LUTXO EGIA

Zubigilea

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2007 Lutxo Egia

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2007

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

DEUSTUKO ZUBIA

Desio ditut azal zurbila urre merkez mozorrotzen duten emakume ingelesak, Norwicheko urte ahaztezinei zor. Desio ditut fucking gora fucking behera zango luzeak eta bular oparoak eguzki galdaz gorritzen dituzten Liverpoolgo neska bizizaleak. Desio ditut aldaka zabaleko andre heldu manchestertar mozkortu zaleak eta larrua tatuaje lotsagabez belzten dituzten dublindar gazteak ere. Desio ditut Walkers Salt & Vinager eta Walkers Cheese & Onion patata frijituak bezainbeste desio ditut. Desio ditut ilunabarrean azazkal horiak erpeak lez zorrozten dituzten nerabe itxurako unibertsitarioak. Desio ditut working class-eko lirain kalapitariak eta upper class-eko zatar handiusteak. Eta desio ditut, baita ere, taberna honetara ausartzen diren gorputz ederreko mutilak, banderarik gabe.

      Ur gardena bare sartzen da fiordo mediterraneora. Lohia da bere garbian, estolda-zuloa da itsasertza Menorcan. Bizileku bihurtua dut hondartza gaineko behatoki aparta. Ez dut gomutan nola heldu naizen talaia honetara, inork ekarri nauen. Guardasol baten azpian nago etzanda, martini bat, olibak, irlako egunkaria eta París no se acaba nunca liburua alboan ditudala. Kazeta ez dut irakurtzen, jaiak non diren jakiteko ez bada, zaldi trostariak jende artetik dantza eroan ikusi gura ditut. Aldian-aldian albisteetako izenburuei erreparatzen diet, Ferreriesko bidea eskatu dute ehun lagunek, volem solucions, desviament ja! Bereizgarri hutsa da Última Hora de Menorca hau. Liburua, ordea, maite dut, aperitifa bezainbat kasik. Hogei urte lehenago munduratu banintz, neuk ere ihes egingo nukeen Parisa. Rue bateko ganbara hautseztatuan biziko nintzatekeen. Horma umeletan, Toulouse-Lautrecen La Goulue; sabaia, pitzatua; eskaileretan, argi barik; kafe eta kruasana Pigalleko terraza batean. Logela bataiatuko nukeen andre batekin oheratu aldiro: bilo sarriko ostalariaren chambre-a ezpain haragitsuko irakaslearen chambrea larru beltzeko vedetteren chambrea argazkilari ttattarraren chambrea, madame, mademoiselle, gal zaitezte Maurice Boudetenean erositako satinezko maindireetan. Edo, beharbada, euskaldun ezkertiarren batzar amaigabeetara bilduko nintzatekeen ezinbestez, galbidean betiko, begi sukartsuzko musugorriaren logela onenean.

      Ez dut Paris ezagutzen. Hara barik, Menorcara etorri naiz. Loak hartu arte ematen ditut goizeko eta arratsaldeko ordu luzeak hondartzako taberna honetan eta, haizeak Afrikatik jotzen duenetan, gauekoak ere bai, deus probetxuzkorik obratu gabe. Ingelesak ditut lagun denbora osoan. Eguna urratu orduko azaltzen dira lehenengoak eta arratsaldean lepo daude klinika pribatuetako itxarote-gelak. Anaia txikia beste uharte bateko ospitalean dabil beharrean, zerri esaten diete larrialdietako atetik kiskalita sartzen direnei, pig.

Goardasol gorri beraren azpian babesturik, bere zantarrenean, emazteki berdintsuak nituen desio urtebete lehenago, 2002ko ekainean, nahiz eta bestelako asmotan muilatu. Hura arkitektoen irla zela sinetsarazia nion neure buruari, ezinbesteko deserria bolada baterako. Menorca. Menorca. Menorca. Han topatuko nuen nirean udako jai-giroak ukatzen zidan bakea. Egunsentian ur epeletan murgildu eta segidan, nagiak bazterturik, gogoz beharrari ekin. Gezurra, ez beste. Ez dago munduan martiniek eta olibek gobernatutako erbesterik.

      Porturatu berri, banuen goitizena Josep Puig-en txiringitoan. Sion hartako jabe berritsua neure gisako alproja zen, Abraham tripontzi asegaitza, balakari arriskutsua, gezurti lotsabakoa. Bigarren goizean gomaz forratutako largabistak inposatu zizkidan.

      — Han harrapatzen ditiagu, ikusten duk?, alde honetako olagarro estimatuenak.

      Lehen arratsaldean bertan filmatu nuen National Geographic-erako dokudrama. Ordurako erosiak nituen betaurrekoak eta tutu horia, neu ere banintzen Cousteau. Josepek adierazitako tokitik hurbil neska bat olagarrotan zebilen. Lau metro ur azpian, desorekatu iritzi nion borrokari. Gazteak berrogei segundoan behin igo beharra zeukan birikak airez beteko bazitzaizkion. Milagarrenean neskak olagarroa arroketako ezkutalekutik aterarazi, gorantz behartu eta, eskumuturretik behin eta berriro askatuz, ur azalaren kontra tontotu zuen kolpeka.

      Zeharka begiratu nion Josepi. Ezin nuen inondik ere olagarrotan irudikatu. Irensten oso bestelakoa izaki. Bere gordelekuan zefalopodoek makina bat izen, gustu, forma eta kolore zeuzkaten. Ciutadellako andre batek —Josepen epopeia gastronomikoen gidoilaria— prestatzen zituen tabernazuloko sukaldean.

      Octopusaren azkentzeak eta Bastille haren asaltoak erakutsi zidaten nondik nora zabaltzen ziren irla hartako lurrak. Hiru egun joan ostean, ez nuen beste frogarik behar. Bilbon, aldiz, bero zetorren ikasturtea. Ordurako gureturik genuen Zorrotzaurreko egitasmo handian lan egiteko gonbita. Enzo Padovano arkitekto ospetsu italiarrari lagunduko genion. Hark izenpetuko zuen hurbiltzea. Frank Gehry orduko, Bilbon bazegoen aduana arte munduan.

      — Buruko min franko ekarriko ziguk enkarguak —esan nion Andres Peruarena nire bulegoko zuzendariari Menorcara joan baino aste batzuk lehenago. Asmatu beharra neukan ikaratan zegoenetz.

      Woman aldizkariaren ale bat irakurtzen ari zen Andres. Jacquetta Wheeler modeloari egindako elkarrizketa bati kasu emateko eskatu zidan. Milurtekoaren manikitzat jo zuen, halako memelokeriaren bat, Mario Testino handiaren musa. Ez nion jaramon egin. Bezperan aitzakia bera baliatu zuen ligatzeko beste bulego bateko arkitekto musuestuarekin, Mutualiaren ofizina-edifizio berria inauguratu ondorengo festan. Ile kirruko neska luzanga zen, Andres baino askozaz gazteagoa. Inork ez omen zion erreparatzen. Agian arkitektoa ere ez zen. Nolanahi ere, nagusiarentzako ehizaki egokia.

      Andresek mahai gainean laga zuen aldizkaria. Kotoizko jaka amerikarraren ezker mahuka goititu zitzaion zilarrezko erlojua agerian utziz. Seiko bat, uste dut, emazte ohiarengandik gordetzen zuen objektu bakarra.

      — Artikoan barrena dabilen itsasontzia duk Udala. Ez aurrera ez atzera geratu duk izotzetan harrapaturik. Blindatutako kroskoa puska zezakek presioak. Eta geuk kraskatu behar diagu horma. Ulertzen duk?

      — Uste nian zubigileak ginela.

      — Zubigileak, izotz hausleak... berdin ziok!

      Zer eraiki berdin zitzaion Andresi. Padovano arkitektoaren sinadura eta gure estudioaren itzala ikusiko ziren Zorrotzaurreko penintsulan. Sinbiosi eredugarrian ariko ginen. Nekez leporatuko zioten Udalari beste gehrizazio bat. Eta nekez esango zioten Andres Peruarenari iturgin. Fusioa zen. Mestizajea. Lanaren bikaintasuna nabarmenduko zuten denek. Eraikinak aldrebeseko ahoskeraz beztitzea salatuko zuen baten batek. Padovano zail samarra zen, lar luzea. Ze haren izena eskaini beharko zioten penintsulari, edo zubi bati behinik behin, portuz portu zurtzak munduratzen laguntzen duen marinelaren antzo, hango Padovano horko Padovano hemengo Padovano. Gurea ez baitzen lehendabiziko kairatzea. Beste batzuek famatua zuten lehenago harena. Eta geuk ere Padovano. Eta harekin batera, izen ez ofiziala.

      Andresek aldizkaria itxi zuen zutundu aurretik. Neskari buruzko komentario bat egin zuen ahapeka. Zer edo zer satsua. Portadari begiratu nion, Kylie Minogueren erretratua zekarren. Hari buruz ere aipatu zuen zerbait. Eta hura ere zantarra. Kupitu egin nintzen, argi geratu zitzaidan ez zuela aurpegi zorrotzeko neskarekin oheratzerik lortu. Padovanoren proiektuaz mintzatuko zitzaion behin eta berriz, italiarra estrategiko bilakatua zen. Sekretua izanagatik, haren berririk ez zuen arkitektorik ez zegoen jada gurean. Andresi esker neurri handi batean. Eta neuri esker ere bai, zertarako uka.

      Deus ez nekien Padovanori buruz, salbu eta arkitektura-kazetetan eta Interneten irakurgai zegoena. Andresen antz estetikoa hartzen nion: Carolina Herreraren jaka erosoak, Tommy Hilfiger eta Ralph Lauren-en alkandorak, marra turkesadun fularrak, Neil Barrett-ek diseinaturiko zapatilak, kaskoa ile-gogortzailez bustia, azala beti beltz eta patilla zabaleko eguzki betaurrekoak. Eta hura bezala, fetuccinien zale amorratua. Arkitekturaren Berlusconi moduko bat. Handia edozein kasutan, Pritzker sarirako hautagaitza erakusgarri. Hainbat hilabetez jardun beharko nuen bere aginduetara. Hiru edo lau bider soilik ikusiko nuen, laguntzaile batekin ariko nintzen Zorrotzaurreko aurreproiektuan, izendapena ofizialdu arte bederen. Alferrikaldu ezineko aukera nolanahi den.

      Putakumeak barra-kode berriko arkitektura saldu nahi zigun garesti, artearen klonazioaren aldeko gara aspalditik. Padovano bat genekarren gurera, ez zen ezer berrian saiatuko. Baina nik ulertzen nion, aldeak bakarrik ez baitira zubiak mugatzen dituztenak. Eta zinegotziari eta nire nagusiari ere konprenitzen nien, antzina ametitu ditugu estandar orijinalak gure bizitzetan. Banekien noraino iristen ziren itsasgora eta itsasbehera momentu hartan hirian. Itxuraz bare zetozen itsasadarraren urak, Errusiako itsaso izoztua bezain laño. Baina itsasorik jelatu eta lasaiena ere traidorea da, olaturik gabeko Mediterraneoa bezalatsu.

San Joan bezperan ailegatu nintzen Ciutadellako portura Bartzelonatik. Maisu italiarrarekin ikasteak ez eze, bestelako zereginek ere kitzikatzen ninduten. Paradisuak ere badu infernua. Hitz funtsezkoenak zerrendatu nituen itsasontziko logelaren mahai gainean Menorcako mapa zabaldu aurretik: eguzkia, hondartza, taberna, isiltasuna, festa... Zerrenda itxi baino lehen, gin eta gazta ere sartu nituen. Zordun nintzen Padovanorekin. Opor-goseak Sienatik urrundu eta irlara eroan behar ninduen.

      Porturatu bezain laster sortu zuen uhara luzea ontziak, gau argitsuan ezagutu nuen Josep Puig. Tabernari mihiluzea mozkorturik zegoen, korroskadak botatzen zituen ahotzarra zabaltzen zuen aldiro. Biharamunean ez zen nitaz akordatzen. Hirugarren eguneko goiz ederrean duke ingeles bati buruz mintzatu zitzaidan egunkariaren gainetik, zergak ez zeuden barne tabernazulo hartan.

      — Ez duk Mambrú se fue a la guerra entzun? Mambrú se fue a la guerra qué dolor, qué dolor, qué pena...

      Josepek ahotsa goititu zuen bezero guztiek entzuteko moduan, urrunera bota nahi zuen aingura. Barre-zantzoka hasi zen gure ondoko emakume zatarra. Hurbiltze imintzio hutsa zen, ontzi bila zebilen. Josepek behatu ere ez zion egin. Urte mordoa zeramatzan bidaia haietan, zamatzat jo zuen arrotz zurbila. Ez zuen inondik ere ontziratuko, deabruzko duke ingelesarekin bakarrik zegoen arduraturik. Neuk eskaini beharko nion geroago teilatupea.

      Tragoa jo nion martiniari. Izerdi-patsetan nengoen. Lehorreratu ostean bero-sapak ordeztua zuen itsasoko haize kirria. Hoteleko toalla zuri batekin kopeta bustia xukatu eta eguzki-krema zabaldu nuen gorputzean. Josepi kasu eginez gero, Mambruk ere bazuen eguzkiak kiskalitako epidermis ingelesa, irlako aristokrata.

      — Kanta Luis XIV.aren soldadu frantsesek asmatu zuten John Churchill Marlborougheko I. duke ingelesari barre egiteko.

      Atzera ere egin nuen zurrut. Andrazko ingeles motzari erreparatu nion. Ez zen hain motza. Ile mataza luzea eta popa zabala zituen, eta pareo esmeralda bat soinean. Apartamenduko ohean imajinatu nuen niri bizkarra emanda, desio ditinat hire garagardoaren aparra eta hire grina gaiztoen isuriak, neronek botako dinat estatxa, aritu herrikideaz gura badun, desio haut.

      Josepen berriketa urrikigabeak nire pentsamenduetatik atera ninduen.

      — Frantsesaren beharrean gabiltzak irla honetan.

      — Frantsesen alde hago?

      — Britainiarren kontra! Winston Churchillen aita Marlborougheko 7. dukea izan zuan. Marlborough s'en va-t-en guerre, Mironton, Mironton, Mirontaine, Marlborough s'en va-t-en guerre, ne sait quand reviendra...

      Frantsesez ere bazekien zerri aluak.

      Burura etorri zitzaizkidan umetako makina bat kanta. Pello Josepe. Pello Josep. Pere Josep. Hamaikagarrenez egin zidan traba. Kabroia gupidarik gabe hiltzen ari zen haurtzaroko misterioetako bat. Azken zurruta jo eta hondartzan eguzkitan zeudenei so egin nien. Largabistak ohitura bilakatuak ziren ordurako. Ez zegoen ezer nabarmentzekorik, okerreko lekuan nengoen. Josepek, nire zelatari adi, gizon bi seinalatu zituen, ingelesak itxura batean. Uretara sartzen ari ziren garagardo bana eskuetan, astiro. Largabistak noratu nituen beraiengana. Bietan zaharrena zirudienak king hitza zeraman tatuaturik sama aldean; zigarreta bat erretzen ari zen bestea, bibotedun tripaundia. Ura gerrialde parera ailegatu orduko, gelditu egin ziren. Tabernariak erronka jo zidan, «baietz zigarrokina uretara bota!». Aristokrata berriak sartuak zitzaizkion largabistetara. Soslaiz begiratu nion, eskarmentuz ari zitzaidan. Ez nuen deus esan. Erlojua atera nuen poltsa batetik.

      Carme Ferrusola, Padovanoren laguntzailea, berandu zetorren. Bazen astebete egunero galdetzen niola neure buruari nolakoa zen arkitekto italiarraren eta gure bulegoaren arteko estekaduraz kargutu behar zuena. Berrogei edo berrogeita bost urteko emakumetzat jotzen nuen, altua, gizentzen hasia, noiz goxoa noiz gorrotagarria, zorrotza bere eginkizunetan, apur bat histerikoa, maratza eta esangina bere star-arekin.

      — Ikusi duk?

      Ingeles tripontziak karga hondoratu zuen Felipe V.aren bergantin usteldu bat balitz bezala. Mambru bueltan zegoen hooligan bilakaturik, lagunaren tatuajea ez zen mehatxu hutsa. Barre egin nuen.

      — Josep, ezagutzen duk Carme Ferrusola?

      — Carme Ferrusola? Eta ingeles madarikatu horiei buruz, zer diok? Beren estolderia zaintzera zatozak. Zerri hutsak dituk!

      Pigs. Portugal Italy Greece Spain. Mediterraneoa Europako urdaldea. Josepen tabernan The Sun irakurtzeak halako abantailak zekartzan. Frantsesik, aldiz, ez zen berban ageri, errespetuzko imintzio garbia historiari. Baiezko keinua egin nion, eurak zerriak.

      — Ingelesak egun batean hiri zikin bateko enplegu bulegoan zaudek eta hurrengoan hegoaldeko hondartza garbietako uretan sarturik. Inperioaren egungo moduak dituk.

      Lasaitutakoan, galdera luzatu nion ostera ere. Gogo txarrez onartu zidan, gogaitu plantak disimulatu gabe, kolonialisten alde desorekatzen ari nintzen balantza. Aukeran ingelesen buruak kolpatuko zituen olagarroenak balira bezala. Amore eman zuen. Bazekien nor zen Carme Ferrusola.

      — Ciutadellan bizi duk. Lantzean behin txiringitora biltzen zaidak. Arkitekto famatu baten estudioan zabilek beharrean.

      — Enzo Padovano.

      — Hori ere sartu duk hona behin baino gehiagotan.

Padovanoren itzala zen Carme Ferrusola irlan, eta neu beraren lankidea, italiarra uharteratu arte. Ez nuen deus ere andrazko harekin lan egitearen kontra, baina ez ninduen lar erakartzen. Eszenifikazio huts baten aurrean nengoen arren, Padovanorekin berba egiteko irrikatzen ari nintzen. Carmerekin barik, italiar burgoiarekin desio nuen, barne-mintzo batek ziostan hark mozten ahal zizkidala hegoak. Pritzker sarigaiarekin, berriz, bazter geratzen zen hipokresia. Diseinua erabakita zegoen aurre-proiektua enkargatu aurretik, haren zubiek famatua zuten munduan. Itsasadarraren ezaugarrietara ez moldatuagatik, Padovano batek hiriagotu eginen zuen Bilbo, zeinek duda egin.

