket Merlineren izeba. Ez dakit benetan hala izan zen, baina ez litzateke harritzekoa. Bere semeak ezagutu ditut urdaiazpikoaren bueltan, etxe barruko patio andaluzean. Batzuetan inpresioa dut Merlinek lehengusuak asmatu egiten dituela, edo fabrikatu. Ez soilik kantitateagatik, haien arteko antz eskasagatik baizik. Horrelakoxeak dira izeba honen semeak: ezin ilegorriagoa Roge, ezin beltzaranagoa Pablo. Biak isilak, hori bai, ezinean jartzen diot arreta beren hizkera andaluz itxiari, diotena tarteka bada ere ulertu nahian. Gauean zaildu egin zait erronka, noski. Telebistan, telediarioa oroitzen dut, eta Merline asaldaturik: “Ikusi duzu nor zen Fuente Vaqueros bisitatu behar zuen pertsonalitatea?”. Zur eta lur geratu naiz, pantailari begira, “Aznar! Txo, hori zer joan da, Lorcaren hezurren gainean dantza egitera?”. Alboetara begiratu dut, harrera egin didaten lagunek entzun ote duten.

      Isilunea, txiskeroarekin pentsakor jolasten.

Haien etxetik gertu dagoen taberna batera eraman gaituzte, Er Carrí. San Roqueko jende, nolabait aitortzeko, interesgarri guztia bertan biltzen dela esango nuke. Artistak, irakasleak, Andaluziako ezkertiar girokoak. Taberna toperaino, rock musika, kea. “Ezingo zarete hemendik atera lau egunetan”, diost Rogek. Ez dakit informazioa den, edo mehatxua. Autoaren gurpila aldatzeaz jardun gara. San Roquera onik iritsi bai, baina ezin izan dugu ekidin jai bezpera. Herri guztia dago prozesioei begira mobilizatua, ez dago beste zereginik. Aste Santuko jaiegunak pasatu arte itxaron beharko dugu bidaia jarraitzeko. Orduan eraman gaituzte, zuzenean, tabernara. “Ezin ditut enkaputxatu hauek jasan, nahiago ditut zuenak”, diost, berriz, Rogek. Ez dakit zein neurritan ari den serio, zein neurritan brometan. Antza, obsesionatua dago Euskal Herriarekin, gatazka politikoarekin. Etxean bere txiskero bilduma erakutsi dit, guztiak euskaraz, guztiak lelo edo aldarri. “Oparitu zurea”, esan dit ahapeka Merlinek. Roge sumatu dut “Amnistia” dioen supiztekoari zeharka begira. “Ados, lagunak egin behar ditugu Aste Santua San Roquen bizirauteko”. Opariarekin pozik, lehenengo garagardoak eskatu dizkigu. Solasean hasi gara, alkohola, zigarroa, politika; politika, zigarroa, alkohola. Tarteka petaren bat. Gerturatzen zaizkit etengabe Roge eta haren lagunak, aurkezten digute jendea, hitz egiten digute musikari buruz, komunismoari buruz, bizitzari buruz. Nik gero eta astunagoa dut burua, baina gozo nabil: maite dut politikaz hitz egitea, Euskal Herritik at Euskal Herriaz hitz egitea, borroka armatuaz, independentziaz, besteen kuriositatea asetzeko euskaraz hitz batzuk esateko prest beti, gehiegizkoaren mugan. Exotikoa sentitzen naiz, protagonista. Euskal Herritik at nork ez du garai hauetan diplomatikoa izatea gogoko, kausaren nazioarteko ordezkari. Are gehiago Espainian bertan, egingo nuke guztiz sinetsita nagoela baseko lana egiten ari naizela. 90eko hamarkadaren amaiera da, hilabete gutxirengatik oraindik ez da Miguel Angel Blancorik, ez zaizkigu borroka armatua zilegiztatzeko edo gutxienez erlatibizatzeko argudio eta teoria ausartak eztarrian trabatzen. “Zuen medioek kontrakoa dioten arren hau gerra bat da, torturak daude, hildakoak daude alde guztietan, eta bortizkeria ez da lau zororen gauza. Neurri handi batean, egiten ari garen gauza bakarra autodefentsa da. Kaleak sutan topatuko dituzu astero, herri oso bat dago inplikatua borrokan. Badira gertatzen denaren inguruko beste ikuspegi batzuk ematen dituzten komunikabideak, haiek irakurriko bazenituzte, jakingo zenukete”. Ez dago oraindik Egin egunkaria itxita, Euskaldunon Egunkaria ez zen oraindik garairik beltz eta babesgabeenen sinboloa.

      Nik nire diskurtsoa bosgarren garagardoarekin ozenagotzen dudan bitartean, Merlinek zabaldu du sarea. Beti egiten du gauza bera, eta nik jakin, baina sutsuegia naiz ezer onerako. Nik politikari buruz hitz egiten denbora galtzen dudan aldiro, berak beti bukatzen du norbaitekin ohean. Bost axola zaizkio nire diskurtsoak, jakin badaki niri ondo ematen zaidala berba, jendeak interesgarritzat jotzen gaituela eta berak etekina atera dezakeela hortik. Zeharka ikusi dut batarekin, bestearekin amarauna zabaltzen, Hamelingo txirula bat iduri haren mihiak. Merlinek badu zerbait balizko ohekideak liluratzen dituena. Ausardia bat esanetan, espero gabeko zintzotasun erakargarri bat, baduzu kanpoan nirekin zigarro bat erretzea baino zeregin hobeagorik?”, berehala antzematen ditu ardi galduak, mediaren gainetik isilik bizirauten duten begirada argiegiak, inteligentziaz herren diren gizonezkoen bikotekide emakumezko isilak. Azken hauek zituen bereziki gogoko, arriskua zuen maite, espero gabe irakurriko zien haien isiltasunaren lerro artea. “Noiztik zaude pentsatzen zer egiten dut hemen?”. Eta badoa leku intimoago batera, inor limurtuta. Nik nire euskalduntasun exotikoan jartzen dut borrokaren arropak erantzita diskurtsoak isilaraziko dizkidan gorputzen batera hurbiltzeko itxaropen sexuala. Ahotsa leuntzen dut, begirada malenkonikoa jarri, uztartu borroka esaldi sendoak eta poesia, Hego Amerikako idazle ezkertiarren baten aipua ekarri, Espainian oso ondo funtzionatzen du horrek. Neska gazte begihandi bat dut zelatan, bere lehen garagardoa nire seigarrenaren kontra. Espero dut gehiegi ez mozkortzea, mihia mantsotu dut, trago txikiagoak edan.

      Hala ere, etorri da zazpigarrena, “euskaldunak zarete horrelako galtzekin kaletik normal joateko gai zareten bakarrak”, diost emakume helduago batek. Une horretan ohartu naiz zenbat erreparatzen dion jendeak nire janzkerari. Gorpuzkera maskulinoa dut, ilea arras moztua, bota militarrak. Badaezpada euskarazko hitzak dituzten kamiseta gehienak etxean utzi ditut, gutxi geratu zaizkit ekartzeko moduan. Eta hala ere, antza, zirku abertzalearen etorreraren gisakoa naiz Andaluziako herri txiki honetan. “Inbidia ere ematen didazue”, emakume helduak.

      Banator azalaren barrura, memoriaren kantoi ezinduetara. Saiatzen naiz gorputza une horretan kokatzen. Gertuago ikusten dut tabako makina, gertuago ikusten dut halako batean tabernako leihoa. Erakusleiho baten tamainakoa da. Ahaztua nuen xehetasun hori. Barraren ezkerraldean, atearen ondoan. Komunerako pasabidetik joanda ezkerralderago bada beste gela bat. Disposizio arraroa du tabernak, aurretik beste zeozer —denda bat?— izan balitz bezala da.

      Emakume honen akorduan barneratzen saiatzen naiz, baina ez dut lortzen. Sentsazio gozo bat dut haren oihartzunetik, taberna hartako kearen modukoa haren mintzoa. Jardungo ginen politikaz, seguru, jardungo ginen bizitzaz. Baina ez dut gogoan zehazki zer. Zazpigarren garagardoa, zortzigarren garagardoa. Neure buruari galdetzen diot zenbat holako. Zenbat gaueko eztabaida, zenbat enkontru zirraragarri, memorian ehortzirik. Zenbat jende ezagutu dudan infinituak, agorrezinak, garaiezinak ziruditen zenbat momentutan, zenbat gau eta eztabaidatan. Zenbat jende zoragarri ez naizen oroitzeko gai. Oroituko al naute, uneren batean, haiek ni? Lauso, zikin, labur bada ere?

      Hogeita hiru urte geroagoko gorputzetik atzera begira, emakume haren presentzia dut gogoan. Ez zitzaidan sexualki erakargarria egin, ni baino puskaz helduagoa zela esango nuke. Ez zatekeen ni baino helduagoak ziren pertsonekin txortan egingo nukeen lehen aldia, baina ez zen kasua izan. Neure buruari galdetzen diot konbentzitu ote nuen gaueko kalakarekin, “ondo ikusten baduzue zapatistek armak hartzea zergatik guk ez? Iritsi al zaizkizue hona torturei buruzko txostenak azkenaldian?”. Beti lortzen nuen neurera ekartzea. Akordatuko al zen nirekin gatazkaren sozializazioak irentsi gintuenean, indar armatu okupatzaileei aurre egitetik jomuga ziren kargu publikoen eta kazetarien zerrenda zabaldu zenean, handik hilabete gutxira? Akordatuko al zen zinegotziz zinegotzi argudioak hautsi zitzaizkigun urteetan? Akordatuko al da orain? Edo bizi ote da. Imajinatu al dezake emakume hark, demagun bere erretiroaren erdian, harekin orain eta hemen akordatzen ari naizenik, ahanzturarentzat idatzia zirudien une hura ateoki berpizten ari naizenik?

      Pause.

Tabako makinara gerturatu naiz, ondoan hortz gutxiko lagun batek egin dit oihu “zertan ari zara!”, munduan egin daitekeen gauzarik okerrena egitera joango banintz bezala. “Inork ez du tabakorik hartzen makinan, disimulatzeko dago”. Jarraitzen dut ulertu gabe, Roge gerturatu zait, nirekin beti adi, “zer marka erretzen duzu”, “Camel”. Garestiagoa izaki ez dut beti gamelua daraman kutxa erosten, baina besteen aurrean intelektual plantak egiterakoan glamour handiagokoa da. Rogek barrako tipoari eskatu dio, eta honek eman, “barran merkeagoa da makinan baino”. Ez dut ezer ulertzen. “Begiratu atzeko pegatina” diost Rogek. Ez da, ez, ikusten ohituta nagoena, Espainiako logoa daramana. “Kontrabandoko tabakoa erretzen dugu hemen denok, baina itxurak mantendu behar dira. Bihar Gibraltarrera joango gara, eta dena ulertuko duzu”. Zigarroa eskaini diot, esker onez. Amnistiaren aldeko txiskeroarekin piztu du Rogek nire poltsiko urratuak berez erosi ezin duen Camel zigarroa. Zein baino zein poseago. Niri porro bat pasatu dit Merlinek, “kostoa ez zait behin ere gustatu, nahiago dut marihuana; baina honek ez du zerikusirik guk han erretzen dugun kaka zaharrarekin, probatu hau”.

      Ordaindu egin dut tabakoa. Tabernaria gizonkotea da. Ahots garratzekoa oroitzen dut, motorista baten leinukoa, tatuajeak edukitzea moda hipsterra izan aurreko garaietan tatuajez beterikoa. Keinu egin dit, zaplasteko bat emango didala pentsatu dut, ez dakit zergatik. Zuzen so egiten dit begietara, besoa luzatu du barraren barruan dauden botilen apaletara. Ez dut zalantzarik. Whiski botila buruan apurtuko dit eta horren aurrean ez naiz ezer egiteko gai izango. Guardia zibilen seme ote da? Mozkorregi nago.

      “Tori, zuretzat”. Ezin dut sinetsi, maketa bat da. “Gure taldearen izena”, azalean datorren komiki itxurako marrazkiaren letretan jarri du hatza. Ez dut ulertzen, eta zeozer ulertu behar dudan inpresioa daukat. Los Caimanes du izena taldeak. Tabernaria begira dut isilik, barre egin behar nuke? “Originala da, bai. Entzungo dut”. Rogek atera nau atakatik: “Joder tío, los cai-manes, los hombres de Cádiz. Nosotros Cádiz pronunciamos así, cai. ¿Pero tú no eras poeta?”. Oraingoan bai, barrez lehertu naiz, bat-batean eta espero gabe. Marihuanaren efektua? Oroitzen ez dudan beste zerbait?

      Garagardoak bai, hamaika. Kalera irten eta etxerako bidea hartu dut, buru barruan zabuka. Izkina batean Merline ikusi dut neska begihandiarekin, elkarri lotuta.

      Zigarroa piztu.

Gibraltarreko mugak Irun eta Hendaia artekoa ekarri dit gogora. Mugan bizitzea zure nortasunaren parte bilakatzen da nolabait. Gure kasuan muga ez den muga, Euskal Herriko ebakia, kontrabandoa, Behobiako azpimundua eta ustelkeria, trafikoa, gizakiak gehien desio dituen gauzak komertzio bilakatuak. Begirada luzatu eta mugak ditut barruan, nonahi: itsasoa ere muga bat da, muga lausoa baina muga. Hendaiakoa muga politikoa, umiliazioa, kontrola. Hegoalderago nik erabaki dudan muga, beste batzuentzat existitzen ez dena, etengabe sortzen eta sakontzen saiatzen naizena.

      Nola eta den ere, ezaguna egin zaidan ahapeko errealitate bat topatu dut San Roqueko lagunengan, mugako biztanleek berehala bere sentitzen dutena, duguna. Mugak lepoa estutuz sentitzen dituenak soilik ulertzen du zer den mugaz gaindi bizitzea. Gibraltarrera pasatzerakoan arropa zikinaren poltsan gorde ditugu kartoiak.

      Pause.

Egun hauetan San Roquen ez dago zeregin askorik. Gurpila lortu bitartean Merlineren lehengusuek entretenitu gaituzte. Desguace batean lortu beharko dugu antza, Aste Santua pasatuta. Bost egun, herri honetan geldirik. Inguruetara eraman gaituzte ahal izan duten guztietan, paraje hauek ezagutzera. Gauero, berriz, Er Carrí tabernan dugu hitzordua, ordu txikietan itxi arte. Inpresioa dut Aste Santuko iltze odoleztatuetatik ihes egin nahi baina ospa egiteko dirurik ez duten guztiek taberna honetako gauetan hartzen dutela ostatu, katolizismo sutsuaren gorrotatzaileen arnasbide. Kuriositateagatik, gu ere prozesio bat ikustera irten gara gau batean. Asaldatuta oroitzen ditut barrenak, badu erakargarria egiten duen zerbait kontu honek. Ku Klux Klanarekin egiten diren parekotasunak ez dira broma, eta ez kapusaiengatik, ez bada airean sumatzen den ideia abstraktu batekiko atxikimendu suhar eta beldurgarriagatik. Zapatisten garaia da, aurpegia estaltzeko arrazoien garaia. Aurpegia estali, ikus zaitzaten, norbaiten haragian iltzeak sartzeko denean ere?

      Lurrak harritu nau gehien, irrist egiten dute San Roqueko kale estuetako espaloiek, “prozesioetako kandelen argizariagatik da hori”, dio Rogek. Ezin sinetsirik nabil. Ez dakit ez ote nauten suhartasun kontuetan irabazi prozesiodun hauek, pankartarik gabeko manifa hauek. “Ahal bezain pronto ospa egin behar dugu hemendik”, diost Merlinek. Sumatzen dut suhartasun itsu honek, emakumeak negarrez eta oihuka espaloietan, gizonak birjina eta martirien zama eramanez misio santu bat balute bezala, ezinegon larria sortzen diola. Baina oraindik ez dago autoarentzat gurpil berririk.

      Er Carrín ahotsa urratu beharrean kantatzen tabernaria, barraren bestaldean. “Baina berak ez al zuen bateria jotzen?”, galdetu diot Rogeri, “Egunaren arabera”, diost berak.

      San Roqueko azken egunean plan berezia prestatu digu Rogek. Ikaragarri ekartzen dit Hiber gogora. Honen prozesiokoa nahi nuke izan. Arretaz, miraz jarraitzen ditu gure kulturari buruzko dibagazioak, gure irakurketen aipu handiusteak, gure azken poemen errezitaldi inprobisatuak. Miresmenez, berak sekula erdietsiko ez duen zerbait balitz bezala, eta nik ordea bera miresten dut, Hiber miresten dudan bezala. Bizitzari errotua bizi delako, disfrutatzen dakielako. Batzuek bizitzaz disfrutatzen duten bitartean, bestetzuok bizitza disfrutatzeari buruz idazten dugu. Hori ginen Merline eta biok, edo agian jada ez, bere azken aitorpenak bizitza errealera gerturatzen ote zuen pasatu zitzaidan burutik. Zer nolako amets lehiatu liteke haur bat edukitzearekin, haurra edukiko duzula jakin duzun unean bertan bederen.

      Baina berak susmoa baino ez du oraindik. Ez jakiteaz gozatzen ari dela iruditu zait tarteka. Badaezpada ez da ari sobera erretzen, ez edaten. Balizko askatasunaren luzapenaz eta ez jakiteaz unez une gozatu nahiko balu bezala da. Agian horregatik, inoiz baino zirtolariago dago.

      Tabako paketearekin jolasean, pentsakor.

Artistak bizi diren herrixka batera eraman gaituzte Rogek eta Pablok. Leku ederra da, muino batean eraikita dagoen Erdi Aroko gaztelu baten barnean. Gazteluaren zokondoetan hippyak, artisauak, artistak, bakoitzak eskulana ogibide. Postu batetik bestera jardun gara paseatzen, Rogeren lagun baten tabernara iritsi garen arte. Barra txiki bat, eta kanpoaldean, batez ere, terraza. Lau aulki nahikoak dira munduko lekurik erakargarriena bilakatzeko. Gogoratzea lortzen ez dudan likore bat atera zigun tabernariak, oparo. Luis Eduardo izena zuela esango dut, bere izena batere gogoan ez dudan arren. Tipo bizardun bat oroitzen dut, isila, mistikoa, beltzarana, ile mataza erdi askaturik zeraman alkandoraren goialdetik iheska. Likorea lagun, mingainek askapenaren bidea hartu zuten. Bero zen, eguzkiak terrazako mahaietan oparitu zizkigun lehen itzalak, berba eta berba, gero eta ozenago. Momentu batean Roge, Pablo eta Luis Eduardo auskalo zertaz jardun ziren eztabaida sutsuan. Bien bitartean, Merline beha nuela jabetu nintzen, X izpi makina metafisikoa begietan iltzaturik edukiko banu bezala. Bota didan galdera kolkoan izan duela konturatu naiz, luzez. Oskola apurtzeko tenorea da, “zergatik daramazu belarritako hori?”. Hasieran ez nuen ulertu zertaz ari zen, gero bai. Garaian modan zegoen belarritako mota bat zen, ikurrinaren koloreekin segidan jarritako hiru bolatxo, eta amaieran egur argiz taillatutako Amnistiaren Aldeko Batzordeen sinboloa, Txillidak egindakoa. Diskretoa, baina zintzilik neramana. Jakin banekien aspalditik ari zitzaidala gaia gordetzen. Normalean gure artean bazen nolabaiteko tregoa tazitu bat, ez genuen elkar erasotzen, guretzat garrantzitsuagoa zen batzen gintuena banatzen gintuena baino. Ahizpak ginen, su etena mantentzen genuen gai politikoen inguruan, errespetuak baino areago elkarren beharrak gatibaturik. Baina egun hartan ez, Merlinek galdera egiteko beharra sentitu zuen, “zergatik daramazu belarritako hori?”.

      Belarritakoa ez nuen beti jartzen. Tarteka baizik. Garai hartan ez nintzen leloen eta aldarri agerikoen bereziki zale, euskararen aldekoen salbuespenarekin, agian. Nire itxura nabarmena da, ez da oharkabean pasatzen: arropa koloretsuak, bota militarrak, aire serioa. Beldurra ematen dudala esaten didate, kutsu isil eta grabea lotsagatik izan arren harrokeriagatik baino gehiago. Hori izaten da sarri lotsation patua: erraz nahasten dira harrokeria eta komunikaziorako ezintasuna. Beharrez gara isilak, gure baitan itxiak, eta, harrokeria mehatxutzat hartzen denez, lotsatiek sarritan jaso izan ditugu besteen mesfidantzaren kolpeak. Euskara patua.

      “Ez dakit zerk harritzen zaituen, badakizu nola pentsatzen dudan”, erantzun diot nik.      “Bai, eta oraindik ezin dut ulertu”, arrapostu berak.

      Isilunea. Ez dakit eztabaida honetan sartzeko gogorik badudan, norekin eta Merlinerekin. Non eta une honetan, Andaluzian.

      “Sinbolo horren atzean ezkutatzen den jendea jasanezina egiten zait”, ekin dio berriro, “faltsua, harroa, eta batez ere intolerantea. Jende horrek muturren aurrean duena baino ezin du ikusi”.

      “Merline, zu ere eroriko zara horrelako errazkerietan?”.

      “Benetan ari naiz. Nik beti izan zaitut pertsona argitzat, nahiz eta mundu ezberdinekoak izan. Zuri esker ikasi dut errespetatzen euskal kultura, zuri esker deskubritu dut badela euskaraz sortzen duen mundu bat, nire etxean irakurtzen diren periodikoetan agertzen ez dena. Baina ETAkideak eta haien ingurukoak? Haien gisakoek beti jazarri izan gaituzte ni bezalakoak, mehatxatu eta baztertu. Tabernetara, txosnetara, kontzertuetara sartu eta berehala nabarmentzen dira, haiek dira nagusiak, haiek dira heroien leinukoak, eta gu, noski, sobran gaudenak. Haien alde edo kontra zaude, ez dago erdibiderik. Ezin dut halakorik jasan”.

      “Gauza batzuetan bat nator, badakizu”.

      “Ba horrelako jendea da sinbolo horren atzean dagoena”.

      “Ez zaitez izan hain sinplista”.

      “Ni kapaza naiz nire ustea argudiatzeko”.

      “Baita ni ere”.

      “Benetan?”.

      Akabo, zabaldu du beste behin ere amarauna, konturatzerako bertan naiz harrapatua. Merlinek ez dit eztabaida sakon eta zabalki politiko bat eduki gabe ihes egiten utziko. Ezta nahi ere nik, egia esan. Eztabaidari iskin eginez gero errespetua galduko dit, galduko diot neure buruari. Isilik geratu naiz. Ondo neurtu ditut hitzak.

      “Zuk badakizu nola janzten naizen, oro har”.

      “Noski, atentzioa deitzeko moduan”, kar-kar, berak. Ronari tragoa eman diot.

      “Ezker abertzalearekin lot daitekeen estetika daukat, gustukoa dut, eta ez dut inolako arazorik sektore horretakotzat har nazaten. Hala naizelako”.

      “Eta?”

      “Konturatu zara ez dudala sekula kamiseta hertsiki politikorik janzten?”

      Ez zen konturatua, ahoz goran aitortu ez zidan arren. Nire estetika markatuak agerian uzten ninduen, jendeak modu jakin batean irakurtzen zuen nire presentzia fisikoa. Gorputz politiko bat nintzen, agerikoa, ezkutatzen ez zena. Baina uniforme ez ofizial horren parte izan ohi ziren garai hartan lelo politikoak zituzten kolore guztietako kamixetak, nahi adina lelo zeuden aukeran herriko jai eta tabernetako arropa erakusleiho ez ofizialetan. Nik, ordea, behin ere ez nuen jantzi lelo politikorik zuen ezer, ez garaian boladan zegoen “Euskal Herria askatu”rik, ez “Independentzia”rik.

      “Zergatik?” diost Merlinek.

      “Hara, gogoan duzu iaz Iruñeko San Ferminetan hiru egun jarraian parrandan egin genuenekoa, ezta?”.

      “Noski. Bueno, zatika” barre egin dugu biok, “jardinetan ibili ginen lotan” oroitu du Merlinek.

      “Bai, eta gau batez altxatu egin nintzen ni. Ezin nuen lorik egin. Gau hezea tokatu zitzaigun orduko hartan, lagunekin pega-pega lo egiten saiatzen ari baginen ere nik ezin nuen zelai hartan gorputza kokatu, ez kakotu. Altxatu eta paseatzera joan nintzen, artisauen postuak ikustera. Haietako batean Boliviako gazte bat zegoen, era guztietako pinak eta txapak saltzen. Ernesto Che Guevararen irudi gorri bat erosi nion. Ordura arte ez nuen sekula Guevararen irudirik eraman soinean, ez nuen nahi izan, ez dut gogoko aldarriak modakeria hutsez erakustea. Neure buruari zin egin nion ez nuela Che Guevararen pin hura jantziko bere diskurtsoek eta, batez ere, ekintzek ziotena ondo ezagutu arte. Bere liburuak irakurri eta gero erabakiko nuen soilik pin hura jantzi ala ez”.

      Pina atera nuen gerriko poltsatik, “oraindik ez dut jantzi” esanez bezala. Merlinek nire argudioen norabidea asmatu uste zuen, ez zuen galdera egin izanak eman zion abaila galdu nahi.

      “Bale, ados, badakit diozuna egia dela, eta zintzoa zarela. Baina kontziente zara MLNV famatuko ehuneko laurogeita hamarrek Che Guevararen kamixetak janzten dituela haren liburu bakar bat ere irakurri gabe?”.

      “Agian, baina ez da nire kasua”.

      “Ya, baina zu haiekin lerratzen zara. Eta kanpotik nik ez dut zertan jakin ezberdina zarenik”.

      “Ados, eta portzierto, portzentajearena tranpa bat da. Zu ados egon ala ez, sektore horretan balioa duen, kritikoa den, autokritikoa den, benetan hobe beharrez ari dela sinesten duen jende asko ezagutzen dut”.

      “Asko? Bai? Benetan?”.

      “Bai. Bale, asko ala gutxi diren ez dakit, baina niretzat nahikoa”.

      “Orduan... zergatik ez duzu ezker abertzaleko lagunik?”.

      Galdera berriak bigarren kolpe bat ekarri zidan. Merline eztabaidaren erraietara iristeko gogoz zegoen, halakoetan uneren batean beti jotzen zuen aurkariaren ahuldadeak erasotzera. Oso ona zen horretan, begi kolpe batez aurrean zituen pertsonen soslaiak detektatzen. Kasu honetan prestatua zuen galdera, ezustean noiz harrapatuko.

      “Zer esan nahi duzu?”

      “Zergatik ez duzu ezker abertzaleko kuadrillarik, lagunik, maitalerik? Nik dakidala euskararen alde lan egiten duen jendearekin batzen zara, gehien jota, edo kultur giroan. Baina politikaren inguruko giroan ez. Poeta erdaldun friki hauek gara, nik dakidala, zure lagun bakarrak”.

      Bete-betean harrapatu ninduen. Merlinerekin ezin zaie geziei iskin egin, ez du ihesbiderik uzten. Hortik ateratzeko modu bakarra zintzotasun erabatekoa da, biluztasun osoa. Hor behin ere ez dago galtzerik, baina nor egon ohi da nudismo psikologikorako prest? Biluztasun osoaren beldur garelako irten ohi da hainbestetan, hainbeste jenderekin, Merline eztabaidetan garaile.

      “Ezin dut mundu horretako itxitura jasan. Nahiago dut ezker abertzaleko kide sutsua izan ezker abertzaletik kanpo. Nire zalantza etikoek ez didate uzten gauza batzuetan guztiz militatzen. Horregatik, beste arlo batzuetan topatu dut nire lubakia, herria egiteko nire modua: kultura, eta euskara. Euskaraz ahalik eta gauzarik esperimentalenak egin nahi nituzke komunitatean parte hartzeko, ezker-eskuin dauden korronte ideologikoetatik ihesi. Horretan sinesten dut, hori da nire ametsa. Mikel Laboaren Lekeitioak. Ezin dut jasan jende baten intolerantzia, baina horrek ez du esan nahi haiekin gauza askotan bat ez natorrenik”.

      “Ezker abertzaleko militante autoerbesteratua”.

      “Hobeagoa naiz nire ideiak ezberdin pentsatzen dutenen artean defendatzen, ni bezala pentsatzen dutenen aurrean baino. Ezin dut jasan ardien moduan bizitzea, edo, are okerrago, soldaduen moduan bizitzea. Ez dago pentsamenduaren kontrakoagorik”.

      “Eta hala ere...”.

      “Pentsamenduaren alde nagoelako uko egiten diot soldadu izateari, eta neure kabuz pentsatzen dudalako naiz ezkertiarra eta independentista”.

      “Internazionalista zinela uste nuen”.

      Ahulago jo du, oraingoan, kolpea.

      “Bai, hala da. Nire kasuan internazionalista izatearen ondorioz naiz independentista, herri guztiek dutelako autodeterminaziorako eskubidea”.

      “Gorria zara, beraz”. Eztabaida galtzen ari da Merline, argudio gehiagoren faltan ironiara, aurkaria barregarri uzten saiatzera jotzen du beti. “Badakizu zure laguntxo kontzeptualek ez dutela ondo ikusten gorritasuna, ezta?”, tematu da.

      “Kar-kar, horrela jarraituz gero gorriak ikusiko dituzu, bai horixe!”.

      Isilune laburra.

Barre egin dugu. Trago batez amaitu ditugu ron txupitoak. Beste bi ekarri dizkigu Luis Eduardok. Elkarrizketaren azken birak eman didan abantailaz jabetuta, eutsi egin diot hariari.

      “Zu ez al zinen ba zapatisten eta Kubako iraultzaren aldekoa? Oker ez banago Fidelek eta Marcosek, etsaia lo uzteko moduko diskurtsoez aparte, zer edo zer gehiago erabiltzen zuten haien eraso, ejem, militarretan ”.

      “Kabroia. Ezin da konparatu, badakizu ezetz”.

      “Hau Europa dela ekarriko didazu orain gogora, eta ez gaudela gosez hiltzen?”.

      “Ba bai, oraintxe esan duzu, eskerrik asko!”.

      “Intxaurrondoko tortura gela batean ikusi nahi zintuzket nik...”.

      Ahizpatasuna ahultzen zigun politikarako grinak.

      “Maitasunagatik esaten dut esaten dudana. Maitasunagatik jantzi dut belarritako hau. Neuretzat garrantzitsuak diren gauzek biziraun dezatela nahi nuke”, azkenean lortu dut biluztea.

      Merline isilik geratu zen. Sakon kezkatzen zuen maitasunaren gaiak.

      Begiak itxi.

Sartu barrura, eta barrura. Nire gorputza denboraren makina bat da.

      Kuriosoa da zer oroitzen dudan, eta zer ez. Presente daukat elkarbizitzan obsesionatzen ninduen afera. Nik ez dut sekula oinetako usainik izan. Mediaz gaindiko kiratsa, esan nahi dut. Baina Andaluzian ez nau abandonatzen. Bota militarrengatik ote da? Akaso bertako beroarekin oinek ez dute berdin transpiratzen? Bota berriak ekarri ditut gainera, antezko berdeak, oraindik haien larrua aski bigundu gabekoak. Ez dakit zer egin usain hau gainetik kentzeko. Boten ordez kirol zapatila zaharrak erabiltzen hasi naiz San Roquen, dauzkadan bakarrak. Behatzen artean begiratu eta kezka eragin didaten zauriak topatu ditut. Mina, oinazea. Onddoak? Hogeita hiru urte atzeragoko egun honetan, ezin dut azkura arintzeko kremarik egon daitekeenik imajinatu ere. Egun, edozertarako dago krema bat. Are gehiago, maite ditut kremak, zentzugabeko plazer absurdo bat iruditzen zaizkit. Baltsamikoa, lasaigarria. Zeure burua maitatzeko ukendua. Maitasuna.

      Begiak zabaldu.

Kuriosoa da. Agian oinetako kiratsarekiko kezka da bidaia hartatik bizien oroitzen dudana. Nire behatzei begira, orain, ez dut zauri haien arrastorik topatzen. Badira betirako bidelagun geratuko diren orbainak, bertan, geografia mutu honetan. Baina badira konkorrik, orbainik, markarik utzi gabe ere desagertu diren zartak. Behatzei arretaz begiratuz gero ikus ditzaket oraindik ere iraganeko haiek: usain txarra, ustel airea, behatzen arteko haragi biziak. Zergatik Andaluzian? Zer du bertako beroak?

      San Roquen kirol zapatilak janzten. Penaz begiratu ditut nire bota berdeak gelaren bazter batean, nire gorputzaren parte diren oinetako altuak.

      Zigarroaren hautsari begira.

Ospa egiteko tenorea da. San Roque atzean uzteko unea. Ezagun batek kudeatzen duen desguacera eraman gaitu Rogek. Bertan topatu dugu, azkenean, jai egun madarikatu hauek guztiak bertan pasatu ostean, behar genuen gurpila. Bidea jarraitzeko moduan gaude.

      Penaz begiratu gaitu Rogek bagoazela entzutean. Kasete bat oparitu digu, bere musika gogokoarekin. Zer esan diezaiokezu begiak malkoz beteta kasete bat oparitzen dizun lagunari? Besarkatu dugu elkar, Hiber ekarri dit berriz ere gogora, nola diren kapaz odol bereko ilegorri hauek dena emateko, une eder soil baten truke. “A ver si pronto subo para allí”, “Cuando quieras, no dudes en llamar”.

      Kasetea jarri dugu, San Roque atzean uzten dugun bitartean musika entzuten hasi gara:

            No sé qué tiene San Roque

            que to el que llega se queda

            será porque está en un monte

            o porque tiene una alameda.

            Al lado un bocado de Londres

            en frente, África

            Algeciras que se esconde

            La Línea que viene y va.

            Qué es lo que tiene

            que tanto me gusta

            serán sus mujeres

            el perfume de su polen.

      Chico Ocañaren ahots urratuak astintzen ditu bafleak, esku talkak eta gitarra elektrikoak uztartzen diren diskoan. “Badakizu zer den polena, ezta?”, ez dakit Merline nitaz barrezka ari den, edo benetan ez dakidan zerbaitetaz ari ote den, “txokolateari, kostoari horrela deitzen diote hemen”. Barre egin dut letra oroituta, nola ez ba.

      Pause. Ura edan. Segi.

Er Carrí-ren aurretik pasatu garenean, malenkonia aire batek hartu dizkit barrenak. Eta horrek, ezinbestean, etxera eraman nau une batez. “Gelditu! Gelditu autoa!”. Merlinek azkar zanpatu du frenoa, ingurura begiratu du izuturik, norbait harrapatu duen beldur, “nire aitonari txorizoa erostea ahaztu dut”, “joder”, Merlinek, “izutu egin nauzu”.

      Ezin diot aitonari hutsik egin, bidaiarako dirua ematearen truke hori da jarri didan baldintza bakarra. “Ekar iezadazu txorizo on bat. Baina ona izan dadila, e?”. Harategi bat ikusi dut Er Carrí-tik gertu, aste osoan kale hau gauez bizi izan dugunez ez nion erreparatu ere egin orain arte. Ez dakit ezer txorizoez, ez dakit zer den txorizo on bat. Harakinari eskatu diot, eta ez dit konfiantzarik eman. Hala ere, txorizoa erosi, maletategian gorde, eta bagoaz berriz ere bidean.

      Pause.

Aitona-amonek emozioz hartu zuten gure bidaiaren berria. Gutxitan ikusi izan ditut nire proiektu batekin hain emozionaturik, beraien parte bat bueltatuko balitz bezala da. Ez dakit zergatik ez duten egin, Andaluziatik sekula joan ez balira bezala bizi direnean. Jubilatu direnetik ez dira apenas etxetik ateratzen, bakoitzak bere telebista ikusten du, gelatik gelara oihuka komentatzen dituzte minutuero ikusitakoak, Canal Sur-en batez ere. Batzuetan sentsazioa dut ezaguna zaien lekuren bat, txokoren bat, aurpegiren bat berriro ikustearren bizi direla telebistari pegatuta, baina haien Andaluzia ez da existitzen, duela berrogeita hamar urteko gerraostean hil zen gosez. Eta hala ere haiek tematuta, heriotzaren batek, izen ezagunen batek orainean iltzaturik geratu zaien iraganera eramango dituen itxaropenez. Sutu egiten nau iraganean bizitze horrek, dauden lekuan ezin errotze horrek, Euskal Herrian daudenik ukatze horrek. Beste batzuetan, berriz, hunkitu egiten nau, eta ulertzen dut berrogeita hamar urte etxetik kanpo bizitzen eman ostean sekula bueltatu ez izana: ezin dira bueltatu ezagutzen ez dituzten kaleetara, herri txiki jada ez hain txikietara, dagoeneko bizi ez diren bisaietara itzultzeak errotik deuseztatuko luke haien mundua. Ezin dira iraganera bueltatu, beraz, nahiago dute dauden lekuan egon hura irudikatzen. Nahiz eta kanpoan ulertzen ez duten mundu bat egon, jasan ezin duten hezetasun bat, zeru gris bat, borroka armatu bat. Nahiz eta haien ondorengoek ulertzen ez duten hizkuntza batean hitz egin. Nongoak dira haiek, nora egiten die hegan irudimenak unibertsitateko lanak boz goran euskaraz egiten entzuten nautenean? Herriko merkatura erosketak egitera joan eta ateratzerakoan manifestazio batean oihuka ikusten nautenean?

      Poltsikoan daramadan dirurik gehiena aitonak azken orduan emandakoa da, “ekar iezadazu txorizo bat. Baina ona izan dadila, e?”. Maletategian gorde dugu, ondo bildurik, txorizoa. Aitonaren aurpegia oroitzen dut, emozionaturik, bueltan eramango diodan aberri zatia dastatzearekin amesten.

      Zupada. Keari begira.

Sevillarako bidean gasolindegi batean geratu eta tabernako telefonotik hots egin dugu. Ni naiz Sandro Peleak pasatutako lagunaren zenbakia gordeta daramana, paper zati batean, urrea balitz legez. Garai honetan altxor bat da lagun baten lagunaren telefono zenbakia edukitzea, batetik bestera bidaiatzeko artisten Còmete sare ez hitzartua. Ez naiz iragan den garai oro hobeagoa dela esaten hasiko, gezurra delako, baina egia da interneten mendean faltan botatzen ditudala sare horiek; “egun pantailatik lor dezakezu lotarako lekua nahi duzun prezioan, ez etorri niri eskean, ez eskatu niri auto-stopean hartzea, ez grabatu niri kaseterik”. Yes, I know, oraingoak beste bide batzuk dira, lehengoak bezain onak, biharkoak bezain kaskarrak, baina ments ditut hala ere harrera sare haiek. Aski zen telefono zati bat paper batean idatzia, eta atzetik nork eman zizun aipatzea: “Hola, ¿eres Víctor?”, “sí”, “mira, venimos viajando desde el País Vasco, y necesitamos pasar una noche en Sevilla. Nos manda el Pelea”, “hombre, ¿el Sandro Pelea?”, “sí”, “no hay problema. Oye, déjame media hora y vuelve a llamarme”.

      Betisen futbol zelaiaren ondoan jarri dugu hitzordua, arratsaldez. Estadioaren ingurumarietan aparkatzen saiatu gara, eta ez da erraza izan: hortzik gabeko gorpu ibiltari batzuek modu ez ofizialean antolatuta dituzte aparkalekuak, zuk nahi ala ez maniobra guztiak gidatuko dizkizute autoa haiek esandako lekuan kabiarazteko, noski, txanpon baten truke. Ez gaude etxean, ez dakigu nolakoak diren bertako kodeak, beldur gara gure autoaren pegatinek diotenaz. Merlinek txanpon txikiren bat bilatu du autoaren zirrikituetan, “ez daukagu besterik” diotso hortzik gabeko gorpuari. Soilik gertutik ikustean konturatu naiz gaztea dela.

      Estadioko ate zehatz bat eman digu Victorrek telefonoz, ez dakigu zergatik. Hau da, guri guztiak iruditzen zaizkigu berdinak, “zergatik aukeratu du bat eta ez bestea?”, Merlinek bota dit teoria: “Itzala dago hemen eta besteetan ez, beroa sumatzen da jada”. Benetan, horretarako ere kapaz dira andaluzak? Batzuetan harritu egiten nau egunerokotasunaren zirrikituetan bizirauteko trebeziak, bero sapari ihes egiteko duten abilezia ia iniziatikoak. Hala izango da, bai, San Roqueko jendilajea ezagutu ostean edozer espero nezake.

      Ez dakigu zer nolakoa den Victor. Zer espero dezakegu? Nik nire antzeko norbait irudikatu dut, ikusi orduko janzkeragatik artista dela pentsatuko nukeena, edo aktore handi baten aurarekin gerturatuko litzaidakeena, ibilera pausatu baina seguruarekin. “Ondo moldatuko zarete elkarrekin, seguru” esan zigun Sandrok elkar agurtzerakoan. “Zuek bizitzari buruzko teoriak ari zarete une oro egiten, haiek bizitza bizi dute. Konbinazio perfektua da”, gehituko zuen zirikatzaile, eta barre egingo zuen, euliak izutuz bezala.

      Ordua galdetzera gerturatu zait tipo bat. Ustez. “¿Ustedes son los vascos?”, galdetu dit ezustean. Bai, gu gara. Tipo normal bat da, arropa normalaz jantzita, inoiz atentzioa emango ez lidakeen moduan, Euskal Herrian bageunde sekreta bat dela esango nuke asko jota, eguzkitako betaurreko ilun haiekin, modaz pasatutako janzkera klasiko eta politikoki kontserbadore horrekin. Bostekoa luzatu digu, “Victor”.

      Bere atzetik joatera gonbidatu gaitu. “Pelearen lagunak gure lagunak dira. Zuen autoa hemen dago?”. Hara mugitu gara, Merlinek ez du ulertzen, “autoa lekuz aldatu behar dugu?”. “Bai, ni hemendik gertu bizi naiz, baina zuek beste etxe batean hartuko duzue ostatu”. Antza Victor bere gurasoekin bizi da oraindik eta ezin gaitu bertan hartu, baina haren taldeko Chusok eta bikotekide Mariak etxea konpartitzen dute Sierpes kaleko ganbara batean, oporretan omen dagoen hirugarren batekin, “gela horretan egingo duzue lo”.

      “Gau bakar bat, ezta?” Victorrek, “gau bakar bat, bai” guk.

      Kalerik kale gidatu gaitu kopilotuaren eserlekutik. Tarteka apunte turistikoren bat egiten digu. “Hori Giralda da, hartuko duzue tarte bat ikusteko, ezta?”. Ezker-eskuin gidatzen gaitu hirian barrena, “han bestaldean ikus daitekeena Cartujako irla da, han egin zen Expo 92 madarikatu hura”. “Oraindik zabalik dago?” guk, “zeozer geratzen da, lan prekarioa zer den ikasteko akademia bat...”, barre egin dugu gogotik, baltsamikoa iruditu zait lehen kolpean sailkaezina egin zaidan gizon honen ahotan “prekario” hitza entzutea. “Non gaude orain?”, nik, “Hercules alamedan, hemen aparkatuko dugu”. Buelta parea eman diogu enparantza erraldoiari leku baten bila. Harrigarria egin zait bertan dagoen bizitza. Hauts eta harri koxkorrez beteriko plaza bat da, zuhaitz bakan batzuk sakabanaturik, elegantea izan nahi lukeen iraganeko elkargunea, baina dekadentea, zaindu gabea. Mutur batean Hercules bera gogora ekartzen duen estatua bat. Herculesen itzalera, autoen artetik, kale kantoietan, segundotik segundora harrigarriagoa egin zaidan izaki konkordun, ibilera hautsidun eta herrenen bilduma sailkaezina. “Leku hau segurua da?” galdetu dio Merlinek urduri Victorri, pegatinak oroitzen dituela. “Ez dago hau baino leku seguruagorik”, dio Victorrek karkaila artean. Gero eta gehiagotan sumatzen diot barre hori: serio arraio dago denborarik gehienean, baina, gutxien espero duzunean, hormigoia zulatuko lukeen barre ozena botatzen du. Orain, distantziatik, Sevilla bera halakoxea dela iruditzen zait.

      Aparkaleku bat topatu dugu, bertan sartu dugu Seat Ibiza gorria. Victorrek abileziaz uxatu ditu hortzik gabeko aparkatzaileak, “hartu autoan dituzuen balioko gauza guztiak eta utzi kotxea irekita”. Victor barrez noiz hasiko den itxaron du Merlinek, esandakoa broma dela adieraziko dion unea, baina ez da iritsi. “Benetan ari zara?”, “bai. Etxerik gabekoek eta jonkiek autoen barruan egiten dute lo batzuetan, atea zabalik uzten badiezu behintzat ez dizute sarraila apurtuko”. Ongi etorri, lagunak, beste dimentsio batera.

      Hercules alamedatik kale nagusira doan kantoitik harago jarraitu ditugu Victorren pauso abilak. Espaloi estutik errepidera, jendea saihestuz errepidetik espaloira. Niretzat mundu berri bat, aurretik sekula ikusi gabeko denda moduak, pornoa deika, denda hippyak, tatuatzaile postuen hastapen urrunak. Neska gazte batek keinu txikia egin dio Merlineri, bera ezin sinetsirik dago, “ikusi duzu zer guapa den?”. Oraindik ez daki nola definitu ezagutzera goazen mundua, idealizatzen hasia da nahi gabe. Victor aurreraka begira doa denbora guztian, baina hala ere ohartu da, “prostituta bat da”. Mutu geratu da Merline, gure Euskal Herriko burbuila kaletarra urrun dago bertako blade runner girotik.

      El Corte Inglés ageri den etorbide nagusia zeharkatu eta berehala heldu gara Sierpes kalera. Ezaguna da kale hau ere, peatonala, komertzioz betea. Bertan sartu eta berehala egin du Victorrek ezkerrera, kalexka baten hondora. “Tira, ez da zehazki Sierpes kalea, baina hemen da”. Burdinazko hesiz osatutako ataria pasatu eta eskaileretan gora egin dugu. Oroitzen dut sorbaldetan motxilen pisua, irakurtzeke genituen liburuena. Oroitzen dut eskailera zahar haiek igotzeko ahalegina, maila altuak, aldiro salto batez igo beharrekoak. Goraino egin dugu, lauzpabost solairu izango ziren, goi-goian burdinazko hesi gehiago, “baina zer gertatzen da hemen?”, “80ko hamarkadaren arrastoak, badakizu. Babestu egin behar zen dena”.

      Ganbarara sartu eta berehala Chusok egin digu harrera, “Pelearen lagunak!”, abegitsu baina serio eman digu besarkada bana. “Tira, nik joan beharra daukat”, diost Victorrek, “hartuko dugu gero garagardo bat?”, “bai, noski” guk, desiratzen. Chusok erakutsi digu etxea, txikia baina goxoa da, egia esan. Sartu orduko egongela dago, sofa txiki bat eta, haren eskumatara, liburuz beteriko apalak. Sofaren aurrean musika aparatua, telebistarik ez. Diskoak, biniloak, barra-barra. Haien artean deskubritu dut deigarria egin zaidan bat, niretzat ezezaguna, “Tom Waits, ezagutzen duzu? Ez? Eta zeren zain zaude?”, mundu berri baten atarian nago. Koadroren bat, ezagutzen ez dudan emanaldiren bateko posterren bat. Egongela karratuaren izkina batean komun txikia, oso txikia. Komunaren alboan gela txikiago bat, “aquí la de la Francisca, que ahora está fuera”, bertan egingo dugu Merlinek eta biok lo, gela konpartituz. Ez dauka leihorik, armairu baten gisakoa da, egia esan. Eta segidan gela handiago bat, patio moduko batera ematen duena, ez oso handia baina behintzat habitableagoa. “Hau da Maria eta bion gela”. Salak baditu leihoak, ia sabaiaren kontra doan lerro zuzen bat, teilatura ematen duena, argitasunik ez dute falta behintzat. “Etxe honen gauzarik onena erakutsiko dizuet”, Chuso etxetik atera eta jarraitu egin diogu gora, teilatura. Maindire batzuk zintzilik, teilatu zuriz beteriko Sevillako gainaldea agerian utzi digun terraza bat. “Ederra, ezta?”, “ikaragarria”, “arazo bakarra dauka”, “zein?”, “udan ezin da goian egon”. Nik ulertu ez, “zergatik?”, “beroagatik”, diost Chusok, “Sevillako beroa”.

      Egia da San Roquen baino are bero handiagoa egiten duela hemen. Itsasoa falta da, Afrikak dakarren haize zoroarekin. Apirilean gaude baina beroa hasia da arnas dezakegun airea okupatzen, “egunean zehar kalera irten daiteke, oraindik”. Tipo argala da Chuso, kokospeko txiki bat daramana. “Goazen Hercules alamedara, garagardo bat hartzera. Gero elkartuko gara Victorrekin”. Gero eta gehiago ezagutu, orduan eta gehiago gustatzen zait tipo hau. Victorri ez diot berehalakoan puntua hartu, baina Chusori bai. Gardena dela iruditzen zait. Agian horregatik da horren isila. Hitz egiten hasi orduko tolesturarik gabe mintzo da, beharrezko diren hitzak soilik erabiliz, Andaluziako jendeari buruzko topikoetatik urrun. Pertsona sentsiblea iruditu zait, inteligentea. Isilik, besteei entzuten, bere ideiak mamitzen dituena. Hitz egiten duen aldiro esateko zerbait duelako izaten da. Bestela egonean egoten da, apal, bizitzari beha.

      Hercules alamedan badira terrazak, baina inor ez da haietan esertzen, “horiek turistentzat dira, edo dirudunentzat”, terrazetan hortzik gabeko emakume batzuk ikusi ditugu jendearen peskizan, ardo merkea lagun dutela. Guk garagardo litroa hartu eta parkeko petrilean eseri gara, espaloiaren ondoan. Merlinek autoari erreparatu dio, dena dago bere lekuan.

      “Zuek zer egiten duzue?”, dio Chusok. Orain arte gurekin gogoz kontra ote zegoen pasatu zait burutik, baina erlaxatzen hasi da antza. Onartzen hasia da eskatu gabeko bisita duela etxean. Pelearen lagunak, nola esan ba ezetz. “Antzerki talde bat sortu berri dugu”, hasi gara azaltzen.

      Zigarroa amatatu. Pentsakor gelditu.

Begiak itxi. Duela hogeita hiru urteko gorputzean sartu. Sentitu izan nintzena, orain naizen honetan. Gorputzaren memorian barneratu. Zango hauek han egon ziren, orain ukitzen ditudan izterrak Herculesenak izan ziren une batez.

      Batzuetan galdetzen diot neure buruari zergatik izan ziren hain inportanteak egun haiek. Zer zuen jende hark memorian iltzatuta geratzeko. Ez daukat erantzun argirik. Batez ere solasean aritu ginen, eta garagardoa edaten. Bi munduk bat egin genuen ezustean, elkarren berri izan genuen, maitasunezko harreman bat jaio zen bi unibertsoren artean. Bi kultura, bi geografia, antzerkiaren internazionalak elkartuak. Antzerkiaren bide horretan jarraituz gero etorriko zitzaiguna ikasi genuen La Marabunta taldekoekin pasatu genuen aste hartan. Gu haiekin egon bitartean bizi besterik ez zuten egin, hau da, beren egunerokotasunarekin jarraitu zuten gu Chusoren etxean okupa egon ginen egunetan. Eta gu haiei beha. Ez zen, noski, gau bakarra izan han pasatu genuena, eta ez dut gogoan nola iritsi ginen egonaldia astebetez luzatzera. Gertatu egin zen, besterik gabe. Haiek mila eta bat lan prekariotan ikusi genituen zazpi egunez. Orain catering batean, orain porrot egindako bulego batetik altzariak ateratzen. Chusoren bikotekide Mariak zirudien lan haien guztien ardatza, diru iturri posible guztien zurrumurruak jasotzen zituena. Ganbara hura lan prekarioen agentzia moduko bat zen, edo Marx anaien kamarotea, edo biziraupenaren zirku eroa. Maria iristen zen ia egunero proposamen batekin, handik eta hemendik ezezagun genituen lagunak azaltzen ziren etxera, bi ordu eskasetan osatua zuten trebeki lan hura egin ahal izateko gazteen komandoa. “Nik ez dut inoiz zerbitzari lana egin jauregi batean”, esango zuen batek; “lasai, erraza da” erantzungo zion Mariak, lau argibide eman eta zalantza guztiak uxatuz. Nola joan elegante, nola hartu esku bakarrarekin erretilua, nola inprobisatu uniforme txukun bat bi minutu eskasetan, “zuek baduzue alkandora zuririk?”, Merlinek utziko zien berea, inoiz gehiago ikusiko ez zuena, eta badoaz lanera korrika, gu sofan begi arranpalo utzita.

      Gainontzekoan egunak mantso eta bete zihoazen Sevilla hartan, eguneroko arratsak ziren bizitakoen ospakizuna. Beraiekin egunaren bazterrean elkartu bitartean, El Salvador plazan ekin genion guk, azkenean, gidoia idazteari. Gure bigarren obra, lehen urrats herabeen ostean gure taldea katapultatuko zuena, luzaroan amestutakoa mamitzen hasteko abagunea. Batzuetan pentsatzen dut ez ote zen gidoia idatzi behar hura aitzakia hutsa, abentura berri bat bizitzeko koartada, fikziozko bulkada bat. Akaso La Marabuntakoek kutsatu ziguten behar genuen indarra. Taldea soilik ez, konpainia bat osatuko genuen, antzerkiaz profesioa egingo genuen, edo are gehiago, bizimodua. Orain, distantziatik, Merline absente sumatzen dut une oro, barrura begira. “Haurdun nagoela uste dut”, egun horietan berriro aipatu ez genuen gaia. Momentua bizi, erre, eta ya.

      Pause.

Sutsuki ekin diogu Merlinek eta biok lanari El Salvador plazan. Hercules alameda nahiago dugu garagardoetarako eta iluntzeko topaldietarako gorde. El Salvador plazak ere ematen digu zeri egon beha. Emakume heldu batek garagardoak salgai dituela dio oihuka. Ez darama ezer esku artean, baina guk eskatu diogu bat. Estolda bat zabaldu eta bertatik atera ditu fresko, eta merke. Lataren muturra garbitu eta barrura doa inspirazioa. Elizaren eskaileretan gaude, eta tarteka atzetik datorkigu jende ondo jantziaren prozesioren bat. Dira ezkontzak, dira politikariak. Ezin jakin guk, baina irudimena aske da. Orrialde beilegi batzuetan egiten ditugu gure obraren eskemak, ezin gogoratu orain paper haien jatorria. Merlinek lortuko zituen seguru, bere aurreko lanean, auskalo zer material, torloju edo faktura biltzeko erabiliko ziren aurretik, ezin aukeratu poesiarentzat oinarri egokiagorik. Izan ere, poesia baita gure gidoia, antzerkia baino. Ez dakigu istoriorik kontatzen, ez dakigu argudiorik idazten, eta ez dakigu jakin nahi dugun ere. Intuizioak dio irudiak direla gure dohaina, baina ez dugu aski probatu oraindik. Poesiak iradokitzen diguna eraman nahi genuke gorputzera: metafora bat, hitzik gabeko sentsazio bat, irudi kolpe bat, erraietatik mintzo den ekintza bat, erritmo bat, musika bat. Bakoitzaren poemarik gogokoenak aukeratu ditugu, gaiaren arabera sailkatu, hurrenkerari zentzu bat eman. Ondoren poema bakoitzari hiru aktorek egingo lituzketen ekintzak imajinatu dizkiogu. Inpaktanteak izan nahi dugu, nahi genuke, nahi genuen.

      Garagardoak bata bestearen atzetik. Apirilean gauden arren, egunetik egunera sarkorragoa den beroa. Taldeko hirugarren hanka dugu gogoan, Kapelu, “zertan ariko ote da orain?”, “tabernan lanean, zertan ba”. Sekretupean nahiago ditugu bakarka bizi abenturak, maiteminak, elkar ukitze eta espantuak, baina antzerkiari beha berarekin baino ezin dugu imajinatu taldea. Badu bulkada, badu egin nahia, badu jarioa eta irudimena, “oholtza gainean kapaz da edozer gauza egiteko bi aldiz pentsatu gabe” diot Kapelu gogoan, “ausardiak edo egoak bultzatzen du?” berriz ere Merlinek, “egoak? Zu adina, edo gutxiago” nik, zirikatzaile, “ausardiak orduan” berak, gaia desbideratzearren. Tabernako lanak kateatua dauka Kapelu sarri, astean zehar baino ezin dugu jarri hitzordurik berarekin. Gustura etorriko zen gurekin bidaian, “baina dena ezin da”. Antzerkia bizimodua dela diogu, horregatik gara hirurok aurki elkarrekin bizitzera joatekoak. Ni naiz, ohiko moduan, oraindik lanik topatu ez duen bakarra. Kapeluk dagoeneko etxearen fidantza ordaintzeko aurreztua dauka.

      Zupa.

La Marabuntakoen bizimodua ikustea akuilu etengabea da. Esango nuke Merlinek egun haietan uxatu zituela ernaltzen ari zitzaizkion zalantzak. Bere buruari etorkizun horretan sinesten utzi zion, eta nik aldentzen utzi nuen neure buruari aitortu nahi ez nion intuizioa. Merlineren isiluneetan, hitz erdietan, hutsunera bezala begira geratzen zen momentuetan bazen agurraren antzeko urruntze bat. Bikotekidearekin harremana amaitu dela jakin bai, baina zeure buruari onartu nahi ez diozunean bezala. Sevillako egunetan gure buruari su eten bat eman genion, sinatu gabeko tregoa bat. Merline desio genuen bizimoduarekiko krisi sakonean ari zen murgiltzen, balizko haur bat zuen gogoan, etortzear den betebehar bat. Nik ez nuen sinetsi nahi, ezin nuen imajinatu bizimodutik bizimodura jauzi egitea bera gabe. La Marabuntakoek bidea erakusten ziguten, une oro sentitu nuen bizipenetan gure aurretik zihoazela, ezusteko itsasargi bat eskaini zigutela denbora gutxian. Talde batekoak zein bestekoak, erritmo biziko lanbidea erritmo biziko gaualdi eta harremanekin uztartzen hasiak ginen: drogak, sexua, harreman ororen ertzeko amildegia. Antzerki esperimentala egin nahi bagenuen, bizitzarekin ere esperimentatu beharko genuen ba. “Bestela, nola edukiko dugu zer kontatu?”, gustuko zuen esatea Merlinek. Egun haietan ordea, Sevillako egonaldian, menia bat eman genion talde batekook zein bestekook abiadura hari, parentesi kontzeptual bat. Une batez geratu, elkarren ispiluari so egiteko. Haiek gugan ikusi zuten aspaldian akordura ekarri gabeko erabakien hazia, funtsezko motiboa, arrazoia; guk haiengan, berriz, erabakien iparra, borroka baten koordenatuak.

      Neuk gero eta argiago ikusten nuen nire bidearen norakoa, emozioz bizi nituen Chuso, Victor edo egunetara ezagututako Rociorekin eztabaidarik sutsuenak. Haiek zartako ideologikoak ematen zizkidaten etengabe, gazte izanik gazteago sentiarazten nindutenak.

      Zutik jarri, leihotik begira.

Egun haietan erabaki genuen, El Salvador plazan nola ez, gure taldearen izena: MAK. Chusok barre egin zigun iluntzeko solasaldietako batean, “MAK? Zer esan nahi duzue horrekin”. “Esan? Ezer ez, gu hiruron benetako izenen inizialak dira, Kalhisablefilikoekin egin genuen bezala”. Chuso pentsakor geratu zen, “Eta non zaude zu?” Merlineri. Barre honek, “ezetz asmatu zein ezinen jarri zidaten hauek...”. Gutxitan egon ginen, egia esan, hiruki moduko solasean Merline eta biok Chusorekin. Bere etxean sartu ginen egunean bai, eta ondoren Hercules alamedan luze, arratsalde batez, Euskal Herrira buelta egin aurretik. Orduan esan zidan sekula ahaztu ez dudan esaldia, konbikzio, segurtasun, naturaltasun osoz: “Ni proletario bat naiz”. Ordura arte ez nuen behin ere neure burua horrela ikusi, neronek irentsi egin nituen kulturan lan egiten dugunon inguruko aurreiritzi zaharkituak, gurea lana ez den uste orokortu bezain interesatua. “Aktorea naiz, antzerkian lan egiten dut, eta proletarioa naiz, eskubide osoz”, oraindik ere burrunba egiten didaten hitzak dira haiek.

      Pause.

Arratsetan Victor zen arreta gehien bereganatzen zuena. Hasiera batean umil jarduten zuela emango zuen, baina konturatzerako solasaldi guztien erdigunea bilakatzen zen, oihuen beharrik ez zuen sendotasun batez. Begirada konplexua zuen Victorrek, ez zen irakurtzen erraza. Merline eta bioi kosta egin zitzaigun gure trikimailu manipulatzaile psikologikoak harekin erabiltzea. Ez zuen atea erraz zabaltzen. Besteon arreta bereganatzen zuen berehala, La Marabunta taldeko lagunen energiaren bateratzailea zen, zalantzarik gabe. Ingurukoak ondo entzuten zekien mekanikaria, edozein autotan motorra gakoa zela jabetzen zen, baina era berean ezertarako balio ez zuela lau gurpil on eduki gabe, haien arteko orekarik gabe. Eta Victor anbiziosoa zen, oso: bere helburuak betetzeko ingurukoak hil arte maitatu behar bazituen, egin egingo zuen, berekoikeriagatik bazen ere. Lilura eragiten zigun Victorrek, errespetua eta misterioa.

      “Zuen gustukoa izango den leku bat erakutsiko dizuet, hemendik hurbil dago”. Astean zehar eraman gaitu hara, “nola du izena?” nik, “El Local”. “El Local? Zer izen klase da hori?” Merlinek, Victorrek berriz barre eginez “izen probisionala da. Hercules alamedatik hur dagoen espazio autogestionatua da, ireki berri dute eta oraindik ez diote izenik asmatu”. Iritsi gara, “ikusten?”. Atea zabaldu orduko eskuz egindako buzoi bat topatu dugu, espazioa bataiatzeko izenak botatzea eskatzen diete bertan bisitariei. “Lekua nolakoa den ezagutu eta gero, noski”. Sartu eta berehala horma batera luzatu dut begirada: Gasteizko gaztetxeko afixa bat. Irribarrea atera zait, horrelako sinpleak gara euskaldunak, batzuetan ez dugu askorik behar etxean sentitzeko.

      Merlinek aho zabalik zeharkatu ditu espazioko txoko guztiak. Euskal Herriko edozein gaztetxeren traza dauka, espazio handi bat, barra bat, grafitiak, aldarriak, eta gu liluratu gaituen berezitasun bat: forma irregularreko zulo handi bat zabaldu dute pareta batean, eta taula bat jarri dute atzean agerian geratu den gelan. “Pareta batean enpotraturiko eszenatokia hi, tumatxa!” esan du Merlinek. “Zergatik ez duzue errezitaldi bat eskaintzen?” dio tupustean Victorrek. Merlinek eta biok elkarri begiratu, eta ez dugu askorik behar izan, “noiz?”, Victorrek barrakoarekin hitz egin du, “etzi, ni arduratuko naiz publikoa ekartzeaz”. Emozionaturik joan gara Herculesera, Sevillako astea lagun egin berriekin ospatzeko aukera aparta, “gure nazioarteko lehen emanaldia” bota diot nik, “joan zaitez pikutara, terrorista”, berriz, Merlinek.

      Etena. Komunetik buelta.

Hogeita hamar bat lagun daude publikoan, haietako gehienak egunotan ezagutu ditugunak, lagunen lagunak, La Marabunta taldekoen jarraitzaile fidelak. Horman enpotratua dagoen eszenatokira igo gara Merline eta biok. Banaka joan gara aletzen norberaren poemak, elkarrekin tarteka. Euskarazkoen itzulpen azkar batzuk egin ditut bezperan, gaurko emanaldian pentsatuta. Aukerak merezi zuen salbuespena, nire kasuan. Merlinek horrelako egoeretan beti du abantaila: gazteleraz pentsatutako jatorrizkoek indartsuago kolpatzen dute publikoa. Nik, neure itzultzaile gabezietan trabaturik, bidean galdu ditut euskarak dituen erritmoa, musikaltasuna, eta norberaren ahotsetik jardun ahal izatearen egiazkotasuna eta sedukzioa. Eutsi diot poema sortari, nola edo hala. Egunotan irakurtzen ari naizen Mario Benedettiren poemaren bat tartekatu dut, neureak arintzearren, publikoa neureganatzearren.

      Victor igo da bat-batean nirekin oholtzara. Ez dut ondo gogoan nola gertatu den. Nik proposatu diot, ala berea izan da bulkada? “Utzidazu euskarazko poema bat”. Harriturik egin diot so, zer egin nahi du honek orain? Errezitatzen hasi da. Nire poema bat. Euskaraz. Eta serio ari da gainera. Noski, desastre hutsa da. Poeman aurrera egin ahala algaraka hasi da. Eutsi egiten dio. Negar malkotan hasi da. Neuk hasieran ez dakit egoerari nola erantzun. Jendea barrez hasi da, publiko osoa bere algaren erritmora. Merline begiak arranpalo, barrezka hasi da azkenean bera ere. Ni saiatzen naiz ere barre egiten, baina gaizki ez gelditzearren. Jendea Victor eta bioi so. Malkoak malkoen gainean, baina poema badoa aurrera, ez du etsiko amaitu arte. Ez da poemaz barrezka ari. Egoerak gainditzen du, eta tematzen denez barre egiten du, egoeraren jabe eginez. Bizitzan bezala da. Eta jendea berarekin bat amaiera arte, azken hatsa eman arte. Poeman. Eta bizitzan. Amaitu du. Txalo zaparrada.

      Zerbaitek egin du kra! nire barnean. Sevillan nago, nire aitona-amonen ametsezko Arkadian, euskarazko poema bat irakurtzen. Sevillar aktore batekin, eskuz esku. Orain, une hartan berriro murgiltzen naizenean, inflexio puntu bat izan zela senti dezaket. Naizena izatea erabaki nuen ezer ezkutatu gabe, etorkinen ondorengo euskalduna. Naizena naizelako da posible bizi dudana, beste inork bizi ezin duena. Norbera den guztiarekin bat egitean bilakatzen da bizitza bakana, ezer ez ukatuta zauden lekuan bizitzen hastean. Eta naizela diodan idazle euskaldun honek berretsi egin du egun batzuk lehenago Laboaren kontzertuan egindako hautua: euskara hutsez sortu, eta, aurrerantzean, nireak izango dira soilik hautu horren mugak, ez hizkuntzarenak. Euskara hutsez munduko edozein lekutan transmititzea lortzen ez badut, unea irakurtzen jakin ez dudalako da, beti dagoelako publiko ororekin zarena izanik bat egiteko modu bat.

      Pause.

Dagoeneko gehiago da neure buruaz ez dakidana, dakidana baino. Gehiago da ahaztu dudana, gogoratzeko kapaz naizena baino. Neure gorputza denboraren makina bat dela diot, guztia dagoela nolabait hor gordeta. Neure burua jada ez dago bizi izandako une guztietan, baina bada haien guztien lekuko izan den haragi multzo bat. Ni.

      Gorputzak memoria dauka, esan ohi dugu antzerkian. Eta hala da. Egon zaitezke luzaz emanaldi bat taularatu gabe, zorabioa ematen du emanaldi bat luze egin gabe egon ostean hura berriro taularatu behar izateak. Gorputzak memoria dauka, esan ohi dugu, ikasia dauka bidea eta kapaz izango da berriz ere hara iristeko. Errepikapenaren poderioz ikasi du bidea gorputzak, bizitzaren partitura bat balitz bezala, eta denbora luzearen ostean kapaza izango da eszena bat berriro bizitzeko. Ez soilik mugimenduak, ez soilik ibilerak eta espazioan kokatzeko gorputz jarrerak, baita emozioak ere, esaldi bat ebakitzeko modua, hitz bakoitzaren esanahi ezkutua. Neure buruari galdetzen diot ea gorputzak egin lezakeen gauza bera oroitzapen batekin ere. Bizi nezake berriro une bat, oroitzapen bat, lehen aldian bizi izan nuen zehaztasun berarekin?

      Nire bizitzako zein une bizi nahiko nuke berriro? Sarritan egin izan diot galdera hori neure buruari. Noski, maite dudan norbaitekin izandako larru jotze basatiak dira sarritan datozkidanak gogora, orgasmo bat berriz ere bizitzeko aukera, denbora gorputz hutsez suspentsioan utzi duzun estasi une horietako bat. Notizia garrantzitsu bat jaso duzun unea bestela, denboraren gelditzea, “ama izango zara”. Badira zeure buruari kontatzen diozun narrazio etengabean ezinbestekoak direla erabaki duzun uneak, bizitzaren kapituluak, oihartzunak. Neure burua definitzeko akorduak zenbatuak dira, edo are, besteen aurrean neure burua definitzeko aukeratuko nituzkeenak. Besterik da norberak bere buruari kontatzen dion autobiografia intimoa.

      Gero badira oharkabean bezala pasatu izan diren uneak, baina zoriontasun bitxi eta zintzo bat ezkutatzen dutenak. Agian ez dago ezer inpaktanterik haietan, baina eszenografia perfektua osatzen dute. Soilik denborak eman ahal dizu momentu horiek balioan jartzeko abilezia. Adinak, esperientziak, porrotak. Halako batean jabetzen zara izan direla bizipen batzuk zeinean isiltasuna musikaren parte zen, eta etena kantarik ausartenaren pausagunea, ostera zatirik indartsuenari bide emateko. Opor batzuetan itsasoari begira norbaitekin emandako tartea, afalostean lagun arteko isilune bat, segundo hori zeinean maite duzuna besarkatu duzun etxetik milaka kilometrora. Bakarrik ez zaudela deskubritu duzun abagunea. Eta horrelako sentsazioen ildotik, sarritan pentsatzen dut, une bat zehaztasun osoz berriro bizitzeko aukera izango banu, Sevilla utzi aurreko azken gauean igarotako hura izango litzatekeela.

      Isilune luzea.

Nire gorputza denboraren makina bat da. Begiak itxi eta haragi honetan murgildu naiz. Batzuetan inpresioa dut gorputz honek nik ez dakizkidan gauzak dakizkiela. Edo beste modu batean esanda, nik ahaztu ditudan gauzak oroitzen dituela.

      Itaundu egiten ditut eskuak, belarriak, begiak. Zer ikusi zuten, nola entzun zuten. Bada agian bizitzatik at sentiarazten nauen elektrizitate kolpe bat, dardara, noizbehinka azaleratzen dena, orgasmo neurtu bat, olatu sakabanatu bat. Une hartan, sentitu egin nuen. Benetan. Dardara haren memoria berreskuratu nahiko nuke. Xehetasunak.

      Merline eta biok Sevillako etxe batean gaude, Sierpes kaleko ganbara batean. Astebete daramagu bertan, eta biharamunean bueltan gatoz etxera. Irteeraren bezperan despedida dugu aste osoan zehar sortu ditugun adiskidetasun berriekin, eta sorpresa bat prestatu digute. Gaua da. Bost lagun gaude ganbaran, edo agian sei. Victor oroitzen dut unearen gidari. Berak ematen zituen instrukzioak, berak esaten zigun nola jarri kameraren aurrean. Haren alboan Chuso, ia seguru. Eta bere bikotekidea akaso, Maria. Eta Rocio isilik, irribarrez.

      Victorrek tripodea prestatu du, bideo kamera atera du zorrotik, eta harekin grabatzeko zinta. Inork gutxik du horrelakorik duela hogeita hiru urteko garai honetan, argazki kamerarik ozta-ozta. “Esperimentu batean parte hartzea proposatu nahi dizuegu”, esan du erabakimenez, “denbora bat daramagu gure inguruko artistei galdera batzuk egiten eta erantzunak grabatzen. Haien lan artistikoari buruz: zer egiten duten, zer ibilbide izatea espero duten, zeintzuk diren beraientzat erronkak, zeintzuk diren haien ametsak. Funtsean, nola ikusten duten beren burua hemendik hamar urtera. Denbora hori pasatuta, noski, berriro guztiekin elkartuko gara, eta galdera berak egingo dizkiegu. Gure helburua amets horiekin gertatu dena ikertzea da”.

      Hamar urte. Eternitate bat. Gure orduko hiztegian ez zuen lekurik distantzia horrek. Hasi dira galderak, gure ego inauguratu berriaren antsietateaz ekin diegu erantzunei, bizitzaz dagoeneko gehiegi, sobera jakingo bagenu bezala. Nire gorputza denboraren makina bat da, baina ez dabil. Saiatzen naiz Victor, Rocio, Chuso, Mariaren galdera zehatzak entzuten, Merlinek eta biok emandako erantzunak berriz ere ahotsera ekartzen, eta ez dabil, ezin da, makina izorratu da. Badut akorduan, ordea, modu fisikoago batean agian, Merlineren ahots dardara, eta nire sentsazioa. Segurtasun osoz ari da arteari buruz hitz egiten, poesia bizitzeko modu bat dela eta abar esanez, kultura ideologikoa dela, bizimodu hau erabaki politiko bat dela, baina ez dut sinesten, zeozer gaizki doa Merlineren ahotsean. Benetan, bere barruan, beldur da hamar urte barru bere burua non egongo den ikusteaz.

      Itauntzen ditut belaunak, sofa hartan eserita, itauntzen ditut nire orduko oin zola kirasdunak, dagoeneko iletsuagoak direnak. Itauntzen ditut piercing ezkertiarren zuloak, oraindik buruan irauten dutenak. Erantzunik ez da. Gure etorkizunaren zimenduak ezarri genituela oroitzen dut soilik, nire bidea hurrengo hamarkadetan izan dena orduan erabaki zela. Nire bizitza aldatu zuen unea izan zen hura, baina ez dut ezer oroitzen.

      Oraintxe esku bat emango nuke VHS zinta hori ikustearren.

Detektibea III

Muxukatu nahi duzu nire titi iletsua? Titia begiratzen didazu, eskuekin so egin nahi zenioke. Baina biloek estaltzen didate titiburua, kamiseta finen azpitik oihan amazonikoen modura nabarmentzen diren sasi nahasiek urruntzen dituzte zure begiak, aldentzen dituzte zure eskuetako nahiak eta desioak. Begiratu arren ezin nauzu ikusi, baina imajinatzen nauzu. Nire inguruko galderak sortu zaizkizu dagoeneko. Bai, suma dezaket. Neure burua biluzten jarrai nezala nahi zenuke, zure galderei erantzuteko. Baina ez, oraindik ez. Strip-tease hau hasi besterik ez da egin.

      Imajinatzen nauzu. Bai, badakit. Aitziber dut izena. Detektibe emozionala naiz. Fikzio bat. Horregatik naiz hain eraginkorra, eta horregatik kontratatzen naute. Nahi dudan unean nahi dudan lekuan sar naiteke, fikziotik fikziora jauzi eginez, beste inork ikusi ezin duena arakatzeko. Lekurik ezkutuenetan eta zikinenetan, lekurik sekretuenetan, memoriaren zokondoetan. Liburu honetan. Sartu naiz. Zurekin hitz egiten ari naiz. “Zergatik?” galdetuko duzu agian. Baina ez dizut erantzunik emango. Kezka bakarra dut gaur, eta esan egin dezaket, fikziozkoa naizelako, inork konturik eskatuko ez didalako: nork muxukatu nahi duen nire titi iletsua.

      Baina hitz egin dezagun benetan lerro hauetara ekarri gaituenaz. Hilketa bat argitzeko nago hemen. Inork egin ez duen hilketa bat argitzeko. Nire bezeroak hori dio behintzat: Victor aktorea Madrilen hil zen auto istripuz, eta ez zen ostera inor joan bere hiletara. Eta horratx bezero honek luzatzen didan erronka emozionala, zentzuz beteriko galdera zentzugabea: Zergatik hil zen istripuz Victor? Nork hil zuen inork hil ez zuena?

      Antonin Artaud datorkit gogora. Oso egile aproposa kasu honetarako. Bai bezeroa bai hildakoa artistak dira, edo hori uste dute beraiek, edo hori esaten diegu guk, edo hori diote langabezia bulegoan. Artistak direla. Farandulakoak, mundu miran bizi diren arima erratuak, zoriontsuak direla uste duten izaki porrotean errotuak. Artaud oso aproposa da, beraz, beraientzat. Artaudek zera esaten zuen bere liburu batean: “Van Goghek ez zuen bere buruaz beste egin, gizarteak suizidatu zuen Van Gogh”.

      Jende asko da gizarteak suizidatu duena. Emakumeak batez ere. Historiako emakume idazle suiziden klubari erreparatu besterik ez dago. Sarah Kane antzerkilaria da klubaren zerrendara gehitu berri dudan azkena. Poema bat idatzi dut horri buruz. Gorroto ditut poetak, baina poemek ez dute horren errurik. Beraz, poema bat idatzi dut. Ustekabean. Normalean ez dudalako poemarik idazten. Normalean ez diedalako poemei erreparatzen. Poema bat idatzi dut, hala ere. Nire emozioekin konektatzeko agian. Sekula ez dakit nondik nora eramango nauen ikerketa emozional batek. Hauxe dio poemak:

            Zu ikusezina zara, Sarah Kane?

            Zergatik ez dut zure berri izan hogei urtez iraun duen

            nire irakurle biografian?

            Nork suizidatu zintuen, Sarah Kane?

            Nik egin zaitut ikusezin, Sarah Kane?

            Noiztik, zenbat denboraz?

            Aireak abandonatu zaitu, Sarah Kane,

            baina zuk ez duzu abandonatu airea.

            Behinola arnastu zenuen oxigenoak

            astintzen dizkit birikak.

            Aire hau mundu osoko hilotzek arnastu duten

            aire bera da,

            munduaren historian bueltaka dabilena.

            Nik zure itolarria arnasten dut, Sarah Kane.

            Zure hiltzeko gogoak, pairamenak,

            ukitzen nau, Sarah Kane.

            Minaren internazionala zure azalean borborka sentitzeak

            hunkitzen nau, Sarah Kane.

            Eta hunkidura bizirik dagoen zerbait da niregan.

            Horregatik idazten dut,

            lerro hauetan zure minari oihartzun eginez:

            maita dezagun bizitza,

            eta maita ditzagun bizitza maitatu ez zutenak ere.

            Izan ere, nork suizidatu zintuen zu, Sarah Kane?

            Artaudek idatzi zuen

            gizarteak suizidatu zuela Van Gogh,

            eta Alejandra Pizarnikek itzuli zuen Artaud,

            eta Virginie Despentesek aipatzen du Artaud.

            Zer esan nahi du horrek?

            Segur aski, ezer ez.

            Baina beti iruditu zaizkit esanguratsuak

            ezer esan nahi ez duten gauzak.

            Ezertarako balio ez duten gauzak.

            Dagoeneko efekturik sortzen ez duten hitzak.

            David Hasselhoff, adibidez. Ez du efekturik.

            VHS, adibidez. Ez du efekturik.

            Komunismoa, adibidez.

            Maitasuna.

            Nola da posible ezer esan ezin duenak

            hitz egiten jarraitzea, hain bizirik, Sarah Kane?

            Ikaragarria da zenbat emakume

            idazle suizidatu den, zenbat erreferente,

            zenbat Virginia Woolf, Silvia Plath, Alfonsina Storni...

            Zer gertatu da zuekin?

            Nork suizidatu zaituzte?

            Zein gizartek?

            Zein jendartek?

            Zein emartek?

            Zein hankartek?

            Eta okerrena, larriena, kezkagarriena dena:

            Nola lagundu dut nik suizidio historiko horretan?

            Nola jarraitzen dut laguntzen orain eta hemen?

      Tira, bale, ez izan hain exijenteak poemarekin. Idatzi izana baliagarria egin zait ikerketa emozionalerako. Izan ere, horixe bera jakin nahi baitu kobratuko diodanarekin oporrak ordainduko dizkidan ilehori bular-mataza lerdenak: Nork hil du istripuz Victor? Agian emea zelako suizidatu dute istripuz? Akaso gizonegia zelako egin du bere buruaz beste? XXI. mendeari zion beldurrak suizidatu ote du Victor? Ilehoriak, Victorren lagun gisa, ardurarik badu inork egin ez duen hilketa honetan?

      Galdera horiei erantzuna emateko behar zaitut zu. Ezagutzen ez dudan norbait zarelako. Ikerketa emozional honen testigu zarelako. Zu izango zara deklaratzera deituko dudan azkeneko lekukoa fikziozko epaiketa zentzugabe honetan. Nire titia kuriositatez edo amorruz, barreguraz edo mespretxuz begiratzen duzulako aukeratu zaitut, lekuko posible guztien artean. Zure begirada interesatzen zait. Zure begiradan topatuko dut besteek ikusi ezin dutena. Istorio bati buruz ezer ez dakienak beti intuitzen du zerbait istorio horren bukaerari buruz. Begira iezadazu titi honetara. Zer sentitzen duzu? Zer dio zure azalak? Zer nolako emozioa nagusitzen da zure erraietan nire titi iletsuari begiratzen diozunean?

      Funtsean, gogora ditzagun kasu honetako ezinbesteko galderak: Nork hil zuen Victor? Zerk hil zuen? Hilketa bat izan zen? Suizidio bat? Kasualitate hilgarri bat? Inori inporta zaio Victor hil izana? Zer gertatu zen bere gorpuarekin? Nolakoa zen bere gorpua hil eta berehala?

      Hainbat teoria ditut Victorren hilketaren inguruan:

Lehenengo teoria: Zerbaitek edo norbaitek kontzienteki hil zuen, nahita edo nahigabe, pozez edo pasibitatez. Hiru susmagarri genituzke beraz: beste norbaiten poza, beste norbaiten pasibitatea, beste norbaiten bizitza.

Bigarren teoria: Bere burua hil zuen Victorrek. Susmagarri bakarra genuke beraz: bere burua.

Hirugarren teoria: Bere burua hil zuen Victorrek, jakin gabe bere burua hiltzen ari zenik. Susmagarri bat gehiago genuke hemen, beraz: despistea.

Laugarren teoria: Zerbaitek edo norbaitek inkontzienteki hil zuen Victor. Alegia, ekintza zentzugabe batek. Kasualitatea litzateke azken susmagarria.

      Laburbilduz, gutxienez sei susmagarri izango genituzke ikerketa honetan:

Poza.

Pasibitatea.

Bizitza.

Victorren burua.

Despistea.

Kasualitatea.

      Nork hil zuen Victor? Ikerketa hau enkargatu duen bezero ilehoriak hori jakin nahi du. Zer dago Victorren heriotzaren oinarrian? Konspirazioa? Suizidioa? Bizitzaren umore zinikoa? Iker dezagun. Ikerketa publikoa izan behar du honek. Publikatu egingo dugu emaitza, liburu honetan: ondorioak zeuk atera ditzazun, irakurlea, zure ondorioekin ikerketa amaitu ahal izan dezadan.

      Ekin diezaiogun lanari. Ilehoriari etxeko lanak bidali dizkiot, ikerketako prozesu emozionalaren hurrengo urrats gisa. Berak egin behar duen zerbait da. Ondoren, niri pasatuko dizkit emaitzak. Eta orduan... orduan intuizioak esango dizkit falta direnak. Intuizio femeninoak.

Galdeketa
lehenengo lekukoari:
Hiber

Ezohikoa izango da detektibe batek bere bezeroa bidaltzea lan zikina egitera. Baina tira, ikerketa honek gutxi du ohikotik, memoria ez historikoa arakatzea ezohikoa den neurrian. Hemen nago orain, Aitziber izeneko detektibe baten aginduak betetzen. Grabagailua jarri dut lehen lekukoaren aurrean, Hiber, ene lagun mina. Hiber ilegorria, Hiber Merlineren lehengusina. Garagardo parea lagun, zigarroak piztu ditugu. Rec.

ILEHORIA: Gogoan duzu Victor?

HIBER: Victor? Nik ez nuen Victor ezagutu. Kaka... (Barrez) Horretarako deitu nauzu?

ILEHORIA: Bai. Baina ezagutu zenuen, argazkiak daude, frogak daude.

HIBER: Baina nor da Victor?

ILEHORIA: Hori da interesgarria. Ikerketa honek horri buruz hitz egiten du, memoriari buruz. Zer oroitzen duzun zure bizitzaz, zer erabakitzen duzun oroitzea. Beti obsesionatu izan nau Victorrek.

HIBER: Victor...?

ILEHORIA: Sevillako lagunetako bat zen, aktorea.

HIBER: Bai, baina... behin emanaldi bat ikustera joan nintzen... gero afari bat egin genuen... Hori dut gogoan, besterik ez.

ILEHORIA: Merlinerekin San Roquera eta Sevillara egindako bidaian ezagutu nuen nik.

HIBER: Lorcaren herrira joan zinetenekoa, gurpila zulatu zenuten aldia eta hori guztia?

ILEHORIA: Bai, hori guztia. Bidaia haren aitzakiarekin Victorren heriotza ikertzen ari naiz, detektibe baten laguntzarekin.

HIBER: Zertarako? Zer egingo duzu horrekin?

ILEHORIA: Ez dakit. Nobela bat? Zer egin daiteke memoria historikoarekin?

HIBER: Ya, baina nik Victor ez nuen...

ILEHORIA: Batez ere adiskidetasunari buruz mintzatuko naiz, oso modu librean, fikziora eramanda. Nik fikzioa dela esango dut, eta inork ez du jakingo benetan zertaz ari naizen, ez duelako inporta.

HIBER: Ya, baina oroitzapenen kontu hori...

ILEHORIA: Ez da ezer konprometitua. Detektibe absurdo bat kontratatu dut, detektibe emozional bat, lagun diezadan... (Hiberren eta bien barreak) Detektibe oso friki bat, titi bakarra duena, ez dakit gizonezkoa den edo emakumezkoa den edo bi gauzak batera edo ezer ez.

HIBER: Nik eduki nuen titi bakarra zuen lagun bat.

ILEHORIA: Benetan?

HIBER: Bai.

Isilunea. Pentsakor geratu dira biak.

ILEHORIA: Detektibea ikertzen hasi da, baina oso gauza arraroak egiten ditu. Azkenean berak nahi duena nik oroitzea da, bezeroak oroitzen laguntzea da bere lana.

HIBER: Baina idatzia duzu jada?