      Udalak ere argi zuen.

      Eta Andres Peruarena nire zuzendariak ere bai.

      — Oraingo honetan izotz hausleak gaituk! Ez, are zehazkiago, ontzi izotz-hausle bateko marinelak! —brankatik aritu zitzaidan Ahab kapitaina Menorcara abiatu aitzin.

      Hala esaten nion Andresi, Ahab, Melvilleren pertsonaia gogoan. Ez ikararik ez zirrarik sorrarazteko gai ez bazen ere, bulegoko lan-mahaiaren atzetik ito behar zuten obsesioei buruz pontifikatzea maite zuen, zubigile orok gisa. Suminaldietan John Hustonen filmeko irudiak etortzen zitzaizkidan gogora erreskadan, Gregory Peck biboterik gabeko bizardun zoroa.

      Artean buruan bueltaka Minogue edo Wheeler, Andresek leiho aldera egin zuen. Euria zarra-zarra ari zuen itsasadar ondoko pasealekuan. Hasperen sakona egin zuen, Calatravaren zubia izan ezik, hura guztia bere bizitzako lan arkitektonikoa balitz bezala. Diruzale zeken harroa deitu zion arkitekto valentziarrari. Begiak haren zubitik Udaletxera eroan zituen, eraikinaren paregabetasuna azpimarratuz.

      — Udalak pribatizatua dik lehiaketa publikoa —xuxurlatu nion erantzuna entzutearen plazer hutsagatik.

      Andres lan-mahaiaren larruzko besaulki urrekaran eseri zen atzera ere. Eskuak besoetan bermaturik, gibelerantz jausten utzi zuen gorputza. Apo-begi irrikatsuekin aztertu ninduen une batez, adierazi nahiko balit bezala nire buru soildua baino gurago zuela hamaika bider bere ile sarri likatsua. Zalantzak zituen nire tonuarekin.

      — Hala behar dik!

      Konplizitatezko keinu batekin lasaitu nuen. Eskifaiakoa nintzen. Padovano ospetsua eta Peruarena & Del Val arkitektoak elkarrekin ariko ziren, kontrola zegokigun, itxura. Neuri ere berdin zitzaidan. Proiektua bizkarreratu ezean beste batzuek bereganatuko zuten, lehorrean zubiak eraikitzen urdindurik genituen bizarrak aspalditik.

      Handik aste batzuetara, Mediterraneo erdian nintzen branka zorroztuaz izotza zelan apurtuko.

Eguzkiak erre egiten zuen Carme Ferrusola heldu zenerako. Barra ondora bildu zen azal dirdaitsuzko emakume meharra seinalatu zuen Josepek. Ez nion arkitekto antzik hartu. Lehen begi-kolpean ni baino bost urte gazteago iruditu zitzaidan. Praka bakeroak eta kamiseta zuri marraduna. Tabernariak deitu eta lepoa jiratu zuen Padovanoren laguntzaileak. Andrazko ingelesa ere bihurtu zen gugana, zeharo aspertuta. Foster's edo Strongbowk asebetetako upel ederra agerian uzten zuen loredun bikini zuri-gorria zeraman jantzita. Geroko utzi beharko nituen harekikoak, zeren Carme, pauso bakoitza ondo neurtuz, geunden tokira hurreratu baitzen. Mugimendu azkar batez eskuin esku izerditua igurtzi nuen praken atzealdean. Bostekoa emateaz batera elkarri so lotu ginen ezer esan barik, haren begitarte xaloarekin liluraturik ni.

      Josepek hiru martini atera zituen azpil batean eta barrura joan zen. Heinz-eko beans, saltxitxa, hirugihar, arrautza eta patata frijitu izoztuen ordua zen. Hoteletako igerilekuetan gelditzen ez diren ingelesek txiringitoan hartzea maite dute, eguzkiak erreta, Barcelona edo Real Madrideko elastikoa soinean. Enzo Padovanoz galdetu nion Carme Ferrusolari. Zabal-zabalik zeuzkan begi urdinak. Eskuak jaso zituen harritu samar. Arkitekto italiarra bere belaontzian zebilen, jakinaren gainean egon behar nuen. Eta banengoen. Erantzunik ez dakarren galdera horietako bat baino ez zen. Irrikan nengoen haren itsasontzira sartzeko. Estekaturik zuen hamahiru metro luzekoa Cales Covesen. Egun batzuk lehenago hegoalderantz abiatua zen Ciutadellako portutik eta, irlako kala guztietan ainguratu ostean, portu berera sartuko zen iparraldetik. Ontzirik ez genuenok itsasertzetik ederretsi behar genuen paisaia. Gehienez ere, kostaldean zehar bidaiak antolatzen zituzten katamaranetara igo gintezkeen, hiru orduz itsas hondoak erakusten zituzten marinelekin gin zurrutak konpartitu.

      Carmek hurrupa ttikia egin zion edariari. Ile-kalparra kulunkatu zion haize-zirimolak. Adats argi leuna zuen. Neure buruari galdetu nion zenbat martini zituen edanda toki hartan; zenbat Padovanok berak. Esaten omen zuten homosexuala zela. Pritzker sarigai maritxua.

      Carmek gogoetatik atera ninduen. Egun batzuk lehenago Bilbon izan zela bota zuen brastakoan.

      — Bilbon?

      Andres Ahab zuzendaria begiztatu nuen atzera ere itsasontzi-aurrean, balea hiltzaileak baino ur sakonagoetatik jotzen zuen erasoa beti. Birritan joana zen Sienara, han erabakiko zuten Carmeren bisitarena.

      — Zorrotzaurre toki ikaragarria da. Han eraikitzea hiriari bihotza aldatzea bezala da.

      — Horixe bera dio Andres nire nagusiak.

      Afari batean aipatu zuela onartu zuen. Erantzunari igarri arren, non afaldu zuten galdetu nion. Carmek nekez ahoskatu zuen jatetxearen izena, lar luzea, tx mordoa. Jandako zapoa ekarri zuen akordura, nahikoa edozein ahoskera aldrebeseko izeni argi egiteko. Zizeroneak hara eraman izanak ez ninduen batere harritu, hilean behin afaltzen genuen estudioko lankideok beren-beregi prestatutako jangela pribatuan. Hura lur sakratua zen. Mesfidantza sentitu nuen.

      Besterik esan baino lehen, Josepek bukatutzat eman zuen gaizkiulertua aipu absurdu batez.

      — Bilbora joatekotan, Iribar bisitatuko nuke.

      — Jose Anjel Iribar?

      — Madrilen ezagutu nuen aspaldian, hotel berean egon ginen. Hik heuk, Carme, zer deritzon?

      Bertan akabatuko nukeen tabernaria. Duke ingelesaren ostean, Athleticeko atezain ohia. Nahikoa nuen. Alta, non edo non gordeta nituen oroipenak ekarri zizkidan. Goardametaren erretratua paratzeko asmoz, Jesukristo oheburukoaren gainetik kendu zuen fededunik egon zen Espainian hirurogeiko hamarkadan. Orduantxe sortu ziren makis berriak. 1964ko Nazioetako Txapelketak katoliko bat baino gehiago aberetu zuen, biraoa adierazpide berrien bidez zabaltzen ari zen Estaca de Baresetik Creusera. Artesiak ageri ziren nonahi, kaleetan asko unibertsitateetan ugari lo-geletako hormetan ehunka. Kristau mordoak gurutze meheak eraitsi eta Iribarren erretratu zabalak ipini zituen. Atezaina politika kontuetan nahastu ondoren soilik bueltatu zen gurutze bat edo beste lehengo tokira.

Haurretan Iribarren argazki izugarri handi bat ikustera joaten nintzen Bilboko El Corte Inglesera. Zuri-beltzezko geldiketa zen, aurretik astrapalarik gabe pasatzera derrigortzen zuen. Ezkerreko eta eskuineko zutoinak lotzen zituen gorputzarekin, langa bihurturik, zubi. Atea txikiagotu egiten zuen, estutu, josi. Egun malapartatu batean argazkia kentzea erabaki zuen inork. Eta egun hartan bertan ahaztu nintzen atezainarekin.

      Ez nuen Josepen gezurra sinetsi, baina akordura etorri zitzaidan egun batzuk lehenago entzundako istorio bat.

      — Atezain handiari buruz baldin bada, edozer entzuteko prest nagok!

      Carmek etsipen keinua egin zidan, benetako zubiak genituen zain. Tabernari koipeztoak eskuak igurtzi zituen, xake-partida nahi zuen nirekin, Karpov eta Kasparov.

      — Hura baino dotoreagorik ez duk egon! Hire argazki horrek Juri Aleixevitx Gagarinek baino hamaika bider gehiago eman dik mundu-bira.

      Besterik erantsi gabe, Josep salto batean barruratu zen, olibak prestatzera. Carmek besapean zeraman liburura joan zitzaizkidan begiak. El puente de Bizkaia. Portugaleten ere izan zela argitu zidan. Beste zubi eseki transbordadore batzuk ezagutzen zituen —Warrington, Middlesbrough, Osten, Rendsburg eta Rochefort-Sur-Mer—, gehienak argazkietan ikusiak, baina Nerbioikoa bezalakorik ez zegoen. Konplimendutzat hartu nuen. Ez zidan, baina, astirik eman haren dohainak azaltzeko. Banan-banan hiriko zubi guztiak aletu zituen, itsasadarrean gora hutsik egin gabe. Abratik La Peñaraino hiria bete zubi.

      — Bilbo zabaldu eta ixten duen kremailera luzanga da ibaia.

      — Zuek ere baduzue antolatzea Maoko fiordoan. Gure itsasadarra bezain luzea da. Edo luzeagoa.

      — Zabalerak aukera mordoa kentzen dio, baina hor dago erronka.

      Zalantza egin nuen. Padovanoren laguntzaileak carmeak eraikitzea amesten zuen, beste barra-kode bat zubirik gabeko lurraldean. Barneraturik omen zituen star batekin lan egiteak zekartzan abantailak. Gaixoa. Josepek asmoa baieztatzeko aukera kendu zidan.

      — Zer kontatu behar diguk Bilboko mitoari buruz?

      — Iribar bilbotarra da? Ez al da donostiarra?

      — Jose Anjel Iribar bilbotarra duk!

      Trago luzea jo nuen istorioa kontatzeari ekin aurretik, Carmeri begira, erakarri nahian. Irlaratu baino egun batzuk lehenago gertaera baten berri eman zidaten, eta bertan Iribar ageri zen. Kasualitatea zen hain egun gutxian haurtzaroko aztarrena nire bizitzara sartzea ostera ere. Futbol zelaietako ateak eskuineko eta ezkerreko zutoinak elkarrengana hurbilduz malgutzen zituena Bilboren eta Menorcaren arteko zubi ere banuen. Kasualitate polita, inondik ere.

      — Orain astebete izen sobietarreko pertsonaia biri buruz hasi zitzaidan kontu-kontari lagun bat. Dimitri eta Andrei.

      — Eta zein da atezainaren eta errusiarren arteko lotura?

      — Isilik egon hadi behingoz!

      Ederto gogoratzen nituen lagunaren —Erandioko udal-arkitektoa— berbak, batez ere hilketa baten ingurukoak. Doi kontatu zidan hiltze lazgarria, hiltzailearen azalean sartuta, gertaerak narratu behar diren moduan. Hildakoaren gorpuan hamaika aizto-zauri agertu ziren. Dimitri delakoak bizkarrezurrean jo zizkion Andreiri lehenengo hiru labankadak; belaunen atzealdean sastatu zituen laugarrena eta bosgarrena. Zauritutakoa belauniko geratu zen, aldaroka, zerion odolak behegaina lohitzen zuela. Dimitrik goitik begiratu zion, erronkari, erantzun baten eske ariko balitzaio bezala. Andreiren begirada argazki batean pausaturik zegoen. Makurrarazia ez zegoen bere burua umiliatzeko prest. Amorruaren amorruz, Dimitrik gibelaren parean beste aiztokada bat eman eta Andrei ziplo jausi zen lurrera. Artean beste bost geratzen zitzaizkion hamaikara ailegatzeko.

      — Baina zer ikustekorik du honek guztiak Txoporekin?

      Josep berantesten hasia zen. Zorionez, eguerdia ez eze, arratsaldea eta gaua ere bazituen. Carmek gustura zirudien. Atezainarekin arduraturik egon ez arren, irrikan zegoen hiltzaile odolzalea nor zen jakiteko. Enzo Padovano baino lokarri naturalagoa bihurtua zen Iribar. Eta ez soilik gure artean. Andrazko ingelesa ere bagenuen entzule, gazteleraz zekielako seinale. Hark geroko lana erraztu behar zidan.

      Tabernari zurruteroa bereari bihurtu zitzaion.

      — Txopo! Haren osteko atezainen goitizenak, ordea, zeinek gogoratu! Neronek ez behinik behin. Luzea da, gero, arbolaren itzala!

      Udal-arkitektoak ere erabili zuen ezizena behin eta berriro Iribarri buruz mintzatzeko. Aitzin-solas luzean aurkeztu zizkidan Andrei eta Dimitri. Ezinbesteko sarreraren ondoren, korapiloa askatu zuen: hilketak zerikusi zuzena zuen futbolarekin. Asmoz, behinik behin, hamar kolpe eta hiltzekoa ziren, inondik ere hamaikako odoltsua. Dimitriren eta Andreiren arteko harremanaren sustraian futbol atezain bi zeuden: Lev Jashin Armiarma Beltza errusiarra eta Jose Anjel Iribar Txopo euskalduna. Dimitrik Armiarmaren balentriak goraipatzen zituen eta Andreik Txoporen ekintza gogoangarriak laudatu. Udal-arkitektoari kasu eginez gero, Dimitrik, kontrakoa aitortu arren, bere atezainaren nagusitasuna erakusteko kalitu zuen Andrei.

      — Luzea da, gero, arbolaren itzala! —errepikatu zuen Josepek—. Eta hura bezain luzea Herioren eskua. Albert Fish! Jeffrey Dahmer! Ted Bundy! Charles Manson! Richard Ramirez! Albert de Salvo! Henry Lee! Lucas & Ottis Toole! Andrei Txikatilo! Luis Candelas! Higinia Balaguer!

      Ostalariak ezker-eskuin behatu zuen. Bezero guztiak adi zeuden.

      — Eta Unabomber!!! Denak hiltzaile historikoak!

      Aukeran Dimitriren sastada hilgarriak nahiago neuk Josepen erretolika baino, bazuen aspergarritik. Eta bazuen beldurgarritik errusiar gizon mozkoteak. Hilketa bakarra aitortu izanak askatzen zuen serial killer-a izatetik. Ez nion lagunari galdetu gorputzaren zein ataletan xakitu zuen Dimitrik animalia hamaikagarrenez. Sastakatzeek Txoporen azken geldiketa zekarten. Ekintzaren balio sinbolikoaz mintzo zen hiltzailea, Iribar ez da besamotza. Azken geratua ez zegokion hildakoaren atezainari, hiltzailearenari baizik, Armiarma Beltzari, ederto zekien Dimitrik.

Biharamunean lokamuts batek itzarri ninduen. Andrazko ingelesaren burrunba espantagarriek belarriak zulatzen zizkidaten. Biluzik nengoen, belauniko, Andrei bezala bosgarren edo seigarren sastakada jaso baino lehen, ipurdi iletsua eta oin-zola zikinak haren begi-makarrei so. Dar-dar batean nengoen, lotsatuta. Emakumeak zer edo zer ulergaitza murduskatu zuen, iparraldeko azentu ingeles batez. Zerua berunkara zegoen. Haren musua belzten zuen argi grisa sartzen zen leihotik. Zerbait tragikoa gertatzear zegoela pentsatu nuen. Ohikoak ziren ekaitzak, baina ez goizeko lehen orduetan. Haize zakarrak txiringitoaren hamakak mugitzen zituen. Deus ez egiteko erregutu nion.

      Iratzarri nintzenean andrazkoa lo-zorroan ikusi nuen nire ondoan. Bilbotik ekarritako iratzargailuari behatu nion. Bederatziak ziren kasik. Salto batean zutundu nintzen. Ez nuen Carmek itxoiterik nahi. Ciutadellan geunden lotuta lanari ekiteko. Ezer esan barik sartu nintzen dutxara. Konketa gainean zeuden emakumearen lepoko eta eraztunak. Zurrungaka entzuten nion, xuabe-xuabe. Neure buruari agindu nion geroago emango geniola elkarri xaboia, ondo genekien batak bestea non eta zer ordutan aurkitu. Zerotik hastea bezala izango zen, gure artean gertatutakoaz deus gutxi gogoratzen bainuen. Haren izena ere ahaztua nuen.

      Carmek ez zidan hartaz galdetu. Eskertu nion zinez, kidetasun froga hoberik ez nuen espero. Elkarlan bikaina burutuko genuen Enzo Padovanok eta Andres Peruarenak parada ematen baziguten. Lehenik eta behin, Iribar aipatu zuen. Lengoaian nabaria zen konfiantza. Berbetan goxoa zen Carme. Astiro hitz egiten zuen, hanpatu gabe, hitzei bere tonua ematen, hango azentu markatu batez. Josepekin katalanez egiten zuen.

      — Tabernan hitz egin beharko diagu geroago geldiketa historikoaz.

      Estudio txiki bat zeukan Padovanok Ciutadellan. Izugarri eskertu nuen, maiteminduta nengoen ordurako hiriarekin, Maok baino mila bider gehiago erakartzen ninduen. Atari bateko plakan Ferrusola Arkitektoak ageri zen. Aita eta alaba bakarrik ziren irlakoak, beharrean beste arkitekto bik ere baziharduten baina. Padovanoren uharari zerraizkion italiarrak ziren. Bulego txiki argitsu batera sartu ginen. Paul Kleeren erreprodukzio batek besterik ez zituen hormak janzten —Carmek ohartarazi zidan harena zela; isilik geratu nintzen, zer nekien nik Kleeri buruz—. Laket-portura ematen zuen leiho batera hurbildu nintzen. Oskarbi zegoen zerua, bero-sapa jasanezinezko beste egun bat zetorkigun gainera. Azken yate eta belaontziak portutik aldentzen ari ziren. Padovanoren belaontzira joateko aukeraz galdetu nion Carmeri. Barre zabala egin zuen. Barnerakoia baino areago, sano itxia omen zen sienatarra.

      Carmek San Anton zubiaren argazkia atera zuen karpeta batetik. Hurbildu egin nintzaion. Marzana moilatik egindakoa zen. Trafiko ugari zebilen Erriberako merkatuaren inguruan. Lehenaren ondoren, Abrarainoko zubi guztiak azaldu zitzaizkidan, aurreko egunean bezala. Banekien lehenago edo geroago ostera ere galdetuko zidana, bertatik ibili izanak ematen zion hizpidea.

      — Ikaragarria iruditzen zaidak hain espazio txikian hainbeste zubi diferente egotea!

      — Ez dun ikuspegi kamutsa.

      — Hain dituk desberdinak San Anton eta Salbekoa! Eta biak ala biak funtsezkoak izan dituk hiriaren garapenean. Pena duk portuaren arrastorik ez izatea.

      — Portu barik, moila hutsak zauden. Simulakroek haien funtzioa betetzen diten. Edozein kasutan, gure lana ez dun ez portuak berpiztea ez itsasadarra zubiez jostea.

      — Noski, baina ez diok heure buruari galdetu ze ekarpen egingo dioten gureek?

      — Gure ekarpena proiektu handi baten oinarri sendoak ezartzea dun.

      Carme irrikan zegoen jakiteko zer neritzon Udalak Enzo Padovano aukeratu izanari. Zelan edo halan bazekien italiarra Andresen gustukoa zela, baina zalantzak zituen nirekin. Izorratu beharko zuen. Leihora bueltatu nintzen. Bartzelonatik zetorren itsasontzia sartzen ari zen portura. Halakoak ikusi nahi zituen Andresek Zorrotzaurreko eta Deustuko moiletan. Hil edo bizikoa zen afera. Proiektuari haginka egiten bazion, hiriaren zati handi bat menpean jarriko zuen. Eta gero beste hamaika enkargu etorriko zitzaizkion erreskadan. Batek daki, Starck edo Pellirekin behar egiteko parada. Sizarekin. Koolhaas eta Mendes da Rocharekin ere bai. Pritzker saridunen ezkutaria.

      Duda egin nuen Carmerekin, ez ote zituen amets berdinak. Lepo tunisiarreko elastiko berdea zeroan soinean. Madari itxurako bular sendoak igarri nizkion. Sano polita zen. Adats luze horaila, begi iheslariak, esku leun eta atzamar finak, atzazal berdeak, gerri estua, sabel zapala, zango luzeak, boz kantaria. Nahikoa. Zer ekarri ahal zidan harreman batek? Arkitektoen arteko istorioek laburretik hobe. Gaizkiulertu batengatik ia epaitegian amaitu zen harreman luze bakarra nuen nire curriculumean. Haurrei buruz berba egiten hasiak ginen bikotekidea eta biok, ez niokeen neure buruari inoiz barkatuko. Gogotik kendu nuen Carme. Norekin eta Padovanorekin itxi behar nituen proiektuaren nondik norako nagusiak. Usteak, baina, oker jo behar zidan.

      — Gaur goizean hitz egin diagu. Ez duk opor-egunak bukatu arte porturatuko.

      — Opor-egunak bukatu arte? Zer esan nahi dun?

      — Astebete, nik uste. Bi, gehienez.

      Konprenitu egin nuen. Padovano putakumeak Bilbon frankizia merkea zabaldu ez ezik, azpi kontrata ere ezarri nahi zigun. Andres nagusiarekin gomutatu nintzen, «guk egiten ez badugu, beste batek egingo dik». Orduantxe ulertu nuen dena. Zorrotzaurreko proiektua osatu ostean soilik azalduko zen italiar dirdaitsua gurera, alkateak-eta antolatutako zirkura. Beste kabroi hark bazekien, ondo zekienez.

      Ihes egiteko premia sentitu nuen, Josepen babeslekuan kukutu. Proiekturik eza zen aurreproiektuaren ezaugarri nagusia. Bilboko kode berriak iraungitze data zeukan. Materialak, formak, izenak..., den-dena zegoen erabakita aldez aurretik, Carme Ferrusolak halakorik aitortu gura ez izan arren. Itsasadarrera zelan egokitu, hura zen buruhauste bakarra. Eta ez zirudien itzela. Hartaz Carmek eta biok arduratu beharko genuen. Baina uste okerra hura ere. Peugeot 205era sartu bezain laster bigarren zaplastakoa eman zidan.

      — Irailera arte ez gaituk hasiko. Gure elkarlana atzeratu egin duk. Bilbon lan egingo diagu elkarrekin.

      — Eta nork dio hori?

      Carmek isilik gidatu zuen Josepen tabernaraino. Ahaben barre algarak entzun nituen ozen. Dimitrik Andreiri adina sastada emateko desiratu nuen. Neronek ere asmatuko nuen zio bana: lehena, Carmeren bilerarena ez aipatzeagatik; bigarrena, gure jatetxera eramateagatik; hirugarrena, Padovanorekin jardungo nuela sinetsarazteagatik; laugarrena, Bilbora bueltatutakoan hileta jotzen ibiltzea aurpegiratzeagatik: «Ez hadi kexatu! Hire lankidea ezagutu duk, ideian sakondu eta, gainera, opor-egun batzuk ordaindu ditiagu!»; bosgarrena... Hamaika guztira. Hamaika zio odoltsu. Horrenbeste banituen.

      Hondartza gaineko taberna zapaldu orduko Josepek oihuka hartu gintuen, egun osoa gure esperoan egon izan balitz bezala. Lagun batzuekin zegoen, berbetan eta aperitifa hartzen. Goardasol handien azpian zeuden, eguzkiak kiskali egiten baitzuen. Bere aulkitik zutitzeaz batera, Iribarren azken geldiketa imitatu zuen negargarri. Azken martini zurrutak behar nituen nik. Eta azken aukerak ederto baliatu. Batera eta bestera begiratu nuen emakume ingelesaren bila. Ez zegoen.

      — Amaitu beharra zagok Dimitri eta Andreiren istorioa. Azaldu behar didak zein den Andrei garbitzeko benetako arrazoia.

      Carme Peugeotera sartu zen. Geroago telefonoz deituko zuelako keinua egin zidan. Urruntzen ari zen autoaren atzealdeari iltzaturik geratu zitzaizkidan begiak.

      — Ados, heuk irabazi. Atzo kontatu nian moduan, orain astebete Arkitektoen Elkargotik irteten ari nintzela, Erandioko udal-arkitektoa, aurpegi beteko kide guria, kalakan hasi zitzaidaan: «Badakik zer gertatu den herriko moila batean? Kargaontzi bat txatarrarako behar dik enpresa batek. Izatez, txatarra flotagarria duk, neuk ikusia. Urte mordoa zaramatzak moilan estekaturik. Han bizi ez arren, Dimitri izeneko ero bat itsasontzira joaten duk egunero, aspalditik gainera. Herenegun udaltzainek kanporatu zitean. Ez duk lehen aldia, baina ez zirudik oraingo honetan Ziridinieva-ra berriro bueltatuko denik».

— Ziridinieva?

      Hamasei urte daramatza moilaturik dike lehorrean, herdoil hutsa, badago zer hustu eta garbitu. Hainbatetan haizaturiko Zipreko bandera zarpaila, lehendik ezkerraldean metatutako bobinen kobreak lohiturik, zeremoniarik gabe eraitsi eta komandantziaren kaxoi baten barruan gorde dute. Dimitri bakarrik geratu da hilerrian, ugerraren ofizial, Sobietar Batasuneko ikur barik, Jugoslaviaren aurkako finalean Jashini ateratako argazki bat du paraturik ohatze gainean. Iltze bakarreko Jesukristo kirasdun bat ere badago aurreko paretan hamabi apostoluak lagun, denak lepamozturik. Jesukristo aguretua da, hezetasunak eta zurminak apaldurik, duintasunik gabekoa, Txislenko, Ivanov, Ponedelnik, Korneev eta Jusainov deabru errusiarrek behin eta berriro gezi errealistez zulaturik. Beste aldean, Jashin atezainak apostoluek fede barik botatako baloi guztiak gelditu eta moilara bidaltzen ditu, non Angolako banderapeko beste zamako bat eta Santurtziko atoiontzi zaharra gainbeheraren bazka diren. Dimitri, vodka zurrutada batzuk jo ondoren, so geratu ohi zaie betiko galdutako baloi horiei, Nasdrovia, Nasdrovia, Nasdrovia!!! oihukatu eta edalontzia UGTren Jesukristo iraingarriaren irribarrean hausten duelarik. Segidan, fitxategi bateko goiko tiraderan sartzen ditu puskak harik eta gainez egiten duen arte. Behekoetan, berriz, oroigarri mordo bat du: herriko tailerretako, tabernetako eta moldiztegi bakarreko pizgailu nahiz egutegiak, PSOEko goxoki bigunduak, Club Deportivo Sestaoren giltzatakoak, Bizkaiko Aurrezki Kutxaren gutunak, garai bateko argazki eta erretratuak, nondik aterea den ez dakien Rolling Stonesen txapa, labana suitzar bat, jatetxe baten propaganda orria, egunkarikoek elkarrizketatu zuteneko paper zatia, urrezko luma bat, Buenos Aires zinema aretoko sarrera —Novecento-rena—, andre baten hil oharra, begietarako mozorro beltza, Buenas Noches zerbitzuko beste orri bat, burdinatxoak, ogerlekoak eta abar.

      Dimitri atxilo hartu duen udaltzainetako bati esker jakin du udal-arkitektoak gertatutakoa. Ez die aguazilei kontra egin. Istilurik gabeko kanporaketa izan da, zoroa ez da menturaz horren zoroa. Itsasontzia ez da irabazi-galdu parametroetan sartzen, zertarako tenkatu. Goiz edo berant, Ziridinieva bota beharreko estadioa da. Bata bestearen atzetik, detaile eta guzti harrotu ditu Dimitrik Andreiri emandako aiztokada guztiak. Udaltzainak ikaratu egin dira. Ez dakite zer sinetsi. Zer gerta ere, Ertzaintzari deitu diote. Haiek baino lehen beste udaltzain bi ailegatu dira. Eta eurek eman diete, eman ere, ustezko hiltzailearen eta hildakoaren berri.

      — Eta?

      — Itxaron apur batean, Josep. Eman istorio honi arnasa poxi bat eta, bide batez, atera hurrengo martinia. Ustezko hiltzailea eta hildakoa aitatu ditiat. Baina itxaron beste apur batean. Zeren, nire harridurarako, hilketa haren nondik-norako guztiak azaldu eta gero, udal-arkitektoak aitortu zidaan ez zegoela halakorik. Ez zuan ez hiltzailerik ez hildakorik ere.

      — Zer diok? Adar-jotze hutsa zen dena?

      — Hori baino makurragoa.

      — Ez diat fitsik ulertzen.

      Josepi erantzun aurretik egun batzuk lehenagoko gogoetara bildu nintzen. Andrei bizirik zegoen. Beste aguazilek baieztatu zutenez, hilketa lazgarria Dimitriren irudimenean soilik bizi zen. Ez zegoen, bada, hamaikako odoltsu beldurgarririk. Argitu gabe gelditzen zen Jose Anjel Iribarren eta Lev Jashinen inguruko ika-mikak ere Dimitrirenean bakarrik bizi ziren ala benetakoak ziren. Desengainua ezin ezkutaturik nenbilen. Erandioko udal-arkitektoari begiratu nion itxaropenez.

      «Andrei...», etsitu plantak egin zizkidan lagunak. «Bai eta zera ere! Andrei, Dimitri..., ezizenak guztiak!».

      «Argi izan diat hori hasieratik».

      «Dimitri, Ignacio Zabala Garai deitzen duk. Begi malmutzeko ero horrek ez dik inor akabatu, sinetsidak. Andrei goitizenaren gibelean, Andres ezkutatzen duk».

      «Andres?».

      «Hire bulegoko zuzendaria».

      «Andrei, Ahab kapitaina?».

      Josepi zuzendu nintzaion, martiniari azken tragoa jotzen niola.

      — Fedea eman ezinik nengoan. Nor ote zen Ignacio Zabala Garai Dimitri? Ze harreman zuen Andres Peruarenarekin? Hasperen egin nian. Txoporen eskuin eskuko atzamar luzeak gose zituan oraindino.

SALBEKO ZUBIA

Deustuko Unibertsitatea eta Abandoibarra lotzen ditu Pedro Arrupe pasabideak, zubi eskasa da. Josulaguna lotsaturik egongo litzateke omenezko aldarea ikusiko balu. Arkitekturari zangotraba eta bilbotarroi zaplatekoa aurpegi betean. Ezkerraldeko ikasleak —Ensantxekoak— unibertsitatera artez sar zitezen eraiki zuten. Fakultate baten aurrealdea zulatzen du altzairu herdoilgaitzeko sorgin-orratzak. Beste aldean, Guggenheim Museoarenean, Abandoibarrako pasealekuari jo gura dio oldarra itsasontzi modernoaren brankak. Baina itxura espantagarria alde batera, bost metro baino luzeagoko mastadun belaontziei itsasadarrean gora jarraitzea galarazten die. Ederto doakio izen ofiziala, pasabide. Hutsagorik!

      Urriaren 8an ezin hobeto etorri zitzaigun Guggenheimera igarotzeko. Henri Matisseren erakusketa zegoen. Carmeren tema zen. Paul Klee etorri zitzaidan akordura, Matisseri buruz ere ez nekien ezer. Zorionez, pasabidearekin zegoen arduraturik. Une batez, iruditu zitzaidan ahots beldurgarri batek salatuko zuela arkitekto eta ingeniari sortzailearen lana. Boz goxo batek eman zuen, berriz, etsiaren aditzera.

      — Penagarria duk. Bilbok ezer badu, zubi onak ditik!

      Iritsi berriaren baiezko borobila zen. Eurek padovanoak eraiki behar zizkiguten, sienatar erako arrupeak. Zorrotzaurreko proiektuak abante eginez gero, italiarraren zordun izango ginen. Ordurako zorretan geunden Gehry, Foster eta Calatravarekin; eta luze gabe, batek jakin, Carme Ferrusolarekin ere; halatsu uste zuelakoan nengoen. Bilboko kaletegia hankaz gora ipini atzera ere. Enzo Padovano star bat zen Italian, arkitekto bezain abeslari, sukaldari eta kirolari ona. Zena zelarik, zubien aipuak Menorcan erakutsitako argazkiak eta ondoren entzundakoak ekarri zizkidan gogora.

Bueltan genbiltzan Salbeko zubian, museoa goitik ikusteko. Thomas Krens Guggenheim Fundazioko zuzendariak urte batzuk lehenago mamu bat ikusi zuen tokitik hurbil ginen. Hamar metrora, hor nonbait. Bizkaiko Diputazioari ziria zelan sartu zebilela, museogintzaren Padovano amerikarrak eraikina ikusi zuen, benetako epifania, non eta Pinillos nabieraren orubean. Gurean baino lehen Madril, Erroma, Salamanca, Sevilla eta beste hamaika leku aztertu zituen Krensek, baita Santander bera ere, gurean kasu egin zioten arte. Eta asmatu zuten arte. Baina hura ez zekien Krensek, eta gainera ez zitzaion inporta. Gau argitsu batean, Salbeko zubitik lasterka ari zela, ikusi egin zuen. Agerpen hutsa industria eraispenarekin batera fedea galtzen hasi zen hirian. Ez zen makala. Krensek gezurra esan zuen, mila bider jokatu dut lepoa, inork ez du korrikarik egiten Salbekotik.

      — Masailekoa zubi mitikoari —moztu zidan Carmek—. Ugerdo horri esker zagok Salbe arte-munduan!

      Zuzen zebilen, Krensek Salbe bahitu behar zigun. Ez nion, dena den, mitikoarena onartu. Udalaren zigilua zeroan Bilboko zubiei buruzko liburu batean irakurritakoa soilik zekien. Ez zen nahikoa halako aldarrikapenak egiteko. Isilik geratu nintzen, museo ondoko jolas-parkearen txirrista modernoari begira. Carmek hartu zuen hitza:

— Zubi honetatik ikusten zitean lehenengoz Begoñako Amaren baseliza itsasadarrean gora zebiltzan marinelek. Ohitura omen zegoan Salbea errezatzeko. Izena hortik.

      Liburuan irakurria zuen hori ere. Amatxo esatea bakarrik falta zitzaion, bilbotartu guran zebilen. Eskubidea ere bazuen, noski.

      — Zubiaren lehen izena ere badakin, ezta?

      — Espainiako printze-printzesen zubia. Juan Carlos eta Sofia.

      Gehry, Calatrava, Foster eta Padovano kaletegian erreguka ari zitzaizkigun bitartean, zubiaren izenak ihesean zebiltzan aspalditik. Salbekoa ez zen bakarra.

      — 24 metrokoa duk.

      — Metalezkoa. Bilbok badin Golden Gate —eta neuk nora jo liburu ofizialetan zertan miatu gabe—. Zubiaren irekitze ofiziala eta astebetera, benetako bataioa gertatu zunan. Pinilloseko kontulariak bere burua bota zinan zubitik behera.

      Carmek bere buruaz beste egingo balu bezala keinatu zuen. Salbatzera egin nuen soineko ederrari oratuz atzetik. Eskuak gerrian gora irristatu eta bultzada ttipi batez askatu nuen. Hark bizpahiru pauso sano labur eman zituen, hanka-puntetan kasik, balet klasikoaren dantzari batek legez. Arrupe pasabidean geundenean baino zakarrago jotzen zuen hegoak. Haizearen menpe zegoen Carmeren ile horiztatua. Pertsonaia inportantea zirudien. Ohituta egon behar zuen horrela sentitzen; Ferrusola jaunak horrela sentiarazita; Enzo Padovanok berak, menturaz.