ILEHORIA: Zer, nobela? Ez, hau da, ez dago amaituta, baina badaukat parte handi bat. Merlinerekin egindako bidaiaren zatia idatzita dago jada.

HIBER: Ondo pasatuko zenuen, ezta?

ILEHORIA: Bai... oso ondo.

Bien barreak.

ILEHORIA: Bidaia horretan tarteka Kapelu eta zu azaltzen zarete, baina noski, bidaia Merlinerekin soilik egin nuenez... Zuek istorioan zeharka azaltzen zarete. Horregatik iruditu zait interesgarria zuek ere interrogatzea.

HIBER: A-ha. (Garagardo bat zabaldu du Ilehoria esaten ari denarekiko pasio handiegirik gabe)

ILEHORIA: Daukadanarekin nik uste dut badudala liburua, baina gehiago arakatu nahi dut. Gerta daiteke elkarrizketa hauek berridatziak azaltzea liburuan, transformatuak. Nik gauzak gehituko dizkiet, edo agian esaldi batzuk soilik hartuko ditut... Ondo baderitzozu.

HIBER: Baina nik ez dut ezer oroitzen...

ILEHORIA: Ea, zer dakizu zehazki Victorrez?

HIBER: Eske...

ILEHORIA: Nahiz eta ezer ez izan.

HIBER (pentsakor): Victor nor zen? Haien emanaldian ipurdia erakusten zuena?

ILEHORIA (harrituta): Norbaitek ipurdia erakusten zuen?

HIBER: Bai, ez dakit ez ote zuten larrua jotzen zuzenean...

ILEHORIA: Ikusten? Hau oso interesgarria da, ni ez naiz horrekin gogoratzen! Gauza horiek zuen bitartez oroit ditzaket soilik. Nik gauza batzuk akorduan ditut, baina beste batzuk ez. La Marabuntaren emanaldiei buruz, adibidez... oso funtzio ganberroak zirela dut soilik gogoan, baina xehetasunik ez.

HIBER: Ez dakit ez ote zegoen sexu eszena bat non biluzi egiten ziren, eta...

ILEHORIA: Ez dut oroitzen.

HIBER: Victor tipo argaltxo bat zen? Tirilla bat?

ILEHORIA: Ez, hori Chuso zen.

HIBER: Bale, ba orduan sexu eszenakoa Chuso zen.

ILEHORIA: Gogoan dituzu Rocio eta Chuso?

HIBER: Itxaron! Orain akordatu naiz! Victor tipo fuerte bat zen! Ogi-mamiak sukaldatu zituen!

ILEHORIA: Ogi-mamiak? Hara! Noiz gertatu zen hori?

HIBER: Ogi-mamiak egin zituen, edo haiei buruz hitz egiten egon ginen, ez dut ondo oroitzen, bietako bat. Igual hitz egiten egon ginen sukalde kontuei buruz. Zertaz hitz egingo dut nik ba bestela? (Barreak)

ILEHORIA: Orduan oroitzen duzu nolakoa zen fisikoki?

HIBER: Ez. Tipo fuerte bat zela, soilik.

ILEHORIA: Bai.

HIBER: Soziedadean afaldu genuen, ezta?

ILEHORIA: Bai. Kapelu ere han zegoen, baina ez dakit gogoratuko den. Argazkiak egon badaude.

HIBER: Bai, argazki bat behintzat bai...

ILEHORIA: Nik gordeta dut, bai. Garai hartan, kanpoko taldeak ekartzen genituenean, askotan Kapelu lotzen nuen sukalderako.

HIBER: Kapeluk sukaldatzen zuen?

ILEHORIA: Bai. Jendea batetik bestera eramateko edo sukaldatzeko lotzen nuen bera, askotan ni ez nintzelako denera iristen...

HIBER: Ez dut gogoan Kapelu afarian ote zegoen. Ez zeuden Pedro eta Arantxa ere?

ILEHORIA: Ez, hori beste talde batekin izan zen. Orduan, gogoan duzu afari hura?

HIBER: Zatika...

ILEHORIA: Birak muntatzen genizkien. Askotan nire amaren etxera eramaten nituen aktoreak lotara.

HIBER: Baina... zenbat ziren ba?

ILEHORIA: Gutxi. Lauzpabost. Emanaldiak antolatu nizkien Donostian, Oiartzunen, Irunen, Hondarribian... Baina zuk soilik ipurdia duzu gogoan.

HIBER: Bai.

ILEHORIA: Eta zer gehiago oroitzen duzu? Emanaldi barregarria izan zen?

HIBER: Bai. Jendez lepo egon zen.

ILEHORIA: Lepo?

HIBER: Lepo, bai. Oso garito txikia zen.

ILEHORIA: Eta gero? Gau horretan joan ginen afaltzera soziedadera?

HIBER: Bai.

ILEHORIA: Eta zer duzu gogoan?

HIBER: Ez dakit. Jende asko ginen afaltzen, ezta?

ILEHORIA: Bai?

HIBER: Ez dakit.

ILEHORIA: Nik oroitzen dut Victorrek gitarra atera zuela. Ez zaizu hori ezagun egiten?

HIBER: Ez.

ILEHORIA: Kiko Venenoren Lobo López kantatu zuen. Eta gogoan dut denok berarekin kantatzen genuela.

HIBER: Ba nik ez.

ILEHORIA: Argazkian berez gitarrarekin azaltzen da. Kuriosoa da zenbat gauza bizi izan ditugun, eta zeinen zaila den oroitzea. Niri asko kostatzen zait. Saiatzen naiz berarekin akordatzen eta kosta egiten zait. Ez dut gogoan haien emanaldia, ez dut gogoan Chusoren ipurdia...

HIBER: Nik gogoan dut emanaldian bata bestearen kontra jartzen zirela, paretari pegatuak, eta txortan hasten zirela... Agian asmatzen ari naiz! Kar-kar.

ILEHORIA: Rocio gogoan duzu?

HIBER (pausa): Nolakoa zen Rocio?

ILEHORIA: Oso erakargarria. Nik oso gustukoa nuen. Baina Victorrekin zegoen.

HIBER: Ez dut gogoratzen. Hau da hau...

ILEHORIA: Perfektua da! Honetaz hitz egin nahi dut! Nola behar ditugun besteak oroitzeko. Zurekin hitz egiterakoan irudi berriak etorri zaizkit burura...

HIBER: A-ha.

ILEHORIA: Gogoan duzu Merlinek eta biok Andaluziara joatea erabaki genuen unea?

HIBER: Noski oroitzen dudala.

ILEHORIA: A bai? Zergatik?

HIBER: Ni ez nintzelako joan, kaguen d... lanean nengoelako.

ILEHORIA: Esan genizun bagindoazela?

HIBER: Noski. Garai hartan ia dena egiten genuen elkarrekin. Eta nik ezin izan nuen joan. Lorcaren herria bisitatzea zen mobida... Eta ni gainera ez nintzen sekula Sevillan egon.

ILEHORIA: Baina zuk familia duzu Andaluzian, ezta?

HIBER: Bai, baina hala ere leku batzuk ez ditut ezagutzen. Sevilla oraindik ere ez dut zapaldu.

ILEHORIA: Ezta gerora ere?

HIBER: Ez. Tira, San Roquerako bidean bai, handik pasatu izan naiz, baina egon ez naiz egon. Gainera zuen mobida oso guapoa izan zen, Lorcaren herrian egun berean Aznar zegoela, ezta? Errepidea moztu zutela, gurpila zulatu zenutela...

ILEHORIA: Mila aldiz kontatu dizugulako dakizu, noski! Kar-kar. Gezurra izan zitekeen!

HIBER: Bai, gezurra izan zitekeen, Merlinek kontatu izan dit niri, eta gauzen erdia asmatu egiten du beti. Merlinerekin rollo ona duzu fikziozko oroimenaz hitz egiteko, kar-kar.

ILEHORIA: Baina gu biok, adibidez, ez gara sekula San Roquen elkarrekin egon. Zer da zuretzat San Roque?

HIBER: Garai hartan San Roquera joan nintzen, Merline eta biok milia egiten ari ginenean. Bera Iruñean zegoen eta ni Loiolan, permiso batean kointziditu genuen eta San Roqueraino joan ginen. Ez genuen ez hegaldirik ez ezer hartuta...

ILEHORIA: Hegazkinez joan zineten?

HIBER: Bestela ez zigun astirik ematen.

ILEHORIA: Garesti izango zen garai hartan.

HIBER: Bai, oso ondo oroitzen naiz: 30.000 pezeta. Ez genuen zuzeneko hegaldirik eta Bilboko aireportura eraman gintuen bidaia agentzia batean lan egiten zuen lehengusina batek. Militar karnetak erakutsi genituen leihatilan, eta urgentziaz Malagako kuartelean aurkeztu behar genuela esan genien. Bai ala bai joan behar genuela hara. Orduan abioian sartu gintuzten. Eta de puta madre, biok flipatuak. Gero handik San Roquera joan ginen.

ILEHORIA: Zenbat gauza galdu nuen nik bitartean intsumiso eginda... Kar-kar! Lehenengo aldia izan zenuen hura San Roquen?

HIBER: Bai, tira, biok elkarrekin bai, lehenago egonak ginen bakoitza bere gurasoekin.

ILEHORIA: Zer egiten zenuten han? Sekulako itsuak harrapatu?

HIBER: Bai.

ILEHORIA: Ni Merlinerekin hango taberna batean ibili nintzen: Er Carrí.

HIBER: Bai, ezagutu nuen!

ILEHORIA: Gero desagertu egin zen, interneten kurioseatzen topatu nuen behin albistea.

HIBER: Bai, baina gure garaian bazegoen. Garai “ona” izan zen hura, gu nerabeak ginen, baita hango lagunak ere. Festatik festara ibiltzen ginen.

ILEHORIA: Zer oroitzen duzu Er Carrí tabernaz?

HIBER: Rock-and-rolla, porroak eta garagardoak. 100 pezeta pitxar bat.

ILEHORIA: Barrako tipoaz akordatzen zara?

HIBER: Potoloa eta bizarduna zen. El Sevilla bezalakoa.

ILEHORIA: El Sevilla...?

HIBER: Mojinos escozios taldekoa bezalakoa, kar-kar.

ILEHORIA: Gu han Aste Santuan egon ginen, bost egun tabernatik atera gabe, mozkorrik, zuen lehengusuekin. Nik horrela gogoratzen nuen barrako tipoa, motoristaren irudi topikoa.

HIBER: Nik ere hala gogoratzen dut, baina igual asmatzen ari naiz. Taberna hartatik gogoan dut haxixaren aroma, oso ona zen. Guk hemen konbi erretzen genuen, beraiek ordea polena.

ILEHORIA: Martires del compas-en kantak dioen bezala, “o el perfume de su polen...”.

HIBER: Hemen erretzen genuenak marranta uzten zuen, goma zuelako barruan, sekulako kea botatzen zuen.

ILEHORIA: Ze nazka.

HIBER: Hangoak olioa askatzen zuen, eta liatzerakoan eskuak olioz bustita geratzen zitzaizkizun berotze hutsarekin. Porroa pizterakoan papera olio hartaz blaitzen zen, marabilla bat zen, rico-rico-rico...

ILEHORIA: Nik gogoratzen dut tabako makina bat bazutela, baina ez zigutela bertakoa erosten uzten, barraren atzean kontrabandokoa zutelako.

HIBER: Bai. Nire familiarekin sarritan joan izan naiz Gibraltarrera tabako bila, bakoitzak pakete bat ateratzen genuen handik: amak, izebak, aitak... Gero herrian saltzeko.

ILEHORIA: Eta gogoan duzu Merline eta biok handik bueltatu ginen garaia? Nola geunden?

HIBER: Ba... ez dut gogoan. Seguru bueltatu eta beste edozein lekutara joango ginela, asko mugitzen ginen, hor zehar lagun asko genituen.

ILEHORIA: Seat Ibiza hartan.

HIBER: Bai.

ILEHORIA: Zer gogoratzen duzu kotxe hartaz?

HIBER: Leku guztietara eramaten gintuela. Direkzio hura dut akorduan, Merlinek ezin zuen ia aparkatu, sekulako ahalegina egin behar zuen direkzioa oso gogorra zelako.

ILEHORIA: Ez zen dardarka hasten 110 kilometroak pasatzean?

HIBER: Merline beti izan zen ondo zanpatzekoa, eta horrelakoetan bibratu egiten zuen. Kotxe hura laostia zen.

ILEHORIA: Eta kaseteak ziren bertan eramaten genituenak, gainera! (Isilunea) Aizu, imajinatu egin dut agian, baina zu gau batez zaldi batera igo zinen, ezta?

HIBER: Ez.

Isilunea.

ILEHORIA: Gezurra da?

HIBER (barrez): Hori gau batez kontatu nizun, eta zu mobida horretaz maiteminduta geratu zinen, kar-kar. Hori arrats batean izan zen: ni mendian nenbilen nire txakurrekin, zaldi bat zegoen han, eta mobida hori imajinatu nuen, pelotetan jarriko nintzela eta zaldi gainera igoko nintzela... baina gezurra zen. Oraindik horretaz akordatzen zinen?

ILEHORIA: Ba bai, narrazioan sartu dut eta!

HIBER: No jodas! Kar-kar!

ILEHORIA: Kar-kar-kar.

HIBER: Kar-kar-kar-kar.

ILEHORIA: Bere horretan utziko dut narrazioan, ez dut aldatuko. Niretzat egia zen eta hori da polita.

HIBER: Bueno, nik ere poetatik zeozer eduki behar nuen.

ILEHORIA: Orduz geroztik egia esatea bazeneukan!

HIBER: Ya, baina hain zen polita egia zela pentsatzea, kar-kar. Merlineri gauza bera gertatu izan zaio. Garai hartan porro asko erretzen genituen, eta vena guay hori ateratzen zitzaigun. Nire bisio bat izan zen zaldiarena, amets bat bezala, eta kontatu egin nizun: eta gogoratzen naiz sekulako atentzioarekin entzuten zenidala, kar-kar-kar.

ILEHORIA: Beste gezurren bat kontatu didazu urte hauetan guztietan?

HIBER: Zuri? Tira, zaldiarena gezurra-gezurra ere ez da guztiz, momentu horretan nik egin nahi nuena zen, edo neure burua horrela ikusi nahi nuen, beraz bazuen egiatik zerbait. Soilik ez nuela benetan egin. Berez galdezka ibili nintzen zaldi hura erosteko. Oso gustukoa nuen.

ILEHORIA: Dirutza balioko zuen.

HIBER: Ez pentsa, baina horrelako animalia bat non gorde gero?

ILEHORIA: Nola oroitzen duzu Merline eta bion harremana garai hartan?

HIBER: Ez dakit, adiskidetasun berezi bat, guk biok daukagunaren antzekoa. Laguntasun autentiko eta fidel bat.

ILEHORIA: Gogoan duzu gure garai hartako aktuazioren bat? Gogoan duzu campingarena?

HIBER: Hor ez zen Josune ateratzen?

ILEHORIA: Ez, hori hurrengoa izan zen, Elektra Danka. Merlinek taldea utzi zuenean bera ordezkatu zuen. Horren aurrekoan camping bat muntatzen genuen kultur etxeen barruan, eta performance bat egiten genuen bertan, publikoa ere campingean egongo balitz bezala.

HIBER: Ez dut ondo gogoratzen.

ILEHORIA: Eta Merlinek antzerkia utzi zuen unea?

HIBER: Bai, hori bai, niri pena eman zidalako. Eta baita berari ere. Ez dut gogoratzen zergatik utzi zuen. Zuk gogoratzen duzu? Zuen harremana ez zegoen ondo, ezta?

ILEHORIA: Ez dut uste hori izan zenik. Marihuanagatik izan zela esango nuke, sustoa eman zion eta bere buruarengan konfiantza galdu zuen.

HIBER: Gogoan dut Txoritokietan ginela, izarrei begira. Led Zeppelinen No Quarter entzuten genuen bitartean blankazoa eman zion. Oso gaizki jarri zen. Kanta hori entzuten dudan bakoitzean Merlineri burua joan zitzaion unea gogoratzen dut. Gauzen pilaketa bat izan zen, ez soilik marihuana, Merlinek garai konplikatua bizi zuen orduan, emozionalki desorekatua zegoen.

ILEHORIA: Garai hartatik zer geratu zaizu?

HIBER: Ez nau markatu bizitzan, baina bai gure arteko harremanean: bizi osorako arrastoa geratu da gure artean. Bizipen haiei guztiei esker gara orain garena. Sekulako abenturak bizi izan genituen, eta gure artean ez genuen borrokarik izan.

ILEHORIA: Zeozer egongo zen ba... Txikikeriak izanik ere...

HIBER: Hombre, klaro, Merlinek deskiziatu egiten gintuen.

ILEHORIA: Pertsonen barruan sartzeko gaitasuna zuen.

HIBER: Bai, eta horrek faktura pasatu zion, bere buruaren barruan ere gehiegi sartu zen.

Isilunea, garagardoa.

ILEHORIA: Jarraitzen duzu ehizara joaten?

HIBER: Ez, salgai jarri dut dena. Txakurrak edukiko banitu ezberdina litzateke, baina ehizatik gehien maite nuena nire aitarekin uneak partekatzea zen. Eta bera ez dago jada. Aitak beharragatik ehizatzen zuen, eta nik orain ez diot motiborik ikusten animaliak ehizatzeari. Hain gogoko ditut ez diodala justifikaziorik ikusten.

ILEHORIA: Hori uler dezaket, baina hala ere arraro egiten zait zu ehiztari ibili izana.

HIBER: Alaba bakarra nintzen, eta nire aita irakasten tematu zen txikitatik.

ILEHORIA: Gogoan dut mendira elkarrekin joaten ginenean zuhaitz eta animalien izenak esaten zenizkidatela Merlinek eta biek... Nik uste dut asmatu egiten zenituztela.

HIBER: Bai, zera!

ILEHORIA: Eta zu gogoratzen zara zer gertatu zen Victorrekin?

HIBER: Zer Victor?

ILEHORIA: Victor, Sevillakoa.

HIBER: Ez... Ai, bai, hil egin zen, ezta? Bai, gogoratzen naiz.

ILEHORIA: Gogoratzen duzu nola hil zen?

HIBER: Ez. Gogoan dut inpaktatu gintuela, baina ez dut gogoan nola gertatu zen. Nola hil zen?

ILEHORIA: Madrilen izan omen zen auto istripuz, baina inork ez daki ezer. Sandro Peleak esan zidan heriotza arraro bat izan zela, hodei ilun batek estali izan balu bezala. Ez dut inoiz ezer gehiago jakin, eta horregatik dago orain, liburu honetan, detektibe bat heriotza hori ikertzen.

HIBER: Akordatzen naiz zuk kontatu zenuenean flipatuak geratu ginela.

ILEHORIA: Zein momentu izan zen hori?

HIBER: Ez dut gogoan, bai ordea albistearen eragina, mutil hari ez zitzaiolako hiltzea tokatzen. Presente genituen afariak, haien emanaldiak, barreak... Badakit zuek han egon zinetela berarekin, Sevillan, baina berarekin ez naiz akordatzen.

ILEHORIA: Espero duzu inoiz Sevillara joatea?

HIBER: Bai, noski, turista bezala joango naiz. Zu joango zara?

ILEHORIA: Bai, egon naiz zenbait alditan, baina asko aldatu da, ez du zerikusirik guk ezagutu genuen hiriarekin. Zeozer gehiago gehitu nahiko zenuke? Beste oroitzapenen bat?

HIBER: Gogoan dut mendian plastiko handi baten barruan biltzen ginela. Porro gutxi genuenez, plastiko hartan biltzen ginen denok eta ez genuen kea ateratzen uzten, gehiago jo gintzan.

Stop.

Galdeketa
bigarren lekukoari:
Kapelu

Kapelu gelara sartu denean gure artean zahartu ez den bakarra dela iruditu zait. Ez zaio ile urdin bakar bat ere ikusten. Haren aurpegira begiratu eta oraindik ere kapelu batekin irudikatzen dut, hegal zabaleko txano dotorearen itzalpean begiak.

      Harriturik onartu du galdeketarako gonbita, ezustean hartuta baina ilusionatuta. Hitz egiten hasi ahala hunkiturik dagoela konturatu naiz. Ez dakit ikerketa honek Victorren hilketaren misterioa argitzen lagunduko duen, baina ikerketa egite hutsak nire inguruan bazter emozionalak astindu dituelakoan nago. Agian Aitziber ez da dirudiena bezain pertsonaia zentzugabea, agian oso ondo daki zertan ari den. Rec.

ILEHORIA: Elkarrizketa hau gero manipulatu egingo dut, izenak aldatuko ditut... Baina funtsean haren arima gordeko dut, esaldi solteak agian. Ondo baderitzozu.

KAPELU: Inolako arazorik gabe. Gertatzen dena da Victorrez... ezer gutxi gogoratzen dudala.

ILEHORIA: Baina hori bera informazioa da, ez gogoratzea ezer. Zer duzu gogoan Victorrez, gutxi izanik ere?

KAPELU: Zuek oso emozionatuak etorri zineten Sevillatik, zuen ustez oso berezia zen jende bat ezagutu zenutelako, edo gutxienez horrela gogoratzen dut nik. Guk poesiarekin egiten genuena, edo egin nahi genuena, haiek antzerkiarekin egiten zuten. “Gu bezalakoak dira”, esaten zenuten. Laostia zen bat-batean bizitza guk bezala sentitzen zuen edo bizi nahi zuen jende bat topatzea.

ILEHORIA: Eta zer sentitu zenuen zuk hori entzuterakoan?

KAPELU: Sekulako inbidia, oso inbidia handia, kar-kar.

ILEHORIA: Gu joan ginen uneaz, zer gogoratzen duzu?

KAPELU: Ezer gutxi... Nik uste dut atera zinetenean enteratu nintzela, seguru komentatu zenutela lehenago zerbait zuen asmoaz, baina ez dut uste oso ondo prestatua zeneukatenik ere. Aukera sortu zen eta joan egin zineten, besterik gabe. Nik ordea, tabernan lanean geratzen nintzen aldietan, sekulako inbidia sentitzen nuen beti. Zer edo zer galtzen ari nintzen sentsazioa izaten nuen, bizi nahi genuen hura zuek ari zinetela bizitzen, baina gerora denborarekin konturatu naiz nik ere aportatzen nuela zerbait beste aldetik, bertan geratzen zenaren ikuspegitik. Nik ere kontatzen nizkizuen nire bizipenak, eta zuek ere pentsatzen zenuten “jo, nik ez dut hori bizi izan”. Uste dut garai hartan guztia bizi nahi genuela, dena zen esperientzia, dena zen bazka, eta orduan ekidinezina zen tarteka zeozer galtzea. Nork bere azalean bizi nahi zuen guztia, ez zituen besteen kontuak entzun nahi, haiek bizi baizik.

ILEHORIA: Gogoratzen duzu Victor ezagutu zenuen eguna?

KAPELU: Egia esateko.... ezingo nuke esan fisikoki harekin inoiz egon naizen ala ez.

ILEHORIA: Ez?

KAPELU: Ez.

ILEHORIA: Gogoratzen duzu askotan etorri zirela hona aktuatzera? Guk antolatzen genizkien boloak, nik batez ere, sozietate zaharrean egin ohi genituen gero afariak, eta esango nuke zuk prestatzen zenituela. Argazkiak daude.

KAPELU: Ostia... benetan?

ILEHORIA: Agian ez zara gogoratzen, baina garai hartan aktore gonbidatuentzat afaria antolatzen genuenean, zuk egiten zenituen sukaldari lanak. Ni sarritan boloak antolatzen ibiltzen nintzen tabernetan, eta sukaldean laguntzeko engantxatzen zintudan.

KAPELU: A, bai, ze paketea nintzen, ezta? Kar-kar. Sukaldatu izanarena bai, akordatzen naiz. Gogoan dut beste talde batzuentzat egin izana, baina justu Sevillakoentzat ez.

ILEHORIA: Eta Victor ez duzu gogoratzen?

KAPELU: Bere aurpegia oraintxe ez zait etortzen.

ILEHORIA: Zer gogoratzen duzu berataz, guk kontatua bada ere.

KAPELU: La Marabunta taldeko kidea zela, oso tipo emozionala...

ILEHORIA: A, bai?

KAPELU: Bai, nik berataz dudan ideia hori da. Oso eroa zela, zentzu alai batean. Oso bizizalea, eta oso eskuzabala. Hori da nik sentitzen dudana, zuen bitartez berataz transmititu zaidana.

ILEHORIA: Eta bere heriotzaz zeozer badakizu?

KAPELU: Ez dakit nola izan zen, ez dakit gaixotasuna izan zen, hilketa, atropelloa... ideiarik ez, baina badakit zuentzako kristoren ostia izan zela. Bai gogoratzen naiz zure aurpegiaz esan zenidanean.

ILEHORIA: A, bai? Gogoratzen zara horretaz?

KAPELU: Bai, zure aurpegi desenkajatuaz. Munduan gertatu behar ez zuen zerbait gertatu zen sentsazioarekin, irreala zen zerbait. Horretaz bai, gogoratzen naiz. Zuentzat sekulako kolpea izan zen, niretzat ez hainbeste, baina zuen bitartez bai sentitu nuen tristezia.

ILEHORIA: Gogoratzen duzu noiz kontatu nizun?

KAPELU: Ez. Zer gertatu zen garai hartan eta noiz? Egun haiei “Kalhisablefilikoak” etiketa jarri diet neure buruan, eta horren barruan dena lauso daukat, gertatutakoen hurrenkera... Batzuetan egin genituen gauzen flashak etortzen zaizkit, laino konpaktu eta definitua da, baina...

ILEHORIA: Ikerketa honekin aztertu nahi nukeen horren azpigai bat da memoria: oroimena nola eraikitzen dugun, zer gordetzen dugun, zergatik, zergatik ez, zer lausotzen den, nola berreraikitzen dugun gure historia pertsonala etengabe.

KAPELU: Nik garai hartatik ditudan flashak errepikakorrak dira: Merline eta hirurok entseguak egiten eta emanaldiak programatzaileei eskaintzen. Hortik kanpo, gure inguruan zebilen jende gehiagorekin genituen bizipen partekatuak, lagunen eta ezagunen zerrenda luzea.

ILEHORIA: Momentu batean Merlinek taldea utzi zuen, Sevillakoa gertatu eta gero.

KAPELU: Egia da, bai. (Isilunea) Sevillakoaren ondoren izan zen?

ILEHORIA: Bai.

KAPELU: Hori da, eta gero guk biok jarraitu genuen taldearekin, Merline ordezkatzeko Josuneri proposatuta.

ILEHORIA: Hori da, bigarren obra, gure benetako lehenengo lana, estreinatu gabe zegoela utzi zuen Merlinek taldea.

KAPELU: Estreinatu gabe zegoen?

ILEHORIA: Bai, obra amaitua genuen baina estreinatu gabe zegoen.

KAPELU: Hara, campingaren obra zen?

ILEHORIA: Ez, Elektra Danka.

KAPELU: Aiba, egia!

ILEHORIA: Horregatik jarri genion titulu hori, Elektra deitzen zelako Merlinek lan egingo zuen enpresa antzerkia guztiz utzi zuenean. Merlineri egindako keinua izan zen.

KAPELU: Nik baino memoria hobeagoa duzu.

ILEHORIA: Dena artxibatzen dut. Campingeko hiru bat bolo egin genituen.

KAPELU: Bakarrik? Gehiago izan zirela esango nuke.

ILEHORIA: Akaso bai: Antxo, Oreretako gaztetxea, Andoain...

KAPELU: Eta Deba?

ILEHORIA: Lau orduan.

KAPELU: Debaz gogoratzen naiz publikoan zegoen neska batekin liatu nintzelako.

ILEHORIA (ironiaz begiratu ondoren): Elektra Danka estreinatzear zela Merlinek taldea uztea erabaki zuen, eta bolo bakarra egin genuen berarekin: tabernak itxi zituzten gau batean jende talde bat eraman genuen gure lokalera, eta goizaldean eskaini genien obra, xuxurlaka, lokala ez zegoelako intsonorizatua.

KAPELU: Kar-kar, zeinen zaharrak garen!

ILEHORIA (umorez): Bai horixe, tira... Nola gogoratzen duzu Merlinek taldea utzi zuen unea?

KAPELU: Gaizki, oso gaizki, traizio bat bezala oroitzen dut. Errespetatzen nuen erabakia, baina ez nuen ulertzen.

ILEHORIA: Zure ustez zergatik utzi zuen? Haurdun zegoelako agian?

KAPELU: Ez, nik uste dut beldurragatik izan zela. Dena oso azkar zihoan, ez bakarrik guk egiten genituen boloak eta espektakuluak: elkarrekin bizitzera joateko asmoa genuen. Oker ez baldin banago, zu izan zinen lehenbizikoa esan zuena ez zela zure momentua pauso hori emateko, oraindik zure familiarekin egoteko beharra zenuelako. Baina beste guztiarekin, antzerkiarekin, aurrera egin zenuen. Merlinek ordea ez, guztia utzi zuen berak.

ILEHORIA: Garai hartan krisia eduki zuen marihuanarekin.

KAPELU: Bai, egia da. Gogoan dut gertatu zen gauean telefonoz deitu ninduzula, esanez Merlineri zeozer gertatu zitzaiola, eta ospitalean zegoela erre egin zuelako. Orain euskaraz ez dut oso ondo egiten, baina garai hartan are gutxiago, eta nik ulertu nuen erre egin zela, ez erre zuela. Bera enpresa utzi nahian zebilen antzerkira dedikatzeko, gau osoa pasatu nuen pentsatuz deskarga batek erre zuela elektrikari lana egin bitartean, eta operatzen egongo zirela kirofanoan. Hurrengo egunean, ulertu nuenean zer gertatu zen, pentsatu nuen: “Euskaraz hobeto ikasi behar dut”, kar-kar. Horren ostean psikologoarekin hasi zen terapian, eta dena aldatu zen. Psikologoak behin gu biok gonbidatu gintuen berarekin saio batera, eta ondoren, auskalo zergatik, dena uztea erabaki zuen.

ILEHORIA: Beti oroitzen zaitut kapelua jantzita.

KAPELU: Kar-kar, bai, posible da.

ILEHORIA: Nolakoa zen?

KAPELU: Gangster erako bat izan nuen, beltza, oker ez baldin banago zinta txuri bat zuena erdian.

ILEHORIA: Luma bat ere bazuen, edo imajinatu egin dut?

KAPELU: Batzuetan jarri egiten nion, baina berez ez zen berea.

ILEHORIA: Edozein modutan, zuri esker ezagutu genuen denok elkar.

KAPELU: Bai, egia da.

ILEHORIA: Zuk eduki zenuen Kalhisablefilikoak mugimendua sortzeko bulkada.

KAPELU: Bai, hala da.

ILEHORIA: Nola gogoratzen duzu?

KAPELU: Mendian porroak erretzen egoten ginen sarri Oiartzungo jende batekin, eta halako batean norbaitek, lagunen baten lagunak, Merline gonbidatu zuen. Bat-batean poesiaz eta Silvioz hitz egiten hasi ginen, eta besteek bota egin gintuzten aspertuta. Guk poesiaz hitz egiten jarraitu genuen gau osoan, erretzen, izarrak begiratzen... “Gu bezalako jende gehiago egon behar da”. Eta herrian kartelak jartzen hasi ginen, poesiazaleak konbokatuz halako egunean halako tabernara. Behekokale espazioan konbokatu genituen, Merlinek aurretik ezagutzen zuen leku berri hartan. Nik uste dut lehenago Ernestorekin, bertako nagusiarekin, hitz egin genuela. Flipatuak geratu ginen zenbat jende elkartu genuen.

Isilunea.

ILEHORIA: Baina ez ginen hor elkartu.

KAPELU: A, ez? Ez zen hor izan lehenengo bilera?

ILEHORIA: Ez. Nik gogoan dut ezagun baten bitartez heldu nintzela bilera horretara. Euskara elkarte batean idazketa talde bat sortu zuten, baina dena oso jende heldua zen. Bi gazte ginen bakarrik. Beste hark esan zidan bere lagun batek, zeuk, poesiazale talde bat sortu nahi zuela.

KAPELU: Bai, zure lagun hori nire orduko bikotekidearen klasekidea zen.

ILEHORIA: Lehenengo bilera auzo periferiko bateko taberna batean izan zen. Hor ezagutu zintuztedan ia denak, Merline eta Hiber barne. Handik gutxira enteratu nintzen Behekokale zabaldu zutela. Fanzinea atera genuenean pentsatu genuen hor saldu genezakeela, orduan ezagutu genuen espazio hura.

KAPELU: Fanzinea saldu egiten genuen? Kar-kar, baina nork erosten zuen halakorik?

ILEHORIA: Orduan joan ginen Ernestorekin hitz egitera, ea utziko zigun fanzinea bertan saltzen. Berak esan zigun baietz, baldin eta errezitaldi bat eskaintzen bagenuen. Eta onartu egin genuen. Guretzat hor hasi zen dena.

KAPELU: Ados, baina badut gogoan Merlinek eta biok abiatu genuela taldea.

ILEHORIA: Hori bai. Seguru kartelak zuk pegatu zenituela.

KAPELU: Kar-kar, egia, ez dut Merline kartelak pegatzen imajinatzen.

ILEHORIA: Ez dakit zer jarriko zenuten kartelean, baina asko errepikatzen genuen lelo hau: “Egin poesiaz zure bizitza, eta zure bizitzaz poesia”. Nola ikusten duzu orain distantziatik lelo hori? Higuina ematen dizu?

KAPELU: Ez... Nik uste dut sentimendu hura bizirik dagoela.

ILEHORIA: Sinatuko zenuke esaldi hori orain?

KAPELU: Bai. Poesiaren zentzua zabalduko nuke, ez dadin literatur testu batera mugatu.

Isilunea.

ILEHORIA: Eta zer esan nahi du horrek?

KAPELU: Ideiarik ez, kar-kar, jakingo banu...! Zer esan nahi duen horrek? (Isilune luzea) Nik uste dut esan nahi duela konprometitzeko prest zaudela, jakin gabe halabeharrez zerekin baina bai norekin. Edo horrelako zerbait.

ILEHORIA: Amen, my friend. Garai hartako oroitzapen on bat?

KAPELU: Oroitzapen on bat? Pila bat daukat...

ILEHORIA: Aukeratu bat, askotan kontatu izan duzun zerbait, edo gustura kontatuko zenukeena.

KAPELU: Akordatzen naiz asko gure entseguez. Ez dakit nola demontre amaitu genuen leku zahar hartan lanean. Hor ginen Merline, zu eta hirurok. Gure entseguak ziren hitz egitea, hitz egitea eta hitz egitea. Eta bat-batean, ez dakit nola, forma hartzen zuten eszenek. Zure testuak eta eszenak gainera euskaraz ziren eta guk ez genituen ulertzen...

ILEHORIA: Oso epaile zorrotzak ginen bata bestearekin...

KAPELU: Bai, nahiko axolagabeak ginen. Konfiantza genuen bestearen iritzian, eta aurreiritzirik gabeko jarrera bat: ni ez naiz inor zuri esateko zer den ona eta zer ez, baina era berean eskubide osoa dut zuri esateko zer den ona eta zer ez. Gaur egun ez nintzateke beste inori kritika horrela egiteko kapaza izango. Akordatzen naiz, baita ere, entseatu baino lehen ahotsa berotzen genuela...

ILEHORIA: Benetan? Ez dut gure burua horretan irudikatzen, ez behintzat Merline.

KAPELU: Silvioren abesti bat egiten genuen ahotsa berotzeko...

ILEHORIA: Benetan? (Lotsaturik)

KAPELU: Horretaz gogoratzen naiz, bai, lokal hutsean.

ILEHORIA: Baina nola arraio pasatu ginen poemak antzerki bilakatzera? Obra horretan oso eszena fisikoak zeuden, ez dakit nola iritsi ginen Elektra Danka bezalako obra bat sortzera.

KAPELU: Ezta nik ere. Egun asko kostatzen zaidan gauza bat da, testu batetik lan fisikora joatea.

ILEHORIA: Tira, nik gaur egun badakit egiten, horretara dedikatzen naizelako... Baina garai hartan ez dakit nola egin genuen halakorik, inolako ibilbiderik eta esperientziarik gabe. Elektra Danka ez dago orain egiten dudanetik hain urrun, poesia fisiko bisuala... baina garai hartan nola iritsi ginen horretara?

KAPELU: Nik ere ez dakit.

ILEHORIA: Ez dakit inori kopiatu ote genion, ez dut gogoan erreferenterik.

KAPELU: Gauza bat esango dizut, barregarria suertatu arren: garai hari esker ezagutu nituen inoiz eduki ditudan lagunik onenak. Gerora oso separatuak egon gara, luzaz. Oso haserretua egon izan naiz: zurekin, Merlinerekin, neure buruarekin... Nik ere utzi nion antzerkia egiteari eta zuei bota nizuen errua: bati antzerkia utzi zuelako, eta besteari, zuri, zure kabuz jarraitu zenuelako. Baina partekatutako bizipen haiek... oso zailak dira beste inorekin partekatzen. Norberak poema bat idazten bere onena eman eta gero, besteei erakutsi eta haiek gupidagabe suntsitzen zutenean, argumentatuta gainera... Nire sentsazioa da zuei esker hazi egin nintzela, eta esker ona baino ezin dut sentitu horregatik.

ILEHORIA: Idazten jarraitzen duzu.

KAPELU: Bai, baina gustatuko litzaidakeena baino askoz gutxiago. Tira, orain badakit ez dela zuen errua, kar-kar-kar. Baina bai, jarraitzen dut, zorionez. Garai hartan elkarrizketa bat egin zidaten herri aldizkari batean...

ILEHORIA: Bai, gordeta daukat, kapeluarekin ageri zinen gainera.

KAPELU: A bai? Kar-kar... Gogoan dut galdera ezohiko bat egin zidatela elkarrizketa hartan, ea zeri nion beldurra. Nik kazetariari esan nion batzuetan amesten nuela norbait nire gelara leihotik sartu eta nik idatzitako guztia eramaten zuela: iratzarri egiten nintzen ametsean, eta barrezka hasten nintzen, kontziente nintzelako galdutakoak ez zuela baliorik, garrantzia zuena idazteko gaitasuna zela, ez idatzitakoa. Eta hori da mantentzen dudana gaur egun, ez dut apenas idazten baina kapazitatea eduki badaukat: jartzen naizenean egin egiten dut, gordetzeko bada ere, eta hori niretzat bizitza da.

Isilunea.

KAPELU: Garai hartako emanaldien grabaketak badaude?

ILEHORIA: Ez, argazkiak soilik.

Stop.

Galdeketa
hirugarren lekukoari:
Merline

Merline. Orain arte zorrotz jarraitu ditut detektibe emozionalaren joko arauak. Baina beldurra nion gaurko egunari. Nola heldu solasari? Batzuetan errazago da gauza garrantzitsuei buruz ezezagunekin hitz egitea, maite dituzun pertsonekin baino. Egun Merlinek eta biok hilean behin ikusten dugu elkar, gutxi asko. Gure munduak, bizitzan hartu ditugun bideak, hain dira ezberdinak normalean ez dutela elkar gurutzatzen. Kosta egin zait Victor berarekin mintzagai izatea. Victor, eta haren bidetik gu. Etorkizunaren zain ginen garaiak gogoan hartzea, etorkizun horrek bete-betean harrapatu gaituen honetan. Estrategia baten beharra sentitu dut, Hiber eta Kapelurekin ez bezala. Libreta etorri zait gogora. Orain arte zalantzan egon naiz, Aitziberri esan ala ez, eman ala ez. Libreta, ezkutuan gorde dudan Macguffin bat. Libretan, berez, ez da apenas Victor aipatzen, baina bidaian etengabe izan nuen soinean. Sevillara iritsi bitarteko testuak dira gehienak, zeinetan bidaiaren eguneroko modukoa idazten saiatu nintzen.

Libreta Merlinerekin elkarrizketa abiatzeko aitzakia izan daitekeela pentsatu dut. Jakin badakit zuzenean ateratzen badiot Victorren gaia berehala atzeman uste izango dituela nire truko guztiak, paper bat jokatzen saiatuko dela neurea erasotzat hartuta, mesfidati. Eta ez da hori nik nahi dudana. Taberna lasai bateko terrazan jarri dugu hitzordua. Mahai gainean jarri ditut grabagailua, hautsontzia eta ardo botila, bi basorekin. Rec.

ILEHORIA: Elkarrizketa honetan libreta honi buruz hitz egingo dugu.

Eskuetan hartu du, begi arranpalo.

MERLINE: Gogoan dut.

ILEHORIA: Gogoan duzu?

MERLINE: Bai. Nik antzeko bat nuen.

Libretaren azalari erreparatu diogu, collagea osatzen duten argazkiei: Marcos zapatistez inguratua, Gerda Taro PC dioen harri baten gainean bermaturik, “Renteria” dioen errepideko seinalea ezabaturik gainean eskuz “Orereta” pintatua duela, neure garai hartako zuri-beltzeko argazki bat eskuz koloreztaturik, Barrio Sesamoko Peggy txerritxoa strip-tease bat egiten, Agnes Vardaren film baten fotograma alai bat, nahiz eta nik orduan Varda nor zen jakin ez. Libreta zabaldu eta pertsona ezberdinen esku-letrak azaltzen dira bertan, libreta inauguratzeko lagunek egindako nolabaiteko eskaintzak.

ILEHORIA: Ezagutu duzu zure letra?

MERLINE (irakurriz): “Paso a paso se alcanza Granada”. Mila bederatziehun eta laurogeita hamazazpi!

ILEHORIA: Bai. Hau da nik bidaian bertan, eta bidaia egin genuen garaietan oro har, beti nirekin eramaten nuen libreta. Ez dut hogei urtean zabaldu, zur eta lur geratu naiz irakurtzen hastean. Beraz, nire proposamena: nik pasarte batzuk irakurriko dizkizut eta komentatzen joango gara. Hasteko eta behin, zer esaten dizu azaleko collageak?

MERLINE: Zu ikusten zaitut. Zure sinboloekin, aurreraka tiratzen zizuten ideiekin. Badira digeritzen errazak ez diren irudiak bertan, gogorrak ere esango nuke, baina guztiak dira konpromisoaren sinboloak, inkonformista eta ameslaria den norbaitez hitz egiten dutenak.

ILEHORIA: Zu ere horrekin identifikatzen zara?

MERLINE: Bai... Bai, zalantzarik gabe.

ILEHORIA: Libreta ireki eta zure letra ikustean zer sentitu duzu?

MERLINE: Grazia egiten dit hori irakurtzeak gaur, nolabait islatzen duelako Granada izan daitekeela collageko irudi horietara guztietara gerturatu ahal izatearen sinboloa. Egun ere idatziko nukeen esaldi bat da. Gustukoa dut. Agian gaur egun beste Granada bat dagoelako nire bizitzan.

ILEHORIA: Esku granada bat?

Barrezka biak.

MERLINE: Bai, baina ez fragmentazio granada bat.

ILEHORIA: Gaur goizean galdeketa hau prestatzeko libreta irakurtzen hastean, arreta piztu didaten zatiak markatu ditut. Batzuk bidaia hasi baino lehenagoko egunetan idatziak dira, beste batzuk bidaian zehar. Hasteko eta behin, barruan Mario Benedettiren aipu mordoa dago. Urte asko da Benedetti irakurtzen ez dudala...