      Zorrotzaurreko proiektua Carmeri esleitu izana aita-alabarenganako konfiantzaz mintzo zen. Aitari buruz zer edo zer banekien Andresek kontatua. Proiektu bi bota zizkioten atzera epaitegietan Kosta Legea ez betetzearren. Hura gertatu zitzaionean pentsaezina zen itsasotik hamar metrora zegoen hirigintza-proiektu bat arbuiatzea. Geroago Padovano ezagutu eta haren zerbitzura jarri zuen bere burua. Funtsean, ferrusolatarrak ez ziren inor arkitektura munduan, ez eta Menorcan ere, baina entzute handiko arkitektoen itxura distiratsua zuten.

      — Zinemaldiko aktoreak bezala?

      — Antza denez, Krensi esker zatozan orain Bilbora.

      Ez genuen iruzurgilearen barkazioa merezi. Fedea bueltan zen hirira. Harekin ere baginen zordun.

      — Salbekoari Guggenheim Zubia deituko zionat gaurgero! Krens Zubia!!!

Ordu batzuk lehenago heldua zen Carme Loiuko aireportura. Aldean bidaia-poltsa handi bi eta ordenagailua. Taxi bat hartu eta hotelera abiatu ginen zuzenean. Bidebarrieta kalean zegoen, Arriaga Antzokiaren aurrean. Erreserba neuk egin nuen, lekua aspalditik begiz joa neukan barrura egundo sartu ez arren. Ostatu txikia zen, ederki erantzuten zien Carmeren eskakizunei. Halakoa nahiago zuen.

      Harreragile lepokerrak goiti-beheiti aztertu gintuen. Lepoa jokatuko nukeen bere artean galdezka zebilela zer nolako harremana nuen emakumearekin. Ez nuen ahoa zabaldu, ez eta nire egoeraren berri eman ziezaiokeen keinu adierazgarririk egin ere. Aukera hutsaren erakargarritasunaz pentsatu arren, haren begi ilunei beha lotu nintzen. Elkar ezagutzen genuen aurpegiz. Taberna beretara biltzen ginen maiz. Bisera edo boneta bat janzten zuen estetikaz, nahi hutsaz edo buru soildua ezkutatzearren.

      Matisseren lanak ikustera joan aurretik, dutxa bat hartu zuen Carmek. Kontu handiz, ohe-gainean zabalik zeuden maletak lurrean ipini nituen. Pisu handia zuten, egitasmoak adinakoa. Begirada sabai zurian galdurik, etzan egin nintzen. Bizikleta estatiko bat zegoen nire eskuinean. Etsigarria izan behar du pedalei eragiteak bi izarreko hotel bateko gela xumean. Nekagarria, nolanahi den ere. Ez zen luze joan Carme bainugelatik adatsak bustirik irten arte. Soineko laranja eta gomazko zapata beltzak zituen jantzita. Hasperen egin nuen. Ezer esateko betarik eman gabe, Kataluniari eta modari buruzko zer edo zer aipatu zuen. Nik modatik harago neukan hedaturik bandera. Harrerako lagunaren kezkak etorri zitzaizkidan gogora. Haren susmoa ez zegoen tokiz kanpo, Carmek gela singlea zuen erreserbaturik. Ezohiko parea ginen, edo bide hartan genbiltzan behinik behin. Are gehiago, beharturik geunden bikotea izatera. Egitate horrek zalantzak eta ikara piztu zizkidan Menorcan. Ordurako, baina, uxatuak nituen denak. Carmerekin lan egitea ez zen soilik onartu beharreko baldintza, baizik eta egunean baino egunean atseginago bihurtzen ari zitzaidan aukera.

      Gure harremanean niri zegozkidan jatearekin zerikusirik zutenak oro. Edo, hobeto esateko, guri, zeren Andres ere —Andrei uda hasi baino doi bat lehenagotik— bazebilen tartean. Lehen egun hartan gurekin etorriko zen afaltzera. Eta, egoki jateaz den bezainbatean, Martxantxenea, lur segurua izateaz gain, ezinbesteko begitantzen zitzaigun bioi. Jatetxea hari esker deskubritu arren, joatearen poderioz neure-neurea nuen, bereziki Rosa jabearen txanpinoi beteak ogi gratinatuaz, berdel kaneloiak eta sagarrezko txintxorta.

      Arratsaldeko azken orduan sakelakoak jo zuen. Andresek ez zuen etortzerik, familia kontu bat sortua zitzaion. Ezin izan nuen imajinatu zein zen, nagusiaren eta bere emazte ohiaren arteko harremanak hutsaren hurrengoak ziren. Hiru seme-alaba zituzten, baina Andresek ez zituen ia ikusten. Egunero haien hutsa sumatzen zuela behin baino gehiagotan adierazi arren, bere burua zoriontzen zuen banaketak ekarritako arinduagatik.

      Berria jakin orduko Carme zertxobait atsekabetu zen, alegeratu ni. Berdin afalduko diagu, berdin ez, hobeto, pentsatu nuen. Ez nion Andresi sinetsi. Udan entzundako guztiei kasu emanez gero eta lerro artean ondo irakurriz gero, nire nagusi balea-harrapatzailea Carme limurtzen ibilitakoa zen ekaineko afarian. Bien arteko adin aldea gorabehera, gustuko zuen. Menorcatik iritsi berri, astebete inguruz, terrorismoaren aurkako legea ezarri balidate bezala sentiarazi ninduen, haren gaineko zeinahi detaile, zeinahi berri, zeinahi uste jakin beharrean zegoen. Egoerak, gaitzerdi, ez zuen luzaro iraun. Poliki-poliki Carmerenganako grina epeltzen hasi zen eta abuzturako hoztu samar zegoen. Baina bilboratu baino astebete lehenago, Ahabek arpoi zorroztua erakutsi zidan atzera ere.

      Jantokia mukuru zegoen. Atzerritar ugari zeuden, alemanak eta ingelesak gehienak. Eurek salbatzen zizkioten Rosari astegunak. Bulegoan, Andresek barne, denok maite genuen Loewe eta Gucci-ren oihal garestien azpian modu zakarrak ezkutatzen saiatzen zen andra xarmangarria. Ezin hobeto moldatzen zen kanpotarrekin. Haurretan Portsmouth-era deserriratu zuten nebekin batera. Royal Navy-ko ofizier baten etxean eman zioten ostatu. Andresek zioen luxuzko prostituzioan aritua zela.

      — Erreparatu paretetako argazkiei.

      Carmek bistadizo arina eman zuen.

      — Denetan emakume bat zagok lagun ospetsuekin. Rosa duk, ezta?

      — Bai. Ezagutzen ditun harekin daudenak?

      — Tira, batzuk bai. Hemengo hau Eduardo Txillida duk, orain hogei urte esango nikek. Gure aita Txillidazale amorratua duk. Horrako hori, Francisco Rivera. Orain zenbat urte? Eta beste hori begiak itxita ere ezagutuko nikek: Bette Davis. Hala jabea nola aktorea pispaturik zaudek, ez duk uste?

      — Ordu ttikietan ateratako argazkia dun.

      — Eta horretan Alfredo Kraus. Behin entzun nioan kantatzen... Baina hilik daude denak?

      — Bete-betean asmatu dun. Paco de Lucia izan ezik, hilik zauden denak.

      — Tira, irudi-kanposantua duk.

      — Antzeko zerbait. Ez zakinagu joandakoei omenaldia ala soka-lasterrerako gonbita den.

      — Zorionez, ez gaituk aski famatuak.

      — Gu ez, baina Enzo Padovano bai.

      — Ba, orduan, hura zigortu beharko diat.

      Ezer esan gabe gelditu nintzen. Proiektuari argi berdea eman eta gero, alkateak beste jatetxe egokiago batera eroango zuen italiar prestua, Zortzikora agian. Gaiaz beste egin eta haren izenetik tira egin nuen.

      — Baduzue zerbait berritan saiatzeko asmorik?

      Carmek kopeta zimurtu zuen.

      — Dagoena baino haratago joaten duk beti artea.

      — Arteaz ari gara?

      — Arteaz aritu beharko genikek. Begira ezak ingurura, hemen ez ditek soilik jaten ematen. Baina ez kezkatu, ez gaituk bilbotarrok larritzera etorriko. Gure arkitekturak behar sozialak aseko ditik, dudarik ez egin. Gainera, zuek galga ipintzeko ere bazaudete, ezta?

      — Bai, noski. Baina ez didan erantzun.

      — Oraindino ez zeukaat erantzunik. Ez zakiat Padovanok zer duen buruan. Proiektu hau oso luze joango duk.

      — Horretan arrazoia dun, baina askok ez liketen ondo ikusiko Padovano edertasun hutsalean saiatzea.

      Carmek zigarro bat presarik gabe isiotu eta zupada luzea eman zion.

      — Nekez planifika daitekek edertasuna, ez duk uste? Zelan diseinatu defini ezin daitekeena? Are gehiago itsasadar honetan, non definigaitzago bilakatzen den. Gainera, gure estudioan ez gaituk hutsalkerian edo nabarmenkerian ibiltzen. Kontua duk ondo uztartzea arkitektoaren asmoak eta hiritarren beharrak, espazio publikoak zer behar duen neurtzea.

      Ez nuen jarraitu. Inoren uste eta kezketan jartzen dugu geure burua geure ezaxolari bazka emateko. Une hartan zerbitzaria platerak jasotzen azaldu zen; eta haren atzetik, mahairik mahai zebilela, Rosa, distiratsu, ibilera traketsa ezin ezkutaturik. Goitik beherako behatu arina eman zion Carmeri, horren arina ezen oharkabean joan zitzaion. Erantzun moduan, aurkeztu egin nuen. Rosak zer edo zer esan zuen Menorcaren gainean, ez nion kasurik eman. Segituan Andresi buruz galdetu zidan, Carmeri ulertaraziz adiskide mina zuela. Barre egin nuen neure kolkorako. Andresek ez zuen lagunik, ez Rosa behinik behin. Lausenguz bete edo mespretxatu egiten zuten jendez inguraturik bizi zen. Proiektuaren arrakastak gehiago ekarriko zuen bietarik. Kontua zen Andresek ez zekiela ez zuela lagunik. Neuk ere ez nuen lagunik, baina bakardadearen kontziente nintzen. Banuen nire katua: Isoszele. Andresek, berriz, ez zuen sakelakora lan kontuetatik aparte deitzen zionik. Nolanahi den ere, laguntzat ninduen. Lagunik gabeko laguntzat. Borobila, noski, mespretxatu ahal ninduen.

      Afalkidea nire trena zela ohartarazi nahi balit bezala begiratu zidan jabeak. Popatik hartzera bidali nuen neure baitarako. Carmek beste zupada bat eman zion zigarroari, luzeagoa, eta hautsontzian amatatu zuen geratzen zitzaiona. Rosak esku-keinu batez agur esan zigunean, hormara begiratu zuen menorcarrak.

      — Nor dugu hori?

      — Piru Gainza Athleticeko jokalari ohia.

      Carme, Josepen garitoan kontatutako istorio harrigarriarekin akordatu zen.

      — Dirudienez, Iribar ez duk hona afaltzen etorri.

      Bata bestearen atzean, bi hilabete lehenago aipatutako ezizenak, izen-deitura historikoak, tokiak eta gertaera guztiak aipatu zituen zehaztasun handiz. Aurreko egunean narratu izan banu bezala gogoratzen zuen detaile bakoitza. Hura, duda barik, nireganako keinu garbia zen, uste baino gehiago esan gura zuen. Internetera ere sartua zen hobeto jakiteko nor zen Jose Anjel Iribar.

      Josepenean izandako azken eztabaida ekarri zuen akordura. «Erdu eta eseri hadi nire ondora!», oihukatu zidan tabernari zabarrak irlatik alde egin aurreko gauean, «gaur Marlborougheko dukea akabatuko diagu behin betiko. Nasdrovia!». Ezin esan Josepek festa bat antolatu zigunik, baina Cala Blancako fiordoaren gaineko talaia zoragarri hartara bildu ginen Carme, egonaldian ezagututako beste batzuk eta neu. Ordurako tabernako ohorezko altzari bihurturik nintzen, irabazita nuen. Josep mozkor zegoen, benetan sinetsita zen gerran genbiltzala. Carmeri so egin zion, estrategia hutsa. «Zer-nola deritzon duke ingelesa kalitzeari eta atezain bilbotarra salbatzeari?». Carmeri ahoa zabaltzeko astirik eman gabe, Iribar Getariakoa zela bota nuen. Lagun batek jakinarazia zidan telefonoz bi egun lehenago. «Getariakoa?», harritu zen Josep. Ezer esan baino lehen, andra ingelesa tartera sartu zen tabernariari saiheska begiratuz: «Getaria is bloody fantastic!». Miss hark ere merezi zuen saririk, ostalariak begitan eduki arren. Mary deitzen zen. Queen Mary distiratsua legezkoa. Tira, agian ez horrenbestekoa. Zena zela, nire aukera urriak Maria haren titipuntetara mugatzen ziren. «Iribar Bilbokoa duk!», erabaki zuen Josepek berehala aurpegi suminkorrez. «Nor egon da Iribarrekin?». Hantxe eman genion lur gorpuari.

      — Iribar Zarauzkoa duk —baieztatu zuen Carmek Piru Gainzaren argazkitik begiak erabat erretiratu gabe.

      Ordurako neronek ere banekien. Rosarekin argazkirik ez ateratzearen alde egin genuen topa. Hark eskatuta, istorioaz ez zekien guztia kontatu nion, nire zuzendariari zegokiona salbu. Carmek ez zuen zertan jakin Andres eta Andrei pertsona bera zirela. Hilketarik ezaren jakinean jarri nuen, Dimitriren erokeria azpimarratu, Andrei salbatu eta Sasa delako hirugarren pertsonaia bat sarrarazi. Estanis Acevedo Gomez Sasa, zehazkiago, Atxuriko erlojugilea; hura ere beste bien laguna, edo lagun izandakoa behinik behin; eta hura ere, antza denez, futbolzale amorratua; Gordon Banks Ingalaterrako atezain ohiaren mireslea. Are gehiago, kontaketak ustekabeko norabidea hartu zuen niretzat ere, hirugarrenari merezi ez zuen tokia eskaini bainion.

      Arrazoia sinplea zen: Andres-Andreiren inguruko misterioari argi eman beharrean itzuli nintzen irlatik. Zelan edo halan deskubritu behar nuen zergatik zamako batean ezkutatzen zen Dimitri ezizeneko zoro hark hil nahi zuen. Edo, hiltzeko asmorik ez bazuen, zer dela-eta nahasten zuen bere fantasietan. Eta berehala hauteman nuen dena zehazteko biderik egokiena. Dimitrirengana jotzea Andresi galdetzea bezain alferrikakoa zen. Bata ero hutsa zen eta bestea ikertu beharreko subjektua. Sasaren aukera bakarrik gelditzen zitzaidan. Eta horretan Erandioko udal-arkitektoak lagundu behar zidan. Baina bi hilabete joanak ziren eta artean ez nekien ezer pertsonaia periferiko haren gainean. Etsiak hartzen hasia nintzen.

Hurrengo goizean argi bizi batek itsutu ninduen pertsiana goratzean. Ez nuen begien aurrean Menorcako zeru aratza, beste kaletarrago bat baizik, leiho eta ispiluetako islak baliatzen zituena Mazarredo kaletik —Aresti poetak madarikatutako izena— agertzeko. Izorratu beharko zuten poetek. Bilbo urdina zen. Eta urdinago Padovano bezalako pertsonaiekin. Luze gabe Pritzker Saria jaso behar zuen. Lau urte lehenago lapurtua zioten Renzo Piano herrikidearen mesedetan. Edozein kasutan, bilduma egile bilakatzen ari ginen, Pritzker saridunen bildumazale zeru garbi baten pean.

      Barruko patioko leihora hurreratu nintzen garbitutako arropa jasotzen. Ez zegoen ezer, kolore anitzetako gakoak soilik. Ez nuen gomutan ezer kendu izana. Aurrez aurre nituen, ostera, hiru auzokide gazteen elastikoak, alkandorak, toallak, tangak eta galtzerdiak, zein baino zein ilunagoak, gotikoak baitziren hirurak. Isoszele katua ere bazegoen haiei beha, begirik kliskatu gabe, igarriko balio bezala nire nahasteari. Leihoa itxi eta Peiremans-en musika jarri nuen, aldi baterako bandak kalean zuen lan bakarra. Galtzaileei imintzio garbia zen diskoa, ezin egokiago neure burua irabazle sentiarazteko. Sofa higatuan jesarri eta erantzungailura luzatu nuen eskuin eskua. «Berri onak!», hasi zitzaidan lehen mezua. Erandioko udal-arkitektoaren ahots geldoa zen. «Azkenean bazakiat Sasa delako hori non aurkitu. Ez duk erraza izan, uda joan zaidak horretan. Zelan Menorca aldean? Alemaniarrekin ezin eta idia jotzen kalaren batean, ezta? Kontatuko didak. Onak izan». Astopitoak ez zekien Menorcaren eta Mallorcaren artean bereizten, idi ederra bera. Zinez eskertu nuen deia, Sasarengana jo beharrean nengoen betarik galdu gabe. Gordon Banks atezain ingelesaren mireslea, erlojugilea eta alboratua Andreiren eta Dimitriren arteko taberna-eztabaidetan, huraxe baino ez nekien. Nahikoa, dena den, haien artekoa argitzeko. Gainerakoan Sasak, Menorcara joan aitzin udal-arkitektoak kontatu zidanaren arabera, pop taldeari izena ematen zion heroia zekarkidan gogora. Frederick Peiremans erdilari belgikarra 2000ko ekainean heldu zen Realera. Lesionaturik. Egoera tamalgarri hartan jarraitu zuen harik eta urtebete geroago sendagileek ulertu arte piriformearen sindromeak jota zegoela. Peiremansek ez zuen Realarekin partida ofizial bakar bat ere jokatu.

      Erantzungailuan bazegoen beste dei bat. Carmerena behar zuen, bigarrenez hoteleraino lagundu ostekoa seguruenik. Oker nenbilen. «Kaixo, Nekane nauk..., Nekane Zuluaga... Hemendik aurrera elkarrekin jardungo diagu Zorrotzaurreko aurre-egitasmoan. Hala adostu diagu hire bulegoko jendearekin. Komeni duk lehen baino lehen lotzea... Kontatuko diat». Beste hirutan entzun nuen Nekane Zuluagaren mezua, aurrenekoan sobera garbi geratu ez balitzait bezala. Boz garratzaren gibelean, haren begi beltz zelatariak eta musu borobila antzeman nituen. Baita aspaldi batean amorruz maitatutako bular eskergak ere. Ez zen adar-jotze hutsa. Nekanek ez zidan inoiz hots egingo harpa jotzeko. «Adostu diagu» zinikoak jabe bakarra zeukan. Ameto eman, etsiak hartu eta entzundakoaren karga neurtu nuen. Lan-taldea handituko zen neurri berean ugalduko ziren buruko minak.

      Andresek azalpenak eman beharko zizkidan. Zokoratua nintzen bigarrenez, Peiremans malapartatuaren tokian nahi ninduen kabroiak.

      — Garabi orok kontrapisua behar dik —arrapostu eman zidan telefono-hariaren bestaldetik—. Oraingoan ezin diagu ezertxo ere egin, haren estudioak eta gureak lan egingo ditek Padovanorekin.

      Kontrapisua? Halakorik! Nekane Zuluagak orbela balitz bezala behera bota zezakeen garabirik sendoena. Hausnartzeari ekin nion. Hurtado de Amezaga kaleko bulego batean zebilen, oposizioarekin lerratuen artean prestigiotsuena. Erabakia politikoa zen inondik ere.

      — Zubigintzan gabiltzak —entzun nion Andresi—. Ez ahaztu!

      — Zubigintzan? Hau ingeniaritza hutsa duk!

      Nire orroak Isoszele gaixoa izutu zuen. Salto egin zuen leihotik lurrera eta begiak iltzatu zituen nireetan mesfidantzaz. «Peiremans zoritxarrak jotakoen santua?», xuxurlatu nion animaliari, «Bilboko estudio bi eta Italiako bat. Isoszele makurragorik ez zagok». Ahabek bereari eutsi zion:

      — Alde onak ere baditik. Nekane Zuluaga arkitekto fina duk. Eta gainera...

      Hizketa eten nion. Arkitekto Elkargoak Bizkaiko Saria emana zion berriki. Sari-ematearen ekitaldira ez azaltzera deliberatu nintzen. Hartan ahaleginduko zen Andres Nekanerekin ligatzen. Telefonoa eskegi nuen. Ikuskizun zegoen zelan moldatuko ziren neskak. Carmek bezala, iritsi berriak ere nahiko zuen bere izena letra distiratsuz Zorrotzaurreko moila batean ikusi.

      «Akordatzen haiz nitaz?».

      Galdera karrankaria zen.

3

Arratsak beltzez tindatu du Encarnacion kale estua. Iluntasunari bainoago, Sasa esaten dioten horren ukoari diot beldurra. Ataria zabalik dago. Sartzean bafada desatsegin batek kanpora bulkatu nau. Egurrezko gutunontziak ere ez daude hezetasun-sundatik salbu. Estanis Acevedo Gomez. Etxeko usaina edozein dela ere, ezin da bebarrukoa bezain nardagarria izan. Tentu handiz igo naiz, eskailera-mailak desigualak dira eta ez dago argi onik.

      — Sasa zara, Atxuriko erlojugilea?

      Pospolo buruko gizona zur eta lur gelditu da. Sudur-zuloak hanpatu ditu hamster batek lez. Barruratzeko egiteko keinu mesfidatia, baina, luze gabe ailegatu da, goitizena aspaldi erabili gabeko pasaportea omen da.

      Berrogei metro koadroko zerrikorta itogarria da bizilekua. Urrian gaude, gaitzerdi. Sukaldea, lo-gela, egongela eta tailerra gela bakarrean daude eta komuna aparte. Usaina ez da hobea. Badirudi zarpazikin honek igarri diela nire gogoetei.

      — Udan, hegoak makurren jotzen duenetan, hogeita hamahiru gradura ere ailegatu gaituk. Halakoetan, sinetsi niri, hormak bulartu eta, euri-jasarik bada, itoginak jausten dituk.

      Ez dago arrazoirik ez sinesteko. Goitik behera arteka txikiek bitan banatzen dituzte pareta gorrimin belztuak, arrakala mehatxagarriak gelaren erdiko habe-harrian. Iruditu, berriz, hotz samar iruditu zait. Poster tamainako argazki bat kenduta, apaindu gabea da. Lantokia da pisua, tailerra. Leiho bakarraren kontrako lan-mahai zuri zabalak eta egurrezko aulki bik hartzen dute espazioaren erdia. Pieza eta erreminta ñimiñoez gainezka dago mahaia.

      Harira joan naiz.

      — Lifting baten beharrean dago Ingalaterrako atezain mitikoa.

      Sasak bortizki luzatu ditu esku hezurtsuak. Pintzak zehaztasunez erabiltzeko esku trebatuak dirudite.

      — Barkatu?

      Dar-dar batean xuxurlatu du ahots meheak. Lifting da ulertu ez duen bakarra. Argazkiari errepara diezaiola adierazi diot buru-ukaldi batez. Sepia ustelak hartu du aspaldi. Begiak zabal-zabalik dituen jabe zarpaila ere menderatuko du luze gabe.

      — Badakik nor den Gordon Banks?

      — Banks of England!

      Galdera bukatu orduko egin dut tiro, errekamaran nekarren bala. Leihotik begiratu dut. Gogotik ari du euria, kristal ondoko flexora amiltzen da. Erlojugilea bisitaria besarkatzeko zorian egon da, samurtzea ezkutatu ezinik dabil. Gainditurik du lehen ezusteko zafratua. Estutu ordez, ostera, mututurik eman dit arrapostua. Arnasa hartu du birika herdoilduek utzi dioten neurrian. Sasa zeharo matxuratuta dago barrutik, makineria hau koipeztuko duen erlojugilerik ez dago. Begira lotu zait, Unbeko Ama ez ote naizen. Fini mespretxu eta gutxiespenen ziklo luzeari nolanahi ere. Ezin esan onarpen ofiziala denik, salbatzaile txiker honek ez dakar zigilurik. Hala ere, justizia gura du duindu ezezagun misteriotsuak, zor historikoa kitatzera bide nator.

      Modu berean erantzun diot, isila bihotz urragarri. Aurrean bizarrik egin gabe dudan hezur-pilaren tenorea da; berarena eta Gordon Banks Banks of England-ena. Ingalaterrako atezain ohia behin ere ikusi gabea naiz, baina ez nuen inolaz ere zulo urrintsu honetan Jashinen eta Iribarren ikonografiarik topatzea espero.

      — Esango didak geroago zeren bila etorri haizen. Lehenik eta behin topa egin behar diagu —ardo beltz botila atera du armairu batetik. Eskailerapekoa da.

      Baiezko keinua egin diot. Ez nau ikusi. Beste zerbaiten xerka hasi da segituan kaxoi batean niri bizkar emanda. Txokorra goititu du.

      — Medikuari ez zaiok inporta. Iaz utzi nioan erretzeari, baina ez haren aginduagatik. Piperrik inporta ez zaiolako utzi nioan. Baina gaur egun berezia duk. Gordonek munduko txapeldun bilakarazi zituen ingelesak 1966an.

      Sasak ni gailendu beharrean ikusi du bere burua, ez ote dagoen erdipurdiko kazetari baten aurrean. Etsipen galanta hartuko luke hala balitz, ez naizen hori bihurtu naiz nahi gabe. Begi urrikariak zuzendu dizkit. Ezker-eskuineko keinu adierazgarri batez lasaitu dut eta, karta guztiak agerian, 1966ko uztailaren 30ean Alemaniaren kontra bere burua infernuratu zutenen izenak zerrendatzeari ekin diot, farol elegantea. Jakaren poltsikoko orri batean daramatzat idatzita, hogei bider irakurri dut Internetetik hartutako ohorezko hamaikakoa. Dagoeneko zordun naiz web gune batekin baino gehiagorekin, Iribarren sorlekua kasu.

      — Benetako kaxa fuertea zuan, aizak! —hasierako harridura pasioa da Sasaren eztarri marrantatuan. Andresen erlojuaren berdina dirudien Seiko eder baten larruzko uhala estutu du esku artean—. Wembleyko berdegunean saindutu zitean behin betiko. Hi gazteegia haiz... Bideoan ikusi duk 1966ko finala? Lehen aldiz mundu osora zabaldu zitean satelite bidez. Zazpi bizi baino gehiago zitian Gordonek. Menisko-haustura, makina bat zaintiratu, belauneko lotailuak hamaika puska eginda, ukondoa txikiturik, bihurrituak dozenaka, triada..., 6 urte geroago begi bat galdu zian. Eta jokatzen jarraitu zian!

      Burura etorri zaizkit ikusi gabeko partidaren irudiak. Lepo dago Westminster. Supporter-ak Churchill Churchill Churchill ari dira, Gallipolliko harakina, Erresuma Batuko bulldoga, Winnie, aldarrika orroka espantuka, ez dute 1914ko laidoa barkatu gura, 1940ko iraina mendekatu behar dute, Blitzeko gau amaigabeei argia itzuli behar diete, Wehrmacht deitura du gaurko amoranteak, Luftwaffe da haren makillajea, musua erorikoa belar moztu berrian, dardarizo batek astinduko ditu doixtar melengak, sudurrak handituko zaizkie eta ezpainak ubeldu, Isabel II.a erreginak Erresuma Batuko Ordena ezarri behar dio Banksi paparrean.

      Telefono-dei batek lausotu du aurreko paisaia. Sasari bat-batean sortutako kalentura gaiztoak ikaratu egin nau. Nolakoa ote da Dimitri, pentsatu dut.

      — Oraintxe berton? Ezinezkoa duk! —begia kliskatu dit gezurra esatean—. Bezero bat zaukaat tailerrean. Gainera, euria ari dik zarra-zarra...

      Ez entzuten saiatu naiz. Alferrik. Oihuka ekin dio Sasak amorraturik, txipia den arren berbetan ez da motza. Gorritu egin zaizkio begiak, dei egin duenak ez du estimuan, meneko nahi du egun historiko honetan. Eskuak mugitu ditut arrapaladan, nirekin ez du zertan kezkatu.

      — Ederto, heuk irabazi, ordu erdi barru hor.

      Kolpe batean eskegi du telefonoa.

      — Kabroia, ez beste!

      Bere kasa lan egiten badu ere, bitxitegi baten enkarguak hartzen ditu. Ugari azkenaldion, diru-premian dabil.

      — Gure ogibidearenak aspaldi egin zian. Egun erloju gehienek bizitza bakarra ditek. Gero eta erloju mekaniko gutxiago zagok. Kuartzozkoak dituk denak eta ez ditiagu konpontzen, olioztatzen edo doitzen. Hala ere, bazagok oraindik gure ofizioa estimatzen duenik. Eta sasikume bati lehenbailehen garbitu behar zioat Omega garestia —Sasak geldiune bat egin du ez itotzeko—. Laster hanka egin beharko diat. Posta kalean duk.

      Zutuntzera egin dut.

      — Lasai, bazauzkaagu oraindino minutu batzuk. Non gelditu gara?

      Sudur zapaleko mintzaidea aspaldiko aldizkari mordo baten artean hasi da bila, elkar-gainka daude pipiak jotako aulkietako baten gainean. Don Balón dira gehienak, zenbaki zaharrak inondik ere. Neurri handiko argazki bat erakutsi dit. Atezain batek langaren gainetik ateratzen du atzaparra, miauka ari da katu beltz baten gisa. Umetan ikusitako Iribarren huraxe.

      — Egunkari bateko erredakzioan ostutako zuri-beltzezko kopia hutsa duk, harira ez datorren kontua.

      Mahai gainean pausatu ditu aldizkarietako batzuk, bihurkin-kutxatila paretik kentzeaz bat.

      — Kanpoko atean aitatu duan horrek, Andreik, hil egingo zian garai batean argazki hau izateko. Izorra dadila!

      — Orain ez?

      — Orain izango dik, orijinala bera menturaz, auskalo nori lapurtua.

      Hagin horituak zorroztu ditu destainazko hitzak aletzean. Gure estudiora joan zait gogoa. Iribarren argazkia barik, Guggenheimena du bulegoko horman Andresek.

      Sasak te gorria eskaini dit edalontzia hustu ostean.

      — Oraindik badiagu denbora franko. Nahiago baduk, berdea ere badiat.

      Erretzeari utzi dionetik edaten du bainilla zaporekoa, egunean hirutan. Berehala eten du solasa, Gordon Banks atezaina du mintzagai.

      — Dino Zoff, Ricardo Zamora, Claude Abbes, Sepp Maier edo Ladislao Mazurkiewicz bera ere Iribarren eta Jashinen parean zaudek, ez duk uste?

      Sasak ere nahi du mutur batean, Dimitrik eta Andreik bezala, bikotea falta du.

      — Eta egungo atezainak? Alemaniar gorila hori... Zelan da..? Edo Iker Casillas bera. Madrilgo euskalduna!

      Ez nago prest segadan jausteko. Hala ere, Zubizarreta etorri zait gogora, batek daki beste horien guztien mailakoa ote den. Gorde dut, baina. Erosgai dagoen botika merkea da estimua. Gordon Banks Iribar eta Jashin bezain ona zela entzun nahi badu, bidaideak gara. Horraino hel naiteke. Sasak ekilatero bihurtu gura omen du hiruko harremana, beste atezainek adina gelditu bere Gordonek.

      Dimitriri eta Andreiri buruzko informazioa emateko premiatu dut. Onartu egin du, bidezko deritzo trukaketari.

      — Iribarren eta Jashinen kontua Bartzelonako ekintzatik zatorrek.

      — Ekintza?

      Une horretan bigarrenez jo du telefonoak. Amorruz hartu du, badaki lehengo boz gogaikarria mintzatuko zaiona.

      — Bai, banoak! Bost niri ze ordutan itxi behar duzuen! Euri jasa itzela ari dik!

      Beste kolpe batez eskegi du telefonoa. Erlojuaren orratzak luzaz geldirik izan dituen erlikia honek desitxuraturik dauka begitarte zurbila. Ahanzturak ez daki ogibidez. Desenkusatu egin da.

      — Beste egun batean etorri beharko duk.

      — Etorriko naiz.

      Bueltatuko naiz, jakina, Gordon Banks Banks of Englandi zor diot.

UDALETXEKO ZUBIA

Nekane Zuluagari buruz ditudan gomutak ezin argiagoak dira. Denbora ez da garezurrean pilaturik geratu zaizkidan irudiak lausotzeaz kargutu, atzo gertatu izan balira bezala ikusten ditut denak. Lehen aldian zalditegi bateko moxalek zelatatu gintuzten. Arkitektura fakultateko ikaskide baten landetxean ginen hainbat lagun asteburu pasa. Nekane eta biok, Lasarteko lasterketetan parte hartu ohi zuen Picto izeneko zaldi ederra ikusten jaitsi ginen, larrutarako gogoa genuen. Igitai okertu biren ondoan, kalamuzko soka luzanga eta lodia bistaratu zuen Nekanek. Habe batetik pasarazi eta, besoak zabal-zabal nituela, eskumuturrak estutu zizkidan min apur bat eragin arte. Eszena Nobuyoshi Arakiren argazki liburu batean zuen ikusia eta ikasia. Kortarik ez zen han ageri, ospitale psikiatriko bateko korridore hitsa baizik. Aluan bilo beltz sarria zuten gorputz zurbileko emakume japoniar bi eskuak estekatu eta ahoa bozatzen ari zitzaizkion gizon mendre bati. Erotismoan maisua da Araki, zioen Nekanek. Erretratuek bazuten hartatik, ukaezina da, baina argazki gehienetan pornografia hutsa zegoen.

      Inor lotzea baino, azpiratua izatea nahiago zuen; are zehazkiago, oinperatua zenaren itxura hartzea. Berdin zitzaion eskumuturrak bilurrez trabatzea, orkatilak estekatzea edo ahoa zapi zuri batez estaltzea. Argazkietan agertzea ere gogoko zuen. Bere Leica 50arekin ateratzen nizkion. Kaskarrak ziren oso, ez naiz argazkilaria. Ezin susmatuzko lekuak hautatzen zituen zeregin hartarako, hala nola Itsas-Argi arrantzontzi hondatuaren kubiertan, Gros auzoko mekanika-tailer zikin batean, Saturraran hondartzan euri-zaparrada handi baten pean, futbol-talde bateko aldageletan, saltoki handi batzuetako komunetan, hiribide desertuetan edo Polloe kanposantuan. Ondarreta aldeko argazkilari profesional baten estudioan errebelatzen zituen. Urtebete lehenago harekin oheratu izanak ematen zion konfiantza.

      Ez dut esaterik elkarrekin irten ginela. Arkitektura Goi Eskola Teknikoan genbiltzan, hirugarren urtean Nekane eta laugarrenean ni. Moneok Koldo Mitxelena Kulturunean eskainitako hitzaldi batean xarmatu ninduen, destainaz egin zion erronka: «Norainoko erantzukizuna duzu hiriaren eraikitze aldrebesean?». Boza indartsu nagusitu zen aretoaren atzealdetik, salaketa tonua bereganaturik. Berbaldira bildutako gehienok Nekanerengana bihurtu genituen gure samak. Munta handiko makina bat arkitektori leporatu zien sosen eta politasun hutsaren bila aritzea, kontsumismo, espekulazio eta politikari ustelen meneko. Beste edozeini nabarmenkeria egotziko nion, auzo-lotsa eragitea, Eraikuntza 1 eskolako irakaslearen berbei distira ateratzea. Arkitekto tuterarra kanta ezaguna zuelako irribarre egin eta adarrei lotu zitzaien. Ez zituen arkitekturaren gaitz guztiak zertan bizkarreratu. Nekanek garaile ikusi zuen bere burua. Ideologiak ito egiten zuela iruditu zitzaidan, baina bere ahotsak, nireak ez bezala, ez zuen dardararik egiten.