MERLINE: Baina une horretan mesanotxeko ezinbesteko egilea zen guztiontzat.

ILEHORIA: Noski. Ni gogoratzen naiz gure bidaian Che Guevararen biografia irakurtzen ari nintzela, Paco Ignacio Taibo IIk idatzitako hura, tapa horiak zituena. Hori eta Benedettiri buruzko biografia bat, El aguafiestas, eta Benedetti beraren Primavera con una esquina rota, berriki euskaraz plazaratu dena Udaberri kantoi-hautsia tituluarekin.

MERLINE: Eta bidaia horretan galdu nuen nik nire Benedettiren liburua, Andamios, Chusori utzi nionean.

ILEHORIA: Bai. Elkarri agur esaterakoan. Une berean Victorrek Angelica Negroren El olvido necesario utzi zidan. Oraindik ere gordeta daukat.

MERLINE: Hara...

ILEHORIA: Deigarria egin zait Benedettiren presentzia absolutua, entzun aipu hau:

“La derrota no prueba que luchar por la justicia sea un error o sea imposible. Solo prueba que se han cometido errores que llevaron a esa derrota, derrota que ha tenido también su parte buena y positiva, después de todo hasta Borges ha escrito que hay una dignidad que el vencedor jamás puede alcanzar”.

      Zer sentitzen duzu hori entzunda? Zuk porrot baten gisa ikusten duzu garai hura, moduren batean?

MERLINE: Ez. Tira, orain naiftasun apur bat da sentitzen dudana, gure burua oroitzean, horrelako ideiak koadernoetan idazten. (Barreak) Baina bestela, ez dut uste aipu honetan porrot erabatekoaren ideia bat dagoenik. Hemen dioena da saiatu ez izana dela porrot bakarra, zerbaiten alde borrokatu ez izana. Ezinezkoa da porrota hori sentitzen duzun bitartean.

ILEHORIA: Benedettiren beste bat:

“Es incómodo hacer el amor en un ferrocarril, pero mucho más incómodo es no hacerlo”.

MERLINE: Ba gauza bera da, gutxi gorabehera. Bai... (Pentsakor)

ILEHORIA: Bidaian joan aurreko testuak irakurtzean eduki dudan inpresioa da... zera... oso poema txarrak idazten nituela.

MERLINE (barreak): Baita nik ere. Biok ginen txarrak.

ILEHORIA: Nik uste dut zuk hobeto idazten zenuela. (Isilunea) Baina, noizean behin, poema terribleen erdian, badira arreta piztu didaten esaldi solteak. Hau adibidez:

“Gaur nire aurpegia ahaztu dut begi baten barnean”.

Oso garaikoa da, ezta? Un perro andaluz ekartzen dit gogora.

MERLINE: Bai.

ILEHORIA: Zuk nola oroitzen duzu nire idazteko modua garai hartan?

MERLINE: Testu horretaz ari zara, edo orokorrean?

ILEHORIA: Orokorrean.

MERLINE: Beti eduki dut sentsazioa ameslari bat zinela. Ameslariegia agian, neurri batean orain ere hala zarela uste dut, baina izateko eta sentitzeko modu horri esker zara gaur egun zarena. 1997an... zer adin genuen?

ILEHORIA: Hogeita bi, nik. Hogeita hiru, zuk.

MERLINE: Ez dakit. Sentsazioa daukat gauzak ez direla hainbeste aldatu.

ILEHORIA: Eta zuk zure garai hartako testuak berrirakurri dituzu inoiz?

MERLINE: Bai, eta harritu egin izan naiz.

ILEHORIA: Zein zentzutan?

MERLINE: Zentzu positibo batean. Zeure burua errekonozitzen duzu, eta berretsi egiten zara hitz haietan. Testu onak ala txarrak izan testu beharrezkoak ziren, ez soilik niretzat, ez nuelako niretzat soilik idazten. Testu haien bitartez etorkizunean izango zinen hori sortzen joaten zinen.

ILEHORIA: Hemen bada esaldi bat kolpatu egin nauena:

“Iragana funtzionatzen ez duen orainaldi bat da”.

MERLINE (ironiaz): Hori zer da, irrati formula bateko kanta?

ILEHORIA: Ez. Esaldi solte bat da. Uste dut obsesionatu egiten ninduela esaldi honek, ez dakit zergatik. Orain egiten ari naizen ikerketa hau ekarri dit gogora. Oroitzapena ere bada funtzionatzen ez duen orainaldi bat.

MERLINE (pentsakor): Funtzionatu... zein zentzutan?

ILEHORIA: Izorratu den makina bat. Izorratu den etxeko bideo irakurgailu baten moduan. Objektua ikusten duzu hor, hilik, baina ezin da erabili. Sentsazio arraroa da.

MERLINE (zigarroa pizten): Nik ez dut hori konpartitzen, kontziente naizelako iragana hasiera bat dela, inoiz zerbait izateko prozesuan den hazia. Dena da bat. Iraganeko une bat lehenengo kimua den bitartean ez da izatera iritsiko den horretaz jabetzen, baina ezinbestekoa da lehenengo kimu hori sortzea oraina eman dadin. Gauza bera dira iragana eta oraina, ez dira bi plano ezberdin, batasun bat baizik. Ez dakit ondo ulertu dudan esaldia... (Pentsakor) Zergatik ez dabil iragana? Oroitzeko kapaz ez zaren heinean diozu hori, ezin diozulako iraganari forma zehatz bat eman? Libreta hau existitzeak adibidez zuretzat esanahi bat izan behar du... Akaso ez dabil iragan zati bat den libreta hau? Bai, badabil, ia hogeita hamar urte geroago momentu hau sortzen ari gara libreta honekin, ikusiz hemen barruan dagoen guztia gu geu ginela, ordukoetan berretsi gaitezkeela. Ez dakit, ez dut libreta osorik irakurri, baina oraingoz ez dut esan “zer arraio da hau!”.

ILEHORIA: Kar-kar... beti bezain seguru jarraitzen duzu guztiaz, ezta?

Isilune ezerosoa sortu da. Peligro. Ironiko izaten saiatu naiz, baina ez zait sekula ondoegi eman. Merline orain arte nahiko isilik egon da, nire asmoak neurtzen bezala. Konfiantza giroa berreskuratu behar dut, bera benetan biluztea eta oroitzen hastea nahi baldin badut.

ILEHORIA: Libreta honetatik arreta piztu didan gauza bat da testu asko euskaraz daudela idatziak, eta ondoren berehala erdaratuak.

MERLINE (uzkur): Agian idatzi ostean niri irakurtzeko.

ILEHORIA: Bai... testuak euskaraz idatzi eta berehala itzultzen nituen, besteokin partekatu ahal izateko. Hemen bada beste esaldi bat...

“Zailtasunak zailtasun, uste dut posiblea dela garaipena. Eguneroko gatazka txikietan batez ere. Ez da harrokeria. Soilik neure buruari zer erronka jarri asmatu behar dut, modu errealista batean”.

      Zeinen jakintsua nintzen, noiz arraio ahaztu dut nik hori! (Barreak)

MERLINE (ironiaz): Seguru zaude zure esaldia dela?

ILEHORIA (ironiaz ere): Of course! Zer datorkizu burura esaldi horrekin?

MERLINE (erlaxatzen): Ostia, ba nik une horretan ez nuela horrelakorik pentsatzen... Zu garai hartan ezagututa, tantra gisako zerbait dela iruditzen zait.

ILEHORIA: Zer da tantra bat?

MERLINE: Zerbait sarritan errepikatzen diozuna zeure buruari barneratu eta zure egin ahal izateko.

ILEHORIA: Ez dut uste esaldi hori asko errepikatu nionik neure buruari... Nire ustez ametsak kontzienteki aukeratzeaz ari da, ezta?

MERLINE: Baina zuk zeure buruari horrelako helburuak jartzen zenizkion?

ILEHORIA: Nik uste dut baietz. Baina tira, agian maitale bati buruz ari nintzen, izan daiteke hori ere.

MERLINE (barreak): Erromantikoegia zinen! Horregatik ligatzen nuen nik beti zuk baino gehiago. (Barreak, eta ondoren pentsakor) Baina harrigarriena zuk zure testuak gaztelerara itzultzeko beharra sentitzea da niretzat.

Ligatzeko kontu horri erantzuteko tentazioa eduki arren, eutsi egin diot; konfiantza giroaren mesedetan.

ILEHORIA: Badira soilik gazteleraz idatzitako testuak ere.

MERLINE: Horrek ere harritzen nau. Bi gauzek harritzen naute.

ILEHORIA: Esaldi batzuekin gertatzen zait ez dudala oso argi nire testuak diren, edo inori gau batez entzun ostean lapurtutakoak. Agian tantra hori zurea da...

Barreak.

MERLINE: Ez, inola ere ez. Ez dut neure burua esaldi horretan islatuta ikusten. Nik uste dut sotilagoa nintzela. Beti izan dut gustuko itzalean ibiltzea, besteen atentzioa gehiegi piztu gabe.

ILEHORIA: Testu askotan idatziak izan ziren ordua jartzen du. Haietako asko goizaldean idatziak dira, edo gaupasaz.

MERLINE: Akaso zeure buruarekin egoteko uneak ziren horiek.

ILEHORIA: Goizeko bederatziak... hamarrak... Hara, hemen bada beste aipu bat:

“Esateko modurik onena ekitea da”. Jose Marti.

Barre handiak, biek.

ILEHORIA: Nik ez dut gogoan Marti irakurri izana, akaso Cheren biografian azalduko zen esaldi hori.

MERLINE: Esaldi horrek pentsarazten dit dena dagoela asmatua. Datorren mendeko hauteskunde kanpaina bateko leloa izan zitekeen, iraganera bueltatzen gara etengabe inspirazio bila.

ILEHORIA: Baina bai ekarri dit gogora zu nolakoa zinen, esaldi horrek.

MERLINE: A bai? Zergatik?

ILEHORIA: Ez dakit, agian une batez idazteari utzi zeniolako, baina sortzaile izateari utzi gabe. Bizitzako esperientzien bitartez hasi zinen sortzaile izaten. Zure seme-alaben bitartez, besteak beste.

MERLINE: Bai, sortze prozesua bizitzaren arlo ugaritan dago. Zuk agian fokalizatu egin duzu idazketara, baina egiten duzuna egiten duzula beti sorkuntzan ari zara. Azkenean sorkuntza abentura egoista bat da, sorkuntza partekatu nahi izatea egoista den bezala.

ILEHORIA: Eta zentzu horretan edozein formatuk balio du.

MERLINE: Bai. (Libreta begiratzen) Hori zure letra da?

ILEHORIA: Bai. Ondo idazten nuen libreta honetan. Orain libreta eramaten jarraitzen dut, baina sarritan ez dut neure letra ulertzen.

MERLINE: Autoan sartuta idazten genuen askotan.

ILEHORIA: Nire letra asko okertu da ordutik. Begira hau. (Libreta berri baten barnealdea erakutsiz)

MERLINE: Joder.

ILEHORIA: Bai. Orduan saiatzen nintzen letra onez idazten, guztia ulertzen dut orain... Begira hau, Teresari buruzko poema bat... Zure bikotekide ohia.

MERLINE: Aiba... (Pentsakor, eta ondoren barrezka) Joder, zer jartzen du? (Irakurtzen hasten da)

ILEHORIA: Poema izugarri txarra da.

MERLINE (irakurri ostean): Hau pentsatzen zenuen gutaz? Ze puta zaren! Guay dago.

ILEHORIA (bera ere irakurtzen): Hitz hauek... Behin eta berriz errepikatzen diren kontzeptu hutsak, errepikatzearen poderioz zentzua galdu dutenak... “ametsak”, “betirako”, “eternitatea”... (Libreta begiratzen) Hemen ezagutzen ez ditudan beste pertsona batzuen letrak ageri dira... sarritan parrandetan hori egiten genuen, ligatzeko, edo adiskidetasun berri bat hasteko. Jendeari libretan zeozer idazteko eskatuz gerturatzen ginen, jendeak ez zuelako espero. Hau ez da zure letra, ezta?

MERLINE: Ez.

ILEHORIA: Etengabe azaltzen dira Kubako iraultza eta Hego Amerikako idazleak... Begira, esaldi hau nirea da:

      “70eko hamarkadako etorkizunak amestu genituen jaio aurretik”.

Oso presente zegoen guregan hura guzti hura, ezta? Eta Silvio Rodriguezen eragina.

MERLINE: Pentsa ezazu gaurko hogeita bi urteko gazte bat ideia horiekin. Zeuk zortea eduki zenuen, zeure burua kuestionatzeko aukera izan zenuelako.

ILEHORIA: Ez nator bat horrekin. Joera handiegia dugu gaurko gazteak interneten garaiko alderik ilunenekin lotzeko, baina ez al zuten gure aurrekoek, gure gurasoek edota aitona-amonek, gauza bera esan gutaz? Iraultzarako edo, behintzat, errebeldiarako beharra berezkoa da pertsonengan, garaiak garai. Nik elkartasunerako bulkada ikusten diot gazte askori gaur ere, beste forma bat hartzen du baina gauza bera da.

MERLINE: Nik ez dut oso argi hori. Gaur egun mezu asko teledirigituak dira, hutsak sonatzen dute, eta zeuk zeure buruari gauzak planteatzeko ariketa egin zenuen.

ILEHORIA: Eta zuk ez?

MERLINE: Ni beti izan nintzen inkonformista bat, baina batez ere neure buruarekin. Nolabait, zeure burua berrestea bilatzen duzu bidean zeure burua konbentzitu gabe. Hori da niretzat inkonformismoa.

ILEHORIA: Horretan pentsatu egin behar dut... (Entzun berri duena errepikatuz) Zeure burua berrestea bilatzen duzu bidean zeure burua konbentzitu gabe...

MERLINE (barrez): Ez dakit traste hau ondo grabatzen ari den, bestela gero berriro entzun esaldia eta pentsatu horretan tarte batez.

ILEHORIA (barrez): Espero dut baietz, grabatzen egotea. (Grabagailua begiratzen du badaezpada) Orrialde hauetatik aurrera bidaia hasten da, eguneroko moduko bat egiteko ahalegina dago, azkenean guztiz osatu ez zena. Libretaren atzeko aldean hasi nintzen idazten, hasitakoaren kontrako norabidean, bidaiako egunerokoa nolabait ezberdintzeko. Une batean amaitu egiten da ahalegin hori, nik uste dut bidaian gehiegi entretenitu ginela, eta utzi egin niola idazteari. (Barreak)

MERLINE: Sekulako bidaia izan zen.

ILEHORIA: Hemen bada mikroipuin baten moduko zerbait:

“Oporretako bidaia barne bidaia bilakatzen denean: akabo nire argazkiak”.

Barre egiten dute, oso ondo jakin gabe zergatik.

ILEHORIA: Kuriosoa da, bidaia haren lehenengo parteko argazki mordoa dudalako gordeta, baina Sevillatik aurrera ez dago alerik. Ez ziren karreteak amaituko?

MERLINE: Ez.

ILEHORIA: Argazki kamera analogikoak zirelako diot.

MERLINE: Bai, baina lehenengo partean ez gindoazen bakarrik, Burgosek, San Roqueko jendeak... haiek ateratzen zizkiguten argazkiak. Zenbat tardatu genuen Madrilera joaten?

ILEHORIA: Gau bat?

MERLINE: Akaso bai.

ILEHORIA: Eklipse bat zegoen gau hartan. Gogoan duzu?

MERLINE: Ez.

ILEHORIA: Eklipse famatu bat egon zen, ez dakit zer nolakoa. Akordatzen naiz autoaren atzera begiratu eta ikusi egiten zela, jarraika edukiko bagenu bezala. Zertaz ari zara barrez?

MERLINE: Zu bai zu. Gidatzen zuen bakarra ni nintzen, aurrera begira nenbilen une oro, noski ez dudala eklipserik gogoan! (Barreak)

ILEHORIA: Ni atzeko eserlekuan nindoan beti aurrekoentzat zigarroak pizten.

Libretako orriak pasatzen.

MERLINE: Libretako testuak Hiber eta Kapelurekin ere partekatu dituzu?

ILEHORIA: Ez. Hau zurekin bakarrik ari naiz egiten. Gaur goizean hautatu ditut libretatik zuretzat testu hauek. Libreta aspalditik nuen hortik gordeta, baina ez dut eskuetan hartu detektibearen enkargua jaso dudan arte.

Hemen bidaiako testu bat:

“AUTOBIOGRAFIA POETIKOA

      Lehenbiziko gaua Madrilen pasatu genuen, Alfredoren etxean. Bere aurpegia ispiluan topatzen duen bakoitzean bera dela sinesten du. Alfredo leihorik gabeko mundu bat da”.

MERLINE (barrez): Alfredo leihorik gabeko mundu bat da... Esaldi hori oso “zurea” da.

ILEHORIA (jarraitzen du irakurtzen):

“Alfredo leihorik gabeko mundu bat da. Ezin da ezer ikusi atea zeharkatzen ez bada, eta bera da giltza bakarraren jabea. Ezin dira kopiak egin Led Zeppelin entzun gabe”.

      Zer oroitzapen ekartzen dizu horrek?

MERLINE: Alfredo gu baino puskaz zaharragoa zen, ia hogei urte zaharragoa. Erdialdeko Amerikara joan zen eta oso gaizki pasatu zuen. Urteak eman zituen han, ez zuelako bueltatzeko aukerarik izan, droga mendekotasuna zela eta... Pertsona enigmatikoa zen, bere buruarekin konforme ez zegoen norbait... baina jende ona zen.

Sentitzen hasia naiz elkarrizketaren barruan harrapatua dagoela jada.

ILEHORIA: Zer nolako momentutan zeunden zu bidaia hura egin genuenean?

MERLINE: Ni momentu horretan inflexio puntu bat ari nintzen pasatzen nire bizitzan. Harro nago bidaia hartaz, baina era berean banekien zer neraman barruan. Espartarrak datozkit burura. Bazoaz zure demonioei aurre egitera, badakizu ez duzula pertsona bera izanik bueltatzeko aukerarik, badakizu hil egingo zarela bidean, eta zirkunstantzia horiei ondorio guztiekin egiten diezu aurre. Nik nire bizitzako momentu horretan presio ugari sentitzen nuen nire inguruaren aldetik, bizitza berbideratzeko, eta bidaia hura neure burua berresteko modua zen, jakiteko bizitzan hartua nuen norabidea balekoa zitzaidan ala ez. Lagunarte gisa harro geunden artearen izenean hartzen ari ginen bideaz, eta nik deskubritu behar nuen ea ideia horren alde “hiltzeko” prest nengoen ala ez, sentitzeko modu horren alde dena emateko prest nengoen ala ez. Agian, gu geu oker ginen, eta presio egiten zigun inguru guztia zuzen. Jende asko Indiara joaten da bere buruaz zeozer deskubritzeko, guk ez genuen horren urrun joan behar izan, aski izan genuen Andaluziarekin. Zure mamuek zauden lekura jarraitzen zaituztelako beti.

ILEHORIA: Mmm...

MERLINE: Eta bidaia zurekin egin izana zortea izan zen, elkarrekin genuen orekan konfiantza nuelako. Konfiantza ematen zenidan. Zu ni baino askoz hauskorragoa zinen, eta hori beharrezkoa zitzaidan nire momentua bizitzeko. Une hartan ez zidan bidaia hura egiteko beste inork balio. (Isilunea) Barne bidaia izan zen, eta uste dut zuk ere gauza bera pentsatzen duzula.

ILEHORIA: Bai, guztiz.

MERLINE: Ez dakit ez ote dudan gehiegi hitz egin.

ILEHORIA: Ez, ondo dago. Pentsakor utzi nauzu.

MERLINE: Ondo sintetizatu dut?

ILEHORIA: Ondo hitz egin duzu. Kapitulu honetako unerik garrantzitsuena izango da. (Barreak) Baina jarrai dezagun, interesgarri jartzen ari da elkarrizketa. Ea kapaz naizen hemen dudan testu honetatik zati egokia ateratzeko. Gogoan dut Granadarako bidean elkarrizketa bat izan genuela camping batean. Autora sartu eta solasean aritzen ginen, kanpoan sekulako hotza egiten zuelako. Bertan hitz egiten eta erretzen eman genuen gauaren parte bat, gogoan dut ez zebilela inor inguruan. Biharamunean hitz egindakoa laburbiltzen saiatu nintzen idatziz. Honela dio...

MERLINE: Itxaron, ostia, gogoan dut elkarrizketa hura.

ILEHORIA: Gogoan zaitut zure libretan eskema bat egiten, bizitzaren dinamika laburbiltzen zuena!

MERLINE (barrezka): Bai, bai...

ILEHORIA (berriro irakurtzen):

“GORPUTZA ETA ARIMA

      Gorputza eta arima —edo, arimaren ordez, erabili pertsonaren “esentzia” nahi baldin bada—, bizitzan dauden lerro paralelo batzuen modukoak dira. Noizean behin, bietako bat bestetik aldentzen da, paraleloan baina urrunduz era berean, nolabaiteko ezinegona eta ziurgabetasuna sortuz. Nora urruntzen da? Hirugarren lerro batera, ikusezina den orekaren lerro batera...”.

MERLINE (barreak): Kaka zahar hori da nik egindako marrazkian agertzen zena? (Barre ozenagoak)

ILEHORIA: Bai. (Irakurtzen jarraitzen du)

“Eskema hori zerotik abiatzen da bizitzaren etapa bakoitzean. Gorputzean daude behar praktikoak, biziraupena, haiek ezin asetzeari beldurra. Esentzia osatzen dute pertsona gisa bizirik sentiarazten zaituzten gauzak, arriskuak hartzeko gaitasuna. Norberaren esentzia gorputzaren beharretatik aldentzen denean, gorputzak arreta deitzen du, kontrola galtzeko arriskuarekin. Gorputza urruntzen denean, norberaren esentziak sumatu egiten du, eta kontraesanean eta tentsioan sentitzen gara geure buruarekin, zentroa topatu gabe. Egoera gehiegi luzatzen denean, talka sortzen da, berriro hasierara eramaten gaituena. Gu kontzienteki saiatu izan gara esentziaren lerroa gorputzetik urrun eramaten.

      Dinamika hau bizitzeko modu bat izan zitekeela sinetsi nahi genuen, baina gogorregia da”.

      Errekonozitzen duzu gogoeta? Agian hitz egindakoaren nire interpretazioa besterik ez da.

MERLINE: Bai, bai, errekonozitzen dut. Eta gogoan dut elkarrizketa haren unea ere. Ez dut behar argazkirik, une horiek ezin dira argazkietan gorde. Oroitzen dut momentua, eta gaua, eta baita kanpatu genuen lekua ere. Dena oroitzen dut. Bihar bueltatuko banintz jakingo nuke campingera nondik sartu ginen, ezkerrera egin genuela eta laku bat zegoela hor hondoan.

Isilunea, biak pentsakor. Merlinek ekin dio berriz.

MERLINE: Eta errekonozitzen duzu zeure burua, horrelako gauzak pentsatzen zenituela oroitzean?

ILEHORIA: Bai. Edo ez. Gehien pozten nauena, inozentzia guztiarekin ere, gogoeta hauen heldutasuna da. Gaur goizean, galdeketa hau prestatzeko libreta irakurtzen jardun dudanean, inpresioa eduki dut gerora nire bizitzan garrantzitsua izan den guztia libreta horretan dagoeneko esana zegoela. Oso testu txarrak egon daitezke bertan, baina esaten denaren mamia... testuak irakurri eta esaten dut, ostia, ez nago horren urrun.

MERLINE: Hori laostia da.

ILEHORIA: Akaso da garai hartan dagoeneko bizitzaren dinamika atzematen genuela, zerk mugitzen dituen gauzak, nahiz eta esperientzia faltagatik kontziente ez izan.

MERLINE: Bizitzaren konplexutasun basa deskubritzen ari ginen, eta gure poemetan horri buruz idazteak bizitza ulertzen lagundu zigun. Zuk gaur egun ez zenituzke gogoeta horretako hitzak sinatuko?

ILEHORIA: Ba bai, eskematxoak egiten zituena zu zinen, baina... (Barreak)

MERLINE: Badakit. Gehiegi hitz egiten nuen.

ILEHORIA: Gero hemen bada oso testu arraro bat... Antzerki elkarrizketa baten moduan hasten da. Ez dakit mozkorraldi bateko delirioa den edo zer, baina honatx:

NI ETA BESTEA

Santiago Seguraren antzeko gazte bat barraren atzean TABERNARIA. Kontsigna eta argazki aldarrikatzaileak paretetan. TABERNARIAk kopak zerbitzatzen ditu eta hasieran zegoen bezala gelditzen da, begirada puntu infinitu batean galdua, mugitu gabe.

NI: Bi garagardo.

BESTEA: Beste bi.

NI: Zer?

BESTEA: Beste bi.

NI: Nolatan.

BESTEA: Bi bakoitzarentzat.

NI: Ondo da.

BESTEA: Aurrera.

NI: Ez dut Teresa ulertzen.

BESTEA: Berrogei urte ditu.

NI: Hala ere ni baino gazteagoa da.

BESTEA: Zuk hogei urte dituzu, normala da hori.

NI: Ez da posible.

BESTEA: Beharbada.

NI: Ezkonduta dago. Nik bost urte nituenean ezkondu zen.

BESTEA: Oju, oju.

NI: Herri honetan jendeak ez du gehiegi hitz egiten.

BESTEA: Ez da beharrezkoa.

NI: Pedro Páramo irakurri duzu?

BESTEA: Bai.

NI: Arraroa da liburu baten barruan sentitzea.

BESTEA: Atxaga nahiago dut.

NI: Hori oso urrun gelditzen da.

BESTEA: Ez hainbeste.

NI: Zinta bat pasatuko diot. Ekarri kotxeko giltzak.

(BESTEA bakarrik geratzen da, eta bisio bat du. TABERNARIAk eskuak jartzen ditu aurpegian, erabat tapatuz: orduan, EMAKUME DANTZARI bat sartzen da gorriz jantzita. BESTEAk etengabe begiratzen dio, nahasturik; dantza egiten du EMAKUMEAk, eguzkitako betaurrekoak kendu gabe. Pixkanaka gerturatzen da eta oso leunki musukatzen du BESTEA ezpainetan. Segituan joaten da, baina barraren gainean uzten du buruan zeraman belo baten antzeko zapi gorria. TABERNARIAk eskuak jaitsi eta beloa da ikusten duen lehendabiziko gauza. Beloa janzten du buruan, berriro begirada puntu infinitu batean kokatuz. Hori gertatu baino lehen, BESTEAk burua jaisten du. Kontzientzia galtzen du burua besoen artean sartuta, barraren gainean. TABERNARIAk beloa janzterakoan NI agertzen da, pixkanaka egoera ikusi eta gehiegi hunkitu gabe barran esertzen da TABERNARIAri kasete bat luzatuz. Honek lehendik zegoen musika bortitza eta basatia ordezkatzen du soinu ekipoan. Mikel Laboaren ahotsa ateratzen da, Gure bazterrak kanta. TABERNARIAk eta NIk lehenbiziko aldiz begiratzen dute elkar, begietara, abestia entzun bitartean. Bat-batean, mugimendu bortitz batekin TABERNARIAk kasetea ordezkatzen du berriro. Atzera begira gelditzen da, soinu ekipoari begira. Orduan, pixkanaka BESTEAk publikoari erreparatzen dio eta ondoren lurrera begiratzen du, ezkerrerantz, esaldi bakarra ahoskatuz:)

BESTEA: Etxetik hain urrun, eta hain gertu.

Hau, noski, Er Carrí taberna izango zen.

MERLINE: Ba ni kontziente naiz antzeko zerbait bizi izanaz.

ILEHORIA: Baina ez da posible. Han ez zegoen emakume bat belo gorri batekin.

MERLINE: Ez. Baina emakume hura, testuan Teresa dena, Mercedes zen, seguru nago. Merceditas. Poema bat idatzi nuen hari buruz, gogoan duzu?

ILEHORIA: Ez.

MERLINE: Poema publikatu egin nuen, fanzineren batean segur aski. Ez duzu Merceditas gogoan?

ILEHORIA: Ez.

MERLINE: Soineko oso ajustatua zeraman, aurrealdean lepotik hankartera soinekoa erdibitzen zion kremailera batekin.

ILEHORIA: Ba ez dut gogoan... Gure adinekoa zen?

MERLINE: Ez, gu baino helduagoa.

ILEHORIA: Ez zen kazetaria izango, edo horrelako zerbait?

MERLINE: Irakaslea.

ILEHORIA: Hara, bai, gogoan dut emakume oso jator bat...

MERLINE: Bai, oso jatorra zen.

ILEHORIA: Gau osoa eman genuen politikari buruz hitz egiten.

MERLINE: Bai, eta txortan egin nahi zidan. Bere senarrarekin bizi zen, baina hura ez zegoen etxean, eta ni bere etxera eraman nahi ninduen.

ILEHORIA: Benetan?

MERLINE: Bai, baina ez nintzen joan. Bera da, zalantzarik gabe. Merceditas. Modu oniriko batean, baina oso ondo deskribatu duzu. Geratu grabagailua, txizagurak nago.

Merline badoa komunera, txistuka, pozik. Nik, bitartean, libretako orrialdeak banan-banan begiratzen ditut. Zisterna hotsa. Bueltan dator.

ILEHORIA: Amaitzera egingo dugu, bi testu gehiago eta listo. Hemen topatu dut lan egiten zuen Behekokale tabernan Ernestorekin igarotako gau baten apuntea. Gogora ekarri dit zeinen garrantzitsua zen guretzat jendearekin hitz egitea, batez ere gu baino helduagoa zen jendearekin. Begira idatzi nuena:

“ERNESTOREKIN BERBETAN

      Autokritika, planteamendu ebolutiboak... ez al dira kontrajartzen gaur egungo hemengo borroka armatuarekin? Pertsona bati buruz, norberari buruz hitz egiten dugunean, hitz egin daiteke autokritikari buruz, baina erakunde batez ari garenean, gainera tamainako tentsio eta presiopean bizi den erakundeaz, ideia horiek erlatibizatu egiten dira. Etorkizunera begiratu behar da, estrategia bat jarraitu, eta hori hainbat pertsonaren artean egin modu bateratuan... Ez da batere erraza. Biolentzia egunero aurkitu dezakegu geure inguruan: biolentzia, errealitateak proposatzen dizkigun aukeren artean beste bat da, eta nik uste dut zilegi dela. Aukera gogorra da, gauzak azkartzeko hartzen den bide bat, baina helburu ideal batera iristeko bitarteko bat dela argi eduki behar da, eta ez helburua bera. Hego Amerikarekin konparatuz gero, hemen ez dago goserik, oraintxe ez dago diktadurarik... Ezberdina da egoera, baina bestela, ni ez nago biolentzia erabiltzearen kontra, egunero gure inguruan aurkitu dezakegun beste aukera bat delako. Errealitatea beste era batean sentitzeko modu bat”.

MERLINE: Ez duzu gogoan elkarrizketa hura?

ILEHORIA: Ba egia esan, ez.

MERLINE: Taberna itxi zuen, ron botila bat atera zuen, eta berbetan luze hasi.

ILEHORIA: Nik ez dut gogoan.

MERLINE: Nik bai. Gau horretan, Erakundean emandako banaketan bizi izan zuen guztia kontatu zigun, modu errealista batean baina era berean penaz betea, nolabait ere une haietan hartu ziren erabakiek gu bizitzen ari ginen garai bortitza ekarri zutenaz jakitun. Berak bizi izandako eszisio horretan, ez zen kapaza izan sentitzen zuena transmititzeko bere inguru gertuan ere. Eta gu, une horretan, harentzat zera ginen... nola esan... beti esan izan da gogoeta konplexu batean “burkoarekin kontsultatuko dut”, baina burkoa objektu ez-animatu bat da, eta konturatzen zarenean inguruan baduzula nori azaldu guztia, eta transmisio hori ere erreminta bat izan daitekeela, hasten zara pentsatzen nola pasatu beste norbaiti botere hori, informazio hori, horrekin zeozer egiteko garaiz dagoen norbaiti. Gu baino helduagoa zen gu bezalako jende asko ezagutu genuen, feminismoan, intsumisioan, gay eta lesbianen mugimenduan... eta funtsean komunean zutena inkonformismoa zen. Orain, denbora igaro den honetan, ulertzen dut haiek guregan ikus zezaketena, nik neuk orain ez dudalako hori nire inguruan topatzen. Hogeita zazpi urte dituen fabrikako nire lankide batekin gertatzen zait soilik, eta hala ere eguneroko bizitzan bere belaunaldiak heredatu duen munduari lotuagoa dago mundu berri baten ideiari baino, eta horrek estankatu egiten du. Edozein dirdira argi itsugarria izan daiteke; gu garai horretan argiaren jabe ginen, baina ez genekien zer egin berarekin.

ILEHORIA: Azkeneko esaldi hori asko gustatu zait.

MERLINE (barrez): Gero euskaratu egin beharko duzu hau guzti hau, detektibeari pasatzeko.

ILEHORIA: Bai, lasai, egingo dut. Hiberren galdetegiarekin gauza bera egin dut. Eta hemen, amaitzeko, nire bizitzan gakoa izan den esaldi bat, Ernestorekin izandako solasaldiaren testuaren segidan idatzia:

                  “Ni proletario bat naiz”. Chuso, aktorea

Teatroaz mintzo zen, noski. Kuriosoa da orrialde berean egotea. Gogoan duzu hori esan zigun unea?

MERLINE: Ez.

ILEHORIA: Hori izan zen egun bat zeinean Victor ez zegoen, eta Chusok Hercules alamedara eraman gintuen. Goiz zen, jende gutxi zebilen kalean, eta terraza batean egon ginen luze berbetan. Orduan kontatu genion antzerki talde bat sortu genuela, bigarren antzezlana prestatzen ari ginela, azkenean zurekin egin ez genuen hura. Ez dut gogoan hitz egin genuen guztia, baina bai esaldi hori. Ni neu ez nintzen aurretik sekula horrela ikusi, proletario bat, baina berak zera esaten zuen: ni aktorea naiz, eta proletario bat gehiago kontsideratzen naiz. Bera ez zen ezberdina sentitzen, ez artista, ez berezi... langile bat soilik.

MERLINE: Guztiz ados berarekin.

ILEHORIA: Gaurko pertzepziotik bai, baina niretzat une horretan bertan aldatu zen poesia idazteko bultzada. Orduz geroztik lan artistikoa ikusteko dudan moduan eragina izan zuen. Nondik hitz egin izan dudan sorkuntzak egin ditudanean. Beti hortik izan da, eta ez elitearen ideia batetik.

MERLINE: Baina honen guztiaren azken irakurketa da internetik eta telefono mugikorrik existitzen ez zen garaian komunikazioa ez zela gaurko bera. Ezagutzen ez duzun pertsona bat topatzea, Sandro Pelearen ardatzaren inguruan ezagututakoa, zure sorkuntza garatu ohi duzun etxetik mila kilometrora, eta zu bezalako norbait dela deskubritzea, arima bikia, ez al da zerbait magikoa? Gaur egun sare sozial mordoa duzu, besteekin enpatizatzeko zeharbideak direnak, baina horiek gabe ehunka kilometrora desplazatu eta han norbaitekin konektatzea beste zerbait da. Horrek markatzen zaitu, nolabait.

ILEHORIA: Nik uste dut garai ezberdinak direla, besterik ez.

MERLINE: Bai, baina hori izan zen gure zortea. Horrelako jendea aurrez aurre ezagutzea. Eta ez genuen bilatu.

ILEHORIA: Baina han ginelako topatu genituen, han egotea erabaki genuelako.

MERLINE: Bai, baina haritik tiraka hasiz gero, ez balitz izan Sandro Peleagatik, kontainerretan parrandetan marrazkiak egiteko papera bilatzen zuen pertsonaia harengatik, zeinari inork gutxik kasu egiten zion, ez bagenu gure artean onartu mozkorraldi beteko gau hartan, berak ez zigun bere legatua emango: telefono zenbaki bat. Giza harremanak nobela beltz zaharren modukoak izan daitezke. Hari bati tiraka hasi, eta konturatzen zara horrek beste batera eramaten zaituela, eta horrek berriz hirugarren batera. Harremanen hariak itzalean lotzen doaz. Gutxien espero duzunean, hariei begiratu eta mapa bat ikusten duzu, edo unibertso bat.

ILEHORIA: Oso ondo datorkit erreferentzia hori, detektibearen ikerketa justifikatzeko.

MERLINE (barreak): Nire portzentajea nahi dut.

ILEHORIA: Hau San Roquen idatzitako azken testua da:

“AUTOBIOGRAFIA POETIKOA II

      Inkomunikazioa. San Roque inguruko leku guztiak ezagutu genituen elkarrekin, hain urruti. Aldaketak. Jendez inguratuak gau eta egunez, batez ere gauez. Hain gertu. Isiltasuna airean zegoen, eta inork ez zuen ezer egiten itxitasun hori hitz bakar batekin apurtzeko. Eta guk, gure historiografiak ahaztuta, isiltasunaren harria jarraitu genuen ustekabean, hain urruti, eta hain gertu.

      Isiltasunaren aberria, San Roque. Zarataren hitzerria, Sevilla. Bost egun pasatu genituen noraezean, urduri, zementuzko itzal urdinen artean erantzunak bilatuz. Beharbada bihar, beharbada... hemen egotea jada garaipen bat da. Baina ez osoa, ez da nahikoa. Zerbait ari da aldatzen. Zerbait aldatu nahi dugu, eta oraindik ez dakigu nola. San Roqueko kale zuriek nire sentimenduak irentsi dituzte, inora iritsi baino lehen”.

Nik uste dut “Beharbada bihar, beharbada...” esaldia zulatu zitzaigun gurpilaz ari dela, Aste Santuko egunetan desguace guztiak itxita zeudelako eta ezin genuelako Fuente Vaquerosen izorratutakoa ordezkatu bidaia jarraitzeko.

Merline, pentsakor luze, oso serio.

MERLINE: Nik uste dut ez zegoela itzulerako data bat, baina bai itzulerarekin beste etapa bat hasiko zen kontzientzia. Hori ikusten dut testuan. Nahiz eta ez izan, berez, itzulera osoa, Sevillara gindoazelako handik...

ILEHORIA: Bai, baina ustez gau bakarra pasatuko genuen Sevillan bueltako bidean. Beraz, San Roqueko azken orduek bazuten guretzat amaiera kutsu bat.

MERLINE: Sevillako egonaldia luzatu izanak ez zu ez ni ez gaitu harritzen, ordea.

ILEHORIA: Bai, baina testu horretan bada agur moduko aire bat... ez dakit zer ote nuen buruan, baina bada amaiera gisako zerbait, aldaketak datozen intuizioa, baina ez da zehazten zer.

MERLINE: Agian une horretan bidaiaren amaieraz kontziente ginen, bagenekien ezin ginela urrunago iritsi, eta San Roque guretzat itzuleraren kontzientzia zen. San Roqueko egonaldiak irauten zuen bitartean denak balio zuen, baina behin itzulera abiatuta, atzean utzitako bizitzari aurre egiten hasiko ginen. Agian horregatik luzatu genuen hainbeste egonaldia Sevillan. Baina une honetan ez genekien. Isiltasunarena egin zait deigarrien testuan.

ILEHORIA: Baita niri ere. Berez zarata asko zegoelako, eta hango jendeak asko hitz egiten zuelako. Isiltasuna aipatzen da, ordea...

MERLINE: Bai, baina guk asko begiratzen genuen ingurura, beti begira egoten ginen. Eta idaztea ere begiratzea bezala zen. (Isilunea) Ez duzu sentsazioa une horiek errepikaezinak zirela?

ILEHORIA: Une guztiak dira errepikaezinak. Ez dakit ez ote ditudan une haiek idealizatu.

MERLINE: Bai, noski... (Pentsakor, luze) Bidaia hura izan da nire bizitza osoan askatasunetik gertuen egon naizen unea. Elkarrekin bizi izandako segundo bakoitzaren jabe ginelako. Amildegi batean erortzen hastea zen, jakinda ez zenuela sekula hondoa ukituko, baina era berean erorketaren segundo bakoitza gozatzeko gai izanik. Inflexio puntu pertsonalean egonda ere, akaso ezjakintasunagatik edo heldutasun faltagatik, bidaian segundo bakoitzaz disfrutatu ahal izan nuen amildegiaren amaieran zegoena jakin gabe. Eta gutxitan eduki dut berriro sentsazio hori. Bai eduki dut inoiz, baina San Roquen sekula iristen ez zen bidaiaren amaiera horrek, Sevillan egunez egun luzatu genuenak ostera, gure bizitzetako norabideak erabakitzeko kapaz sentiarazi gintuen. Ikusi genuen gure esku zegoela. Itzulera data ez genuen bete, eta guk erabaki genuen hori horrela izatea, baina ez modu planifikatuan, baizik eta unez une bizitzen. Pasatzen zen minutu bakoitzak libreta hau idazten zuen. Bidaia honen gauza magikoa da bi pertsona elkartu ginela momentu eta zirkunstantzia egokietan. Ni saiatu ninteke orain zu ez zaren beste pertsona batekin errepikatzen bidaiaren etapa guztiak, eta badakit ez litzatekeela sekula gauza bera izango. Geure buruari permititu genion bidaia hori egitea, kapaz ginelako, eta batez ere, burugabe arraio batzuk ginelako. Gogoan duzu poltsikoan ehun pezeta genituela bueltatu ginela?

ILEHORIA: Bai, noski, eta zuk jarri zenuela dirurik gehiena, hori ez dut sekula ahaztuko. Nik ez neukan txanpon erdirik.

MERLINE: Bai, baina zer zen orduan guretzat dirua? Ba, badakizu zer? Orain den gauza bera: zeure buruari jartzen diozun frenoetako bat.

ILEHORIA: Bada oraindik galdetu ez dizudan zerbait. Libreta osoan ez da Victor agertzen, baina bera izan zen Sevillako egonaldian etxean bezala sentiarazi gintuena, beste mundu baten ateak zabaldu zizkiguna, kultura beste modu batean ulertzeko era batez ere. Nola oroitzen duzu zuk?

MERLINE (hitzak tentuz aukeratuz): Imajina dezakezu ekaitz bat euriarekin, tximistekin, haizearekin... baina trumoirik gabe? Bada, Victor zen trumoi hori. Imajina itzazu ehunka soka lurrean korapilaturik, lurra kolpatzen duten kometak dituztelarik loturik... Ba kasu horretan, Victor zen haizea. Eta, amaitzeko, imajina ezazu frutaz beteriko zuhaitz bat, imajina ezazu fruta heltzean lurrera erori beharrean zerura amiltzen dela... Ba Victor zen grabitatearekin jolasteko indarra izan eta ukitzen zuen guztia berarekin eramateko kapaz zena.

ILEHORIA: Eta... zure ustez zer gertatu zitzaion?

MERLINE: Ezagutzen duzu Ikaroren mitoa? Ba horixe. Edo beste modu batean esanda, eta Victor beraren esketx bateko esaldia ekarriz: “Potentziak kontrolik gabe ez du ezertarako balio”. Uste dut berez Pirelliren iragarki batekoa dela. (Barreak) Gogoratzen duzu?

ILEHORIA: Ez. (Isilunea) Listo. Uste dut elkarrizketa amaitu dela. Transkribatu eta detektibeari pasatuko diot.