      Senideren bat arkitektoa delako edo izan delako ailegatzen dira gehienak ogibide honetara. Merkataritza-erregistroko langileak legezkoak gara arkitektook, badugu eskuratutako eskubide bat lanbidean. Nire kasua ere bada, hein batean, gurean hiru aparejadore eta ingeniari bi egon baitira. Nekanerena oso besterik zen. Bilboko Jose Antonio Primo de Rivera etorbidearen 55 metro koadroko apartamentu batean munduratua zen. Gelako leihoek autobidera ematen zuten, non milaka autok sartu-irtenak egiten zituzten egunero meniarik gabe, dezibelio-musikaldi jasangaitza sortuz eta hesi gaindiezina eraikiz. Talaia hartatik, beldurgarri zeritzon hiriari. Ez, ordea, berreskuraezin. Behiala plan gabetu arren, hiri bizigarri eta atseginago bat aldarrikatzen zuen. Bere berbei politikari saiatuen prediku ustelen kutsua ez eze, tonu bera ere bazerien, halako moldez, non zinikoetan zinikoenak limurtzen baitzituzten sinestun bihurtzeraino. Haatik, ez zuen luze jo.

      Baporeetan maitemintzen da jendea. Haserretu egin ginen gu, ordea, non eta Bilbon, Botxo itsasontzian. Udaletxeko zubitik Abraraino zen bidaia. Isidro Olalde arkitektoa kentzen ari zitzaion hautsa hiriari itsasadarreko alde bietan, hogei urte lehenago zer egon zen eta hogei urte barru zer egongo zen. Nekanek maite zuen jeans beltzak eta alkandora gorria soinean zeroatzan arkitekto demodé hura, Gantxegi beste. Aldez edo moldez kontserbatu beharra zegoen Ibaizabaleko patrimonioa. Itsasadarraren izenaren kontuan ere azaltzen zen haren alde, Nerbioi hobesten nuen nik. Erandio parera iristean aurka egin nion Olalderi. Errazkerian ari zen. Fede bakarrean bataiatu nahi gintuen denok. Krensek bezalaxe, neuk ere banituen itsasadarrak sortutako irudipenak. Hura barik, nire galdera zorrotzak Nekane hartu zuen estu. Zirt edo zart egin beharrean ikusi zuen bere burua. Bondage-a finitua zen. Abrara heltzerako itsasontziaren barruko bazter batean nintzen, euria ari zuen goian-behean liskar samingarriaren adierazle. Olalde hantustea kanpoan zebilen blai eginda berba eta berba. Nekane haren ondoan zakur esaneko baten lez. Kantauriko uretan biratutakoan itsasontziak Portugaleteko moila batean laga gintuen, Bizkaiko Zubiaren parean. Bakarrik bueltatu nintzen hirira.

— Guggenheim Museoak Gehry zaukak; Metroak, Foster; Zorrotzaurrek eta itsasadarreko zubiek, Padovano! Estrategikoa duk afera!

      Zokorako agindua zen, Andres Peruarena Ahab pulpitutik jaitsia zen itsasoratzeko prest, ni marinel bilakarazirik. Berak akabatuko zuen balea. Padovanoren laguntzailearen kide berriaren eskuin eskua bihurtua nintzen.

      Egun batzuen buruan baieztatu nituen susmoak. BMW Z3 Roadster modelo distiranta hartu berria zuen Andresek, Zorrotzaurreko proiektuari esker karreraren gorenean zegoela adierazteko modu tamalgarria. Horteren tropelean kokatzen zuen auto gorri metalizatuak. Bulegoan ginen. Zeharo itxuraldaturik zegoen. Altzariak —batzuk berriak, lan-mahai obalatua kasu— tokiz aldatuta ageri ziren. Landare hostotsu ugari ere bazeuden. Aparatu elektronikoek eragindako energia negatiboarekin zuen zerikusia denak. Feng shuiaren bikaintasunak luze eta zabal aletzeari ekiteaz batera, 1998ko Casado Morales baso bete ardo eskaini zidan. Baietz esan nion. Ez naiz inoiz ardo beltzari oso emana izan, baina azken aldi hartan zaletzen ari nintzen. Ukoak, gainera, ez zuen deus mudatuko. Ozpin garesti hark pritzkerdun eta pritzkergai zirtzil guztiak gainditzen lagundu behar zidan. Philip Johnson soilik salbatzen nuen, laurogeita hamabi urterekin Kio Dorreak eraikitzearren.

      Andresek zurrut egin eta organigrama berria erakutsi zidan. Carme —Enzo Padovanoren izenean—, Nekane —Bilbo Eraikirenean— eta bera —Peruarena & Del Valenean— arduratuko ziren handik aurrera. Kanpoan gura ninduen.

      Nire ibilbide motza errepasatu nuen une hartan: Turtziozko Larrarte baserria, babes ofizialeko etxe batzuk Enkarterrietan eta industria poligono bi Amurrion. Horretaz gain, kolaborazioak Leioako Medikuntza eta Odontologia Fakultateko estalkiak erreformatzeko lanetan, laguntza ingeniari batzuei Vinalopo eta Agueda ibaien gaineko zubietan, hala nola ekarpenak Morlanseko hiri-zubiaren proiektuan. Eta Seat Leon bat ere banuen.

      Bulegotik irten nintzenean Santiago Calatravaren zubirantz, suizidioaren ideia absurdua etorri zitzaidan. Zubitik behera salto egiteak distira zekarkion arkitektoari. Marea gorak erabakitzen zuen itsasadarraren itxura. Urak Abrarako bidea hartua zuen minutu batzuk lehenago. Bare jaisten zen. Jauzi egin banu, txonbo bat baino ez nukeen lortuko ur zikin haietan. Gertagarriagoa zen laprast egin, burua maspildu eta, ospitalerako bidean, DYAren boluntario baten esku izerditsuetan hiltzea. Pentsatze hutsak zentzeko gogoa kendu zidan. Gainera, hiltzen banintzen mesede handia egingo nien Udalari eta Calatravari berari. Hobe elbarri geratzea.

      Antzezle bi barrura eta bat kanpora. Andresek ez zidan azalpenik eman. Ez zen bere estiloa. Afera estrategikoa zela errepikatzera mugatu zen. Hartan Hirigintza zinegotziaren eskua ikusi nuen, hiru berba haiek ez ziren nagusiaren bulegoan sortuak. Hala solastatuko zitzaion bilera batean, halako irmotasunez, non Andresek doinu zerutiarra antzemango zizkien eta bere buruari sinetsaraziko zion bere parte-hartze zuzena ezinbestekoa zela proiektuak aurrera egingo bazuen. Baina hitzen jatorria edozein izanda ere, aldaketa ez zen kamutsa. Nekane Bilbo Eraiki estudioaren marka zen, etxegile dirdaitsua. Poxi bat ezagutzen banuen, ez zuen Enzo Padovanoren ezein proposamen aintzat hartuko. Ala bai? Testu bera antzeztu behar ote zuten aktore berriek? Bazitekeen Bilboko bi estudioek hitzezko akordio bat izatea Enzo Padovanori ekimen orotan men egiteko. Nolanahi den ere, hiruko hartu-emana zen sortua.

      — Emea-arra-emea!

      Irri karkaila batez azpimarratu zuen. Hitz haiexekin mintzatzen zen seme-alabei buruz ere.

      — A-B-A!

      Bere izena idatzi zuen errotuladore urdin batekin arbelaren erdian, letra larriz. Barre egin nuen nire artean. Kabroiak ni ez ezik, Imanol del Val bulegokidea ere zokoratu nahi zuen. Beste bi estudioekin, aldiz, oso bestela jokatu zuen. Bere izenaren ezkerraldean Enzo Padovano (Carme) izkiriatu zuen eta Bilbo Eraiki (Nekane) eskuinaldean. Sobera argi ez balego bezala, gezi bana noratu zuen biengana.

      — Zubi baten lez, ulertzen duk?

      — Eta heu haiz zubi hori.

      — Hala duk.

      Beste biek ere jarri ahal zuten euren izena erdian. Ez zitzaidan kontu hutsala begitantzen. Andresek proposatutako irudiari zegokionez, nik neuk argi nuen: Padovanoren ezkerrean zein eskuinean zeuden Peruarena & Del Val eta Bilbo Eraiki, norberaren leku zehatza ez nekien baina. Carmek modu bertsuan ikusi behar zuen zubia. Eta Nekanek ere sumatu behar gintuen alboan, polizia lan zikinetan zetorren itxura batean. Zena zelarik, zubia irudi makurra iruditzen zitzaidan. Baneukan neurea, geometrikoa.

      — Hirukia. Modu horretan bertize guztiek elkar ukitzen ditek.

      Zalantza handiak nituen mota definitzerakoan. Ekilateroa eta eskalenoa ziren egokienak. Batetik, egoerak berdindu egiten gintuen. Bestetik, oso estudio diferenteak ginen, hala tamainan nola ideologian.

      Andresek, aldiz, hiruki isoszele baten aurrean geundela erabaki zuen. Bera euskarri ezin sendoagoa izaki. Barre egin nuen ostera ere. Aldaroka irudikatu nuen hirukia, epileptikoa zen Andres. Lantzean-lantzean izaten zituen krisiak, alkohola neurririk gabe edaten zuenetan batez ere. Gizagaixoa dardara batean hasten zen, ahotik lerdea zeriola. Hortzek mihia zauritzen zioten. Dibertigarrienetarik bat lan-afari batean sortu zitzaion. Gironakoak ziren afaltiarrak, kargudun publikoak. Udaleko norbaiten bidez geureturik genuen autobus geltoki berriaren diseinua. San Vito dantzari ekin zion halako batean Andresek, plateraren gainean koreografia ederra sortuz. Imanol del Val zirkinik egin ezinik gelditu zen, aulkian zeharo lotua. Hala gertatzen zitzaion beti une larrietan. Gironar baten laguntzarekin lurrean paratu nuen nagusia, fetu-jarreran, eta burutik oratu genion. Handik gutxira beste gironar bat agertu zen sukaldetik, arraina garbitzeko labana aldean zekarrela. Baietz-ezetz aritu ginen dardarizoak joan arte.

Artiach galleta-lantegi zaharrean ezarri genuen lehen hitzordua azaroaren 3an. Nekanek hautatu zuen topalekua. Gaztigu hutsa zen. Abrako lehorreratzea etorri zitzaidan akordura, euri zaparradek Olalderen federa bihurtua zuten ordurako. Lantegirako bidean burutik kendu ezinik ibili nintzen. Ez nekien larregi. Baziren zazpi urte bere sokako profesional batzuekin batera Bilbo Eraiki sortu zuenetik. Estudio horizontala omen zen, arkitektura sozialari emana buru-belarri, zerikusirik ez edozelan ere Peruarena & Del Valekin. Andresek eta Imanolek erdeinua zieten Nekaneren lankide askogurei, batez ere hitzaldietan eta ezkerreko kazetetan bere burua nabarmentzen zuen Andoni Beitiari. Olalderen besoetakotzat jotzen zuten, iraindu ohi zuten. Harri eta zur geratu ziren jakitean haren ordez Nekane ariko zela gurekin. Arrazoi bat bazegoen, behinik behin. Bilbo Eraiki bulegora sartu baino lehen, Nekane Surbisa errehabilitaziorako udal-elkartean aritutakoa zen. Eskarmentua zuen birgaitze eta berritze lanetan. Hark ongien adierazten zuen nondik jo nahi zuen estudioak Zorrotzaurren.

      Itsasadarrak soilik ez, eguraldi zakurrak ere gogorarazi zidan Abrako hura. Bota ahalean ari zuen. Gure asmoa Zorrotzaurren barna ibiltzea bazen ere, Nekane jaso eta auzoko taberna batera sartu ginen. Ebaki bero bat hartzeko parada eskainiko zidan bederen. Andres mintza eta mintza ari zen, Enzo Padovano bera balitz bezala, neska bien arteko zubi. Jeans urdin marruskatuak zituen soinean. Neskek, ordea, funts apur baten alde egin zuten. Carmek ehun frisatuzko brusa eta gonazpiko itxurako gona marroia zeroatzan jantzita. Nekanek, berriz, puntuzko jaka beltz bolantedun batez, pailazo antza zuen. Tabernariak ez zigun begia gainetik kentzen. Lekua fabrika-guneetako taska horietako bat zen, lehen kolpean lohi iruditzen zaigunetakoa eta bigarrenean hanka egiteko eta atzera ere ez sartzeko gogoa ekartzen digunetakoa, sinetsirik bizi baikara bizitza ezin dela horren apalgarria izan.

      Carmeren harrera adeitsuari barreño ziniko batez erantzun zion Nekanek. Kafesne beroari hurrupa txikiak eman eta harira jo zuen itzuli-minguruetan galdu gabe. Karpeta bat atera zuen larruzko zorro batetik. Penintsulako plano zehatzak ziren, zer eta non. Hari zuzendu zion lehen galdera, begiratu barik, paperak ordenatzen ari zen bitartean. Zorrotzaurreko kultura-gune batekin zer gertatuko zen jakin nahi zuen. Menorcarrak sorbaldak goratu zituen. Aurrenekoari beste hamaika itaun jarraiki zitzaizkion. Aspertu zenean, Padovanoren lanak juzkatzeari ekin zion.

      — Pinamonti zubia azken urteetan arkitekturak ezagututako gehiegikeria nabarietako bat dun. Londongo Milurteko zubia salbatuko niken lehenago.

      Zeharbidez behatu nion Andresi. Batera eta bestera banatzen ari zen espantuzko irriak. Barre egin nuen neure kolkorako, zubiaren erdian zen dardarizoa. Gorputzak marianito kargatu bat eskatu zidan. Galga jarri nion neure buruari, ordea. Pinamonti Norman Fosterren zubiarekin alderatzea lekuz kanpo zegoen. Nekane lotsagarri ari zen; lotsagarri bezain zuzen. Padovanoren aberrazioak ospe txarra zuen arkitekto eta ingeniarien artean. Baita Udalean ere. Andresi esker jakin nuen, hilabete batzuk lehenago, bat baino gehiago azaldu zela han Padovanoren aurka Pinamonti auziagatik. Zaha Hadid sutsu defenditzen zuenik ere bazegoen.

      — Zubiak auzune bat ezereztatu din. Auzunea zubira moldatu: arkitektura ulertzeko modu xelebrea, gero eta zabalduagoa egun.

      Ateri zegoelako aitzakiaz, kanpora irteteko proposatu zuen Andresek. Udaleko auto-biltegira heldu ginen di-da batean. Garabi urdin-laranjak joan-etorrian zebiltzan. Baita taxiak ere, Zorrotzaurre taxi-gidarien paradisu bihurtua zen. Orubearen parean lazunetan zebiltzan haur batzuk. Aldian-aldian karpa erraldoi batek salto egiten zuen blaustada ikusgarriak sortuz. Aurrera segitu genuen. Mefesa lantegiaren aurrean kalakan ari ziren egunero biltzen ziren arrantzale jubilatuak. Deustuko Kanalari begira dagoen estratara iristean, Nekanek, begirada itsasadarrean tinkaturik, Iñaki Uriarte arkitektoa ekarri zuen hizpidera:

      — Ez da Zorrotzaurre soilik Zorrotza aurrean dagoelako. Bere etorkizunaren aurrean ere badago —Gainontzeko berbak Andresek eta biok bakarrik entzun genituen—. Ez dugu pinamontirik ametituko.

      Nagusiak larridurazko keinua egin zidan. Nekanek Olalde bezainbeste miresten zuen Padovano Andresek. Berritzailerik bazen, sienatarra.

      Zorrotzaurreko muturrera heldu ginen. Udalean irla bihurtu gura zuten askok penintsula. Botikazarrean sortu behar zen hiri-izeberga. Tema zen, baita guretzat ere. Lantegi, tailer, jauregi, moila, orube eta etxe guztiak zerrendatu genituen, zorioneko kultura-gunea barne.

      Gauean Andresek hots egin zidan telefonoz. Ahotsa marrantaturik zuen.

      — Erne ibili beharko diagu Nekanerekin. Urrunegi joan duk. Bide batez, erreparatu diek ipurdi-mamiei?

      Gizenago, zahartuxeago, ederrago.

— Urrunegi!

      Hitz bera ezpaineratu zuen azaroaren 25ean. Boza oraindik erlasturik zuen arren, orroka ari zitzaidan bekoz beko bulegoan.

      — Urrunegi!!!

      Hilabete lehenago agertu ziren aurreneko aldiz star italiarraren izen-deiturak prentsan. «Enzo Padovano hautagai sendoa Zorrotzaurrerako», zioen Deia egunkariak. Andresek ezinbestekotzat jo zuen, ikusi beharra zegoen jendearen erantzuna. Bonba txipi bat. Harekin jardungo zuen Bilboko estudioaren aipamenik, aldiz, ez zen ageri. Detaile hark ez ninduen batere harritu, ospeak lanjerra zekarren. Hilabete geroago, Ahab bihurturik nuen zuzendaria, Gara eta El Correo Español kazetak erakutsi zizkidan haserre bizian:

      — Zer dakik honi buruz?

      Moby Dick-ek arrazoi mordoa zuen kezkatzeko. Atzamar lodi eta erakusleek dardarka eusten zieten kazetei. Garak Zorrotzaurreren argazki bat zekarren lehen orrian, Enzo Padovanoren erretratua El Correok. Irakurtzeko agindu zidan. Artikuluen arabera, Peruarena & Del Val eta Bilbo Eraiki estudioak laguntzen ari zitzaizkion Enzo Padovanori Zorrotzaurreko aurre-proiektua zirriborratzen. Italiarraren asmoen berri ere ematen zuten. Batean zein bestean azpi-jokoa eta bezerokeria leporatzen zizkioten udal-gobernuari.

      Andresek makina bat bider madarikatu zuen Nekane. Haren kafe kikara telegrafiatzen ari zen mahaiaren gainean. Desenkusatu egin nintzen, hark beste nekien azken batean.

      — Hots egiok Carmeri.

      Ez zidan aditu, gogoa zeharo lausoturik zeukan. Ordu hartarako jakinaren gainean egongo zen, gainera. Padovano etorri zitzaidan burura. Andresek berak baino garrantzi gutxiago emango zion argitaratutakoari, ohituta egon behar zuen halakoak irakurtzen. Ni iritsi baino aurreragoko eszena irudikatu nuen. Goizik deituko zion Hirigintza zinegotziak amorru betean, harenak ziren urriko Deian irakurri genituen berba arranditsuak. Auzia ez zen Enzo Padovanoren prestigioa, udal-hauteskundeak zetozen 2003ko maiatzean. Zer galdurik bazuten denek, baita Bilbo Eraikik berak ere. Artikuluek ez zioten Nekaneren bulegoari mesederik egiten. Haietako batean udal-gobernuaren interesei saldu izana egozten zioten.

      — Hau guzti hau urrunegi joan duk.

      Leporatutako dena ukatu zuen Nekanek. Penintsulan bertan lotu zen Andresekin, Casa de Madaleno alboko plazañoan, auzoko hauspoan. Andres iturri aurreko bankuan geratu zen, Itsas Museorantz zihoan belaontzi bati beha. Berehalaxe, esku biekin gabardina beixa zarratu eta harat-honat ibiltzeari ekin zion. Izozturik zeuzkan oinak. Sei gradu behar zuen. Hezurrak blaitzen zituen haize hotzak jotzen zuen iparretik. Inor ez zebilen kalean, tailer eta lantegietatik etxera itzultzen ziren beharginak salbu. Andresek kazetetako artikuluak zeramatzan aldizkari baten barruan. El Correorenak egin zion minik handiena, Garan gehien gorrotatzen zuen pertsonaren iritzi mespretxagarria zegoen arren; Ignacio Zabala Garai Zorrotzaurreko auzo-elkarteko kidearen gogoeta laburra zekarren, beste batzuenen alboan. Dimitri goitizena ez zekarren izen-deiturekin batera, erretratua soilik lerro bakanen gainean. Andresek hitzen autoreari zegozkion zenbait zertzelada besterik ez zizkidan aitatu. Ez zekiela ugari. Auzokide-elkartearen frankotiratzaile zebilen, ez zien auzoei ezertan laguntzen. Batekin baino gehiagorekin berba egina zen. Inork ez zuen begi onez ikusten, mozkor hutsa zen, endredamakila, eroa.

5

— Hirurotarik neroni ninduan futbolzale bakarra!

      Azaroak 15 ditu gaur, hego haizeak astindutako 15 gau oskarbi eta sargoritsu. Beharrean norentzat nabilen kontatu diot Estanis Acevedo Gomez Sasari, ez dut gezurrik nahi arlote honekin. Ia dena argitu diot. Ez sartu bezain fite, baina. Ardo botila garestia ekarri dut besapean. Bartzelonako ekintzaz galdetu diot adarretatik ibili gabe, telefono madarikatuak ezustean jo baino lehen. Ez da harritu, bisitaren aiduru egon da egun hauetan guztietan.

      — Lehenago etorriko hintzela uste nian.

      Are zahartuxeagoa begitandu zait, beherakada fisiko handia sumatu diot. Zakur baten moduan egiten du eztul etengabean. Lan-mahaiaren gainean utzi dut ardoa, lan-tresnen ondoan. Bunkerra antzera topatu dut. Mahai gaineko paisaia iruditu zait arras aldaturik, pieza ñimiñoez betetako borroka-eremua ematen du.

      — Erlojugintzaren Waterloo, ala?

      — Hala esan nahi badiok...

      — Eta zein dugu bataila?

      — Erloju bat muntatu behar diat piezaz pieza.

      — 5.000 piezatako puzzlea dirudi.

      — Erlojurik sinpleenak 60 pieza ditik. Bihurrienak 1.200 baino gehiago izan zitzakek. Nik 400 ingurukoa osatu nahi diat erretiroa hartu aurretik.

      — Erlojugileak inoiz ez zirela jubilatzen entzuna nuen.

      — Bada, oker habil.

      Txokor bat ere atera dut berokiaren poltsikotik.

      — Nahi duzu? Kubakoa da.

      Sasaren begi nekatuek estimatu egin dute oparia. Leiho ondoko flexoaren argipera eraman du.

      — Hiri bost axola Gordon Banks, bistan zagok —etsipena nabari zaio tonuan, bisita bien arteko denboran bere buruari gezurra esaten aritu da.

      — Ez, ez da zehazki horrela. Baina egia da batez ere Andreirekin arduraturik nagoena.

      Orduantxe haizatu dut gure harremanarena. Eta orduantxe maltzurtu zaio irribarrea. Gora egin du nabarmen. Hainbeste ezen segundorik galdu gabe 1964ra joan baitzaio gogoa. Dimitri, Norvegiako banderapean, Folke Bernadotte zamako zaharrean heldu da Bartzelonako portura Andrei eta bera baino egun batzuk lehenago, leku bat behar dute hirian. Adiskide du marinel bat, deus esan beharrik gabe erraztuko die buelta premiazkoa bada. La Vanguardia Española erosten du Sasak goizero. Saltzaileak ezagun du daborduko tergalezko trajea janzten duen kanpotar atsegina. «Neu ere tergalzale amorratua nauk», esan dio konfiantza hartutakoan, «jaketarako batez ere». Sasak gorroto du tergala, aukeran lihoa edo kotoia nahiago ditu. Alpaka edo tervilorra bera. Ez du ulertzen zergatik beztitu behar duen tergalezko traje bat, dimitrikeria hutsa da.

      «Burgosen petrolioa zagok!», esan dio egunkari-saltzaileak.

      «Bai, zera! Non?».

      «Valdeajos izeneko toki batean. Eta entzun zer dioen kazetak: Bilboko gizon inportante batek bisitatu dik hobia. Petrolio-bidea eraikiko dik Nerbioiraino».

      «Gure alkatea ez duk izan, orduan».

      «Egia bada, Bilbo Espainiako katalizatzaile bilakatuko duk, Lambretta honen motorraren pare bederen».

      Bartzelonarrak aldizkari baten lehen orrira eraman du eskuin eskuko erakuslea. Dimitrik eta Andreik harekin berba doiak trukatzeko agindu diote Sasari. Erraz garbitu, zimurrei mukertu, arraiari eutsi eta 800 gramo besterik ez diren tergalezko prakei buruz mintzo den kazeta-saltzaileak piperpotoa du paraturik atzealdean, komikien ondoan.

      Pisuan 1964ko ekaineko La Vanguardia Española lagun fidela da, kasik ez baitira kaleratzen. Gracia auzunean lortu dute alokairu merkea. Sano etxe beroa da, eguerditik ilundu arte jotzen du eguzkiak leiho zabaletan. Korridore luze batek ebakitzen du pisua iparretik hegora. Andreik urratsez urrats neurtu du. Hamalau metro behar ditu.

      «Roy Emersonek garaitu dik Conde de Godo tenis txapelketa. Lehen kondea gurean jaio zela ziok saltzaile berriketariak».

      «Eta ez dago ezer Europako Futbol Kopako partidari buruz?».

      «Gaurkoan ez, behinik behin. Baina begiratu nortzuk ageri diren Godoren ohorezko palkuan!».

      Andrei kazetara makurtu da apur batean. Kataluniako kapitain jeneralaren ondoan, Juan Antonio Samaranch Cabanesko markesa dago.

      «Hori ez duk gure afera!», moztu du lehor Dimitrik.

      Soslaiz behatu dio Sasak, ailegatu direnetik aldatua ikusten du, ozpindurik, ezin du ezer esan, den-denak kirioetatik ateratzen baitu. Egun bakar batean karrikaratu da Dimitri, moilaraino joateko. Andrei ere artega samar begitantzen zaio. Ulergarria ere bada. Berriro ekin dio.

      «Etzi Deborah Kerr iritsiko duk Donostiara. John Hustonen La noche de la iguana aurkeztu behar dik Zinemaldian».

      Isila erantzun atzera ere. Popatik hartzera bidali ditu biak bere baitarako. Dimitrik izorratzen du gehien. Egongelako apalategian bidaia-liburuen bilduma dago, ilustraturik. Auzokidea zeharo murgildu da En la noche y entre los hielos, Africa al día, Entre los gauchos eta antzekoak irakurtzen. Estilo ingeleseko salan irensten ditu, lukiaren ehiza agertzen duen sofa tapizatu okrean eserita, ohe bihurtzen du gau batean baino gehiagotan.

      — Dimitri ez zuan Bilboko bera, ez eta Andrei ere. Beldurra eta zalantza nagusitu zitzaizkiean, eurek halakorik sekula aitortuko ez luketen arren.

      — Ze ekintza mota zen?

      — Sabotajea.

      — Eta jomuga?

      — Europako Txapelketa, Nou-Camp futbol-zelaian. Katalan talde batek lagundu behar zigukeen. Dimitriren ezagun baten bidez kontaktatu genian eurekin. Dimitrik berak katalanei asmoa agertu eta eurei bururatu zitzaiean modua.

      Sasak aurrera jarraitu du kontakizunarekin. Pisutik hurbil jo eta jo ari dira militarren turutak. Bat-batean telefonoak jo du. Andreiren oihuak bakea hautsi du aparatua eskegi ondoren.

      «Aginduak zeuzkaagu azkenean!».

      «Zer diok?».

      «Normandia gurea duk!».

      Dimitrik eta Sasak berehala bihurtu dituzte begiak kidea saltoka dagoen tokira, isilpean gordetzekoa da ekintzaren izena.

      — Normandia? —neronek goititu dut ahotsa oraingo honetan. Sasa olio berezi batez zipriztintzen ari da Orient garesti bat.

      — Hobe gutxi larregi baino —argitu dit soa erlojutik kendu gabe—. Normandia izen ezin hobea zuan. Urte hartan bazituan 20 urte aliatuak hango hondartzetara lehorreratu zirela. Mundu osoan ari zituan Normandia gora Normandia behera. Eta gure ekintza ere bazuan nola edo hala lehorreratze hutsa.

      Sasaren erantzunak ez nau bete, sinetsi nahi dut ekintza bera ez zegoela lotuta sinbologia mengelari. Berbetan segitu du nik ezer esan baino lehen.

      — Besterik ere bazegoan 1964an.

      — Beste hamaika Normandia, jakina.

      — Ez! —nire gaztetasuna nabarmendu du behakoaz. Gogo txarrez onartu diot keinua. 56 ditu berak, Andresek adina. Nekez imajina ditzaket elkarrekin—. Kaleetako hormetan, afixetan, egunkarietan, irratietan, telebistan... nonahi zegoan lelo bat: 25 Años de Paz. Francoren erregimenak ere betetzen zitian urteak.

      Ulertu dut, urtemuga esanguratsu bi.

      — Baina zergatik ekin Bartzelonan? Eta zertarako?

      Sasa miserable hutsa dut, betokertzat hartu nau orratz konpontzaile hits honek. Gustura ari da nirekin, nabari zaio, denok merezi dugu kapitain jeneral bizitzan behin bederen, Conde de Godoren palkuan Cabanesko markesaren alboan zegoen hura bezala, dominak paparreratu.

      Denbora hartu du erantzun baino lehen, gibelean garaipen handia du.

      — Koadro ederra zegoan marko haren barnean: 1964ko ekainaren 18an, Francok Bilbo bisitatu behar zian bigarrenez 37ko garaipen historikotik. 17an bertan Sobietar Batasunak eta Danimarkak Eurokopako finalerdietako lehen partida jokatu behar zitean Bartzelonan; Espainiak eta Hungariak bestea Madrilen.

      Hirugarren urteurrena. Ugari. Lar, aukeran. Eguna alde batera, ez dut ageriko loturarik ikusi bisitaren eta txapelketaren artean, Bilbon geratzea bazeukaten. Sinkronia ezin hobea aitortu diot, hala ere: 17koa hurrengo egunetako kazetetan nabarmenduko zuten.

      — Bartzelonako eta Madrilgo finalerdiak Europa mailako gertaera inportanteak zituan, atzerriko prentsa erne ibiliko zuan. Pultsua zuan.

      Horra ailegatzen nauk, esan dut nire baitan. Sasa zurezko aulkitik altxatu eta, nigandik apur bat urrundu ahala, ozenago mintzatu zait:

      — Atzerriko kirol-erreportariek aukera baliatuko zitean mende laurdena balantza batean pisatzeko, bestelako kronikak idatziko zitiztean bueltan, beti entseatzen dituk halakoetan.

      Paper eta aldizkari metara bildu da. Futbol-zelai baten argazki zuri-beltzezkoa erakutsi dit.

      — Nazioetako Europako Koparen lehen txapelketaren fase finala Parisen jokatu zitean 1960an. Lev Jashin Armiarma Beltzaren Sobietar Batasunak irabazi zian. Final-laurdenetan Espainiak gorriak birrindu beharko zitian, gobernazioa sendotu hamarkadaren atarian. Francisco Francok, ordea, herrendu egin zian lehiaketa, Espainiak ez zian herri komunistaren kontra jokatu. Boikota egin zitean —Sasak arnasa hartu du epaia eman aurretik—. Beldurra ziean komunistei. Baina hangoei barik, bertokoei!

      Esanak zer pentsatua eman dit. Dwight D. Eisenhower Ike pozarren egon zitekeen urtebete lehenagoko bisitaren ostean. Lau urteko saltoan setatu naiz segituan.

      — Eta 1964an okerreko kukuak jo zion galegoari —erabaki dut—. Espainia-Sobietar Batasuna, bigarren kopako finala, non eta Madrilgo Chamartin futbol-zelaian. PCUSek ez zuen-eta boikoteatu!

      — Okerreko kukuak jo? Ez uste! Lau urte geroago Francok erregimena zabaldu behar zian. Zeren bidez eta urtemuga baten bidez, mende laurdena. Eta garaipen batekin. Munduari esan: Hemen gaude!

      — Eta Espainiak galdu izan balu?

      — Baina ez zian galdu. Gainera, orduko hartan ez zian atzera jotzerik. Gorriak baino gehiago zirela erakutsi beharra zegoan etxean. Hura zuan bakea 25 urte geroago.

      Berriketa eten du Sasak. Bartzelonara joan zaio gogoa berriro. Bazkalostean karrikaratu da, Manspons-era, eta handik St. Lluich-era. Tarte laburra du Travessera de Dalt kaleraino. Bidean gomutara etorri zaio La Vanguardia Española-n ikusitako iragarki laburra, galdutakoen atalean: Extraviado en la calle Travessera de Dalt resguardo número 53.582 a nombre de O. F. contra la Caja de Ahorros y el Monte de Piedad de Barcelona, dentro del libro «El desembarco de Normandia». Se ruega devolución. Se gratificará convenientemente. Teléfono: 2269134 Señor Serrabor. Ezin sinestekoa ematen du, oraindik ezagutzen ez duen kide katalanari galdetu behar dio zenbatek telefonatu duten galdezka.

      Irten aurretik mailu baten lez aritu zaio Dimitriren ahots kirrinkaria. «Ez galdu! Inorekin ez hitz egin! Susmotan bahago, hanka! Ez kale egin!». Dinbi eta danba. Andrei irri-karkailetan hasi da, errekaduen mutikotzat hartu dute. «Zergatik ez zoazte zuek?».

      Ossa 175 baten burrunba hotsak uxatu egin ditu gogoetak eta Travessera de Dalt kaleko kurloiak. Sasak agudo asmatu du nor den. Bi metro luze izan behar du, albinoa, sudur kakoa.

      «Hona hemen informazioa».

      Katalan hilkarak atoan eragin dio azeleragailuari. «Laguntzarik behar baduzue, badakizue non gauden». Segituan ospa egin du kalean behera desagertu arte. Sasa harri eta zur gelditu da, informazioa berbaz eman ordez, paperezko gutun-azal handian sartu dio. Pisuko egur ustela ostera ere zapaldu aitzin, West Side Story ikustea deliberatu du. Buelta ederra da, portutik hurrean pantailaratzen dute. Itzultzean kargu hartuko diote. Berdin zaio, edozein modutan hartuko diote. Metroz joan da. Zinema aretoaren aurrean jende ugari bildu da. Herritar sano normalak begitandu zaizkio, paranoia zer den ez dakiten horietakoak. Bekaiztu egin zaien unean, Dimitriren lau berba etorri zaizkio akordura: «Ekintza denik eta zehatzen!». Ekintza denik eta zehatzen, barre egin du bere kautan, egunean baino egunean laburrago hura.

      — Ossa 175eko morroiak emandako gutuna zabaldu nian. Urduri baino areago, dardaraka. Ez nian pisura bueltatu arte itxaroterik izan —Estanisek kortxoa kendu dio ardo botilari—. Jakin-mina eta mendekua, bietarik apur bana. Zinema aretora sartu baino lehen zabaldu nian, portuko mutiloi batean eserita.

      Sasa alferrik ahalegindu da gutun-azala kontu handiz irekitzen, goitik urratu zaio. Hiru orri daude barruan makinaz idatzita.

      Lehen ekintza: Sobietar Batasunaren ereserkiaren partiturak bahitzea. Moilako zamakoetara joan zaizkio begiak. Laster itzuliko da Folke Bernadotte Marseillatik, Norvegiako bandera lasaigarripean. Suediako eta Turkiako trapuak ere begiztatu ditu, Argo eta Ankara. Itsasoari begira, sabotajearen gaineko zalantzek asaldatu egin dute. Antolatzaileek ez daukate Sobietar Batasuneko ereserkiaren partiturarik. Musika kontserbatorioan ere ez daukate. Joan Espriu musikari eta melomanoak badu bat.

      Sasak barre egin du bere kolkorako, zer leporatuko ote diote faxistek.

      Eskuz berrogeita hamar partitura kopiatzeko agindu diote. Partiturak udal-bandako zuzendariari eman behar dizkio aste honetan. Helburua: partitura kentzea musikariari. Bigarren aukera: bandako zuzendariari ostea.

      — Pisura bueltatutakoan Andreik oihu egin zian.

      «Beharrezkoa bada, Joan Espriu bahituko diagu!».