MERLINE: Listo? Hori da dena? Ba oso erraza egin zait. Ze puta zaren, eskerrik asko horren erraza egiteagatik.

ILEHORIA: Ez da ezer, erraza egitea zen ideia, barrutik hitz egin zenezan.

Barreak, bien aldetik, eta ardoaren soinua basoaren barrura amiltzean.

Stop.

Galdeketa
laugarren lekukoari:
Burgos

Burgos begira daukat. Burgos beti daukat begira. Ezagutzen dudanetik daukat begira. Nire mugimenduen peskizan, hausnarrean, beti zerbait esateko zorian balitz bezala, baina sekula esatera iritsi gabe. Hiber, Kapelu eta Merlineri egindako elkarrizketen grabaketak bakarka entzun eta gero, apur bat kezkaturik geratu naiz. Bukolikoegiak dira. Bukolikoegiak gara? Parean izan ditudan lekukoak biluztu egin dira grabagailuaren aurrean. Hori izan da nire asmoa. Konfiantza giro bat sortu, zeinean ez duten biluztea beste aukerarik izango. Eta hala egin dute. Baina guztiz? Zer ote da nire iraganaren lekuko diren haiek, Victorren arrastoak babesten dituzten azken gordailuek, nire ahanzturak behar dituen ezinbesteko piezak direnek, ezkutatu didatena? Edo, are, zer da haiek bere buruari ezkutatu diotena? Bada kolektiboa, paraleloa, simultaneoa den ahanztura bat? Inkontzienteki adostutako orbain asegabe bat? Bada geuk konturatu gabe adostu dugun ez-memoriaren bat bazterrotan? Azken lekuko baten beharra sentitu dut bat-batean, gure arteko adiskidetasunetik at egondako norbaiten zirtoa, lagunarte honen barruan egonda ere kanpotik so egin gaituen begirada bat.

      Aitziberrek neure burua leku ezerosoan jartzeko eskatu dit, ikerketa egiterakoan. Saiatu saiatu naiz, galdeketak egiteko unean, zintzotasuneraino jaisten, nire autodefentsei uko egiten. Baina, akaso, ondoegi gaude lagun artean. Ez dut topatu iraganeko lokatzetan murgiltzeko nahikoa ardorik. Burgosek ekar diezadake lagunarte honen itzaletan murgiltzeko falta zaidan pieza?

      Gelara sartu denean, Burgos begira daukat. Orduan konturatu naiz, zehatz eta xehe, beti eduki izan dudala begira. Akaso galdera aproposa egingo diodan esperoan, akaso gaur eman den une zehatz honen zain. Ernestoren tabernan elkar ezagutu genuenetik hogeita lau urtera. Rec.

ILEHORIA: Zu aktore ezaguna zinen garai hartan.

BURGOS: Bai. Antzerkian aktore ezaguna izatea posiblea den neurrian! (Barreak)

ILEHORIA: Ez duzu sekula telebista egiteko gogorik izan?

BURGOS: Ez, sekula ez. Antzerkia nire pasioa izan da, nire bizitza. Jendearekin izerdiaren bitartez harremanetan jartzeko modua izan da niretzat.

ILEHORIA: Beti zara oso intentsua.

BURGOS (barreak): Eta hori zuk esaten didazu?

ILEHORIA: Merline, Hiber, Kapelu... Nola gogoratzen gaituzu elkar ezagutu genuen garaian?

BURGOS: Nola gogoratzen zaituztedan? Ufa… Ba, egia esan, oso presente daukat garai hura, nire bizitzan inflexio puntu asko eman zirelako. Horregatik, agian, ondo gogoratzen zaituztet: umemokoak eta bohemioak. Zuen buruaz iritzi gorena zenuten, egoa puztua, barregarriak zineten zinez, poeta usteak, bizitzaz guztia jakingo bazenute bezala hitz egiten zenuten… Oso gauza kuriosoa zen, errefusa eragiten zenuten dezente, baina, era berean, jendez inguratuak zeundeten beti. Eta, azkenean, ni ere erori nintzen.

ILEHORIA: Hau da hau… Tira, gutako batekin ezkonduta amaitu zenuen azkenean.

BURGOS (barrezka): Tira, bai, epaitegitik eta halabeharrez, baina ezkonduta.

ILEHORIA: Badakizu zein den nik zutaz dudan lehen akordua?

Isilunea. Kuriositate handiz erantzuten dit, begirada niregan finkatuz, zerbait deszifratu nahian bezala.

BURGOS: Zein?

ILEHORIA: Taberna batean izan zen, goizeko ordu txikitan.

BURGOS: Ernestorenean?

ILEHORIA: Ez, beste batean. Taberna ixtear zirela, argiak piztu zituzten. Eta orduan sumatu nituen zure begiak niregan iltzatuta. Ironiaz bezala begiratzen ninduzun, eta nire arreta piztu zenuen une labur batez. Ez genuen hitz egin, hala ere. Gerora Ernestok aurkeztu gintuenean berehala akordatu nintzen zurekin.

BURGOS: Nik ez dut ba gogoan, baina oihartzun egiten dit.

ILEHORIA: Zergatik?

BURGOS: Edozein lekutan zinetela, beti ari zineten atentzioa ematen. Poeta bitxiz inguratuta, nola deitzen zen beste batzuekin zenuten talde hura…

ILEHORIA: Kalhisablefilikoak.

BURGOS: Bai, horixe bera. Hor ibiltzen zineten friki talde galanta, nahasketa ezinezkoa antzeztuz. Kapeluk Billy Ray Cyrusen bideoklip batetik ateratakoa zirudien, Merlinek eta Hiberrek kirol denda batean arropa erosi duten bi sekreta, eta zuk berriz… ematen zuen poeten bileretara bi autobus eta lau kutxazain erre ostean zentozela. Hala ere, hor ibiltzen zineten eroak moduan dantzan, taberna osoaren atentzioa pizten, mundua kanta bakoitzarekin amaitzera joango balitz bezala mugitzen, tabernetako ilunpeetan ezezagunei poemak entzutera derrigortzen, eta funtsean, ia edonorekin oheratzen saiatzen. Jendearengan sentsazio zinez kontrajarriak sortzen zenituzten: zuek pasioz gorrotatu edo zuek pasioz maitatu, ez zegoen erdibiderik.

ILEHORIA: Zu iritsi zinen arte. Orduan aldatu zen dena guretzat ere.

BURGOS: Ez dakit. Bai? Hala da?

ILEHORIA: Hamar urte zaharragoa zinen, eta gaur arte iraun duen harremana hasi zenuen gutako batekin. Beti eduki genuen erraztasuna gu baino helduagoa zen jendearekin harremanak izateko.

BURGOS: Harremanak…?

ILEHORIA: Harremanak.

BURGOS: Oraintxe zaharra deitu didazu, edo iruditu egin zait?

ILEHORIA (barreak): Esperientziaduna soilik, Burgos! Esperientziaduna!

Pausa. Zigarro bat liatu. Burgosek bat eskatu dit.

ILEHORIA: Ez zenion utzi erretzeari?

BURGOS: Bai. Normalean ez dut erretzen. Horrelakoetan soilik, eta haurra aurrean ez dagoenean.

ILEHORIA: Nik bezala orduan.

Piztu ditugu zigarroak.

ILEHORIA: Zuk ezagutu zenuen Victor?

BURGOS: Ba, egia esan, ez. Kuriosoa da, bera ere aktorea zelako, baina ez genuen elkarrekin topo egin. Badakit arrastoa utzi zuen pertsona bat izan zela, baina tira, hori ez zen oso zaila ere, garai hartan guztiak uzten zizuen arrastoa.

ILEHORIA: Aizu, ba pentsa, orain haren inguruko ikerketa bat enkargatu diot detektibe bati.

BURGOS: Bai, tira… Tarteka egoten nintzen zuekin, eta gauza asko galdu nituen. Biran ez nengoenean, sarritan elkartzen ginen nire etxean. Zuek bizitako gauza askoren berri, gerora, zuen bitartez izan dut nik.

ILEHORIA: Bai... Itxaron, gogoan dut. Goiko pisu batean bizi zineten lagun bat eta zu, elkarrekin. Ez zen abuhardillatua, baina teilatura ematen zuen.

BURGOS: Bai, hala da.

ILEHORIA: Zelako oroitzapen onak ekartzen dizkidan etxe hura gogoratzeak! Zenbat denbora zen ez nuela hartan pentsatzen.

BURGOS: Nik, ordea, sarritan gogoratzen dut.

ILEHORIA: Bai? Zergatik?

BURGOS: Ez dakit. Etxe hartan bizi eta gero amaitu zen nire ezkongabeko bizitza. Lagun asko pasatzen zen handik, aktore profesional gisa bizi izan nuen azken garaiaren lekuko izan zen.

ILEHORIA: Ordutik antzerkian jarraitu duzu, baina ez modu berean.

BURGOS: Ez.

ILEHORIA: Zergatik?

BURGOS: Badakizu.

ILEHORIA: Bai, baina kontadazu zuk.

BURGOS: Funtsean... konpainiaren bidea amaitu zen modu traumatiko batean. Arrakasta ezagutu genuen mundu osoan, sekulako formazioa jaso genuen aktore moduan, baina arrakastarekin batera botere harremanak aldatu ziren. Ordura arte familia izan zen guretzat taldea, eta, azkenean, horrelakoetan ohi denez, familia apurtu zen. Mingarria izan zen. Mingarriegia. Asko kostatu zitzaidan osatzea.

ILEHORIA: Lanbidez ere aldatu zenuen.

BURGOS: Beste karrera bat ikasi nuen, eta ordutik konbinatu egin ditut bi lanbideak, ondo dakizunez. Antzerkiak presente jarraitu du nire bizitzan, baina irakaskuntzatik. Ez naiz berriro ordukoak bezalako bira batean murgildu.

ILEHORIA: Guk, ordea, orduan ezagutu zintugun.

BURGOS: Bai.

ILEHORIA: Iparra zinen guretzat. Miresmena sortzen zenigun. Nolabait, guk zu bezalakoak izan nahi genuen handitan.

BURGOS: Bai… Bai? (Pentsakor) Hainbesterako al zen?

ILEHORIA: Noski.

BURGOS: Zergatik, ordea?

ILEHORIA: Pentsa. Gu, momentu batean, poeta talde bat izatetik antzerki talde esperimentala izatera pasatu ginen...

BURGOS: Zuek bai zuek…

ILEHORIA: Hitz horiekin beroriekin esaten genuen gainera! (Bien barreak) Poesia antzerki bilakatu nahi genuen, ikusi gure testuek nola egiten zuten oihartzun gorputzetan. Poesiaren musikaltasuna, erritmoa, irudirako gaitasuna antzeztu modu fisiko batean.

BURGOS: Tira, bai, orain distantziatik ikusita bai, baina orduan ez dut uste hitz horiekin esaten zenutenik. Diskurtso hori gerora sortu duzu. Garai hartan besterik egiten ez zekiten hiru lagun baino ez zineten.

ILEHORIA (barreak): Harrapatu nauzu.

BURGOS: Noski. Horrela da. Tabernetan ezezagunei poemak oparituz ligatzearena agortu egin zitzaizuen, eta zeozer berria asmatu behar izan zenuten, jendea ohera eramaten jarraitzeko. Orduan etorri zen antzerkiarena. Eta dramaturgiaz piperrik ulertzen ez zenutenez, egiten zenekiten bakarra egiten hasi zineten: poesiak errezitatzen jarraitu, baina atril baten aurrean izan beharrean, malla pegatu batzuk jantzita.

ILEHORIA: Joder, horrela ikusita… ez da oso erromantikoa.

BURGOS: Baina hori ona da, hori da zuekin nik dudan kontraesan handia. Pakete batzuk zineten, nahikoa jasanezinak, baina gero egiten zenuten hura, unean uneko motibazioa edozein zela, benetan egiten zenuten, guztia emanda, eta zuen egia hezur-haragitzen. Egia hori egia okaztagarria izango zen agian, baina egia, azken batean. Eta horrek inguruko asko liluratu egiten zituen.

ILEHORIA: Kaka.

BURGOS: Zer.

ILEHORIA: Galdeketa honekin gure itzalak plazaratu nahi nituen baina, berriz ere, zeozer polita atera da mahai gainera.

BURGOS: Benetan? Horren bila zabiltza? Ez duzu nahikoa bota dizkizudanekin?

ILEHORIA: Ondo dago, baina beste zeozer espero nuen.

BURGOS: Hori da zure arazoa.

ILEHORIA: Zein?

BURGOS: Idealista bat zarela.

ILEHORIA: Eta?

BURGOS: Gauzak zuriak edo beltzak izatea behar duzula, onak eta gaiztoak egotea, baina ezer ez da benetan horrela.

ILEHORIA: Esaldi horri ere topiko trazak hartzen dizkiot.

BURGOS: Baina horrela da.

ILEHORIA: Argi-itzalik ez genuen beraz?

BURGOS: Horrelakorik ez dut esan. Argi-itzalez beterik zeundeten. Argi-itzalez beterik zaudete. Baina zuen drama agian hori bera da: edonori gertatzen zaion gauza bera gertatzen zaizuela. Ez zaretela beste munduko ezer.

ILEHORIA: Eskerrik asko.

BURGOS: Ez horregatik.

ILEHORIA: Orain arte Hiber, Kapelu eta Merlineri lekukotzak hartu dizkiet garai hartaz, Andaluziara Merlinek eta biok egindako bidaiaz, La Marabunta taldeaz... Uste dut biluztu egin direla denak, baina politegi atera da hala ere.

BURGOS: Joder, eta zer gehiago nahi duzu?

ILEHORIA: Ez dakit. Argi-itzalen bat. Uste dut argi-itzalek soilik ahalbidetuko didatela ikerketa honetan Victorrengana iristea.

BURGOS: Tira...

ILEHORIA: Zer?

BURGOS: Bada beste zerbait.

ILEHORIA: A, bai?

BURGOS: Oso aktore txarrak zineten.

ILEHORIA: Kabroia.

BURGOS: Baina autentikoak, hori bai.

ILEHORIA: Eta lagun onak.

BURGOS: Eta lagun onak. Horretan inbidia izan dizuet beti.

ILEHORIA: A, bai?

BURGOS: Bai. Nik ez dut izan halakorik.

ILEHORIA: Halakorik zer?

BURGOS: Halako… kuadrillarik.

ILEHORIA: Tira, Euskal Herriko hitz madarikatua, kuadrilla.

BURGOS: Bai. Baina nik, adibidez, faltan bota izan dut hori. Zuek beti zuek zarete, ez didazue behin ere utzi taldean guztiz sartzen. Ondo ikusten duzuen satelitea naiz, asko jota.

ILEHORIA: Kuadrilla bat gara, beraz, bere adiera guztian.

BURGOS: Bai.

ILEHORIA: Baina zu ere beti jende interesgarriz inguratua oroitzen zaitut.

BURGOS: Eta hala zen. Baina beste era bateko harremanak ziren. Teatreroak, pintoreak, musikariak, artistak. Oraindik mantentzen ditut horrelako harremanak, baina ni jada horretan ez nabilen heinean, beste gauza bat da.

ILEHORIA: Kuriosoa da.

BURGOS: Zergatik.

ILEHORIA: Guk laurok, azken batean, teatroaren eta poesiaren inguruan ezagutu genuelako elkar. Gu ez gara, berez, kuadrilla bat. Kapeluk kalean jarritako afixa batzuk izan ziren aitzakia, edo zubia.

BURGOS: Bai, hori egia da.

ILEHORIA: Alderantzizko istorio bat da gurea. Arteak elkartu gintuen, eta denborarekin kuadrilla tipiko bat bilakatu gara kasik, hilean behin afaltzeko geratzen dena garai zaharrak oroitzeko.

BURGOS: Beti egin izan dituzue gauza arraroak.

ILEHORIA: Bai. Hala ere, iragan hura nolabaiteko sekretu partekatua dela sentitzen dut, sarritan bueltatzen gara hura gogoratzera.

BURGOS: Ya.

ILEHORIA: Zuk gogoratzen duzu nik Merlinerekin Andaluziara egindako bidaia?

BURGOS: Berez ez. Badakit lehenengo gauean lagundu zintuztedala, baina ez dut oso ondo gogoan. Garai hartan sarritan joaten nintzen Madrilera, beraz, nahastu egiten zaizkit datak. Elkar ezagutu berri genuen, eta Madrilera merke joatea beste asmorik ez nuen nik bidaia hartan.

Isilunea.

ILEHORIA: Uste duzu gurea benetan adiskidetasun hautsezin bat dela?

BURGOS: Ez, ez delako beti horrela izan. Esango nuke ia hamabost bat urteko lapsus bat egon dela, zeinean oso gutxi egon zareten. Egon garen.

ILEHORIA: Bai, hala da. Ni antzerki biretan murgilduta, zuek guztiok bakoitza bere haurrekin gora eta behera.

BURGOS: Nahikoa lan.

ILEHORIA: Nahikoa lan, bai. Eta orain?

BURGOS: Zer?

ILEHORIA: Nola ikusten gaituzu orain?

BURGOS: Hara, uste dut bizitzaren etapa honetan berriz ere topo egin duzuela.

ILEHORIA: Zergatik dela uste duzu?

BURGOS: Tira. Dagoeneko bakoitzak bere apustuak egin ditu bizitzan, bere esperientziak eduki ditu. Jada ez dago atzera bueltarik zuentzat. Zaretenak zarete, ondorio guztiekin. Ez daukazue bizitza guztia aurretik. Gauza asko egin ditzakezue, egin ditzakegu oraindik, baina ez hutsetik hasita. Aukerak murriztu dira, agian iragan gehiago duzue etorkizuna baino. Porrotak eta garaipenak zenbatzeko tenorea da. Kontziente izan egindakoaz, geratzen denaz gozatzeko inpultsoa hartzeko. Baina soilik begirada errealista batetik egin daiteke hori. Eta, normalean, hori egiten saiatzean sartzen da jendea krisian.

ILEHORIA (ironiaz): Psikologoa dirudizu.

BURGOS: Antzerkia egin ostean ezin nuen karrera hobeagorik hautatu. Zorionez oso gaizki zaudete artistak, ez zait lanik falta.

Barreak.

ILEHORIA: Hain ezberdinak dira hartu ditugun bideak?

BURGOS: Bai. Eta zuetako bakoitzak egin du porrot zerbaitetan.

ILEHORIA: Bale, ez kontatu gehiago.

BURGOS: Ez zenuen guztia jakin nahi?

ILEHORIA: Ez dakit beharrezkoa den.

BURGOS: Esango nukeena da duela hogeita hiru urte bat zinetela. Bizitzak bidegurutze batean jarri zintuzten: sormena eremu publikoan edo pribatuan. Bakoitzak bide ezberdin bat hartu zuen. Merlinek guztiz abandonatu zuen artea, eta familiako eta laneko harremanetara bideratu zuen bere sormena, kulturarekin batere zerikusirik ez zuen ofizio batean. Porrota. Kapeluk erdibide bat saiatu zuen, sortzen jarraitu baina denbora librean, bizitza horri eman gabe. Porrota berak ere. Zuk beste muturrera egin zenuen, artearen alde bizitza emanda, baina porrot egin zenuen, familia sortu nahi izan zenuenean.

ILEHORIA: Joder. Ez dakit bat natorren horrekin guztiarekin. Bizitza mota asko egon daiteke, eta ez da ezer gertatzen. Baina egia da, zer pentsatua ematen dit.

BURGOS: Zuetako bakoitzak errepresentatzen du ondokoak bere bizitzan lortu ez duena. Eta horregatik behar duzue elkar. Lasaigarri egiten zaizue norberak bizi ez duena ondokoak bizi izan duela jakitea.

ILEHORIA: Uau.

BURGOS: Bai.

Pentsakor.

ILEHORIA: Konturatzen zara ez duzula inoiz nik idatzitako ezer irakurri?

BURGOS (minduta): Hori ere sartu behar duzu ikerketa madarikatu horretan?

ILEHORIA: Gogoan dut sarritan entzun dizudala gizarte honetan marjinatua sentitu izan zarela euskaraz ez jakiteagatik.

BURGOS: Eta bai, hala da. (Pausa) Baina orain euskaltegian nago.

ILEHORIA: Zuk ere gainditu dituzu zure porrotak, Burgos, zorionak.

BURGOS: Joan-hadi-pikutara. Behintzat, akaso, zure ikerketa ostia hau publikatzen bada, garaiz helduko naiz idatzi duzuna ulertzera. Batez ere, nire hitzak itzultzerakoan traizionatu ez nauzula segurtatzeko.

Barreak. Stop.

Detektibea IV

Euriak kaleak bustitzen zituen egun hartan, denborak maitaleen ezpainak hezetzen dituen bezala: mantso, bigun, tarteka arnasa hauspotuz ekaitzaren erdian. Kaletik nindoan gabardina jantzita eta blablabla, eskuak poltsikoetan sartuta erakusleihoek irudi hautsi bat bueltatzen zidaten eta blablabla, topatu nuen lehenengo tabernara sartu nintzen whiski baten bila eta blablabla.

      Ez dut whiskia gogoko.

      Bibotedun imajinatzen dut nire off-eko ahotsa; tonu karrankari, elkor bat. Leonard Cohen femenino bat. Baina horrek ez dio axola, asmatua naizen heinean, neuk erabakiko diot neure buruari gorputza.

      Jakin nahi duzue benetan non nagoen? Edo are, liburu honen egileak, Ilehoriak, non naukan? Bere, nire, etxeko egongelan, biluzik. Belarridun butaka handi batean bermaturik, leihotik begira. Hanka zabalik. Nik uste dut masturbazioaren ideia ekiditeko asmatu zela arropa. Kosta egiten zait hankartea zabaldu, neure gorputza begiratzen hasi eta masturbazioa burura ez ekartzea. Hatzak pausatu ditut zilborraren azpian, pentsamendu batek neure buruan lekua egin orduko ezin dut hura ekidin. Ez dago atzera bueltarik. Hori bai, gozamenaren tortura, gozamenaren bortizkeria, gozamenaren samina dosifika dezaket, nire arnasarekin laztanduz une bakoitzean aukeratzen dudan gorputz atala.

      Zilborraren azpikoa. Hanka zabalik edo, akaso, hankarte zabalik esan behar nuke. Izan ere, eskuin hanka falta baitut belaunetik behera. Vietnamen galdu nuen, baina hori beste pelikula bat da. Isilunea. Esan berri dudana hausnartu. Nire barneko off ahotsaren jarioa apur bat gogaikarria dela esan lezake inork, sinesgaitza, arrazoi osoz, pentsatu du oraintxe Ilehoriak tekla hauen gainean, baina hala behar du, detektibeak idatzizko jario betean murgildu eta nahi duena aske esaten hasiz gero soilik lortuko du misterioa argitzea: Victorren heriotza.

      Eta hatzak jaisten ditut apur bat beherago. Butakaren alboan dauden arropei begiratu diet. Normaltasuna antzeztu nahi duten galtza bakeroak; kirol zapatilak, ezin delako inoiz jakin noiz jarraitu beharko duzun kaletik susmagarri bat; kolore urdinez eta koadroduna, mari-mutil handi baten blusa. Guztiak lurrean, beren botoitxoetatik niri beha.

      Nire bular bakarreko ileen artetik laztandu dut titiburua. Lau lekukoei egindako galdeketen transkripzioak irakurri berri ditut, eta ez dut jakin noiz jaitsi hatzak koskorrera. Biluzik egon naiz irakurketak iraun duen denbora osoan. Espero dut katarrorik ez harrapatzea. Ez dakit nola gaixotzen den fikziozko pertsonaia bat. Azkeneko grabaketaren transkripzioa begiratu dut. Ondo bete ditu Ilehoriak etxeko lanak. Kazetari grabagailu batekin egin ditu guztiak, kasetean, nik gustuko dudan bezala. Tentsioan, kasetearen alde bateko zinta amaituko ote den, zer edo zerk ihes egingo ote dion. Grabagailu digitalek ez dute zinta amaituko den tentsio vintage hori. Baina honek bai. Eta Ilehoriari hori bera agindu nion: ezin zuela ezer grabatu gabe utzi, eta hirurogei minutuko zinta batek irauten duen tartean lortu beharko zuela informazioa. Hau da hau marka, soldata irabaztea bezeroari zer egin behar duen esanez. Detektibe emozionala, psikologoa, kazetaria, performerra, mediuma edo community managerra, denok igualak gara, zorionekoak gu.

      Hemen natza, hankarte zabalik, Ilehoriari bidalitako azken etxeko lana irakurtzeko prest. Orain arteko grabaketak oso argigarriak izan dira, baina ez naute behar bezala emozionatu. Viktorren heriotzaren misterioa argitzeko lain ez behintzat. Zerk hil zuen Victor? Nola? Zergatik? Lau elkarrizketatuetakoren bat izan zen? Gezurretan ari dira laurak? Ez dut uste, ez dirudi.

      Detektibe emozionala naiz, nire bezeroen kasuekin enpatia izanik kitzikatzen naiz, kontatzen dizkidaten istorioekin emozionatuz. Eta hor egon ohi da, normalean, sekretua. Inkontzienteari hitz egiten uztean datza gakoa. Norbera normalean beti da norberak uste duena baino inteligenteagoa. Beldurrak dira norberak bere buruari eragiten dizkion tranpak. Eta nik, fikziozkoa izanik, ez daukat beldurrik. Irakurleek mania hartzen badidate, literaturako Jar Jar Binks zatar bat bilakatzen banaiz, Ilehoriari joango zaizkio kontu eske.

      Bizitzako gauza garrantzitsu guztiak biluzik egin behar lirateke. Adibidez, hipoteka bat sinatzera joan, medikuaren analisi larriak entzutera, literatur sari bat jasotzera, literatur sari bati uko egitera. Horrekin ez dut esan nahi gustukoa dudanik besteen aurrean biluzik sentitzea. Horrekin esan nahi dudana da gustukoa dudala besteen aurrean biluzik egotea. Nire ustez biluzik egoteak, izan ezagunen zein ezezagunen aurrean, hauskorrago egiten zaitu, armadurarik gabeko, norberaren itxura eta lehen inpresio fisikoa ustez kontrolatzeko gaitasunik barik. Bizitzako unerik garrantzitsuenak biluzik gertatzen dira. Jaiotzea bera, kasurako. Nik dakidala, behintzat, oraindik ez da inor jantzita jaio. Ez ninduke harrituko noizbait hori gertatzeak, baina oraindik ez da kasua eman. Are, larrutan egiterakoan ere, normalean biluzik egitea izaten dugu gustuko. Sukarraldiaren eraginez bero kolpeak eranzten zaitu, baina emaitza beti da bera, biluztasuna. Bai, ados, bada mozorroturik txortan egitea gustuko duen jendea. Erizainez, bonberoz, euskaltzainez, eta abar, baina mozorro horiek are biluziago jartzen zaituzte, ez naiz horretaz ari. Ba al dago inork zure orgasmo aurpegia gertutik ikustea baino gauza hauskorragorik? Edonork dauka, segur aski, ezkutuan gordetzen duen estasi aurpegi bat. Biluzik agertzeak hauskor egiten gaitu, eta publikoki hauskor agertzeak, berriz, indartsu. Zure indarra publikoki antzezteari uko egiten diozunean hasiko zara benetan indartsu izaten. Zure ahuldadeen jabe egitean besteek haien berri izateari beldurra galduko diozulako. Eta ez dago ahula dela dakiena baino pertsona indartsuagorik.

      Gatozen Ilehoriaren etxeko lanetara, Aitziber.

      Nire uste apalean liburuak ez lirateke apalean egon behar. Historia aliterazio bat da. Liburuak mugimenduan egon behar lirateke beti, norberak kaletik paseatu ditzan, edo azpimarratu eta galdu trenean, beste inork haiekin dialogatu ahal izan dezan. Pertsonen gorputzak kanposantuetan daude edo haizeak eramaten ditu, baina pertsonen esentziak azpimarratutako liburuetan gordetzen dira. Batzuenak, behintzat. Joan zaitez bigarren eskuko liburu-denda batera, eta hasi arrastoen bila. Eskaintzak, betirako izango den keinu baten pisua erdietsi nahi luketen opariak; edo hitz arinak, idazle batek irakurle ezezagun bati liburua erosi ostean eskainitako esker oneko hitz dorpeak. Eternitate bokazioz dedikatzen dira liburuak eta, hala ere, liburu-denda hauetan bukatzen dute askok. Bigarren, hirugarren, laugarren esku baten zain. Liburuan bertan inprimatutako hitzek bezala. Idazlearen bulkadekiko amnesiko diren arrastoak, izen ezezagunez betetako Iparraldeko guda oroitarrien moduan, beste aukera baten zain diren oroitzak. Pozik leudeke haiek, eternitate bokazioz lehen orrialdean beste norbaitentzat eskuz idatzitako eskaintza orok bigarren aukera bat izango duela jakinda. Are, azpimarraz josirik dauden liburuak.

      Azpimarraz beteriko liburu bat topatzean erosi egiten dut beti, eta azpimarrak irakurtzen ditut soilik. Liburua azpimarratu zuen pertsona irudikatzen saiatzen naiz: zeintzuk ote ziren bere une horretako kezkak, itxaropenak eta ezinak. Zer bozkatzen zuen, hilik ala bizirik ote dagoen nik liburua erosi dudan unean. Horixe baita hildako pertsona baten mamuak desioko lukeen azkena: bere esentziak, bere nahiek eta ametsek, inora iritsi ez diren bere gogoetek, norbaitengan arrasto anonimo bat uztea. Inkontzientea bada ere.

      Horixe bera da Ilehoriari egin diodan azken enkargua. Eman dizkidan kasete transkripzioen artean irakurtzeko dudan azkena. Merlinek Chusori utzi zion Mario Benedettiren Andamios liburua azkeneko aldiz agurtzean, berriro elkar ikusiko zuten esperantzaz. Gauza bera Victorrek Ilehoriarekin: Angelica Negroren saiakera mitikoa utzi zion, azpimarraz betea. Jolas modura bidali nion azken etxeko lana, ikerketa hau emozionalki osatzeko behar dudan ezinbesteko pista: azpimarrak azaltzen diren atalak euskaratzea eskatu diot, traduttore traditore, lan hori egiterakoan Ilehoriaren ahotsak lerro artean dioena harrapatu nahian. Ondoren, grabagailua hartu, burura datorkion guztia gehiegi pentsatu gabe esan, eta azkenik, grabaketa hori ere transkribatzea.

Angelica Negroren
liburuko pasarteak
Victorrek azpimarratuak

Angelica Negro, El olvido necesario

(Editorial Sevilla Noche, 1996)

11. orrialdean lerro hau dator azpimarratua, Angelica Negrok bere senideei egindako eskaintzan:

Ez naiz aire hau arnastu duen lehena.

1. atalean, 22. orrialdean, osorik markatutako pasartea eta azpimarratutako esaldi bat:

“Ahanztura batzuen kontra borrokatu beharra dago, noski. Memoria historikoa deiturikoaz ari naiz. Gertakizun batzuk oroitzeak, izen batzuk berreskuratzeak, historia zabalago baten parte bilakatzen ditu istorioak. Istorio batzuk. Eta ondo dago. Ezinbestekoa da. Justizia istorioentzat, ikasbideak desjabetu historia ofizialari, ados. Istorio batzuk berreskuratzen ditugu, aldarrikatzen ditugu, justizia sentsazioa gailendu dadin. Nahiz eta gezurra izan, nahiz eta txikiegia izan justizia sentsazio horrek eskaintzen duen kontsolamendua. Baina horri esker, historia zabalago baten isla diren istorioei esker, begira dezake jendarte batek aurrera. Eta abar.

      Baina zer gertatuko litzateke istorio batzuk ahaztea ezinbestekoa balitz? Zer gertatuko litzateke iraultzak, justiziak, ahanztura ere ezinbestekoa balu? Posiblea ote da benetan kameren aurreko iraultza?”.

1. atalean, 35-36. orrialdeetan, osorik markatutako pasartea, eta hitz bat azpimarratua:

“Mina. Pentsatzen dut mundu hobeago bat lortzearren borrokatu den jende guztiaren ahalegin ezdeusean. Orain politikaz ari naiz. Ideologiaz. XX. mendea izan denaz. Imajina ditzaket haietako asko, gehienak, zelda ilun batean odoleztaturik, gorputza akiturik, urrun edo gertuko geografietan. Imajina dezaket ahaleginaren tamaina, sakrifizioaren samina. Imajina dezaket galdera hotz bat, ezpain ertzetik odol tanta bakarti baten modura amiltzen: zertarako? Eta agian esango dit inork, zer dakizu zuk? Edo are, zer egin duzu zuk zure bizitzan, inoren sakrifizioaren gainean iritzi bat eduki dezakezula sentitzeko? Arrazoi osoz esango dit, gainera. Baina, hala ere, ezin dut ekidin, barruan dudalako, nire parte delako, ezinbesteko galdera hori”.

Eta aurrerago:

“Burura datorkit XX. mendea amaitzen ari den honetan ezagutu dudan jende guztia. Haien aurpegiak inboka nitzake banan-banan, mugimenduen paisaia anitz batean murgilduak: intsumisioak, homosexualitateak, feminismoak, internazionalismoak, kulturak. Izen-abizenak, aurpegi zehatzak dituzte haiek guztiek nire memorian. Eta denek badute zeozer komunean: jende dira, pertsona errealak dira. Haiek dira akorduan dudan ideologia, enpatia, elkartasuna. Eta guztiak oroitzen ditut ments dudan segurtasun batekin berbetan, inbidia diodan energia garaiezin batekin. Nahiz eta garaituak izan, behin eta berriz. Burura datozkit, XX. mendearen aurretik ere, jendarte bat hobetzearren egon diren ehunka, milaka, milioika pertsonaren porrotak. Haiek ez dute aurpegi zehatzik, baina seguru nago hor daudela, existitu direla. Haietako askoren hezurrak neuk zapaltzen dudan, zapaldu dudan, zapalduko dudan lurrean bertan dira oraindik. Sorginak, errebeldeak, langileak. Bortxatuak, ikusezinak, erailak. XX. mendeko diktadura guztietako bahituak, desagerraraziak, torturatuak. Haien minak, haien barne bakarrizketak irudika ditzaket, nahiz eta ez jakin nola. Eta imajinatzen ditut haien artean bizitza hobe baten alde borrokatu zirenak, akaso haien ahaleginaren emaitza beste batzuek biziko zutelako kontziente, egunaren ertzean leihotik begira ezagutuko ez duten etorkizuna hausnartzen: Merezi izan du tamainako sakrifizioak? Merezi zuen bizitza ematea kausa baten alde? Eta galdera horrentzako erantzun posible bakarra da maitasuna. Maitasunak dakarren irrazionaltasun guztiarekin. Baina nora doa inork jasoko ez duen maitasuna? Zer gertatzen da gela ilunetan torturapean itotako maitasunarekin? Gomutan ditut ezagutu ez ditudan injustiziaren kontrako borrokalari guztiak, mundu osoan, historiaren zokondo anitzetan. Nola sentitu diren uneren batean guztiak, haien ahaleginaren amildegi otzanean: Guztiz damuturik, zalantza izpi batekin, edo batere zalantzarik gabe? Harro eta garaiturik, ezagutuko ez duten bizitza hobeago horren peskizan?”.

35-36. orrialdeen artean, Victorrek eskuz idatzitako esaldi bat:

Gutun bat idatziko nioke isiltasunari nitaz ahantz dadin.

3. ataletik, 45. orrialde osoa:

“Bestetik, zenbatu ditut gatazka honetako heroiak, eta ase naiz. Batzuek ez dute errurik, ez dute halako definiziorik aukeratu, eman egin zaie, idolo dira. Norbait idolo bilakatzen denean, idoloa izendatzen duen horren desioekin estaltzen da benetan idoloaren azpian dagoena. Baina ai definizioan murgildu direnak, ideologien hautazko gida espiritualak. Agian heroiak heroi ez direnen proiekzio bat besterik ez dira, norberaren ametsak eta erronkak besteei esleitzean sortzen da heroia. Norberak egiteko astirik, edo kemenik, edo indarrik ez duena egiteko kreditu emozionala ematen zaie heroiei, heroiak milaka pertsonaren proiekzio bat besterik ez dira. Heroiek, kasu askotan, haien zerbitzura idazkari onak dituzten pertsonak dira, edo kazetariak, edo kronistak, soldata on batekin, segur aski inoiz haiek ere heroi izango diren itxaropenarekin. Eta jakin behar luketen zerbait da hori, heroiek bezala idoloek: milaka pertsonaren asperduraren, itxaropenaren, ezintasunaren emaitza direla. Eta bai, badira heroi izateari uzteko, oharkabean pasatzeko, ahaleginak egiten dituzten heroiak. Edo eman zaizkien mikrofonoak kausa baten alde baliatzeko eginahal zintzoa egiten dutenak. Horregatik harritzen nau sarriegi heroi batzuen umiltasun faltak, jende miretsiaren egoak. Guztia zor diote beren publikoari eta ez dute onartzen. Besteen frustrazioaren maizterrak dira eta ez dute aitortu nahi. Beren publikoari zor diote dena, baina meritu guztia haiena balitz bezala jokatzen dute. Heroiek besteen zoriontasunerako ezinarekin zeozer egiteko ardura dute, edo ezer ez. Benetan miresgarria den jendeak miresten du sarri jende ofizialki miretsia, baina hori heroien promotoreek eta mezenasek agertu nahi ez duten egia bat da. Beste edozein egia bezain faltsua eta, humanoa den neurrian, ederra.

[...]

Eta gogoan ditut asanblada batean ironiaz mintzatzea lortu duten bisaiak, larritasunetik haratago, barrutik eta modu aitorrezinean, haiekin bat egitea eragin didatenak. Alaitasuna arma boteretsua da, itxaropena sortzen duelako, eta itxaropena duen pertsona beti dago borroka egiteko prest.

[...]

Suma dezaket potro-armada ororen plazera: soldaduari gozamena ez dio garaipenak ekartzen. Garaipenaren truke jasoko duen soldatak bai, noski, baina batez ere garaituaren begietan itxaropena desagertzen dela ikusteak ematen dio plazera. Botereak. Hori da benetako triunfoa, soldataren potroak biktimaren begietan igurztea. Kapitalismoaren beso armatu guztiak dira antzekoak, berdin dio bortxatzailea, torturatzailea edo toreroa den, kapitalismoaren beso armatua beti da sadiko hutsa. Eta baita kapitalismoaren kontrako beso armatu asko ere, ezinbestekoak izateari utzi eta ekidinezinak izaten hasten direnean, dinamika armatuak hasierako helburuen etika iraultzailetik urruntzen dituenean. Haren kontra egin nahian, kapitalismoaren logika berean ari direlako”.

5. ataletik, 75. orrialdean:

“Guraso izatea erabaki nuen behinola. Bizitzan sormenari eskainiko nion forma hori izango zela erabaki nuen, hori zela desio nuen utopia. Ez nintzen guraso bilakatu naturaren dei bati erantzunez: zehatz argudiatutako gogoeta iraultzaile baten ondorioz erabaki nuen izatea guraso. Idealizatu egin nuen nire jarrera: iraultza egin eguneroko bizitzan, praktikaren bitartez eta zarata mediatikotik urrun, kontzienteki egindako hautua, baina gaizki kalkulatu nuen. Ez nuen espero egunerokotasunak hainbeste irauterik, hain epikarik gabekoa izaterik. Idealizatua nuen bizitza, baina orain argi eta ozen esan dezaket: urteen joanean naturak eskaini didan segurtasun bakarra, errebelazio bakarra, kaosa izan da, anarkia ez ideologiko bat. Minbizia, istripuak, erailketak. Bihotzekoak, pobrezia, gerrak eta erbesteak. Natura frankotiratzaile bat da eta ez du soldatarik behar. Bost axola zaio dena, eta luzerako munizioa dauka. Gerra ostean gerra amaitu dela onartu nahi ez duen militar profesionalak bezala, mendi kasko batean gotortua, azken erasotik sobratutako hamarkadetarako munizioarekin.

      Uste nuen gurasotasuna zela itxaropena fabrikatzeko nire modua. Eta bai, luzaz hala izan da, benetan. Horrekin ez dut esan nahi, noski, mundu guztiarentzat horrela izan behar denik. Hau zen niretzat edertasuna eta kito, ez diot halabeharrez inori opa. Hipokrita litzateke hori egingo banu, eta nekatuegi nago hipokrita izateko. Baina orain jada ez naiz guraso lehen bezala. Nire haurrak jada ez dira nireak, jada ez dira neure burua definitzeko koartada bat. Eta orain zer? Orain artea botatzen dut faltan, edo politika, edo gaua luzaz bizitzeko gaitasuna.

[...]

Soilik benetan indartsua denak egin diezaioke uko famatua, miretsia, txalotua izateari, isilik eta arrangurarik gabe. Arrangura eta inbidia ahuldadea adierazteko modu poetikoak dira. Eta egoa, besteen ametsen ezinarekin zordun direla aitortu nahi ez duten heroien ezintasuna, gabezia bat besteari kateatuz bezala”.

6. ataletik, 99. orrialdean:

“Feminismoaren lorpen bakoitzaren atzean, denbora bezala zabaltzen den itsaso bat dago: milaka milioika gau ezin lo eginik, mehatxupean, kontaezinak diren aitortzak adiskide eta konplizeen artean, bortxaz hildako milioika istorio ahantzien kostalde ikusezina, haien burkideek bileretan isilarazitako ehunka milaka emakumezko ezkertiar, jendarteen inkontzientean hedatzen den itsas korronteen amaraun bat bezala. Martxoaren 8 batean auzoko manifestaziora jaisteko erabakia hartu duen gazte horretaraino, historian luzatzen den pertsona zenbatezinen itsaso eder eta mingarria. Ikus dezakezu ura bere zabalean, eta miretsi bere barea edo haserrea, irentsi ditzakezu ortzimugei buruzko kantu zatarrak bizitzako azken bazka balira bezala, eta hala ere jakin badakizu inork ikusi ezin duen paisaia harrigarri bat ezkutatzen dela itsasoaren hondoan, badakizu hor dagoela eta ezin duzula atzeman, eta hori bera ere bada itsasoa: nahiz eta hor dagoela jakin, ikusi ezin duzun guztia. Baina iritsiko da itsasoak kostaldea olatu kolpez higatuko, leunduko, eta are, suntsituko duen eguna”.

Pasarte horren ertzean, azken esaldiaren alboan eskuz idatzia:

Munduko mapa guztiek batera ere ezin dute ulertu itsasoaren sakontasuna.

Azken ataleko 115. orrialdean:

“Zeresan handia ematen ari da azken garaietan Balkanetako gerra. Mugimendu sozialetan gabiltzan asko saiatu gara leku hartzen, baina kosta egiten da benetan hor hondoan dagoena ulertzea. Gauza bakarra atzeman daiteke argi: gerraren mekanismoak gaurkotasun betea dauka, baita Europan ere. Bosnian GKE batekin egondako lagun batek esan berri dit badela kroaziar jatorriko idazle feminista bat, Slavenka Drakulic, bere lehen liburuan ardatz bitxia hartu duena: antza denez, emaile ezezagun batek giltzurrun bat eman zion gehien behar zuenean. Ba omen da horrelako gauzak egiten dituenik, modu desinteresatuan, eta badira horretarako sareak ere. Egileak esan izan duenez, pertsonen naturaren oso irudi negatiboa dugu. Hori, neurri handi batean, bada komunikabideek jendeak egiten dituen ekintza txarren berri ematen dutelako soilik, oso gutxi idazten delako oro har jendeak besteengatik egiten dituen gauza onei buruz. Pertsonek gauzatzen dituzten ekintza txar horien artean dago, noski, gerra, pertsonaz gain familia, etxea eta ingurua sakonki nahasten dituena. Baina liburu horretan berak muturreko ontasuna esperimentatu duela dio, emaile batek bera ezagutu gabe giltzurruna eman zionean. Ideia horrekin obsesionatua, horrelako ekintzak egin dituzten pertsonei eginiko elkarrizketekin osatu zuen liburua, eta, harrigarria bada ere, porrot erabatekoa izan zen, ez zuen salmentarik apenas izan. Berari giltzurruna eman zion pertsona ere elkarrizketatu zuen, zergatik egin duzu herabe bat, eta hark, erizaina bera, zera esan zion: “Norbaitek egin behar zuelako”.

      Azkenaldian ideia horrek obsesionatzen nau. Agian ezkerrak boterean horregatik egin du hainbestetan porrot, behin boterea eskuratuta ideia kontserbadoreen arabera eraikitako sisteman eta patroietan saiatu izan delako gauzak eraldatzen. Segur aski hori ere beharrezkoa da, hau da, bizi garen munduan bizi gara, kapitalismoak erabakitako sistemak egituratuz, zilegituz eta berrasmatuz guk ere, eta lubaki hori ere jorratu beharrekoa da, lehenago edo beranduago burokrazia kapitalistak ito arren. Baina bide horrekin soilik ezin da konformatu, gehituko nuke nik. Progresismoek, elkartasunean oinarritutako ideiek eta ekintzek, militarismotik haratago asmatu beharko lituzkete botere egiturekiko paraleloki erabili beharreko teknika eta modu berriak, kapitalismoak definituriko antolakuntza moduek desgastatu eta erre gabe kutsa daitezkeenak. Irudimena behar da horretarako. Horregatik, agian, zigortzen du hainbeste kultur arloa kapitalismoak, horregatik uzten du enpresen esku kultura kapitalismoak, irudimena ez dadin izan balio bat, berezko jarrera bat, aldaketa politikoak, bizitza hobe baterako nahiak, errebeldiak, irudimenean hasten direlako, kreazioaren autogestioan.

[...]

Agian anarkismo berri bat da imajinatu behar dena, hau da, botere harremanak, hierarkiak, gizatasunak dakartzan alde ilunak oro ekiditeko moduko elkartasunezko kaos antolatu bat. Aktibismo berri bat, boterea erdiestea behar ez duen egituratze anonimo eta iragankorra; elkartasuna gupidagabe, amorru betean kutsatzeko nahian inspiratua, eta ez duena suntsitzeko nahian indarra jarrita. Dagoen sistema berez amilduko da, haren alternatiba bere ideia propioen arabera ahalduntzen bada. Kapitalismoaren eraldatzea albo kaltea litzateke, eta ez xedea. Elkartasuna praktikan jartzeko metodo erradikalak. Beste batzuei mesedeak egitearen alde saretzea, ezezagunak zaintzeko ekintza indiskriminatuak, zailtasunak dituzten pertsonak laguntzeko aktibismo anonimoa. Ekintzak egin orduko desegingo diren taldeak, manifestu sekretu komun bat, antolatzeari uko egiten dioten saretzeko modu antolatuak. Elkartasunean oinarritutako internazional anonimoa. Etekinik jaso nahi ez duen besteen aldeko ekintza oro delako antikapitalista. Eta guztia militarizazioari uko eginez, nahi baduzue. Edo militarizazioa autodefentsara irmo kateatuz, ahalko balitz. Kontra dituzun horiek bakean utziz, alde zaudenen alde lan eginez, sektore hori indartu eta nagusitu dadin.

      Bai, badakit, berriz ere utopia baten erdian nagoela esango didazue. Erraza dela horrela, paperean, orokorkeriak esatea. Baina itxaropenen bat, konspiraziorako gaitasunen bat geratu beharko zaio kale itsu batean edo etxe zoko batean bortxatua izateko arriskuan denari, txalupa batean Mediterraneoa zeharkatzen duenari, komisaria batean torturatua izateko zorian denari. Dei iezadazue idealista, nahi baduzue. Ez dakit kapaz izango ote nintzatekeen giltzurrun bat oparitzeko. Baina irudimenean hasten da etorkizuna. Irudimenaren indarrean sinesteko beharra daukat.

      Garrantzitsua da amesten jarraitzea, baina, agian, bada garaia modu errealista batean amesteko. Elkartasuna praktikatu gupidagabe, amorruz; bortxatzaileek jakin dezatela ez daudela salbu, agintariek eta legelariek jakin dezatela garesti ordainduko dutela eraikitako muga, torturatzaileek jakin dezatela itzal bat izango dutela beti gainean”.

135. orrialdeko paragrafo honen alboan harridura ikur bat arkatzez:

“Eta, gai honi umore apur batez erantzutearren, gogora ekar ditzagun Julio Cortazarren Libro de Manuel liburuko pertsonaiek jatetxeetan egunerokotasuna asaldatzeko egiten zituzten mikroagitazioak, tantaz tanta absurdoaren bitartez iraultza soziala egingo zuten itxaropenez. Zutik paratu jatetxe batean mahaian bazkaltzera, zainzuriak platerean. Inguruko guztiak urduri jarri arte, asaldatu arte. Egin normen presentzia azaleratzen duten ekintza ustez txiki eta absurdoak, normaren barruko egunerokotasun oro haserretzeraino. Eutsi bazkari oso batean mahaiaren alboan zutik bazkaltzeari. Ingurukoak sutan jarri arte. Adibidez”.

Eta ondoren esaldi hau, Victorrek eskuz idatzita:

Bilatu erreferentzia.

Epilogotik, azken paragrafoa osorik markatua, eta barruan lerro batzuen azpimarra:

“Horregatik guztiagatik, justiziari loturiko memoria berreskuratuarekin batera, batzuetan ahanztura ere defendatu nahi nuke. Ezinbestekoa den memoria bat dagoen bezala, bada ezinbestekoa den ahanztura bat. Heroi izateari uko egiten diotenen jarrera heroiko bat. Mundu hobeago baten aldeko porrot guztien isiltasuna islatzen duena. Ahalegin isil orok, modu batera edo bestera, inoiz eragin bat izango duela uste izatea, jakitea. Beren maitasunarekin bizitzera, hanka sartzera, ezinezkoan saiatzera bultzatu nauten guztien lorpen isilak oroitu nahi nituzke, aurpegirik gabe bada ere, haien izenak ezagutu gabe bada ere. Posible dudan neurrian haien parte izango naiz, bihar gu ez garen norbaitek liburu bat idatz dezan, gu existitu garenik jakin gabe, baina guri esker. Hori baita historiarik gabeko biografia guztien puntu komuna: beren bizitzetan guztia eman eta porrot egin zutenen garaipena”.

Ilehoria II

Rec. Ez dakit oso ondo zer esango dudan. Oso bitxia izaten ari da hau guzti hau niretzat. Ez nuen espero detektibe bat kontratatzeak horrelako lana emango zidanik. Ez dut pentsatu ere egin nahi galdeketak eta hemen esango dudan dena delako hau transkribatzeak ekarriko didan lana. Baina igual da. Bidaia izaera ukaezina da. Agian ez du ezertarako balio izango, agian sekula ez dut jakingo zerk hil zuen Victor, nork edo nola. Ez dut argi ere zergatik saiatzen ari naizen duela hogei urte gertatutako heriotza bat argitzen, dagoeneko inork gutxik aipatzen duenean, hildakoen zerrenda infinituan ahaztutako izen bat gehiago, Saramagoren izen guztiak ez daude hemen, eta nire ahalegin hau akaso zentzurik gabeko utopia bat da. Pailazo bat errepidearen bazterrean, sudur gorria jantzita, hilik. Irudi horrek jazarri egin izan nau beti. Baina konturatzen hasia naiz, zurekin hitz egin ahala, Aitziber, orduko lekukoei galdeketak egin ahala, agian beste zeozer geratu zela errepide horretan autoaren azpian: neure burua ulertzeko giltza izan zitekeen VHS zinta hura berreskuratzeko modu bakarra, neure burua besteen ispiluan oroitzeko azken aukera.

      Eta banator esku artean dudan liburuak utzi didan arrastora. Merlinek Chusori utzi zion Benedettiren hura ez genuen sekula berreskuratu. Eta une berean, egun berean Victorrek niri utzi zidana ez zuten haiek bueltan izan. Hemen daukat, Angelica Negroren El olvido necesario. Beste hainbat erreferentzia bezala Victorrek nire errepertoriora ekarri zuena, auskalo noizko auskalo zein egoeratako elkarrizketa sakon eta ezdeus eta ezinbesteko horietako batean aurretik aipatua. Oraindik ere senti dezaket haren pasioa liburu honetaz hitz egitean. Victorrek inoiz entzun zuen egilea hitzaldiren batean zuzenean, eta berak ere sinatuko luke hark zioena: “Ezkerrak porrot egin du mundu osoan, iraultzek indarra galdu dute, zapatistenak bizirik dirau, Euskal Herrikoak kontraesanak sortzen dizkigu”. XX. mendearen amaiera zen, eta bere buruari galdetzen zion Victorrek zer datorren zinismoaren ostean, eta urgentzia zuen jakiteko noiz eta nola. Urgentzia, amorrua eta ezinegona. Urgentzia, bizitza akitzera joango balitz bezala. Baina akaso nik imajinatzen dut bera horrela, beste behin ere, eta ez zen horrela izan.

      Arraroa egiten zait pentsatzea ni orain ukitzen ari naizen liburu hau bere eskuetan egon zenik. Are arraroago berak azpimarratutako lerroak topatzean. Esaldi horiek irakurrita, bere ahotsa entzun uste dut, Victor, orroka.

      Isildu naiz une batez. Begiak itxi. Saiatzen naiz sentitzen Angelica Negroren liburura bueltatzeak gorputzean utzi didan arrastoa.

      Berrogeita bost urte ditut. Horrek ez du ezer esan nahi. Jende batek baino gehiago bizi izan dudala soilik, eta beste batek baino gutxiago. Zorte pixka batekin nire bizitzaren erdia bizi izan dut honezkero, segur aski gehiago. Batzuetan belarriko zuloan ile solteren bat topatzen dut, lehen ez bezala. Hori da berrogeita bost urte izatea.

      Nire ingurura begiratzen dut, belaunaldikide ditudanei batez ere. Haiek nire ispilua direlako. Harritu egiten nau bizitzak. Ezin ditut ulertu lagunen zimurrak, edo agian pixka bat bai, batzuei jarraipena egiten diedalako egunen joan-etorrian. Arreta handiz behatzen dut maite ditudan pertsonen gorputzen gainbehera. Baten batek esango dit negatiboegia naizela, bizitza besterik ez dela. Eta nik ere hori esaten diot neure buruari, umore onez altxatzen naizen egunetan. Baina besteetan ez. Harritu egiten naute batez ere aurpegiotako zimurrek. Batzuetan gezurrezkoak direla iruditzen zait, nik badakidalako nolakoa den ingurukoek barruan duten gaztea. Nik benetan diren bezalakoak oroitzen ditut, bizitzearen alde guztia emateko prest, sexua izatearen truke gauaren ertzeraino drogatzeko prest, eta abar eta abar, baina zeinen maitagarriak denak, zeinen patetikoak eta benetakoak. Nik badakit nolakoa den nire lagunek oroitu ezin duten gaztea.

      Bat, borrokalariak. Bi, ironikoak. Hiru, garaituak. Jende mota ezberdinak dira, ala pertsona beraren bizitzako etapak? Neure buruari galdetzen diot noiz hil zitzaion urliari begirada. Noiz ekin zion berendiak garaitua izateari, bere bizitzaren zein unetan konturatu ziren hau dela dena, ez dagoela ezer gehiago, ez dagoela mediokritatea ez den beste errealitate baterako itxaropenik. Eta batzuetan pentsatzen dut, nire ezintasunei aurre eginez, artea dela horretarako antidotoa, biziraupenerako pizgarria. Arteak itxaropena sortzen duela, edertasuna sentiarazte hutsarekin. Arteak, edo akaso, kreatibitateak berak, artistikoak ez diren euskarrietan ere. Eta orduan Victor datorkit gogora, edo Merline bere bizitzaren etapa batzuetan, eta haien ahotsa entzun nezake kasik, burlaizez, edertasuna erlatiboa eta subjektiboa dela esanez, pertsonaren arabera edertasunaren kanona aldatu edo ñabartu egiten dela aipatuz. Eta bai, hala da, baina emaitza, nolanahi ere, modu batera edo bestera, beti da itxaropena. Idealista izaten jarraitzen dut agian? Baina orain, adinean gora egiten dudan heinean, Victor ulertzen hasi naizela iruditzen zait. Berandu agian, bere garaiari aurre hartu zion post-idealista bat izan zelako, edo are, post-idealismoaren ostean zer datorren pentsatzen hasia zen post-ziniko bat. XXI. mendea zuen zain, informazioa falta zitzaion. Orain haren gerizpean diot nik, esan dezaket jada, zinikoak garela idealistarik erradikalenak.

      Batzuetan iruditzen zait munduaren gainbeheraz kontzienteegi naizela. Nahiko nukeena baino argiago dakusat gizarte egituraketa krudelkeriak gidatzen duela, eta ez elkartasunak, eta ez maitasunak. Horregatik, alaitasuna tresna politikoa iruditu izan zait beti. Horregatik jantzi izan dut poeta maskara gaztetan. Bestela atzemanezina zaidalako alaitasun politiko hori. Angelica Negrok iradokitzen zuen bezala, alaitasun une oro krudelkeria estrukturalaren kontrako intsumisio ekintza bat da. Sarritan, munduko eta naturako errepresio egiturazkoaren aurka pertsona bati geratzen zaion bakarra. Horregatik, agian, sistemak desprestigiatu egiten du umorea. Umorezko literaturak ez du sekula literatur sari nazionalik jasoko, ezin delako sari nazional bat jaso sariaren beraren inguruko txisterik egin gabe. Ironia arma boteretsuegia da, hobe da lehenetsi drama, ironiak publikoarengan enpatiarik sor ez dezan. Izan dadila umorea asko jota iseka, besteen kontura egindako trufa, baina behin ere ez ironia enpatikoa, gerta dadila zinismoa asko jota. Baina, kasu, zinikoak gara porrot egitea desiratzen ari garen ideologo bakarrak.

      Hatzak sudurrera gerturatu ditut eta tabako usaina dute. Inguruko askok erretzeari utzi diotenean ere, nik eutsi egin diot eta harro nago, erretzea modaz pasatuta egon arren. Zigarro bat erretzea desafio bat da, heriotza etengabe gogora ekartzen dizun paketeetako larritasunerako dei komertzial horren aurreko erresistentzia keinu bat. Bizitzeak hil egiten du, hori da benetan esaten dutena kartoietan, photoshop sinesgaitzeko iragarkietan. Eta ekin egiten diot, zupa eta zupa, minbiziarekiko beldurrez, bai, gazterik hil zaizkidan lagun ez erretzaile guztien izenak ahoskatuz, bizitzarekiko desafioz. Topa dezake inork plazera heriotzaren mehatxuan? Nik bai. Esango nuke hori bera dela geratzen zaidan guztia, edo gauza bakarra, edo geratzen zaizkidan gauzen artean garrantzitsuena: inoiz inork asmatutako erruleta errusiar tetrikoenean jokalari izatea erabaki dut. Pipatzean plazera topa dezakedalako nago oraindik bizirik. Heriotzaren presentzia egunerokora ekartzeko erretzen dut tabakoa, une xumeen gozamenaz bizitzarekiko zama desafiatzeko kapaz naizelako oraindik. Edo hori da, pozik eta ase, neure buruari oparitzen diodan gezurrik ederrena.

      Gaur bizitzak harritu egin nau, beste behin. Egunerokotasuna tematu egiten da ni bizitzatik aldentzen, ekidinezina zaidan ilunaz blaitzen, baina gaur harridurak poztu nau, beste behin. Nire gorputzeko zirrikituak arakatzen ari nintzen intimitatean, ohartu gabe. Badakizu, Aitziber, eguneroko show publikotik at uzten ditugun une horiek, errepertorio zehatza daukat nik: hatza sartzen dut belarrian, gustukoa dut belarriak barrutik gehiegi ez garbitzea, plazera ematen dit azazkal luzeegia belarriko zuloan sartu, eta pala baten gisan ezkoa erauzi ahal izateak. Ore minimo hori sentitu atzazalaren eta hatzeko haragiaren arteko tartean, eta ondoren astindu, katapultatu, gelako edozein zokora. Horren ostean plazerak batetik bestera eramaten nau, eta sudurrera jo ohi dut lehenik: sudur handia daukat nik, beti izan dut, eta sentsazioa dut bertako kobazuloetan mukiek leku gehiegi dutela kanpora atera gabe pilatzeko. Akaso horregatik sortu ohi zait muki salda baino gehiago, kostra harrigarria. Ez da erraza izaten plaka tektoniko hori erauztea, eta gustukoa izaten dut pieza bakar batean egitea lortzea. Nazka ematen dit. Ezin izaten diot eutsi, labur bada ere, bistadizoa botatzeari, batez ere ileren bat harrapatua geratu den jakin nahian. Edozein modutan, kasu honetan berehala ekiten diot meteorizatu eta ikusi nahi ez dudan lekuren batera jaurtitzeari, erratza pasatu baino lehen etxeko zapatilen joan-etorrien poderioz desegingo den itxaropenez. Izarren hautsa, egun batean. Eta ondoren ekiten diot pentsatzeari, bigarren zuloko plaka tektonikoaren bila, akaso kostra dela gizateriaren forma naturala. La kostra nostra. Agian gorputza bera dela arimaren kostra bat. Arima diot, hitz hoberik okurritzen ez zaidalako. Arima diot asmo katolizistarik gabe, ez nau balizko beste bizitzak kezkatzen, baina argi dagoena da gorputzetan une batean bizitza dagoela, eta gero ez. Agian arima beharrean bizitza esan behar nuke, Merlinerekin Granadan edukitako solasaldi hura betiere gogoan. Tira. Agian gorputza bera da norberaren bizitzaren kostra bat, mina eta alaitasuna estaltzen dituen erauzi beharreko kostra bat, kostra erraldoi forma aniztuna, ileak harrapatuak dituen kostra bat. Eta hor, bat-batean, poema bat ikusten dut, eta Victorrekin akordatzen naiz berriro, eta Rociorekin, eta Chusorekin, eta pentsatzen dut, hemen bada poema bat, kostra garen sentsazio hau transmititzen asmatuko banu, kostra hitza, arima hitza, bizitza hitza erabili gabe, orduan bai, poema bat legoke hemen. Baina pasatzen utzi dut, azken urteetan hainbestetan egin dudan bezala, poemarako bulkada. Eta horrek boteretsu sentiarazten nau, eta zoritxarrekoa era berean, baina edonola ere, beti harritzen nau poema baterako bulkada topatzeak egunerokotasun zauritu honen bazterretan.

      Eta zu, Victor? Zergatik nire tematze hau, zergatik itzaletik erauzi isiltasuna?

      Behin jarioari grabagailuaren aurrean eutsita, ilun ari naizen sentsazioa daukat, ezkor. Akaso horrek badu zerikusirik zurekin, Victor? Batzuetan iruditzen zait idazketa dela, edo sormena, edo antzerkia egiteko unea, benetako jainko bakarra, ahalguztiduna, guztia ikusten duena, zu zeu ere agerian uzten zaituena fikzioaren bitartez ezkutatzen saiatzen zarenean. Pentsamendu horiek datozkit behin eta berriz, bihotzerre baten modura: pertsona bezala, jendarte bezala, galduta gaude, baina miretsi egiten dut askok ahanzturari aurre egiteko duen kemena. Eta esango nizuke, Victor, dagoeneko zure erantzuna jakingo ez banu, onartzeko prest bazina, ezinezkoa atzemateko ahalegin bat gehiago izan zela zurea: justizia nahi zenukeen. Poetikoa, baina justizia. Historia liburuen bazterreko ahanztura infinitu horretatik norbait, pertsona bakar bat, erreskatatu ahal izatea pertsonaia baten bitartez. Justizia nahi zenuelako tematzen zinen hamaika izen itzaletik argira ateratzen, justizia nahi zenuelako astintzen zenuen zure emanaldietan ezinbesteko ahanzturaren zuhaitza, oraindik usteldu gabeko sagarren bat eror zitekeelakoan. Baina garaipen txiki bat lortu beharrean, zure ahaleginak oraindik kontzienteago egiten zintuen besteon ezinbesteko ahanzturaren neurriaz.

      Zer nolako oreka zekarkizun pertsonen memoria historiko ez historikoak azaleratzeak? Gaiztoa izango naiz, garai batean, Seat Ibizaren barruan zigarroak erretzen, Merlinek eta biok egiten genuen bezala: bizirik sentiarazten zintuen bulkada bat zen. Eta pisutsuegia zitzaizun utopiaren zama, atzemanezinegiak ezintasunaren ondorioak. Baina hori zure arazoa zen, ez nirea, ez gurea, ez besteona. Ez gizartearena, esan nahi dut. Argi eta garbi esango nizuke gaur ere, tabernetan zuk antzerkia egin ostean luze solastatzen ginenean bezala: bada ezinbestekoa den ahanztura bat, pertsonek egiten jarraitzen duten gauza miresgarri bakoitzaren atzean beti dago ahaztutako milaka pertsonaren arrasto isila, eguneroko bizitzan egiten duzun hautu ustez miragarri oro da milaka urteko hautu ikusezinen segida. Arrasto isil hori gabe ezinezkoa litzateke artea, adibidez, edo feminismoa, edo apikultura, edo akupuntura. Zuk nahi ala ez. Argi dakusat egunerokoan: uraren txorrota ireki, begetarianoa izan, pelikula europarrak deskargatu dohainik, larrua jo berogailua jarrita, Emmy Hennings-i buruzko artikulu bat irakurri Berrian, Berria bera irakurri, kazetaritza, eguzki lore bat lapurtu mendian zure etxeko atarian jartzeko. Guztia da milaka erabaki txikiren, milaka humano frikiren nahien, desioen, bete gabeko ametsen emaitza. Arrasto isil hori gabe ez gara ezer. Ez zara, ez naiz, ez gara batere originalak. Eta hala ere miragarria iruditzen zait aldiro edonork beste edonor biluztean duen jakinduria berezkoa, edo abilezia falta, edo grina, edo beharra. Arropa erantzi besteari arropa hori Zaran erosia izan arren, edo bertako produktuen artisautza azoka batean, arropa erantzi eta larrua jo, larrua jo ostean pentsatu hori dela denbora gelditzeko modu bakarra, izerdia, hori eta beste ezer ez, Samuel Becketten bularrean labana, ezerk ez du zentzurik, eta denbora gelditzen duzu baina hori ere badoa, edozein egunetan edozein hiriburuko ospitaletan datza milaka larru jotzeen osteko azken hondarra, ametsak gaur egun in vitro ernaltzen dira. Eta bere kabuz lorpen bat egin duela uste duena pobre dabil: une honetan egitea lortu duzuna, garaipen txiki eta zure ustez gizadiarentzako edo herriarentzako edo kulturarentzako edo arte eszenikoentzako ezinbestekoa den lorpen honek, artikulu honek, jasotako txalo besamotz honek, zure koadro baten aurrean jasotako plastikozko lore sorta honek, milaka pertsonak egin, sentitu, hartutako erabakien segida bat du ezkutuan atzean, zuk ez jakin nola. Eta akaso, Victor, hori bera zara zu niretzat: ezinbesteko ahanztura horretatik memoria historikora, justizia poetikora eraman nahi dudan ahots bat. Stop.

Detektibea V

Ilehoriak deitu egin nau. Galdetu dit: “Amaitu duzu nire transkripzioak irakurtzen?”. Eta nik, glups, baietz. Sukaldean harrapatu nau, eskuan kopa bat ardo dudala. Zergatik ardoa edaten? Aizue, ba ez dakit, ezin dut dena jakin, fikziozkoa naiz. “Trantsizio baten beharrean nago”, diost Ilehoriak, eta nik ez dakit idazten ari den nobelaz ari den, ikerketa honetaz, edo bere bizitzaz. Berdin dio, ni bere aginduetara nago, ordaindu egiten didalako, liburua eskainiko didalako, eta ardo hau oso goxoa dagoelako.

      “Aitziber, baduzu susmagarririk?” tematu da, telefonoaren bestaldetik. Nik ez dut jakin zer esan, izan ere ez, ez baitut susmagarririk. Itxaropena nuen grabaketen transkripzioak irakurrita, Victorrek azpimarratutako liburuaren berri izanda, ezker titiko ileak laztu egingo zitzaizkidala, hankarteko uholde batek esango zidala bide onetik noala. Baina ez da hala izan, kale itsu batean nago, eta hala esan diot Ilehoriari ere “oraingoz aukera guztiak zabalik daude”. Nire off-eko ahotsa martxan jarri da orduan, eta gomuta betean hasi: “Kale itsu batean nengoen, nora jo ez nekiela...”. Orain arte neukan informazioagatik, galdekatutako edonork izan zezakeen heriotza misteriotsu hartan eraginen bat, edo bat ere ez. Duela hogeita hiru urte elkarren ametsak elikatu izan ez balituzte, jarraituko zuen Victorrek Madrilerako bidea, jarraituko zuen sudur gorriekin tematuta? Joko zuen hara sare alternatibo berrien bila?

      Oraingoz, ez dago jakiterik. Ez dut lortu nire intuizioa hitz egiten jartzea. Agian, janari izoztua sukaldatu beharko nuke une honetan. Ilehoriak mugitzen dizkit eskuak hozkailura, hari ikusezinak bailiran. Dena dago konektatua. Baita hozkailua ere, zorionez. Bezperan ekaitzak izoztutako janari oro arriskuan jarri baitzuen. Zabaldu dut gaineko atexka, barrura begiratu dut. Orduan berehala etorri zait intuizio bat, hariak lotu ditut nahi gabe, pelikuletan bezala: argazkiak, bideoak, liburuak, ez ote dira denbora izozteko ahalegin desesperatu bat? Suma dezaket Ilehoria pozarren, atea zabaldu diodalako liburuaren amaieran sartu nahi duen izotzari buruzko metafora bati.

      San Jakobo batzuk atera ditut izozkailutik. Hara, burura datorkidan lehenengo galdera: nondik datorkio frijitu zoragarri honi izena? Zergatik arraio pairatu behar du digestio astuneko erruduntasuna sentitzen duen jale oparo eta zoriontsu orok hainbeste gustatzen zaion asmakuntza ezinbesteko honek santu baten izena izatea? Interneten begiratzeko tentazioa eduki dut, baina berehala pasatu zait, ahalegin handiegia delako benetan sortzen zidan interesaren proportzioan. Azkenean, San Jakoboak bere horretan bota ditut zartaginera. Ez ditut utzi deskonjelatzen. Gustukoa dut jende gehienak gorroto duena, askotan gertatzen zait hori, alegia, kanpotik frijitua eta barrutik hotza egotea, taberna askotako kroketekin gertatzen den bezala. Metafora ederra iruditu zait hori ere, baina ez dakit zeren metafora.

      Jan egin ditut San Jakoboak, hogeita hamar euroko ardo botila batez lagunduta. Maite dut janari zatarra ardo onarekin jatea, nire poltsikorako gehiegizkoa den ardoarekin. Ilehoriak lehen txekea helarazi dit transkripzioarekin batera, eta lehenbailehen ospatu beharra nuen.

      Lan pixka bat ere egin beharko dut, noski. Ez dut froga zehatzak biltzeko kemenik, ez gogorik, ez gaitasunik ere, beraz, biderik errazena hartzea erabaki dut. Angelica Negrok utzi didan arrastora narama intuizioak: irudimena arriskutsua da, egunero ikusten dugunaren aukerak zabaltzen dituelako. Eta horixe bera egitea deliberatu dut: ardo kopa bete, goitik behera biluzik jarri, eta leihoaren aurrean paratu naiz beste behin ere. Titi bakarti iletsu bat dut bularretik begira. Leihotik harago, ortzimugara zuzendu dut pentsamendua. Aurreko etxebizitzako bizilagunak ikusi egin nau biluzik, berdin dio, hura ere fikziozkoa da. Barrurantz doan ortzimuga da nirea. Eta irudikatzen hasi naiz, gupidagabe, ikerketa honetako protagonistek izan ez duten iragana.

Detektibe emozionalak
Victor imajinatzen du

Ohetik altxatu bezain pronto jakin du. “Hau da nire bizitzako azken eguna”. Bizarra egin du ispiluaren aurrean. Xehetasunei erreparatzen die.

      “Gaur hilko naiz. Baina ez dut argi zein unetan”. Neure burua hirugarren pertsonan. Gaur hilko da. Gaur hilko naiz. Baina ez daki argi zein unetan. Baina ez dakit argi zein unetan. Bakarrik ez banengo bezala. Ispiluaren aurrean biluzik, sudur gorria jarri dut zakilean. Telepatikoki komunikatzen naiz zakilarekin. Nirearekin, besteenarekin. Eta besteen gorputzen absentzia nirean. Rocio, Rocio, Rocio. Inori axola balio bezala. Ez daki egunaren zein unetan hilko den. Baina besteen gorputzaren absentzia berean. Rocio, Rocio, Rocio. Zenbat tardatzen du harreman hasiberri batek zakilera iristen? Zure eskua, Rocio, zure laztanetan mira teleskopikoa.

      Sudur gorria jarri diot zakilari. Sudur gorria jarri dio zakilari. Eta gaurko monologoa horrela hasiko banu? Jainkoa naiz. Jendeari barre eginaraz diezaioket. Malkotan jartzeraino. Benetako jainkoa baino jainkoagoa naiz, beraz. Benetako jainkoak tristeziaz negar eragiten besterik ez daki.

      Sudur gorria jarri diot zakilari. Eta orain saiatuko naiz altxatzen, jaun-andreok, hauxe da nire gaurko numeroa! Alehop! Beranduegi ezkertiarra izateko, beranduegi feminista izateko, beranduegi maitatzeko eta maitatua izateko. Altxa adi, Rapunzel. Nondik atera zait izen hori, Rapunzel, patetikoa da. Baina benga. Altxa adi, Rapunzel. Begiak itxi ditut. Lortuko dut. Rocio.

      — Zertan ari zara? —Erika dut begira. Suma dezaket bere ezintasuna, bere idealismoa, bere maitatzeko gogoa ispiluko bestaldetik kristala zartatzen. Igo adi, Rapunzel. Ez diot une honi uko egingo. Beranduegi da niretzat.

      — Zergatik deitzen zaio igogailua, behera egiteko ere balio baldin badu?

      — Joan zaitez pikutara —dio negarrez. Eta ateak Hiroshima baino kolpeago. Hator adi, Nagasaki. Punta zorrotz baina biguneko zerbait bilatu dut ipurditik sartzeko. Ez dut topatu. Hatz lodia gerturatu dut atzera. Rocio. Zutunik, punta gorria. Rocio. Ezerk ez nau jartzen maitasunak baino beroago. Beranduegi da ordea, niretzat.

      Nire azken eguna xehetasun osoz oroitu nahi dut. Badakit gaur hilko naizela, baina ez dakit nola. Ordua da: kalera, kalera.

      Chuso arraro gerturatu da autobus geltokira. Uste dut oraindik jarraitzen duela esperimentu horrekin: “Zer gertatuko litzateke eguneko ordurik gehienak antzezten emango banitu? Eta ordu guztiak? Ni izateari utziko nioke? Eta zein da eguneroko bizitzarekiko aldea? Ez al da gauza bera? Eta nik idatziko banu antzeztu nahi dudan pertsonaia hori, eta nire ni ideala izango balitz? Che Guevara izango nintzateke orduan?” dio Chusok. Tipo hau yoga dago, baina on egiten dit, batez ere bera delako jasaten nauen azkena, edo bakarra.

      Chuso hitzontzi dabil gaur. Begiratzen diot aurpegira. Nazka sentitzen dut. Baina ezin diot esan. Begiratzen diot arretaz aurpegiko ahari bizarrari, patetikoa benetan. Troskismoaz munduan geratzen den gauza bakarra ahari bizarra da, eta bera ez da konturatu dagoeneko bera dela azkena, inork ezin duela bizar hori jasan. Baina berak bai, jasan egiten nau. Eta nik isilik begiratzen diot aurpegiko ileari, ezer esan gabe. Behar zaitut, Chuso.

      — Atzo hogeita lau ordu eman nituen pertsonaiaren azalean sartuta. Noski, ez nintzen betiko lagunekin garagardoak hartzera joan. Saiatu nintzen jende berria ezagutzen, baina pertsonaiatik betiere. Eta dokumentatzen.

      — Nola?

      — Eskuko grabagailu batekin. Hurrengo batean Rociori eskatuko diot argazki kamera batekin jarrai nazan. Detektibe baten moduan.

      — Uste dut hori jadanik egina dagoela —diot nik. Izorratu egin du komentarioak.

      — Eta zer? Sudur gorria zuk asmatu duzu ala? —lotsagorritu egin da. Hizketan jarraitu du, disimulatzearren—. Zer gertatuko litzateke astebete, hilabete, urtebete emango banu pertsonaiatik atera gabe? Orduan beste bat nintzateke? Beste hori izaten amaituko nuke?

      — Inola ere ez. Ezin diozu zure patuari ihes egin. Zure traumei, zure gauetako amesgaiztoei.

      — Baina praktikaren bitartez irits zaitezke beste norbait izatera. Eta harreman berriak gauzatzen baldin badituzu, eta jende guztiak beste bat bazina legez tratatzen bazaitu, azkenean sinetsi egingo zenuke. Teatro totala da.

      — Baina orduan teatroa izateari utziko lioke. Fikzioa izateari utziko lioke. Jarreraz aldatu duen norbait besterik ez zinateke izango; hori, edo infiltratu bat komando terrorista batean. Gainera, beti geratuko dira gauak: antzerkiko pertsonaiek amets propioak dituzte? Pertsonaiak bezala amestea lortzen duzun egunean, akaso, izango zara benetan pertsonaia hori.

      — Utikan. Kuriositatea sortzen dit infiltratuen kontu horrek.

      — Oso gaizki zaude. Eta hau guzti hau zertarako? Zer frogatu nahi duzu horrekin? Zertarako balio dizu teatro total horrek, publikorik ez baduzu?

      — Publikoa egon badago.

      — Bai, baina ez daki publikoa denik.

      — Eta ez al da ederra? Teatroa tresna eraldatzailerik potenteena litzateke.

      — Ez. Hori bizitza besterik ez litzateke izango.

      Chuso isilik geratu da une batez, pentsakor, niri begira, baina badakit ez duela luze joko. Maite nau. Badakit maite nauela. Edo are gehiago. Badakit desio nauela. Gure antzerki konpainiaren urteurreneko festan bere zakila sartu nuen ahoan, eta hor irabazi nuen betirako esklabo bat. Badakit, eta berak ezin du ekidin. Irentsi egin nuen bere hazia, barruraino, eta orain bere arima irentsi izanaren sentsazioa daukat. Besteen desiorako radar bat daukat. Badakit inguratzen nauen bakoitzak zer eta nola behar duen. Badakit zeintzuk diren beren ahuldadeak, gabeziak eta ezinak. Edonor biluz dezaket pentsamendu batez. Chusok desio nau, sutsuki. Uste dut horregatik jarraitzen duela nirekin. Berriro bere zakila zurrupatzeko adina droga hartuko dudan egunaren, gauaren, edo eguerdiaren zain dago. Beti peskizan, beti zutunik. Ni harritzen saiatzen da bere performance kontzeptualekin, intelektualki deslunbratzen. Bere ahari bizarra bezain patetikoa den ahalegina. Ez delako ausartzen drogarena aitzakia hutsa izan ote zen galdetzera.

      Zein unetan hilko naiz gaur? Ez nau batere kezkatzen, minak agian bai. Mina sentituko dut? Zer aurpegi jarriko du Chusok nire gorpuaren aurrean? Kapaza izango da, hilik nagoela ere, nire hankartera jauzi egin gabe negar egiteko?

      Chusori begiratzen diot. Begiratzen dut nola begiratzen nauen. Batzuetan pentsatzen dut jendeak, benetan, ez nauela maite. Jendeak nire beharra dauka. Eta nik behar dut jendea, jendeak behar nazan. Putakeria bat da, bai, badakit. Batzuetan desio nuke inguratzen nautenek naizenagatik maita nazaten. Beste batzuetan, berriz, bost axola zait.

      Gorpu bizi naizen bitartean ez naiz sekula bakarrik egongo. Zenbat urte gehiago iraungo dizkit gaztaroak? Jakin badakit aktore ona naizela. Eta jakin badakit gauza hauek ezin direla horrela esan. Ez da polita, ez da txukuna, ez da ondo geratzen eguneroko harremanetan. Ezin duzu esan harrokeriaz, nik badakit aktore ona naizela, nik badakit inguru hauetako oholtzan dirdira propioa dudala. Sentitzen dut publikoaren begietan, eta harreran. Txaloak gutxienekoa dira. Emanaldian zehar dago gakoa. Joko betean aurpegira begiratzen diodanean publikoari, badakit haien emozioen jabe egin naizela. Krudelkeriaz edertasuna egiten asmatu dut, eta horrek lilura sortzen du. Nire dirdira iman baten modukoa da, oro har mediokritatea delako nagusi. Badakit gauza hauek ezin direla horrela esan, badakit jendeak desterratu egingo nindukeela ahoa zabaldu orduko. Ezin dut jasan jendea. Ezin dut jasan itxurakeria. Baina ni ere horretan jausten naiz, botere amiñi bat mantentzeko modu bakarra delako. Nahi nuke besteek maita nazatela naizenagatik. Eta, era berean, bost axola zait. Oholtzara igotzen naiz eta guztiak, edo ia guztiak, seduzitzen ditut. Barre egiten dute, negar egiten dute. Une bakan batez pentsatzen dute poesia posiblea dela, une soil batez pentsatzen dute agian baietz, natura den kaos honetan edertasunaren kontzientzia aukera bat dela.

      Eta hunkidura horrek boteretsu egiten nau. Gertukoak ere seduzitzeraino. Neure burua ere seduzitu dut, akaso? Zer axola, jada ez du atzera bueltarik.

      Zenbat denboraz jarraituko dut gazte? Zenbat urte gehiagotan eutsiko diot haragi honen biziraupenari? Gutxi, ezer ez. Gaur. Kito. Betierekoa naiz. Gaur hilko naizela badakit, senak dio, baina ez dakit nola, ez dut jakin nahi, akaso gezurra da, akaso egun bakoitza azkena balitz bezala bizitzen jarraitzeko era da heriotzaren kontzientzia. Aitzakia bat gehiago, eta a zer gozamena.

      Batzuetan iruditzen zait munduaren gainbeheraz oso kontziente naizela. Nahiko nukeena baino argiago dakusat krudelkeriak gidatzen duela jendartea, eta ez elkartasunak, edo maitasunak. Aurkariaren haserrea uler dezaket, baina sadismoa? Krudelkeria? Besteen torturarekin gozatzea? Horregatik, alaitasuna tresna politikoa iruditu izan zait beti. Horregatik jantzi izan dut pailazo sudurra, bestela atzemanezina zaidalako alaitasun politiko hori. Alaitasun une oro da krudelkeria estrukturalaren kontrako intsumisio ekintza bat. Nori entzun diot hori esaten lehen? Angelica Negro, hor zauzkat erraietan. Ironia umorea baino are arma boteretsuagoa da, ordea.

      Chuso, Rocio. Ez dakit noiz aldendu ginen. Ez dakit noiz aldendu nintzen hainbeste neure burutik. Ez dakit noiz utzi zion garrantzia izateari aldentze horrek.

      Duela hamar urte ez nuen sekula pentsatuko orain horrela egongo nintzenik. Orduan heroia izan nahi nuen ingurukoentzat. Idolo bat. Besteen alde guztia eman, haiek ni neurri berean maita nintzaten. Eta aktore hasi nintzen. Une ederra izan zen hura. Sudur gorriak nirea ordezkatu zuen kasik. Bai, Chuso, baita nik ere.

      — Jar zaitez eskubirago.

      — Hemen?

      — Bai.

      Argia sumatu dut aurpegian, fokuaren barruan nago. Chusok ondo nagoela adierazi dit eskuaz. Gaurkoan bere txanda da teknikari postuan, hala gabiltza beti, elkarren emanaldiak lagunduz.

      — Zer moduz entzuten zait?

      — Hitz egin altuago. Zarata gehiegi dago taberna honetan.

      — Ez dute kafetera nazkagarri hori itzaliko?

      Barrara gerturatu naiz.

      — Badakizu kafeteraren soinuarekin ezin dudala emanaldi hau egin? Emanaldiak une delikatuak ditu.

      Chuso gerturatu zait atzetik, berak badaki nola jartzen naizen. Bere eskua sumatu dut sorbaldan.

      — Kendu eskua. Kafetera itzaliko duzue, ezta?

      Tabernariak hasieran isilik, xume ondoren, ezetz esan dit. Barratik ateratzen denarekin ordaintzen didate egun honetako soldata prekarioa.

      — Baina zuek zertarako ostia antolatzen duzue hau? Gero ez etorri niri kulturaren alde lan egiten duzuela esanez, kabroia!

      — Eta zer uste duzu zuk, taberna batera zure familiako lau katu ekarrita artea egiten ari zarela? Ni aberastu, behintzat, ez.

      Baten batek esango luke eztanda egiten dudala halakoetan, eta ondo datorkit jendeak hori uste izatea. Gizajoak. Gaixoak. Ezin dute imajinatu benetan horrelakoa naizenik, haserrealdi justifikatu baina deskontrolatuekin adierazten dudala ezintasuna. Baso bat hartu dut barratik, lasaitasun osoz, begietara begiratu diot tipoari, eta hormaren kontra jaurti dut indarrez.

      — Joan zaitez pikutara.

      Jotzeko keinua egin dut, atzera egin du pauso bat. Irribarre egin dut. Banoa gauzak jasotzera. Chuso berriz ere atzetik.

      — Sentitzen dut.

      — Nik ez.

      Chusok ere galdu du gaurko soldata. Tabernariari begiratu diot. Utikan izainak. Itogarriegia egiten zait Sevilla hau. Edo, akaso, honezkero ondoegi ezagutzen naute.

      — Madrilera joango naiz, esan dizut?

      Chuso begiak arranpalo jesarri zait alboan. Harrituta, baina ez hainbeste. Pentsakor, baina garden.

      — Rociorekin?

      Isiltasunarekin erantzun diot lipar batez.

      — Oraingoz hori da ideia.

      Isilik geratu da.

      — Ekarri duzu eskatu nizuna? —galdetu diot berriz.

      Pentsakor geratu da. Eskua luzatu dit, ahurra behera. Nirean sentitu dut plastikozko pakete txikia, eta haren barruko biguntasuna. Komunera noa.

      — Ez al da goizegi?

      — Goizegi... zertarako?

      Gaur ez naiz oraindik hil. Nik dakidala, behintzat. Burua altxatu dut inpultsoaz lababotik, eta nire aurpegia topatu dut ispiluan, sudur gorria dagoeneko erantzita.

      — Handia haiz gero, Victor Hernandez Suyo. Ez ezak hori sekula ahaztu.

      Kosta egiten zait neure burua sudur gorririk gabe ezagutzea.

Detektibe emozionalak
Rocio imajinatzen du

Ikerketa hau gorputz maskulinoz beterik dago. Oroitzapen hauek gorputz maskulinoz beterik daude. Eta ni zer naiz haietan. Emakume gorputz bat. Isila. XX. mendekoa. Victorren itzalpekoa. Poeta handiuste batzuen ideala. Badakit nola begiratzen ninduten: miresmenez, sekula ez desioz. Eta nik desioz begiratzea nahi nuen. Baina ez ziren gai.

      Zer idatzi edukitzeko maitemintzen ziren kabroi hauek. Hori da egia bakarra. Gazteak ziren, besterik gabe. Gazteak ziren, besterik gabe? Nolakoak izango lirateke gaur egun? Queer? Askatasunez biziko lukete generoa, sexua, hunkidura? Edertasunaren beste zentzu bat edukiko lukete?

      Iraultza gizonezkoen gauza zen garai hartan. Nahiz eta gezurra izan. Ni neu orain itzal bat besterik ez naiz. Ikerketa honen idazleak sentitu duen hutsune bat. Detektibe emozional batek jaso duen fikziozko pertsonaia baten testigantza. Gezurrezkoa ni ere. Baina intuizio sakon batean errotuta.

      Ni nintzen guztiek miresten zuten heroiaren emaztea. Birjina. Ukiezina. Eta nik uki nintzaten nahi nuen. Ez musa bat bezala, akaba ditzagun behingoz musak, benetan nintzen iraultzailea ikus zezaten nahi nuen. Uste dut ezberdina litzatekeela ni ere gaur gaztea banintz. Ez nintzatekeela isilik geratuko, ez nukeela Victor, besterik gabe, jasango.

      Emakume gorputz bat naiz. Ideia bat, besteek idatzitako fikzio bat. Nahiz eta erreala izan, nahiz eta egon orain hor zehar, nonbait, bizirik, agian artea bazter utzirik, agian familiarekin oporretan, haurrekin, antzerkiarekin zerikusirik ez duen bikotekidearekin. Jakin badakit detektibe emozionala eduki dudala peskizan, arrastoari jarraika, usnaka interneteko labirintoetan. Jakin badakit ez dagoela nire arrastorik, desagertu naizela antzerkiaren historia unibertsaletik, jaio orduko desagertzen diren uneak sortzen dituen arte horren hesteetatik. Nota bakar bat topatu du detektibeak, nola ez ba, ez dago besterik, nik badakit, behinola izan ginen horren aztarna soil bat. Bazterreko ohar bat Sevillako egunkari zahar bateko pdf batean:

      “La Marabunta presenta en La Imperdible la obra Mi cocina, teatro basado en la espontaneidad”.

      Fikziozko gorputz bat naiz, maniki ideologiko bat. Benetako gorputzik ez duen ideia. Emakumezkoenak ez diren gorputz batzuek nire gain jarri duten kondena, beren ametsen helburu izatearen patua, eta zama. Ilehoriak ez daki ezer nitaz, eta agian, oraindik ere, idealizatzen nau. Familia batekin bisualizatzea, antzerkitik urrun, ama bilakaturik, hori ere idealizatzea da. Birjina bilakatzea. Ama.

      Eta neure buruaz beste egin banu?

      Edo are, ez banintz alargun erromantiko bat izan? Eta nik bidali izan banu Victor pikutara, berak errepidea buruarekin jo baino lehen? Ezin nuelako aguantatu, jenio txarra zuelako, maltratatzaile ezkertiar bat zelako, haren jenialtasunaren itzalak ito egin ninduelako?

      Besteek erabaki dute beti nor naizen. Eta ni hura izaten saiatu naiz, indar guztiz. Besteen begietan kabitzen den gorputz bat. Besteen nahiaren Frankenstein idor bat, gorputz txatalez egina, besteen begiradaren collage lizuna. Ipurdia, titiak, aurpegi leuna, eta are hitz egokia une egokian. Inoiz ez nabarmenegi, inoiz ez eguzki, nire inguruan itzalik sor ez dadin. Triste, malenkoniatsu, neure buruari Victorren garaipenak nireak direla esanez, errepikatuz, guztiz sinestera iristen ez naizen mantra bat bezala.

      Ez dut ondo oroitzen nolakoa zen handik alde egin nuen eguna. Baina imajina dezaket, nire nahiekin osa ditzaket hutsuneak. Egun hura zeru urdinekoa zen agian, eta jaieguna. Victor lo zetzan, emanaldi batetik iristean enegarrenez igande goizari ezin eutsirik. Kafea egin nuen, ogi xigortua untatzeko gaztarekin, eta sofa okupatu nuen. Niretzako soilik den edertasun une bat. Telebistako mandoa desjabetzeko une propio bat. My own moment of beauty. Rainer Werner Fassbinderren film bat ikusten ari nintzela oroitzen dut. Las amargas lágrimas de Petra von Kant. Die bitteren Tränen der Petra von Kant.

      Nik ez nuen nahi Victor alda zedin, baina bai exijitzen nion alda ez nintzala. Eta berak ezin zuen hori jasan, sekula aitortuko ez bazuen ere. Ni neu ere izan behar nintzen haren kreazioa, haren obraren parte bat. Jantzi egingo zituen eztabaidak argudioz, kemenez, diskurtsoz, ekarri egingo zituen idazle klasiko unibertsalen aipuak, liburuetako iturri eta guzti, nire arrazoiak desarrazoitzeko. “Ulertzen dut diozuna, eta funtsean zurekin bat nator, baina era berean blablabla, eta blablabla”. Guztia ezer ez esateko. Guztia gure harremanaren gaineko kontrolarekin jarraitzeko.

      Harrigarria da film hau. Harrigarria eta magikoa. Horrelako zerbait egin nahiko nuke. Plano batetik bestera mugitzeko era hori, modu hain teatralean. Manikien presentzia, une oro zelatan, eszena bakoitzaren irakurketa posibleak biderkatuz. Eta aktoreen interpretazioak, gutxirekin asko esateko gaitasuna. Nik ere horrelakoa izan nahiko nuke. Ez nuke horrelako film batean harrapaturik bizi nahi, hori ez, baina sortzen dudan guztiak indar hori izatea nahiko nuke. Sentitu jendearen erraietan sartzen zarela. Sentitu erraietan maitasun ezeroso bat txertatzen duzula. Zure hitzez, zure gorputzez.

      Tostadak eta kafea. Pelikula on bat. Zer hobeagorik igande goiz baterako. Isiltasuna. Bakardadea. Konturatu naiz ez dudala nahi Victor ohetik altxa dadin. Hain nago gustura bera gabe. Hain naiz, une honetan, ni. Nahi nuke altxa ez dadin, nahi nuke gaur bera bertan ez egotea, nahi nuke bakarrik egon. Edo are, nahi nuke bakarrik bizi. Hotzikara batek zeharkatu dit bizkarrezurra, gozamenezko hotzikara batek: hobeto nengoke bera gabe. Aspertuta nago berarekin naizena izateaz, ohartzeke izatera derrigortzen nauen hori antzezteaz. Ni beti izan naizelako beste norbait, ni beti egon izan naizelako beste edonon.

      Gogoan dut elkar ezagutu genuen eguna. Sexua besterik ez zen izan. Sexu basa eta erakargarria. Izenik gabekoa, iluna. Denboragarrenera elkar topatu genuenean kostatu zitzaidan bera zela ohartzea. Txortan egin ostean ez genuen apenas hitzik egin, topaldi zikina eta ederra Hercules alamedako taberna bateko komunean. Aho zapore gozoa utzi zidan, tarteka eskuaz bikoiztu nahi izan nuen dardara, akordu gordin eta gozoa. Festa hartan, ordea, ahotsa jarri nion gorputz hari. Nola hitz egiten zuen politikaz, arteaz, sukaldaritzaz, guztia gauza bera balitz bezala. Liluratu egiten ninduen, azkenean topatuko nuen nire maila intelektualean egon zitekeen gizonezko bat, alegia, bere jarioarekin aspertuko ez ninduen norbait. Inuzentea ni. Desiratu egin nuen, zurea dela ulertu duzun hori topatzean ageri ohi zaizun buru argitasunaz, ehizaki. Bere aurrean paratu nintzen, ezagutu ninduen. Irribarre txikia marraztu zitzaion aurpegian.

      Ez dakit zer demontre gertatu den honela amaitzeko. Ez dakit nola arraio, noiz, zer nolako mekanismoz lortu duen Victorrek ni bere meneko bilakatzea. Hain sotil, hain oharkabean gertatu da dena. Suge enkantatzaile ideologiko bat da, jendeak miretsi egiten du, baita nik neuk ere. Inguruko guztiak amestera jartzen ditu, une jakin batean berari interesatzen zaiona beste guztion bizitzako xedea dela sinesteraino. Ohartzerako bere amets propioen norabidean gabiltza dantzan guztiok. Eta, ostera, haserrealdi gehiegizko batean, drogek gainezka eginiko egunik tontoenaren bazterrean, amorruak eztanda egiten duenean, egotzi egiten zaitu bere albotik. Orduan konturatzen zara bere ametsak zirela eta ez zureak, ez daukazula ezer bera gabe. Nola, noiz gertatu zait niri beste guztiei gertatu zaien gauza bera. Edo okerrago, ni naizenarekin, ni izan naizenarekin, ideiak beti hain argi eduki ditudan honek, noiz permititu nuen bere utopiekin nireak ordezka zitzala, ni deuseztatzeraino.

      Eta orain hemen, Madrilen, egon nahi nukeen etxetik eta nahietatik ehunka kilometrora natza, sofa batean. Bera esnatu ez dadin desiratzen, Fassbinderren film bat niretzat amesten. Noiz ekin nion nik eszenografia izateari, eta ez idazle. Izan ere, nik ere artean banuen zer esanik. Badaukat oraindik. Dena daukat esateko, baina denbora pasatu ahala ahazten ari zait. Luzeegi eman dut bere leloak nireak bailiran errepikatzen. Eta ni ere banaiz idazle. Hain da zaila, ordea, jakinik ere, oharturik ere, bere albotik alde egitea. Bere amorru astinaldiak jasateari diot beldurra, edo nagitasuna. Zorionez, azkenaldian ia ez nau ukitzen. Esango nuke Madrilgo tabernetako komunetan ere txortan ondo egiten dela. Bejondeiola. Gero eta jasanezinagoa zait haren izerdiaren zaporea, haren zakilaren arnasa.

      Batzuetan galdetzen diot neure buruari zer geratzen den hasierako bulkadez, taldekook elkar ezagutu genuen garaiaz. Agian horri esker dut oraindik etorkizunerako gogo bizia, kontraesana badirudi ere, agian hori zor diot izan ez garenari: utopiarik ederrenak irudikatzeko gaitasuna. Nahiz eta orain haren tamainakoa izan sentitzen dudan beldurra. Bitxia da. Egoera hau amaitzea nahi nuke, handiegia da atzera begiratzerakoan dudan mina: La Marabunta, Sevilla, Chuso, nire bizitzaren hariak, eta Victor. Haien arrastoa mingarriegia da nigan, baina era berean, esperientzia haiei esker naiz orain beste etorkizun bat sortzeko gai den ekaitz zauritua.

      Eta hemendik joango banintz? Eta ez banintz sekula bueltatuko? Nola lortu ospa egin ostean berarekin eztabaida amaigabeetan ez akitzea?

“— Kontaidazu zerbait zutaz.

— Ez daukat askorik kontatzeko.

— Bai, noski. Pentsatzen duzuna, edo... amesten duzuna.

— Leku bat nahi dut mundu honetan. Gehiegi eskatzea da?

— Ez, kontrakoa, Karin, kontrakoa. Hori da. Horretarako bizi gara. Munduan borrokatzeko leku bat edukitzearren.

— Eta... borrokatu beharra dago?

— Noski. Nik ere borrokatu behar izan nuen, eta oso gogor gainera. Horrela dira gauzak.

— Beti pentsatu izan dut nagiegia naizela borrokatzeko.

— Nagiegia?

— Bai. Gehien gustatzen zaidana ohean egotea da, irakurtzen.

— Beharbada ez dituzu aliziente egokiak”.

      Karin eta Petra von Kanten arteko sedukzio solasak oihartzun egin dit. Txortan egingo nuke haiekin, biekin, bakoitzarekin. Txortan egingo nuke mundu guztiarekin. Txortan egingo nuke une honetan Victor ez den edonorekin. Ez da egia. Esajeratzen ari naiz. Baina hori esateko beharra sentitzen dut. Hori pentsatzeko beharra. Beste bizitza bat izan. Beste bizitza batean izan. Heroirik gabeko mundu sentsual bat dut ments. Utikan heroiak. Neuk esku hauekin sor dezakedan mundu bat dut ments, inori azalpenik eman barik. Edo agian ez. Agian ohean geratu irakurtzen, mundua aldatzeko beharrik gabe. Baina hutsik egon behar du horretarako, oheak.

      Ez dakit une honetan gela bat norberarena behar dudan. Aski dudalako ohe huts bat.

Detektibe emozionalak
Chuso imajinatzen du

Prest dauzkat argiak eztanda egiteko. Pixkanaka altxatu ditut faderrak, argi mahaia laztanduz bezala. Publikotik dator Victor, pertsonaia jantzita. Modu zirtolarian dator, zoriontsu, jendez inguratua sentitzean, publikoaren artean etengabe mugitzen. Azkenean bere izkinara erretiratzen da. Hasierako argiak labaintzera egiten du, guztiz desagertzen den arte. Fin nabil gaur ere, dantzan bezala argi mahaian. Ilunetan, kobazuloak dardarka jartzen dituen ahotsa:

            “Hemen jaio da hildako bat,

            bide luzea dakar hanketan endredaturik,

            loreak dakartza

            zapatetan itsatsirik,

            eta lur zukutu berria

            tantaka zoletatik.

            Hemen jaio da hildako bat,

            hemen dator, behingoagatik,

            azkeneko aldian bezala,

            ulertzen ez duenaren irribarre berarekin.

            Hemen dator...

            odolez tindaturiko zikoina

            dakarrela berarekin:

            Hiltzen ari nintzen,

            eta munduaren hondoan jarri nintzen eroso,

            ikasteko,

            hildako zuhur on batek nola.

            Molestiarik sortu gabe erretiratu naute,

            gaizki aparkatutako auto bat bezala.

            Ez nazazue uki une honetan.

            Inozentziazko hauts hauskor batez eginak

            dauzkat hezurrak,

            eta enara batek saldu nau,

            eta hormaren kontra nauka euri-jasak.

            Norbere burua erditzea mingarria da,

            eta bizitza berri honek

            heriotza zahar baten prezioa dauka niretzat,

            presazko heriotza samurra.

            Beti okatzen dut haur inperfektu bat

            ahotik

            neure burua erditu ostean”.

      Lehenengo aktoa hastera doa. Publiko guztia dagoeneko barne mundu batean bildurik. Victorren ahots hautsiak harrapatuak dauzka. Bada lerro artean hitzez azaldu ezin den min bat bizirik airean.

      Argi puntu bakarra jaurti dut, zenitala. Pertsonaia lurrari begira, noraezean. Pixkanaka burua altxatu du, erronkari. Publikoari beha. Zigarro bat piztu du, neuk musika bortitza jaurti dezadan seinalea. Eskumako eskuaz Play. Ezkerrekoaz zenitala laztantzen jarraitzen dut, argia bizirik egon dadila eskatu zidan Victorrek. Oholtza gainean, bere presentzia justifikatzen duen narrazioa botatzen hasi da pertsonaia, tonu berri batean. Komunikatua azkarra izango da, sentimendu eta amorru bizikoa.

“Neure buruak zortziehun eta laurogeita bost (885) atmosferako presiopean egiten du lan. Baina nire neuronak laurogeita hamahiru (93) oktanotan bazkatzen dira.

Autobusaren prezioak bost (5) pezeta egiten du gora, baina leku berera narama. Ogiak ere gora egiten du... baina nik gauza bera jaten dut.

Ez naiz hazi azkeneko hogei (20) urteetan, hirurogeita bat (61) kilogramo pisatzen ditut eta nire neurriak perfektuak dira besteentzat, edo neuretzat.

Larrua jotzen dut urtean behin (1)... eta nola!

Egunero sindikatuko berrehun eta berrogeita hamasei (256) langileri egiten diet aurre... eta ondoren kamaradak gara.

Ura edaten dut bi (2) aldiz hogeita lau (24) hilabetean behin. Kaktus ebolutibo bat naizela ondorioztatu berri dut.

Ez dago gainera jausten zaizkidan ur tantak zenbatzeko numero bat (1)... baina tanta bakoitza (1) ehun (100) bider hazten da, apneazko metrailaren moduan.

Intuizioagatik mila (1.000) gauza egingo nituzke. Arrazoi bakarragatik (1) ez ditut egiten.

Hil egingo naiz urte batez (1)... eta lehenengo egunean bezala egonen naiz!

Hainbeste batuketak nire izpiritualtasuna nahasten du!

Nire atmosfera ostia hau!”.

      Publikoa ezeroso sentiarazten duten begirada sakon eutsiak. Amaitzerakoan, argia eta musika bat-batean desagertzen dira. Musika erlaxatuaren tenorea, zeinaren erritmora makila bat astintzen duen, hatzak klaskatuz, betiere ilunetan. Lehengo argi bera pizten da berriz ere, Victorren buruari bolumena emanez. Begirada lurrean iltzaturik dauka. Zigarroa pizten du, eta publikoari begiratzen dio berriz ere, oraingoan sosegatuago. Istorioari ekiten dio, lehen zupadarekin. Zigarroak modu naturalean egoten laguntzen dio.

“Isla bat sortu nuen harriekin, kontinenteen babesean. Tren baten zain nengoen. Itsasora ematen duen zabalgunea ikusten zen, eta, nire herrian, portu italiarra. Marco deitzen zidaten, eta nire tximua... ni neu nintzen”.

      Barreak. Victorrek soilik sar dezake haurtzaroko marrazki bizidunei egindako erreferentzia bat mitologia ezinezkoz orrazturiko testu baten erdian, eta publikoa bere egin. Teknikariaren postutik jendeari beha nago. Harrapaturik dauzka. Eta ez dakite zergatik. Ezagutzen dut sentsazioa. Sevillako tabernetan clownaren azalean sartzen zenean gordetzen zuen magia bera da. Kurioski gerora Madrilen pertsonaia ilunak, groteskoak, poetikoak antzezten hasi zenean, areagotu egin zen lilura. Hiriburua oihana da, bere amorru eztanden mesedetan. Beti egongo da bere Sevillako ospe txarra eta iragan bortitza ezagutuko ez duen norbait, ateak artista handiari zabaltzeko prest. Izan ere, hori ekarri baitio Madrilek: areto alternatiboen zirkuitu berri bat.

      Jarraitzen dut argiak ferekatzen. Intentsitate gutxi da behar duena, baina zehatza, eta leuna. Bere gorputzaren bortizkeriak eztanda egin dezan ikuslearen begietan. Biluztuko da. Beldurrik gabe erakutsiko du bere haragi gorria. Hankartea zabalik begiz laztanduko du lehen ilarako ikusle bakoitza. Hauek ez dute jakingo hankartera so egin behar dioten ala begiradari eutsi. Eta berak badaki, bereak dira. Irentsi ditzake zulo bakar batez. Baina hori dena pose hutsa litzateke amorruagatik ez balitz, poesiagatik ez balitz, ironia bufoitsuagatik ez balitz. Hori da benetan jendea bere baitan amiltzen duena. Bere lanetan ez du istoriorik kontatzen, ez dago argumenturik; sentimenduak kontatzen ditu, emozioak narratzen ditu, unibertsalak diren gabeziak adierazten ditu istorioen beharrik gabe. Testu konplexu eta ilunak dira, erreferentzia mitologikoz beteak, bere klasikoen jakintzaren isuria, eztarrian trabatzen diren zirtoekin nahasirik, jendeari aurpegian irribarre mingotsa marrazten dielarik. Victorrek bizitza kontatzen daki, eta hori jendearentzat mingarria da, ezerosoa da baina erakargarria era berean, Victorrek edertasuna ikusten asmatzen duelako, saminik ilunenean irribarre bat erauzten duelako, eta nork ez luke nahi droga hori, bizitzari zentzu amiñi bat emango liokeen mundu ezinezko hori?

      Eta ez dakit bera kontziente den. Hain da ederra egiten duena. Intelektoarentzat hain da sexualki erakargarria. Hain egiazkoa. Berak bere sua taularatzen asmatzen du. Maite dut pertsona bat ikustea bere egia topatzen eta azaleratzen, bere egiari edertasun ilun bat ematen, antzerki forman. Gorputz bat zuretzat berbetan izerdiaren bitartez. Eta zuk, nik, ez zenuke bera bezalakoa izan nahi. Inola ere ez, beldurgarria bezain atzemanezina da bera izatea. Baina egia hori, norbere esentziara gerturatu eta horrekin edertasun bat, edozein edertasun, oholtzara ekartzeko kapazitate hori da jendeak miresten duena, inbidiatzen duena, bere egin nahi lukeena. Norbere bizitzaren zentzugabetasunari zentzu bat ematea, eta zentzu hori beste inor, eta norbera, hunkitzeko gai izatea.

      Aitor dut. Gorroto dut Victor oholtzatik jaisten denean. Benetan antzezten duen pertsonaia oholtzaren azpikoa izango balitz bezala da. Edo hori sinetsi nahi nuke nik. Batzuetan pentsatzen dut bere pertsonaiek maitemintzen nautela, oholtza gaineko aktoreak egiten dituen mugimenduek, eta ez aktoreak berak. Begiratzen diot haren basakeriari, eta negar egiteko gogoa sartzen zait. Bizitza puri-purian. Oholtzara igo nahi nuke emanaldi baten erdian, eta txortan egin atzetik, aurretik, leku guztietatik, bere pertsonaiekin. Eta ondoren jaitsi, eta argiak aldatzen jarraitu, eta eszenak behar dituen musikak bidali, antzezlanak aurrera jarrai dezan. Eta gero ni nire etxera joan, eta bera berera.

      Batzuetan pentsatzen dut nahi nukeela asmatu bere pertsonaien mailan legokeen pertsonaia bat. Eta ez naiz kapaz sentitzen. Saiatzen naiz indar guztiz, baina mediokrea naiz, badakit, Victor ondo arduratu da hori niri ikusarazteaz. Saiatuta ere, teknika atxikita ere, ez dut lortuko behin ere transmititzea berak lortzen duena. Oholtzan ikusten dudanean bakean sentitzen naiz nire bizitzarekin. Hori eragiten du publikoan. Baina gero, behera jaisten denean, loreak jaso bai, drogak opari onartu bai, baina ez da altxor hori preziatzeko kapaz. “Zergatik jarraitzen duzu berarekin?” galdetu zidan duela gutxi, telefonoz Sevillatik, Rociok, ene Rociok. Eta ez nuen jakin zer erantzun, edo jakin bai, baina ahots altuan esan ez.

      Jada ez gara ginenak. Gazte izatetik hamar urtera gaude. Mende berriak gertu gauzka, eta aldaketa sozialerako aukerak sortutako dezepzioak bizi gaitu. Kezkatu egiten nau Victorren deslilurak. Bidean zeozer galdu dugula sentitzen badut ere, bizirik sentiarazten nau. Victorrek. Arteak. Bizitakoak. Bidean galdutakoak berak. “Artea arriskutsua da itxaropena sortzen duelako”, esan zuen behin La Zaranda taldeko Eusebio Calongek. Eta azkenaldian neure buruari galdetzen diot ea zer gertatzen den itxaropenik sortzen ez duen artearekin, zer nolako idealen abortoa ekartzen duen horrek. Zertarako balio du itxaropena sortzeari uko egin dion arte batek.

      Tentsioa airean. Publikoa ari da azkenean deskubritzen harri bati lotuta bizi den pertsonaia baten arrazoimenak direla. Zergatik, zertan ari da harri bati katez lotuta. Beldurrez ari dela aitortuko digu, diskurtsoa aletuko digu, beldurraren bisaia da berea.

“Beldurra, beldurra, beldurra... beldurra da erruduna. Neure buruari beldurra. Beldurra da nire ezpainak pozoitzen dituen substantzia. Oi, ene barruko Leolo zikina!”.

      Arropa hautsiak berriro estali du bere azala. Hitz bakoitzaren erritmora janzten da dantzan ari balitz bezala. Ez du publikoa, hala ere, galtzen. Berriro eserita, argia badator, eta badoa. Haren gainean da berriz zenitala. Hasierako ahots hautsira bueltatzen da, publikorantz mintzo da:

“Neuk elikatzen ditut nire beldurrak. Norbaitek musu eman nahi dit? Denbora asko da baraurik nagoela, eta maitasunari diodan beldurra abandonatu dut azkenean.

Beldurra, zalantza ernaltzen duen hazi hermafrodita. Neure beldurrekin zorretan nago, haiei esker egiten dudalako aurrera. Nire beldurrak ukatzen baditut... neure burua ukatzen dut.

Beldurra ezinbestekoa da nire sentimenduen artean, ezinbestekoa den bezala maitatu ahal izateko, gorrotatzea.

Har ezazu zure beldurra...! Jaurti zeure burua, astindu zeure burua, suntsitu, horma baten kontra jo. Kontziente izanik ere, hartu zure beldurra eskutik eta hautsi zeure burua horma baten kontra”.

      Listuaren hotsa ere entzun liteke.

“Zera... kanposantu bateko horma batera gerturatu, masturbatu eta hildakoak ereitea bezala da”.

      Isilune laburra.

“Hiltzen zarenean jaio egiten zara. Jaio orduko berriro hasten zara hiltzen”.

      Isilunea, erlojua begiratzen du.

“Berandu da. Nire itzulera ospatzera noa. Nire urratsek agintzen didaten norabidea jarraituko dut. Nire zapatetan lo egiten duten harriak zenbatuko ditut. Neure leinukoekin kantuan joango naiz. Eta neure leinukoak ez dira sekula zuenak izango”.

      Txalo zaparrada. Ez dakite zer gurtzen duten, nor egiten duten jainko edo heroi, bakoitzak bere bidaia egin du publikoaren eserlekuetatik, bere ispilu propioa ikusi du, sortzen jardun da istorio propio bat Victorren gorputzean, eta ase dira horrekin.

      Eta nik, zinez, sortzen asmatu nahi nuke Victorren pertsonaia batekin txortan egiteko kapaz izango den pertsonaia.

Detektibea VI

Imajinatu ditut haien eztulak, desioak, arnasestuak. Imajinatu ditut iragan eta etorkizun posible guztiak. Hegaldatu zait zientzia, lurrera ekarri dut irudimena. Bost axola zait emaitza; Ilehoriaren bitartez jaso dudana, une honetan, niretzat erreala den neurrian da egia. Chuso, Rocio, Victor.

      Badut dagoeneko ikerketa amaitzeko behar dudan guztia: tabakoa, kafea eta musika ona. Azkenaldian bereziki lotua nago bi kantari: batetik, Big Thief taldeak obsesionatzen nau, Adrianne Lenker izugarri erakargarria egiten zait, ile motzarekin kantatzen duenean batez ere, xuabe edo amorruz, Not kanta horren lekuko. Bestetik, azkenaldian obsesionatzen nauen beste kanta bat da Saioaren “Heltzea”: “Zer den heltzea / oskolatik ateratzea / ta lozorroan zeuden beldurrak / esnatzen hasten direnean / besteen oinazea hil nahi / norberarena akabatzeko / ta maskarak sortzen hastea / egiak ezkutatzeko / galdera ikurren nazioan / esnatu ta larrittu / bihotza hesitzen hasi / pasaporteari prezio altua jarri / pasaporteari prezio altua jarri... / gurasoen ikarekin parekatu / haurtxoaren negarrakin gaixotu / ta kolokan dagoen guzia / erremediorik gabe, onartu / garai inkonszienteak / anestesiatik iratzarri / idealen banderak suntsitu / mitifikatuei trofeoak kendu / mitifikatuei trofeoak kendu... / ta pasaporteari prezio altua jarri...”.

      Pentsatu ahal izateko ezinbestekoa zait pentsatzeari uztea. Idazketa automatikoan abiatzea. Baita kutxazain automatikoan ere, kontuan dirua edukiz gero. Kalean ausaz aukeratutako pertsona bati jarraitu, hura obserbatu beste asmorik gabe. Ibili, ibili, nekatu arte ibili, pentsatu gabe, kaletik entzundako elkarrizketa arrotz oro segundo batzuez harrapatu, bizitza atzeman nahian, besteen hitzetan, besteen izerdietan, besteen izuetan eta eguneroko amildegietan. Hori dauka gezurrezkoa izateak, maskara izatearen kontzientzia: beldur oro da norberarena ez den gorputz propio bat.

      Banoa kaletik, bizitzari begira. Ibili. Ezinbestekoa zait ez pentsatzea, buruak bakarrik pentsa dezan. Detektibe emozionala, edo dirulaguntzarik eskatuko ez lukeen egunerokotasunaren performer bat. Albiste onen ehiztaria, Slavenka Drakulic liluratu bat bezala. Guztia daukat hemen, barruan. Merlineren hitzak, Hiberrenak, Kapelurenak, Burgosenak. Merceditas, Pelea. Nor dago bakoitzaren atzean, zein amets, zein ideal, zein ezin, zein Ernesto. Norberak fabrikatzen ditu idoloak, inork ez du sekula jakingo nortzuk diren benetako heroiak. Heroirik behar ez delako isilduko dira heroiak.

       Eta kalearen ertzak. Jarraituko dut edonor, autobusera igotzen bada, autobusera igoko naiz ni ere. Denda batera erosketak egitera sartzen bada, gauza berdinak erosiko ditut nik atzetik. Letxuga, konpresak, galletak. Taberna batera sartzen bada lagun batekin kafea hartzera, komunera edo barrara altxatzen den unean nik bere lekua hartuko dut lagunarekin, eta edozein aitzakia jarriko dut une batez bere airea arnasteko: “Sua nahi, Mr. Churchill?”. Eta jarraituko diot etxera, eta bertara sartu ezingo naizen arren leihotik beha jarriko naiz, ahalegin guztiak egingo ditut kanpotik ikusi ahal izateko, eta lortzen ez badut atarira sartuko naiz, eta egun osoan jarraitu dudan pertsona horren buzoia bilatuko dut. Ez badut asmatzen bueltatuko naiz beste egunen batean, ahaleginak eta bi egingo ditut bere buzoia zein den asmatzeko. Dagoeneko apenas ez dira buzoiak erabiltzen. Ments ditut buzoiak. Ments ditut gutunak. Ments dut norbaitek iragarki bat jartzea egunkari batean, zeinean esaten duen “Poesiaz zure bizitza egin nahi baduzu eta zure bizitzaz poesia, idatz iezadazu”, eta pertsona horri idatzi eskuz gutun bat, edo grabatu VHSan, edo ni neu izan iragarki hori idatzi duen pertsona. Eta, bestela, ezezagunaren buzoia zein den asmatzerakoan, ohar bat sartuko diot, letra argiz, zeinean esaten den:

“Ez zaitez errenditu, sekula. (Lagun bat)”.

      Eta bera hunkitu egingo da esaldi hori dioen oharra topatzean, eta galdetu egingo dio bere buruari nork idatzi ote duen hori, eta ez du jakingo, eta errepasatuko ditu bere egunerokotasuneko bisaiak, eta hipotesiak egiten ausartuko da, eta akaso bi edo hiru susmagarri edukiko ditu, eta pozik aterako da kalera, eta bere buruari galdetuko dio zer den tantra bat, eta jarraituko du bizitzen triste baino alaiago, eta ez du imajinatu ere egingo ezezagun batek sartu diola oharra, Adrianne Lenkerren xuxurlak nahi lituzkeen Leonard Cohen femenino batek. Eta une oro jakingo dut bera hunkituko dela, munduan edonor identifikatuko litzatekeelako esaldi horrekin: “Ez zaitez errenditu, sekula. (Lagun bat)”. Cortazarren mikroagitazio bat. Nork ez luke bere sentituko, nork ez luke ulertuko ezezaguna berarekin ari dela, edonor dagoelako borroka batean, eta edonork nahi lituzkeelako animoak, pentsatzea zutaz kezkatzen den lagun anonimo bat dagoela, eta akaso egia dela, badela ez errenditzeko arrazoirik, zutaz inor pentsatzen dagoela pentsatze hutsa, besterik ez bada ere. Edonor poztuko litzateke “ez zaitez errenditu, sekula” esango baliote, segurtasunez, Lenker-Cohen ahotsez, eta aurrera jarraituko luke, lehen bezala kakazturik baina itxaropenarekin.

      Anarkismo berri bat behar du munduak. Detektibe performerren armada bat. Utopiaren frankotiratzaileak. Edo, bestela, gerraren metafora behingoz erabiliko ez duen edonor.

      Tematu egiten gara. Agian bizitza osoa ematen dugu horretan: desmuntatu nahian inozentzia, inkontzientzia, gaztaroa. Mingarriegia delako aspaldiko idealen ispilua, mingarriegia da zure baitan bizirik daudela sumatzea, jakintsuago, helduago, arduratsuago, gutxi gorabehera ondo, baina gehiegi bizitzeko beldurrez zauden honetan.

      Ahalegin guztiak egiten ditut ez pentsatzeko. Ibili, izan, ez izan, ez ibili. Zein da Victorrek utzi duen arrastoa? Axola du arrasto horrek? Norberak ez ote du besteen arrastoetan bilatzen norbera? Ahanzturatik izen bat erauztea justizia poetikoa da? Nork erabakitzen du zer den justizia? Nork erabakitzen du zer den poetikoa? Zer nolakoa da ispilu hau, edo beste norbaiten arrastoa den edozein ispilu, lerro hau une honetan bertan irakurtzen ari zaren horrentzat? Galderak mahai gainean daude. Baina mahaia gosariaren ostean zikina dago. Zentzugabea, ezdeusa da une bakar bat zehaztasunez oroitzen saiatzea. Grabatuko ditugu audioak, bideoak, aterako ditugu argazkiak, azpimarratuko ditugu liburuak... eta denak galduko dira, gutxien espero denean, haietako protagonistak ezagutu ez dituen inoren bizitza ezustean astintzeko. Azpimarratutako liburu bat ere izan daiteke oharkabeko mikroagitazio bat.

      Horiek dira ezinbestekoak diren, ikusezinak diren memoriak. Maitatuak izan direnen eta izan ez direnen nekeak. Historia posible egin dutenen historia ahantzia. Ahalegin ezdeusa da pertsonen eguneroko bizitza xehetasun osoz gordetzen saiatzea. Zerk, nork, nola hil zuen Victor. Zentzugabea, ezdeusa den misterioaren argitzea. Modu bakarra okurritzen zaio detektibe honi kasua ixteko: Victorren berri izan ez duen denbora galdekatzea, Victorren berri izan ez duen oraina itauntzea.

Detektibearen txosten emozionala

1. EGUNA

      09.03

Bartzelonara etorri naiz Ilehoriaren kasua ebaztera. Zeuen buruari galdetuko diozue, zergatik Bartzelonara? Ba tira, hiria gustatzen zaidalako eta beste zereginik ez nuelako. Funtsean, bertan egun batzuk pasatu nahi nituelako gastu guztiak ordainduta. Ilehoriari esan diot Victorren arrastoa topatu dudala Bartzelonan, eta bidaia ordaintzeko eskatu. Arrastoarena gezurra zen, noski, esan bezala egun batzuk pasatu nahi nituen Bartzelonan. Eta, hala ere, seguru nago hemen kasuaren gakoak topatuko ditudala. Detektibe emozionala naiz ni, egin behar dudan gauza bakarra nire emozioekin konektatzea da, beste zeozer buruan dudala. Kasu honetan, inork hil ez duen hildakoaren kasua. Eta, horretarako, niri ezinbestekoa egiten zait testuinguruz aldatzea, bizitza jazartzea, pentsatu gabe pentsatzea. Dutxan sartu eta erlaxatzerakoan ideia eder bat etortzen zaizunean bezala, edo korapilatua zenuen arazo baten konponbidea. Dutxan sartu, korri egin, pelikula bat ikusi, ibili luzez, jendea behatu eguna akiturik amaitu arte. Bai, hori da, pentsatzeari utzi, buruak bakarrik pentsa dezan. Eta, horretarako, Bartzelona beste edozein hiri bezain ona da.

      Agian opor batzuk hartzeko aitzakia eskasa dela pentsatuko duzue. Eta bai, egia da, pentsa dezakezue.

      09.33

Boulevard edo Ramblak, berdin da.

      Nire inguruko inork ez du etorri nahi Bartzelonara abuztuan. Arrazoi osoz. Ezta Donostian geratu ere. Baina nahiago dut Bartzelona itsusi eta patetiko hau. Turismo bortitz honen ertzean seguru nago tentsiorik badagoela, eta erresistentzia. Eta hori beti da ederra. Edo igual beti ez, baina ni hunkitzen nau. Esan nahi dut, neure buruari galdetzen diodala non dagoen jendea, zertan ari den hemen egon gabe hemen dagoenean. Hain izan zitekeen ederra bizitza abuztuan. Eta ez da, ezta Donostian ere. Saiatzen naiz jendea zelatatzen. Haien begirada hesituak. Dirua ere haien bisaietan, tatuajez betetako jende ederraren solasetan eta soslaietan. Tatuajez betetako etxe ibiltariak dira bertako biztanleak. Azal beltzaranak, azal zuriak, azal markatuak. Hemen bada Donostia zaurituak ez duen zerbait: zikinkeria. Eta horrek salbatzen du Bartzelona. Harritu egin nau Ravaleko espaloietako lizun kapak. Galdu naiz pixa usaineko kantoietan. Lurrean lo egiteko birziklatzen da kartoia. Pobrezia oldeka diruaren ertzean. Beste hiri bat dago kaleak zeharkatzen ditugun turisten gerritik behera. Beste hiri bat ikusten da lurrean eserita edo etzanda. Literaturarik gabeko begirada bat txanpon baten truke. Oihuak. Indiar gizon baten desesperazioa, gorbataz jantzitako arabiar baten atzetik, maleta lapurtu diola eta laguntza eskatuz. Filmotekaren atarian nago ni, beste mundu batera sartzeko pronto. Edo Fairy, lixibarik gabeko burbuila intelektual baten atarian. Aire girotua. Neure buruari galdetzen diot zer den feminismoa Filmotekaren aurreko kantoian dagoen emakumearentzat. Marielle Franco etorri zait burura, ez dakit zergatik, zenbat inpaktatu ninduen hilketa horrek. Bortizkeria basa, eta non lora daitekeen borroka bat. Sartu naiz, eroso, barrura, Krzysztof Kieslowskiri buruzko erakusketa bat ikustera. Barruan paratu duten dokumentala irentsi dut osorik, zuzendariari erretiroan eginiko elkarrizketa. Oso ederra, oso aire girotua. Pelikularen une batean dio gogorra dela deskribatua izan ez den mundu batean bizitzea. Ibrahima Balde eta Amets Arzallus Antiaren Miñan ari naiz irakurtzen une honetan. Deskribatua dena, bada. Deskribapen gehiago behar ditu nire historiak, nire ertz anitzeko munduak. Kattalin Minerren Moio da irakurri berri dudan bestea, unibertsalak diren borroka intimoen memoria historikoa. Bortizki soziala, emozioak sistematikoki baztertzen ez dituena. Pertsona izatearen politika. Eta badoa, eta banoa. George Orwell plazan, Plaza del tripin, tripetako iskanbila hasi zait eguneko lehen kafea hartu ostean. Taberna barrura joan naiz: zikinkeriaren hiriko komunetan beti dago papera. Donostia aratzean ez bezala.

      11.13

Ari naiz pixkanaka nire emozioetara biltzen. Utzi egin diot memoriari nabigatzen, nahastu egiten zaizkit Ilehoriak kontatutakoak eta nire oroitzapen propioak. Bakardadea dut lanabes. Maite dut idazketa automatikoaren bitartez nire emozioak arakatzea, baina hori ezin diot Ilehoriari esan. Irakurri egin nahiko luke, argitaratu egin nahiko luke, “zertarako idatzi bestela?” esango luke.

      Mugikorrak nonahi daudenetik gauzak errazagoak dira. Lehen lotsa ematen zidan edozein lekutan libreta atera beharrak, terraza batean idazten hasteak, orri zuria lagun bizitza pasatzen ikusteak. Jendeak poeta nintzela pentsatzen zuen, sekulako amorrua ematen zidan horrek. Ez ninduten bakean uzten, are gutxiago taberna hipsterretan, “zer ari zara idazten? Nongoa zara? Irakurri duzu Iñigo Astizen azkena?”, utikan poesiazaleak ere. Orain dena da errazagoa: mugikorreko Notebookean aritzera ohitu naiz; beraz, lerro hauek idazteko orduan inork ez dit susmo txarrik hartzen. Mugikorrera pegatua bizi den pertsona bat gehiago besterik ez naiz.

      11.27

Ilehoriari gauza bera gertatzen zaio. Kuriosoa da, Ilehoria.

      11.31

Diote, alaitasunerako motiborik ez dagoelako, alaitasuna iraultzailea dela. Behinola irakurri nion Mr. Señora ezizeneko lagun bati. Egia izanagatik, batzuetan pentsatzen dut ez ote ditugun leloetan motibaziorako arrazoiak ehorzten. Gauza batzuek indarra galtzen dute lelo bilakatzen diren momentutik. Baina esaldi horrekin, hala ere, azkenaldian ezin izan dut ekidin buruari bueltaka ibiltzea. Edo tira, bai, ekidin nezakeen, baina ez nuen zeregin hoberik.

      Emakume ileurdin batek Whiski! deitu dio loturik daraman txakurrari. Terrazan dagoen amona bat poztu egin da txakurra ikusita, aspaldiko ezagun bat balitz legez. Maitasunari buruz ari da hitz egiten bilobekin, algaraka, baina ez nik idealizatu nahi nukeen moduan. Barbara Reyz ari dira. Nik ez dut oso argi nor den Barbara Rey, baina jakin badakit famatu horietako bat dela, hori horietakoa.

       Bakarrik nago hiriburu erraldoian. Bakarrik egoteaz disfrutatzen. Bakarrik egoteaz disfrutatu dezaket benetan ez nagoelako bakarrik. Hautazko bakardadea da, iraungi egingo den bakardadea, ordu batzuk barru maite dudan jendea topatzean desegingo dena. Idaztea bakarrik egotea da, bakardadea ezinbesteko duen artea da idazketa. Maitasuna ezinbestekoa duen artea da bakardadea. Maitatua izatea ezinbestekoa da idazteko, beraz. Bakarrik egon ahal izateko ezinbestekoa da maitasuna. Une honetan, orain eta hemen, gutxi-asko badakit non dauden maite ditudan pertsonak. Gutxi-asko badakite beraiek non nagoen ni. Nire bihotza GPS bat da. Noizbait Ilehoriak ikerketa honen bigarren partea idazten badu, horrela titulatzeko esango diot. GPS. Giputxi Post Sozialista. Orainaren metafora. VHS lehenaldiarena den bezala.

      Zientoka denda eta taberna dauden bazter auzoetan, beti pentsatzen dut gauza bera: guztiek ateratzen dute bizitzeko lain? Haietako ia guztien aurretik pasatzen naiz sartzeko batere tentaziorik gabe. Zenbat kasualitateren ondorio da pertsona hauen biziraupena? Kebab, lentzeria, artisautza.

      Whiski!, gero eta zailagoa da zakur izatea hiriburuetan, gero eta zailagoa oinarrizko beharrak asetzea. Soka bat lepotik tiraka, kaka egiteko arau zehatzak. Animalientzako ile-apaindegiak. Animalien jabeentzako ile-apaindegiak. Ile-apaindegien jabeentzako ile-apaindegiak.

      Terrazatik altxatu eta kaleetan barrena galtzea erabaki dut. Gutun zuri bat ikusi dut espaloi bateko izkina batean, inora ez doan kale kantoian, izen bati deika: Ibrahim Abdeladaia. Zer istorio dago gutun horren atzean, zer nolako deia, zer nolako kontaktatzeko ezintasuna. Edo iluntasuna, irudimenaren mesede. Gutuna hartu eta zabalduko banu, segur aski desio ez dudan mundu batean sartuko nuke muturra, modu ekidinezinean. Arrisku sentsazioa. Ez dezatela mundu paraleloek elkar ukitu. Banoa, noski, aurrera.

      Zabaltzen diren pertsianen zarata, zarratzen direnena. Jelaren soinua izotzontzira amiltzean. Denbora kontua da dena. Eta pentsatzen dut bakardade ez aukeratuetan. Zerk eramaten zaituen horretara, zein neurritan den bakardade hori milaka egunetan hartutako milaka erabakiren ordaina.

      Ibiltze hutsak ematen duen bakea.

      Hiriburuko jende olatuei so, diot: jende hau guzti hau inoiz erditua izan da. Saiatzen naiz erditze hauek guztiak oihu bakarrean ikusten, zenbat gela zuri edo beltzetan. Saiatzen naiz erditze hauek guztiak elkarren ondoan entzuten. Gainditu egiten nau sentsazioak. Gorputz hauek guztiek dute, edo inoiz izan dute, zoriontsu izateko aukera baten itxaropena. Eta erditze horien guztien alboan badira erditu nahi eta erditzera iritsi ez direnak. Eta beste bazter batean ez erditzearen hautu politikoa egin dutenak.

      12.03

Historia deskribapena da. Narrazioa. Zure mundua kontatzea. Istorioa. Biziraupena. Poesia, berriz, ekintza zuzena. Gorputza jartzeko modu bat. Bost axola ordea poetak eta poesia liburuak eta poesia liburuen salmentak. Agian horregatik ez dira saltzen: poesia ekintza zuzena delako, eta poema bera ekintza horren azken oihartzuna. Eta bla bla bla, dagoeneko neure buruaz aspertzen hasi naiz.

      12.17

Kaletik ibili norabiderik gabe, baina paseatzerakoan gorputzari jartzen zaion flan edo gelatina testura hori ekidinez. Ibili kaletik norabiderik gabe norabide bat daukanaren energia berarekin. Helburu bat, xede bat, hitzordu bat, ordura iritsi behar bat nahiz eta gezurra izan. La Conquête de l’Inutile. Artea, politika, konspirazioa. Izerdia daukat titian. Beroa egiten du. Ur-jauzia eskubiko galtzarbean soilik. Zergatik. Ez dakit. Berdin dio. Banoa. Garaiz iritsiko naiz. Eta bizitza han izango dut zain, desodorante zaporeko izozki batekin.

      12.31

Ilehoriaren dei galdua dudala ikusi dut. Zeozer jakin nahiko du. Emaitzaren bat nahiko du. Ni ordea bizitza jazartzeaz gozatzen ari naiz. Jendea jarraitzen dut ausaz kaletik. Denei hartzen diet susmagarri traza, denek dute sekreturen bat estalpean. Zoriontsu izatearen itxura dutenak iruditzen zaizkit susmagarrienak. Titiburuen ordez pailazo sudurrak izango balituzte bezala da. Bibratzailea. Bera da. Baina ez dakit telefonoa hartzen. Nobela honetan telefono bat dudan lehen aldia da.

      12.33

Filmotekara gerturatu naiz berriz ere. Gauero film bat ikustea erabaki dut. Kasualitatez, Krzysztof Kieslowskiren zikloaren barruan Trois couleurs: Bleu botatzen dute bihar. Ikaragarri maite dudan filma, nire emozioekin kontaktuan jartzen nauelako. Kieslowski bluetooth emozional bat da. Une batez pentsatu dut abagune hau guztiz perfektua litzatekeela programazioan Leos Carax-en film bat egongo balitz. Holy Motorseko pertsonaiak benetan existitzen direla ikusi dut gaur Rambletan barrena, eskean dabiltzan gorputz konkordunetan.

      Zenbat aukera daude Leos Caraxek idazten ari naizen hau irakurtzeko? Zenbat aukera erreal, esan nahi dut? Zein litzateke portzentaje zehatza? Zer gertatu behar litzateke Leos Caraxek idazten ari naizen hau irakurtzeko? Zer gertatu behar litzateke, zer koiuntura probokatu, zu-irakurle-orain-eta-hemen-irakurtzen-ari-zaren-hau Leos Caraxek ere irakurtzeko? Inora ez doan beste gogoeta bat, inora ez doan beste galdera sorta bat. Baina, hala ere, hunkitu egiten nau portzentajeetan pentsatzeak. Inguratzen nauen jende honen patua numeroetan ezkutatuko balitz bezala da.

      Maite dudan pertsona batek esan dit bart, nire titi iletsuari begira, Bartzelonara datorren bakoitzean 2017ko erasoa etortzen zaiola burura. Esango nuke, eraso hura oroituta ere, turista oldeek portzentajeetan dutela itxaropena. Esango nuke, nik ere, Rambletan gorputz klonatuak saihesten saiatzen naizenean, portzentajeetan jarrita dudala nire biziraupenaren itxaropen osoa. Klonatuta ni ere?

      16.37

Neba-arreba batzuk nire ondoko mahaian.

      — Garai hartako egunik txarrena izan zen.

      — Zein?

      — Ez duzu gogoan?

      PAUSA.

      — Zure urtebetetzea?

      — Bai.

      — Mozkorrik etorri zen. Zure dinosauro berdeari su eman zion haur guztien aurrean. Benetan ez duzu oroitzen?

      — Hori zehazki ez.

      — Benetan?

      — Bai. Beste gauza batzuk oroitzen ditut egun hartatik.

      — Adibidez?

      — Amak eta izebak gela batean sartuta eman zutela arratsalde osoa, larriturik.

      — Ez zen izeba.

      — Bai, izeba zen.

      — Ezetz ba.

      — Baietz. Ondo oroitzen dut. Tarteka, gelara sartu eta gertatzen ari zenaren parte ematen nien.

      — Ez zen Elena, amaren laguna?

      — Ez, izeba zen. Egun hartako argazkietan lehengusinarekin azaltzen naiz, han zeuden beraiek.

      PAUSA.

      — Eta dinosauroarena ez duzu oroitzen?

      PAUSA.

      — Ez. Dinosauroarena ez.

      Batzuetan pentsatu izan dut oroitzeko idazten dudala, zuria belztea ahanztura ekiditeko modu bat dela. Baina denborarekin konturatu naiz ezetz, ahaztu ahal izateko idazten dudala. Mamuei paperean bizitza ematea haiek liburu batean ehorzteko modu bat dela. Pertsona bati kale baten izena eskaintzea bezala da, edo parke batean inoren omenezko eskultura bat jartzea bezala; une hori bizi dutenen momentuko beharra asetzen du, baina, era berean, kontzientzia lasai edukita ahazteko baimena ematen die pertsona horiei beroriei.

      18.12

Iragana oroitzeko besteen beharra daukat. Memoria beti da ariketa kolektiboa, eta, bestela, poesia da.

      18.14

Bua. Ze ondo geratu naizen azken esaldi hori idatzita.

      20.22

Ravaleko Rambla, abuztuan terraza bat. Falafel plater berezia hartu dut afaltzeko, hummus eta entsalada pixka batekin. Garagardo pitxar bat. Pitxarregi agian, nahi baino lehen mozkortu naiz, egun osoko beroak akuilatuta, ikerketa behar bezala egiten jarraitzeko pitxarregi.

      21.30

The Band Wagon Filmotekan. Vincente Minnellirena. Fred Astaire, Cyd Charisse, Oscar Levant, Nanette Fabray. Terriblea emakumearen papera, lehenengo pentsamendua. Ezinezkoa zait hortik deskonektatzea. Bestela, zoragarria protagonistak etengabe tabakoa erretzen egotea, zenbat denbora halakorik ikusi gabe!, eta dibertigarriak koreografiak. Modu arin batean bada ere, komedianteen erronkei buruz ari dira, porrotaz eta garaipenaz. Victor etorri zait gaurkoz, azkeneko aldiz, gogora.

2. EGUNA

      10.01

Ogia irentsi eta erretzen duen tostadora bat iruditzen zait munduaren historia. Eta batzuetan klak, salto egiten du ogiak, eta soldatak erabakiko du marmelada duen edo gurina. Ahuakatea.

      Tostadorarena ez da oso metafora ona.

      Baina alaitasunez betetzen nau metafora txar batek. Bizitzaz betetzen nau metafora txar batek. Literatur kritikarien amorrua eta haserrea eta balizko mediokritatearen aurreko aire ofenditua da bizitzan geratzen zaidan azken dibertimenduetako bat. Idatzi berri dudan hau tontakeria bat da, are gehiago, ez da egia, baina zeinen ongi egia balitz, horrelakoa banintz. Eta horrela dena.

      Ez dut lortzen ondo entzutea ondoko mahaiko elkarrizketa. Italiarrak dira? La grande bellezza. Kanpai hotsak.

      10.43

Une batez Ilehoria ikusi izana iruditu zait, kafetegiaren leihotik barrura begira. Nire irudimena izango zen. Edo berea, auskalo.

      11.01

Zeramikazko loreontzi miniaturazko bat erosi dut, oparitzeko. Buruan dudan pertsona horrek zeramika maite duelako. Eskuz egina da, maitasunez egina da, zeramika lantzeko lokal txiki baina txukun batean. Ez da zeramikazko loreontzi more miniaturazko bat soilik oparitzen dudana, ez bada une bat, pentsamendu bat, orain ere nirekin zaude bat, nahiz eta distantzia. Eta une honetan ez dago itzulera imajinatzea baino gauza ederragorik, jakitea nora itzuli bat badagoela, norengana itzuli bat. Opari hori entregatuko den une bat.

      12.33

Rottweiler. Bull terrier. Pitbull. Red bull. Hiria da.

      17.48

Azkenaldian balizko iraultza berri bat darabilkit irudimenean. Anakronismo berri bat, anarkismo berri bat. Angelica Negro. Iraultza bat zeinean norberak mesedeak egiten dizkien besteei indiskriminatuki, militantzia hutsagatik, kapitalismoak bultzatutako joera orokorrei kontra egitearren. Baina anarkikoa behar du izan, ezin da egituratu, ezin da alderdi bilakatu, ez joera, ez trending topic. Norbaiti opari anonimo bat egitea, trukean ezer espero gabe, kapitalismoaren balioei kontra egite hutsagatik. Norbait lagundu anonimoki, behin eta berriz, behin eta berriz. Eta pertsona horrek benetan opari horren behar gorria duela suertatuz gero, are hobeto. Dirua oparitu. Oparien frankotiratzailea izan. Ez dut ideia hau ahaztu nahi. Neure buruari errepikatuko diot egun osoan zehar: Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat.

      18.33

Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat.

      19.33

Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Balkoi batean hamabost toalla zintzilik, guztiak dira urdinak. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Listuaz ureztatuko nituzke nerabeen hanka depilatuak. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat.

      20.11

Listuaz ureztatuko nituzke nerabeen hanka depilatuak. Bahitu egingo nituzke, arretaz behatzeko nola hazten zaizkien gogoz kontra ileak. Gero berriz ere askatuko nituzke, noski, hau demokrazia bat da. Barkamena eskatuko nieke kaputxa jantzirik, eta esan: “Bueno, bakoitzak egin dezala nahi duena”.

      Batzuetan horrelako gauzak okurritzen zaizkit. Eskubide osoa dut. Pentsatu eta esaten ez diren gauzak. Ai, Harkaitz Canok esaldi hori marka komertzial modura erregistratu izan balu!

      Fikziozko pertsonaia bat naiz. Ilehoriak noizbait Inork hil ez duen hildakoaren kasua nobela idatziz gero, zeinetan ni azaltzen naizen fikziozko pertsonaia baten gisan, asko jota berari eskatuko lizkiokete kontuak. Liburua oso hipsterra suertatu delako, edo nahiko hipsterra suertatu ez delako. Niri ez ordea. Niri ez dit inork konturik eskatuko. Fikziozkoa naiz. Nahi dudana egin nezake. Are gehiago, nire detektibe ahotsa aktibatu dezaket irakurleen buruetan, nahi dudana pentsatu, telepata literario bat izan, eta hala ere esateko libre. Fikzioa aldarrikatzen dut literaturan, nola ez ba, gorputzik ez dudan honek nahi dudana esan ahal izan dezadan.

      Irakurleak gorpuzten nau. Nolakoa imajinatzen nauzu orain titi bakarra dudala esaten badizut?

      Pertsonaiek nahi dutena egin dezakete, egin dezakegu. Hori, noski, ez da egia. Gros da. Idazketa automatikoan existitzen dira benetan pertsonaiak. Eta abar.

      21.33

Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Oparien iraultza. Dirua oparitu, edo dirua balio duten gauzak eta uneak. Eta abar.

      22.33

Liburu honen egileak berrogei urtetik gora dudala erabaki du bat-batean, bete berriak gainera. Victorrek lukeen bezala. Merlinek bezala. Dagoeneko gehiago da neure buruaz oroitzen ez dudana oroitzen dudana baino. Ezezagun bat naiz neure buruarentzat. Nire arrastoa bilatzen dut argazki albumetan, eta beti sentitzen dut harridura: Noiz gertatu zen hau? Nola zuen izena maitale horrek? Zenbat urte nituen hau gertatu zenean? Zergatik ez ote nituen apuntatu lekua eta eguna argazkiaren ertzean?

      Toulousen gorputza tatuaiaz beterik zuen emakume bat ezagutu nuen. Bere izena Colette zela imajinatuko dut. Toulouseko etxe konpartitu bateko sukalde batean kontatu zidan munduan zehar bere zirku konpainiarekin eginiko bidaietan ezagututako jendearen berri tatuatzen zuela azalean. Labur bada ere, bere bizitzan nola edo hala eragin zuen jendearen historia tatuatzen zuela gorputzean. Inpaktatu ninduen horrek, ederra bezain ausarta iruditu zitzaidan, eta urduri jarri nintzen: afaria prestatzen genuen bitartean zerbait pisuzkoa, edo ederra, edo gogoangarria, edo kuriosoa sikiera esateko kapaz izango nintzen, berak azalean tatua nintzan? Erantzuna, noski, ezezkoa izan zen. Ez dago nahita transzendentala izatea baino gauza patetikoagorik. Gogoan dut zirku eskola haren ondoan tankeak gordetzen zituela armada frantsesak.

      22.43

Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Anarkismo berri bat. Neure burua maitatzeko ispilu bat behar dut. Baina ez neure burua miresteko. Begietara begira, inoiz beste inori esaten ausartuko ez nintzatekeena esateko baizik.

      Naturan dagoen kaosa eta bortizkeria basa kontrolatzen saiatzeko modu bat da justiziaren ideia. Segur aski ulertzen ezinezkoa dena ulertzen saiatzeko ahalegin inpotente bat.

      Berdin artea.

      22.59

Dirua oparitu jendeari kantitate txikitan. “Begira zer sartu didan norbaitek poltsikoan, harrigarria, ezta? Zergatik egin ote du”, bizitza aldatzeko aski ez den diru kantitate txiki bat, baina eguna aldatuko dizuna. “Ze sorpresa, garagardo bat hartzera gonbidatuko zaitut, ezezagunaren kontura!”, eta barre, eta agian bizitza ez, baina eguna aldatu da, eta zer kontatua duzu, eta larrua joko duzu garagardoa zurekin edan duen lagunarekin, txortan egingo duzuen azken aldia balitz bezala. Eta agian, gainera, bai, azken aldia izango da. Ezta, Victor?

      Dirua oparitu. Beranduegi da beste norbait izateko, Chuso?

      23.33

Bi gazte ondoko mahaian, Auzo Gotikoan.

      — Heriotzaren beldur naiz.

      — Zer diozu? Benetan?

      — Bai.

      — Eta?

      — Eta… zer?

      — Zer esan nahi didazu horrekin?

      — Ezer ez.

      PAUSA.

      — Ateoa naiz.

      — A.

      — Ateo zoriontsu bat.

      — Bale.

      — Atzera begiratzen dut, bizitako guztiari, eta konturatzen naiz zoriontsua izan naizela.

      — Benetan?

      — Bai.

      — Orduan... ondo, ezta?

      — Ez dakit.

      — Nola ez dakizula?

      — Eta jainkorik ez baina... karma, unibertsoa eta off-eko ahotsak existituko balira? Eta guztiak zentzua baldin badauka, unibertsoan ordena misteriotsu bat baldin badago?

      — Orduan, ba, ez dakit... ondo ere, igual?

      — Ondo ez.

      — Zer ba?

      — Mundu honetara zoriontsu izaten ikastera etorri bagara, agian nire zeregina bete dut, zoriontsu izan naizelako, eta horrek esan nahi du edozein momentutan hil egingo naizela.

      — ...

      PAUSA.

      — Lortu duzuna galtzearen beldur zara orduan?

      — Ez, inondik inora, bizi izandakoa ez dit inork kenduko.

      — Orduan?

      — Eta ez bazait beste ezer geratzen bizitzeko?

      — Joder, beti badago zerbait. Oraintxe zure dendak porrot egin duelako gaude hemen kafe bat hartzen.

      — Bai, baina horrek ez du esan nahi zoriontsua ez naizenik.

      — Ezinezkoa da zoriontsua izatea. Porrot egin du zure negozioak, nori bururatzen zaio hirugarren eskuko liburu-denda bat zabaltzea non eta Bartzelonaren erdian, alokairu bat ordainduz? Benga, ez kontatu ipuinik niri.

      — Bai, baina nork kontatu dezake halakorik egin duenik? Ideia oso ona zen, amets eder bat. Nahi nuena egin dut, inori azalpenik eman behar izan gabe.

      — Ni zure abal-emailea nintzen.

      — Tira, bai.

      — Dirua zor didazu.

      — Baita ere. Eta pozik nago, zurekiko adiskidetasun sakon bat sentitzen dudalako.

      — Ez dakit lengoaia korporala irakurtzen ahaztu duzun ala zer, baina ni ez nago oso pozik.

      — Dirua besterik ez da, lortuko dut gehiago.

      — Aurpegia behar da gero.

      — Ez duzu ezer ulertzen, baina lasai, noizbait ulertuko duzu. Konturatzen naiz aspaldi ikasi dudala zer den garrantzitsua bizitzan, eta hau porrot bat gehiago besterik ez dela. Bizi esperientzia bat gehiago.

      — Joan zaitez pikutara.

      — Inbidia ematen didazu.

      — Zer?

      — Inbidia ematen didazula.

      — Bai, entzun dizut, baina zergatik?

      — Zu ez zarelako berehala hilko.

      00.01

Itxitako denda bati begira geratu naiz pentsiorako bidean. Edo, hobeto esanda, kristalak bueltatzen zidan irudiari begira. Ez dut neure burua ezagutu. Luzaz begiratzen duzunean zure aurpegia ispiluan beti bilakatzen da beste norbait. Nik ez dakit norena den aurpegi hau, amaitzen duzu pentsatzen. Bizitza agian hori besterik ez da, forma aldatzen duen bisaia. Tabakoak lizundutako hatzen beilegitasuna aurpegiko ileetara kutsatuko balitz bezala.

      Horrela jartzen naizenean ezin dut neure burua jasan. Baina, azken finean, nor da Hassan?

      00.22

Kaleak zeharkatzeaz akiturik heldu naiz pentsiora. Igogailua hartu dut gelara joateko. Bertako ispiluak abegi egin dit. Oraingoan bai, argi ikus dezaket zer gertatzen den. Alkandora altxatu dut une batez, nire titi bakarti iletsuari begira.

      00.31

Telefonoz hitz egin dugu. Triste dagoela esan dit, justu ni triste nengoenean. Zeinen zaila den urruntasuna horrelakoetan. Ez dute balio hitz handiek, ez animoek, ez hitz gutxitan laburbiltzen saiatzen garen gogoeta arranditsuek. Ez nago han, ez dago hemen. Hau da une horietako bat zeinean elkarrekin egongo bagina ez genukeen ezer egingo, ezer esango, eta nahikoa izango litzatekeen. Elkarrekin egin ohi dugun edozein erritual dut ments: paseatzera joan, itsasoa ikusi, ardo zuri bat edan gustuko pintxo tabernan. Edo pertsianak jaitsi, udako egun zoragarriari bizkarra emanez, eta film bat ikusi.

      Alaitasuna etorri zait berriz ere gogora. Zeozer dibertigarria idatzi nahi nuke, umoretsua, jarrera bat hartu une honen aurrean. Baina ez zait ezer okurritzen. Gaur igandea da, guztia itxita dago hemen.

      Ez dit inork laztanduko gaur titi bakartia. Agian alaitasuna hori besterik ez da: edonon eseri eta ezer berezia egin gabe pozik egoteko kapaza izatea. Maite ditudan gauzak zerrendatu etxerako erosketak egin behar dituenaren modura, kotidianoki. Erraza da alaitasuna defendatzea ondo zaudenean. Horregatik agian, momentu hauek dira benetan kontatzen dutenak, une horiek zeinetan berezko hutsunea sumatzen duzun, amildegiaren ertza hozka barnean. Agian hori zen zuk sentitzen zenuena, Victor?

      Victor arrotza, Victor ezezaguna, nirea ez den Victor hori. Nolakoa zen zure bizitza etxetik urrun teatroa egiteko kapaz sentitzen ez zinen egunetan? Barre egiten ez dakien pailazo zauritu bat. Titi bakarra zenuen zuk ere, Victor?

      Amildegi otzana. Presentzia horrekin hasten dira depresiorantz jotzen duten urrats guztiak. Amildegi txiki bat, erreparatu orduko handitzen doana. Ez. Ez dut etsiko. Non zeuden maite zenituen pertsonak, Victor? Amildegi otzanaren zein aldetan?

      “Triste nago”, esan dit telefonoz, eta hau kasualitatea, triste nago ni ere. Abenturak ondo daude nori kontatu daukazunean. Bestela, bizitza irakurlerik gabeko maistra-lan bat besterik ez da. Irakurleen bizitza alda dezaketen zenbat liburu daude idatzirik inoren tiraderatan, ahanzturaren disko gogorretan.

      Ikerketa honek amaiera bat behar du. Inori kontatzerakoan hasiko da benetan ikerketa hau abentura baten oroitzapena izaten. Elkartuko naiz lagunekin eta esango diet, harro, ni han izan nintzen eta hura egin nuen. Abentura oro, ausardia oro da entzuleen zain dagoen kantu bat. Nekatua nago. Nekatua zeunden zu ere, Victor?

      Etxera bueltan eskutik heldu eta orduan jakingo dut, ez dut inolako zalantzarik: hau izan da nire ikerketa, hau izan da nire abentura, zuri kontatzen dizudana. Eta kontatzen dizudan unean bertan dakit, benetako abentura eskutik heldu eta kontatzea bera dela, abentura bera kontatzearen abentura bizi bitartekoa besterik ez dela.

      Zaitut, zoaz, gaude. Gauderik gabe, ez dago ezer, ez dut ezer, ez naiz.

      01.21

Ez dut lo egiteko gogorik. Kalera noa berriro.

      03.33

Gaur ez dakit nola izan dibertidu.

Nahi dut jakin nola izan dibertidu.

      04.44

Taberna batean ondoko mahaiko lagunen solasak salbatu dit eguna:

      — Gaur eskumako belaunean lepra nuela amestu dut.

      — Benetan? Oihuka esnatu zara?

      — Ez.

      — Izerditan?

      — Ezta ere.

      — Orduan?

      — Pozik esnatu naiz.

      — Zergatik?

      — Bizitzeko arrazoi bat nuelako.

      — Benetan? Zein?

      — Belauneko lepraren kontra borrokatzea.

      06.02

Iritsiko da une bat zeinean 2020ko abuztuaren 3an 19:36an Bartzelonan gauden pertsona guztiak hilik egongo garen. Une zehatz hau posible egiten duten pertsona guztiak desagertuko dira. Noizbait iritsiko da gure artean ezagutzeko aukerak eta egun bakar batean ateratako milaka pixel eta selfieak ahaztuak izango diren une zehatza. Neure buruari galdetzen diot 2020ko abuztuaren 3an 19:37an Bartzelonan gauden milaka pertsonen arteko azkena nor izango den, ze urtetan eta non hilko den. Eta pertsona horrek, bere azken hatsean, ezingo du imajinatu ni 2020ko abuztuaren 3ko 19:39an berarekin pentsatzen ari naizenik.

      06.55

Harrituta geratu ohi naiz igogailuetan ispilura begiratzean: nik badakit ez naizela hain zaharra. Nor zara zu? Edo, agian, galdetu behar nukeena zera da: noiz iritsi zara Bartzelonara?

3. EGUNA

      13.33

Edertasunaren auzokoa naiz, edertasunaren auzo internazionalistakoa. Edertasunaren aberrikoa naiz esan behar nuen, hori izan da lehen bulkada, baina aberria berregituratze prozesuan den hitz bat da nire hiztegian, eta ez dakit oso ondo nola erabili kutsu militarra hartzen duela sentitu gabe, bortxa instituzionalaren eta egiturazko bazterketaren alde nagoela sentitu gabe. Edertasun politikoaren aberrikoa naiz ni, Euskal Herria fakzioa, Euskal Herria fikzioa. Nazioarteko errepresioaren aurrean, egiturazko bortxa matxistaren aurrean, pertsonen arteko elkartasuna itoko duen ahanztura historiko sistematikoaren aurrean, edertasunaren auzokoa naiz ni. Auzo hori zeinean edertasuna sortzen duen orok duen balio eraldatzaile bat, pertsonen barruan une batez itxaropena ereite hutsagatik. Beti nago adi, ea nor sentitzen dudan auzo bereko. Eta batzuetan, haien peskizan, haien presentziaz gozatzen dut modu anonimoan, beraiek jakin gabe. Ez dudalako astirik jende interesgarri guztia pertsonalki ezagutzeko, ez dudalako kemenik ezagutu nahi nukeen ororengana gerturatzeko urratsa eman eta aldiro pizten den mesfidantza millennialaren gainetik egoteko. Adiskidetasun berri bat seduzitzeko. Aski dut haiengandik hurbil sentitzea, ikustea ez nagoela bakarrik munduan, edozein unetan gerta litekeela espero ez dudan solasaldi iraultzailea. Neska gazte bat ikusi dut bakarrik Kieslowskiren Trois couleurs: Bleu ikusten, malkotan. Eta ez naiz bakarrik sentitu, nahiz eta berarekin hitz egin ez.

      Fikzioari buruzko eztabaida oro zentzugabea iruditzen zait, edo guztiz ezinbestekoa: fikzioa literaturan ez da existitzen, edo une oro existitzen da. Ez dago erdibiderik. Edo literatura da erdibidea.

      Nola deskribatu zehaztasun osoz gorputz bat, ez baduzu sekula gorputzik bizi izan?

      Detektibe asimetrikoa naiz. Nire zakila alu-zinantea iruditu zait beti. Muskulu arraro bat, arraroa den bezala gerra, edo ospitaleetako telesail bat. Emakumea izatea erabaki nuen behin, baina ez bizitza berri bati ekiteko, ez. Iragan bat zuen emakumea izan nahi nuen. Horregatik dut titi bakar bat. Detektibe asimetrikoa naiz.

      13.44

Banoa Bartzelonatik bueltan, misterioa oharkabean argitu dudan sentsazioarekin. Hauxe izan da nire ikerketa, ahotsez lepo nuen barrua. Testuinguru egoki bat besterik ez nuen behar, haiek entzuteko. Zoriontsu izateak, edo zoriontasun faltak, hil zuen istripuz Victor. Ez dut oso argi zein den ezberdintasuna, eta ez dakit axola duen.

Ilehoria III

Akaso nire gorputza izotz makina bat besterik ez da. Akaso ez dago erantzunik hona ekarri nauen galderarentzat. Akaso ahaztu egin dut galdera bera.

      Izotzak mina arintzeko balio du. Jarri izotza kolpea jaso duzun lekuan. Anestesiatu oihua, anestesiatu ateak ukabilaz jotzeko gogoak, maitasuna eta gorrotoa hatz koskoetan tatuaturik, odoletan uzteraino. Brometan ari naiz, baina ez dut barre egiteko gogorik, baina behar dut. Izotzak alkohola edangarri egiten du, alkohola bera ez da izozten. Espedizio handiak egiten ziren izotzaren gainean kilometroak ibiliz, otsoak eta trineoak, eskuz idatzitako bidaia liburuak. Gizonezkoen ahotsak urrunean, eta gizonezkoen arropen baitan ezkutatutako aluak. Denak historiaren menpe, denak gaueko amnesia iragankorra amestuz, argi horail baten magalean.

      Izotz puska bat sentitzen dut hankartean.

      Neure buruak edozein lekutan egon nahi luke, hemen izan ezik. Nire esentziak. Arima ez naiz ausartzen esaten. Esentzia. Baina gorputza, bai. Gogora datorkit Merlineren teoria. Gorputza eta esentzia, bide paraleloen arteko oreka. Eskua eraman dut izter artera. Laztantzen hasi, eta banoa. Aitziberren karpeta etorri zait akordura. Etxeko mesanotxean daukat. Eman zidanetik zabaldu gabe. Txosten emozionala. Karpeta arrosa. Aitziberrek sinatua. Erantzunik gabeko ihardespena. Neronek interpretatu behar dudan hieroglifikoa. Beste behin ere, bizitzan bezala.

      Hankarteko muinoak ukitu ditut, zeharkatu ditut, jela-zatiak nire eskuaren beroarekin urtu nahian. Ezer ez. Saiatu naiz bi eskuekin. Deusik ez. Jainkorik ez. Deus ex machina. Nire gorputza denboraren makina bat da. Izotz makina. Ezin dut kontzentratu.

      Neure buruari galdetzen diot non dagoen orain nire oreka, gorputza eta esentziaren arteko lerro paraleloetan zein distantzia dagoen batetik bestera. Gorputzetik urrunago nagoen, edo esentziatik. Bizitzak behartu nauen denboratik, edo sormenetik. Bien arteko oreka puntua egonkortzea erabaki zuen behinola Merlinek. Nik ezin. Eta orain mihia gerturatu nahi nuke muinootara, haginetan gorde nahi nituzke hortzen arteko arrastoak garbitzeko biloak. Baina ezin.

      Karpeta arrosa bat. Aitziberren txostena, nire zain. Eta galderak barruan, edo erantzunak. Baina beti daude gauza garrantzitsuak baino garrantzitsuagoak diren gauzak. Orain hemen natza. Irudimena hegaldatzen. Bizipenak neutralak dira. Bizipenek mina sortzen dute ala ez. Mina baretzeko erabiltzen da jela.

      Gogoan dut behin burua sartu niola Hiberri begian. Nahi gabe izan zen. Donostiako jendarte dirudunaren diskoteka batera sartzeko sarrerak faltsifikatzea lortu genuen, eta han murgildu ginen, mugarik gabeko derrotxean: zuzeneko emanaldiak, disc jockeyak, dantzari biluziak, koka eta koka. Hondartzan, berriz, gaztelu puzgarriak. Nola arraio egin zuten han gaztelu puzgarriak sartzeko. On Kixote datorkit gogora haizezko errotei beha. Halaxe ni, eta gu. Aukera guztien artean hura hautatu genuen gure karkailak harrotzeko. Saltoka hasi ginen, gauaren ordu horietan gure esentziak altuegi egiten zuen jauzi, gorputz ito akituen kontra. Halako batean, atzeraka doble mortala, eta buru osoa sartu nion begian Hiberri. Ez dit sekula subidoi batek abiadura horretan egin behera. Milisegundoz milisegundo ikusi nuen, big bang unibertsal baten koloreekin, begi hura handitzen, gorritzen, bulba baten testura guztiak hartu zituen arte. Jela eskatzera joan nintzen abiadura bizian, hil edo biziko kontua balitz legez. Hala zen eta. Errudun sentitzen nintzen guztiaren gainetik, zure gorputzaren gainetik maite duzun gorputz bat zauritu izanaren beldurrarekin. Jelaz beteriko kubata baso bat besterik ez nuen lortu. Hura jarri behar izan nion begian, mina arindu zezan, baina Merlinek eskuetatik kendu zidan. Nik basoa berreskuratu, eta berak kendu atzera. Hain zegoen mozkorra ez zela gertatutakoaz jabetzen, nire eskuetan nik eman nahi ez nion kubata besterik ez zuen ikusten. Kendu ahala behin eta berriz saiatzen zen barrukoa irensten, jela besterik ez bazegoen ere. Eta Hiberren begia berriz, gorri eta gorriago.

      Irribarrea atera zait. Errazegi doakit burua, eta badakit zergatik. Presioa lokietan. Denbora. Denbora madarikatua. Zenbat hitz, zenbat gogoeta, zenbat desio, denborari buruz. Denbora izozteari buruz. Une bat izoztu. Une bat zeinean zure bizitza osoaren gakoak eman direla badakizun, une horretan bertan, eta ostera. Momentu hura zeinean gertatu behar zen guztia gertatu zen, zure bizitza betirako edertuko zuen iparrorratz hautsia. Izoztua, inork ikusi ezin duen bideo zinta zahar batean bezala.

      Eta badoakit, berriz ere. Eta badakit maite nauen norbait zain dudala, nik haragi gosea pizteko zain, atzera kontaketa batean trabaturik. Eta estrategiaz aldatzen dut, igurzten dut zuloa, igurzten dut bizitza osoan bidelagun izan dudan mokoa, botoiari push. Saiatzen naiz umorez hartzen. Izerdia sumatzen dut lokietan barna. Saiatzen naiz konplizitatez ekiten, baina zaila da. Amorrua datorkit gehiago, haserrea datorkit ozenago, ezina datorkit areago.

      Karpeta arrosa. Zer dago hor, Aitziber, ene detektibe maitea? Zer bilatu duzu, nire partez? Zer irakurri duzu, nire begietan? Munduan desegiten ari diren iceberg erraldoi guztien izotz zati erauziak daude, une honetan, nire hankartean.

      Eta begiratzen diot, aurrez aurre, ezinari. Jakin badakit, hori dela pertsonen arteko izotza desegiteko modu bakarra: mina sortzen duen horretan guztiz sartzea, ihes egin gabe. Ihesa delako alkohola, ihesa tabakoa, ihesa lana, ihesa artea. Ihesa iragana, ihesa etorkizuna. Izotzaren gainean ibili. Werner Herzog, berriz ere. Harrigarria egiten zait nola batzuetan erakargarriagoak egiten zaizkidan idazle izan nahi ez duten idazleen liburuak, idazle izan nahi dutenenak baino. Umiltasuna ez da biografikoa. Umiltasuna ezin da antzeztu. Umiltasuna gorantz doan zakil bat da, edo barrurantz libreki doazen hatzak. Herzog. Izotzaren gainean oinez liburua. Hain txikia, eta hain ederra. Ez dakit nola iritsi zen nire eskuetara. Hor zehar aurkituko nuen, bigarren eskuko dendaren batean. Nola hunkitu ninduen liburuaren abiapuntuak: Herzogen lagun mina hilzorian da, eta bera Alemanian duen etxetik abiatzen da oinez lagunak Parisen duen etxera. Bere sentsazioa da oinez dabilen artean, bera iristen ez den bitartean, laguna bizirik egongo dela, heriotzatik salbatuko duela. Baina, noski, era berean bera da heriotza daramakiona. Halaxe da bizitza. Halaxe oraina. Halaxe lagunak, maitaleak, senideak. Maite ditugun guztiak. Maite gaituztenak. Eta gauza ederrak pentsatzen ditudan aldiro gertatzen zaidan bezala, gauza zentzugabeak ere badatozkit gogora. Zer gertatuko litzateke Victor isuri hauetako batean errenkarnatuko balitz? Ezerosoa zait pentsatzea bera, barre eginarazten dit eta horrek are ezerosoago sentiarazten nau, zikin eta lizun.

      Haragiak dio: ez. Une hau patetikoa da. Saiatzen naiz estutzen, sakatzen, laztantzen. Denbora badoa. Norbait nire zain. Maite nauen norbait. Maite dudan norbait. Maitasuna jausi zait hiztegitik.

      Imajina dezaket Merline hankartea zabalik, kamillaren ertzean. Ileak zenbatuz irudimenarekin. Jendeak ardiak zenbatzen ditu lo egiteko, Merlinek berriz izter arteko ileak. Hori esaten zuen berak, nahiz eta nik gezurra dela badakidan. Ni neu saiatu izan naiz zenbatzen nireak, eta ezinezkoa da. Baina Merline kirofanoan, hanka zabalik. Victorren errenkarnazioaren zain. Duela hogei urte, edo gaur, edo bihar.

      Beldurra ematen didate nire pentsamendu zentzugabeek. Pentsamenduak pentsamendu besterik ez dira. Beldurrak. Urduritasunak. Film gehiegi ditut ikusiak. Fassbinder gehiegi, Kieslowski gehiegi. Teatro gehiegi. Rodrigo Garcia gehiegi, Angelica Liddell gehiegi. Nire irudimenak erreferentzia gehiegi ditu, errazegi jotzen du artxibategira urduri nagoenetan. Irudi beldurgarriak datozkit gogora, existentzialistak, erotikoak, eta denbora badoa. Denbora geratu nahi nuke, hankartea lasaitasunez zabal dadin, norabide guztietan. Eta bai, alajaina, lortu dut denbora geratzea, une hau izoztea; surik eza da denbora geratzearen albo kaltea.

      Aldizkari pornografikoak hartu ditut. Orrialdeak pasatu. Haragia. Edo hobeto esanda, harategia. Labana besterik ez da falta. Harategi baten erakusleihoaren aurrean masturbatzea bezala da, solomo ebaki eta behien begi zurien aurrean. Ezinezkoa zait. Pornografiak zorionez, egun baditu kalitatezko ordainak. Pornoterrorismoa. Baina honekin ezin. Negar egiteko gogoa sartu zait. Umorea bilatzen dut baina ez datorkit ezer gogora. Ahotsak entzuten ditut kanpoan. Nire ahaleginen arnasestu patetikoak entzungo dituztela iruditzen zait. Orrialdeak pasatzen ditut, nondik arraio atera dituzte aldizkari hauek, Back to the future filmaren garaikoak direla iruditzen zait. Izterren artekoa gero eta barrurago, gero eta sudurrago, gero eta lur sagarrago. Saiatzen naiz enborretik heltzen baina ihes egiten dit. Bentosa efektua. Barrura sartu zait. Zuloago da orain.

      Kirofanoaren ertzean natza. Drogek betazalak lausotzen dizkidate, edo alderantziz, ez dut argi. Burua badoa atzera eta aurrera, diskoteka batetik ipar polora. Izenak datozkit burura, ausaz, dantzan. Izenak eta aurpegiak. Aurpegiak eta gorputzak. Laztanak eta bete gabeko ametsak. Kirofanoak dio ez naizela nire. Zoriontasuna ez dela beti norberak aukeratzen duen bide bat. Aluminiozko oheak, aluminiozko guraizeak, aluminiozko denborak. Haragia aluminioaren gainean, hotz. Une bat gorde nahi nuke xehetasun osoz, eta hor nonbait akaso bada, haragiaren barrunbeetan, hildako ume bat berriz ere segundoz segundo oroitzeko gaitasuna. Esan nituen hitzak, haiek esan bitartean pentsatu nituenak. Etorkizuna ere hitzez bete nuen, baina behin etorkizunera iritsita izotzaren barruan zetzan hiztegia, ezin izan nuen orrialderik pasatu. Sukarra da, edo zauria. Zauria da, edo kemen falta. Biziraupena. Poesia. Poesia joder, poesia. Arrazoi genuen akaso gaztetan, poemak hobeak dira orain, baina funtsean, ordukoa da egia. Bentosa barrura egingo nuke jauzi, baina oka egin nau barruak. Haragia naiz berriz ere, aluminiozko airea. Kirofanoa.

      Esku dardartiari erreparatu diot. Ezin dut etsi. Telebista dut aurrean. Menua. Lau pelikula porno. Zein baino zein zatarrago. Ez dut horretara jo nahi. Hau patetikoa baldin bada, horrek jada akabatuko nau. Umorea, non zaude gehien behar zaitudanean. Ironia, nora joan zara, ni hemen trabeska utzirik. Esku batekin eserlekuari oratu diot, gorria eta plastikozkoa. Imajina ditzaket bertako garbitzaileak ezinezkoa irudikatzen. Ez dut pantailako porno kapitalista irentsi nahi. Ni hori baino poetikoagoa naiz. Kar-kar. Kotxe-kotxe. Ez du graziarik.

      Nire gorputza denboraren makina bat da. Saiatzen naiz zoriontsua izan naizen edozein unetara bueltatzen. Xehetasun osoz. Iraganari laguntza eskatzen. Plazeraren izpi bat berreskuratzen, nahiz eta gezurra izan. Memoria da jela, kubata batekin mozkortzeko edo mina arintzeko. Memoriak estaltzen ditu gorpu hotzak, oraina biziberrituz. Saiatzen naiz sukarra izaten, pasioz bizi izan naizenetan legez. Sentitzen ditut maitatu izan ditudan hildako guztiak deika, edo ahantzita. Agian ahanztura bera da deia. Ahanztura bera da oihua. Victor. Badira hilik dauden gorputzak, eta hilik dauden esentziak. Merline. Agian ez ginen oker. Agian orain poema hobeak idazten ditugu, baina orduko haietan zegoen jada guztia. Agian gu gara gure oroitzapenak bisitatzera goazenak, hilzorian daudela, gu iritsi arte biziko direlakoan. Baina iritsi orduko han dira gorpuak. Hain dira gorpuak. Haien gainera eramaten ditugu izotzezko loreak. Eta hain dira ederrak.

      Ausaz aukeratu dut. Edozer. Denbora badoa. Baina ezin dut hutsik egin. Semental, querido Watson. Abierta hasta el amanecer. Gorroto ditut. Patetikoa da. Oraingoan, bai, algaraka hasi naiz. Negar egiteko gogoa daukat, irriz edo herraz. Korapiloa eztarrian. Azkenean, gorputzak oroitu ditu ezezagun zaizkidan bideak, nik ez jakin nola. Bizitza isuri, edo heriotza.

      Arnasestuka oraindik, atseden hartu dut une batez. Ezkerrera begiratu dut, gidariaren lekura. Batzuetan oraindik ere gertatzen zait, edozein eratako aulki batean egon eta ezkerrera joaten zaidala begirada, bertan norbait aurkitzea espero banu bezala. Gustuko musika jartzeko gogoa sartzen zait, kasete batean. Eta kantatzekoa. Hurrengo bihurgunean zer dugun zain jakin gabe kantatzekoa.

      Eskuak garbitu, galtzak igo, eta botoi gorria sakatu dut.

      Karpeta arrosaren ondoan, VHS zinta zahar bat daukat zain etxean.