      Lehenago besotik oratu dio Dimitriri, asesinatu nahi du Sasa. Ilundu du pisura itzuli denerako.

      «Non ostia ibili haiz?».

      «Arratsalde osoa eman diagu larri-ikaran!».

      «Irakur ezak bigarrena, kakarraldo nazkante horrek!».

      — Hala esaten zidaan Dimitrik, larru beltzagatik.

      Andreik bortxaz kendu dio Sasari orria. «Bigarren ekintza!». Bigarren ekintza: Sobietar Batasunaren bandera bahitzea. Ez dago Bartzelonan SESBen banderarik eta enkargatu behar izan dute. Bandera Oriol Tarradellasen tailerretan josi dute, baina dagoeneko Futbol Federazioaren bulegoetan dago. Partidaren egunean eramango dute Nou Camp futbol-zelaira. Zelatan ibili beharko duzue egun horretan.

      Dimitrik proposamena berriro irakurtzeko eskatu dio, astiroago. Gela zeharkatzen hasi da urrats ttipiez. Leitzen amaitu baino lehen, baina, bere erabakia jakinarazi die. Bigarrena. Sasak adostasunezko keinua egin du. Andrei soilik da lehenaren aldeko, ezetza bazuen Espriu kabroiak galdetutakoan.

      «Partitura berria konposatu nahi ziek faxistei sobieten nota hunkigarriekin!».

      Banderarena nagusitu da. Sasa zafratzeko imintzioa egin du Andreik, bigarrenaren alde egin du Dimitriri dion beldurragatik.

      «Bandera bakarra zagok, baina auskalo zenbat partitura idatzi dituzten dagoeneko», ulertarazten saiatu da Dimitri. «Gainera, etekin handiagoa atera ziezaiokeagu bigarren ekintzari. Ostea ez duk bururatzen zaidan ekintza bakarra».

      Nou Camp beldurgarriko anfiteatro nagusian ikusi ditu Dimitrik igitaia eta mailua lau haizetara.

      «Lehen zatiaren hamargarren minutuan haizatuko diagu lapurtutako trapu gorria».

      Andreik eta Sasak elkarri behatu diote, harrapatu beharra dago enbidoa. Andreik hautsi du isilune laburra.

      «Hori kartzela segurua duk».

      «Eta tortura!», gaineratu du Sasak ahots ikaratiz.

      Eta ea burutik joan zaion, porturatu denetik aldrebestua ikusten du, zer eman dioten Folke Bernadotte horretan, Marseillatik kontu onik ez. Dimitrik ezentzuna egin dio, derrigor, osterantzean berotu beharko du. Soslaiz begiratu dio Andreiri. Amuan neurriko trapua dago hura bezalako olagarro batentzat.

      «Espainiak ikusiko dik! Munduak!».

      Andreik salto egin du karnata gainera, ez da inor baino mendreagoa.

      «Eta Brigada Politiko Sozialekoak badatoz, zain izango gaituzte».

      Sasak ezin ulertuzko suizidio baten aurrean ikusi du bere burua. Une erabakigarria da.

      — Eta hor ikaratu ninduan —zurrut egitearekin batera hotzikara antzeko bat eman dio—. Debalde saiatu ninduan zentzatzen. Hanka egin gurako nian. Ekintzaren porrota nian desio. Martirioan ez zagok mozkinik!

      Denak egin du gainez, sobera ezagutzen ditu Sasak deskarrilatzen diren trenak, Andreik parranda mordoan ikusarazita. Hark eta Dimitrik muturrera eramango dute zein baino zein jardun beharra. Nahastean ahalegindu da etsi-etsian:

      «Bandera barik sobietek ez ditek partida jokatuko. Iraina duk!».

      «Jokatu egingo ditek, lasai», azken hitza azpimarratu du Dimitrik mespretxuz. «Antolatzaileen moduak geratuko dituk agerian. Geuk aterako diagu behar duen tokian».

      «Eta sobietei gustatuko ez balitzaie geuk ordezkatzea?».

      «Ulertuko zigutek. Eta barkatu ere bai».

      Sasak azken kartutxoa erre nahi du.

      «Katalanek ez zigutek horretan lagunduko».

      «Baietz lagundu! Horiek ez dituk hi bezain kikilak!».

      «Eta ezezkoan, doazela zakurraren salara!», gaineratu du Andreik oilarturik.

AREATZAKO ZUBIA

Alde Zaharreko kaleetan barna genbiltzan Andres eta biok, gozotoki bat non topa. Ahab kanpo-ederrak kaxa bana bonboi oparitu nahi zien Carmeri eta Nekaneri. Plaza Barria ondoko denda batera sartu baino lehen, aurreko gaueko amets bat kontatzen hasi zitzaidan detaile eta guzti.

      — Blondaren ipurmamiak eta Beltzaren bularrak sortutako planoak asebete egiten nindian. Arkitekto lez banekian nire ikus-eremua hartara soilik mugatua zela. Uste duk Blonda eta Beltza...?

      Ez ninduen fitsik harritu, ez ametsak ez neuri kontatzeak ere, nire baiezko pizgarrien beharrean zegoen. Entzundakoari buruz duda bakarra nuen: zeri ote zion gorroto Blonda delakoak, Andresen aurpegi kamutsa ikusteari ala, hura gibeletik bultzaka ari zela, Beltza izenekoaren begirada sumatzeari larruazalean. Larri antzean mintzo zen.

      — Hain zeudean emakume biak elkarrengandik urrun! Ezin diat ulertu zertan ari ziren.

      Ametsari buruzko gomuta garbiena hasierakoa zuen. Eri nagien buruak ahora eroan eta zurrupatu egin zituen. Bizarrik gabea zen Beltzaren alua. Blondarena, aldiz, ile-sastraka batek zedarritzen zuen. Hurrupa eta hurrupa aritu zen luzaz. Ondorengo irudiak lausoagoak ziren, maparena izan ezik: Blonda eta Beltza ahoz gora zeutzan zurezko ohatze batean. Blondaren titiak, udare txipi bi iduri, alboetara zeuden makurturik. Beltzarenak borobilago eta handiagoak ziren, horrenbeste gustatzen zitzaizkion Golden sagarren modukoak. Andres belauniko zegoen euren artean. Ohea baldakin bihurtua zen ordurako, arras aldaturik ikus-eremua. Eta baldakinaren barruan ez zegoen lastairarik, plano bat baizik, estudioan ibiltzen genuen horietako bat, ikaragarri handia, bere bizitzan ikusitako handiena. Zorrotzaurreko penintsularena etorri zitzaidan berehala burura, neronek diseinatua proiektuari ekin orduko, hiru metro luze eta bat zabal. Eraikin guztiak ageri ziren: Madaleno Etxea, Mefesa, Lancor, Cromoduro, Saft eta Vicinay lantegiak, San Pablo eliza, Tarabusi fabrika zaharraren orubea, Bilbao-Goyoagaren seme-alaben pabiloia, zerrategia, SAEMA tailerrak... Baita itsasadarreko kaiak ere, ibai-balizak, zurginen ontzitegiak kalafateatzeko, bolardoak, biltegi kalamastrak, buiak, txatarra-mendiak, garabiak, atoiontziak, dragak, gabarrak eta gangilak. Andres geure planoari buruz ari zitzaidan, ez nuen besterik zertan entzun.

      Ametsaren berri izatetik astebetera, Guggenheimeko aurkezpen-ekitaldi batera biltzeko gonbita onartu nuen, Manolo Valdes artistaren erakusketa antologikoaren aitzakiaz. Andresek aukera baliatu nahi zuen emakumeak eramateko. Ez ninduen harritu Nekane ere etortzeak. Glamour-a irrikatzen duen gizarte batean bizi gara azken batean. Ezkerreko mugimenduak karga dira hura lortzeko, baina azkenean jendeak kopak eta El Correoren argazkian agertzea desiratzen ditu.

      Neska argal bat hurbildu zitzaidan azpil batekin. Irri maleziatsua egin nion. Kopakada xanpain hartu eta azpilik azpil ibili nintzen kanapeen bila. Zerbitzari guztiak neskak ziren. Catering-enpresa batekoak barik, modelo-agentzia batekoak ziruditen. Ignacio Bidarte ikusten banuen, galdetuko nion. Halako batean Yolanda Alzola gelditu zitzaidan ondoan, soineko zeru-urdin luzez jantzia. Agurtu egin nuen. Aurkezleak ezer esan aurretik, Enzo Padovano arkitekto italiarraren laguntzailea nintzela argitu nion. Bazekien nor zen. Telebista-solasaldietan lan egiteak halakoak dakartza. Berehala desenkusatu eta ETBko albistegietako esatari batekin biltzera joan zen. Neuk ere bilatu nituen nire taldekoak. Denen artean sintonia doi bat zegoela begitandu zitzaidan. Lehen aldia zen. Biharamunean Andresek ametsaren kontuarekin jo zuen nigana ostera ere, larriaren larriz, mamu armada bat ikusi balu bezain ikaratuta. Eskumuturrei gogor heldu eta ahapeka mintzatu zitzaidan, xuxurla batean.

      — Ezin diat burutik kendu. Lehenari beste batzuk jarraiki zaizkio.

      Zorrotzaurrera bilduak ginen laurok. Nekane eta Carme eztabaida betean aritu ziren luzaz, zenbat zubi behar zituen aurre-proiektuak. Penintsula izaten segituko zuen ala irla bihurtuko zitzaigun aintzat hartu beharra zegoen lehenik eta behin. Eta penintsula zen gure hipotesia. Udalean gero eta babes eskasagoa zuen irlaren kontuak. Udal-gobernuaren zati batek bakarrik eusten zion, batez ere proiektua prentsaren bazka bihurtu zenetik. Hiritarrak ere irlaren aurka zeuden, ez ziren Manhattan berriarekin fio. Andres, Hirigintza zinegotzia bezalaxe, aldekoa zen.

      — Penintsulan, asko jota, sei zubi eraiki litezke. Deustu eta Zorrotzaurreren arteko ubidean lau, eta Olabeaga eta Zorrotzaurreren artean, itsasadarrean, bi.

      Carmek oso besterik pentsatzen zuen. Proiektuak, gutxienez, hamar zubi behar zituen: sei kanalean eta lau itsasadarrean. Eta hamabi penintsula irla bihurtuz gero. Padovanoren beraren ideia zen. Carmek aste bitik behin bidaiatzen zuen Sienara harekin batzartzeko. Star italiarrak arduratuago ematen zuen zubiekin proiektu orokorrarekin baino. Aukera ematen bagenion, kabroiak Pinamontiz josiko zuen Zorrotzaurre.

      Kopuruarena ez zen zubiek zekarten ika-mika bakarra. Nabigazioari begira eraiki behar genituen Nerbioiko zubi berriak, hura Nekaneren aldarria. Itsas Museoraino iristen ziren belaontzi, goleta eta eskola-ontziak porturatzen jarraitu beharrean zeuden. Zubi guztiek birakariak edo baskulagarriak izan behar zuten itsasontziak Euskaldunaraino arribatuko baziren. Ederto asko zekien Nekanek, denok bezala, Padovanok ez zituela itsasadarrean lau zubi higikor eraikiko. Kopuru hura buruan bazebilkion, zubiak mugiezinak izango ziren nabigazioaren kaltetan.

      — Eztabaidaezina dun.

      Carmek begirada beldurgarri batez erantzun zion, abenduaren 13an bata bestearen atzetik zetozkion emendakinak. Kaskako bat emango ziokeen, gaitzitu egiten zitzaion lankidearen jarrera doilorra.

      Detergente eta fuel usaina zekarren haizeak. Itsasbeherak agerian utzia zituen ontzitegi txipiak. Beta lantegiaren aurrean geunden. Aitzinean zamako laranja zegoen, Holandako banderapean. Lazunetan ari zen gizon zahar bat izan ezik, ez zebilen inor. Udaltzainak eta ertzainak aldian-aldian, galdutako auto gorri bat edo beste. Taxi ugari udal-biltegirako bidean. Elkarri mokoka ari ziren Carme eta Nekane, deus berririk ez. Edozelan ere, une txarra zen Andresi arreta eskaintzeko.

      — Ezin diat lehengo ametsa burutik kendu! Hitz egin behar diagu lehenbailehen.

      Gorriturik neuzkan eskumuturrak. Andresen esku likatsuez gain, hozmina. Hura ez zen Ahaben manatua. Gorakoa etorri zitzaidan bat-batean, detergente eta fuela nahas zetozen barrenak endredatzen, itsasbehera. Hatsa zerion boz beldurtiari.

Autoz jaso nuen bazkalostean. Kostaldeko herri batera ostera bat egiteko proposatu zidan. Bueltan zetorren kapitaina, portu gaineko talaiatik balea zuri asesinoa bistaratuko zuelakoan. Ez nuen astirik izan zakurraren ipurdira bidaltzeko. Erantzuterako bere jesarlekuan zegoen aldizkaria irakurtzen ari zen.

      — Noiztik leitzen dituk honelakoak?

      Fitness Athletic kazetaren zenbaki zaharra zen, azalpenak emateko beharrean ikusi nuen neure burua. Itsasalderainoko bide bihurrian Andresek fibraren onurak aletu zizkidan. Adinean aurrera obsesio bihurtua zitzaion gorputza. Eskertzen nion hipokrisia falta, sekula ez zidan mens sana in corpore sano eta halakorik aipatzen. Fedea zitzaion gazte antzak zekarren politasuna, egunero xerka aritzeak ez zekarkion zamarik. 1988an banandua zen emaztearengandik, Imanol del Valekin batera estudioa sortu zuen urte berean. Orube zaharrean eraikitako etxe berriaren distira eman omen zion banaketak. Nik eta beste edozeinek hauteman ezineko bristada. Maiz entzuna nion hura. Batek jakin. Andresen baieztapen askotan legez, esandakoaz bestera ulertu beharra neukala agindu ohi nion neure buruari.

      Lehen hondartza desertuak bistaratu eta gero, duda sortu zitzaidan. Ordura arte Carme eta Nekane ikusten nituen, hurrenez hurren, Blondaren eta Beltzaren larruazaletan. Ez zen harrigarria. Neuri ere agertzen zitzaizkidan andrazko biak lantzean-lantzean. Erretegi baten parera heldutakoan, aldiz, Dimitri eta Sasa ikusi nituen, ezin gardenagoak, biak ala biak ahoz gora veneziar erako baldakinean, baina ez neronek diseinaturiko planoaren gainean, baizik eta Nou Camp futbol-zelai zaharraren belar kilikarian, zakil gabetuak. Barre egin nuen neure kabutan. Ez zen buru-hankarik gabekoa. Andresek zer edo zer zeukan biekin, zor moduko bat. Dimitriren aitorpen izugarrian zegoen, harako eldarnio hartan hamaika arrazoi harrotu zituen, jokalari bezainbat. Eta Sasaren ahots mingostuan ere bazegoen erreminik, hura ere mendeku bila ez ote zebilen. Zer, ordea. Andres Andreiren ezpainetatik entzuteko irrikan nengoen.

      — Blonda eta Beltza atergabe azaltzen zaizkidak...

      Mentrame izeneko tabernara sartu ginen. Bistaz ezagutzen nuen jabea, txima luzeko mutil jatorra. Kafesne kargatua eskatu nuen niretzat eta gin-tonika Andresentzat.

      — Behin eta berriro ikusten ditiat; edonon eta edonoiz, zeinahi egoeratan! Gauez ezin diat begirik bildu!

      Oihuka ari zitzaidan, ahapeka ni.

      — Eta nola dakik Blonda eta Beltza direla?

      Telebista azpiko mahaian jesarri ginen, barratik urrun. Arrantzarik ez egiteko erregutu nion.

      — Esan diat nolakoak diren. Blondak adats horail distiratsua dik, begi urdin jostalariak, sudur fina, sabel zapala, zango luzeak eta madari itxurako titi sendoak. Beltza, berriz, ikatza duk, begi zelatariak ditik, bular handiak, musu biribila, aldaka kulunkaria, bizkar zabala eta ahots sentsuala.

      Carme eta Nekane albait garbien ikusteko senperrenak egin nituen. Kostata bistaratu nituen. Itsasoak hareazko gazteluak zelan, hala desagertu ohi zaizkit jendearen begitarteak. Hala ere, Blondari lehenaren antza hartu nion eta Beltzari bigarrenarena. Eta arestian Dimitri eta Sasa alboratu arren, eurak ere etorri zitzaizkidan gogora, lipar batez bakarrik, Andresek ez baitzuen gelditzeko asmorik. Koilara txikiarekin kolpeak jotzeari ekin nion.

      — Lehen ametsa izan nuenetik egunero ikusi ditiat, aldaketa batzuk gorabehera. Orain Beltzak larru argiagoa dik. Normala duk desitxuratzea, irudiak, oroipenak bezala, etengabean mudatzen dira-eta. Gainera, irudi baten gomutak dituk. Are zailagoa duk. Ulertzen duk, ezta? Baina funtsean eurak dituk, Blonda eta Beltza.

      Platerean laga nuen koilaratxoa lau gizon sartu ziren unean. Hangoak ziren, zer duda egin, kanpotar antza hartu ziguten. Portura eroan nuen behakoa. Arrantzontzi bi besterik ez zeuden estekaturik. Karrikaratzeko eskatu nion Andresi. Herria mortu zegoen, antxeten txiliorik ere ez zen aditzen. Haize hezeagatik ere, ateri zegoen. Portuari buruz abiatu ginen urrats luzean. Azkenekoz ikusi nuenetik guztiz aldaturik begitandu zitzaidan. Haurretan gurasoekin joaten nintzen egun pasa. Orduak ematen genituen ronpeolasen arrantzan, saskia bete amu. Gau batzuetan txipiroitan ere aritzen ginen.

      Andresek lekutan zuen gogoa. Alboetara so egin zuen herritarren bat barrandan ibiliko balitzaigu moduan. Ez zebilen inor, goiko kale bihurgunetsuak bezain hutsik zegoen babesleku txipia. Apo-begiak tinkatu zituen nireetan irmo. Eske ari zitzaidan. Sorbaldak goititu nituen. Banekien zer zetorren. Muturra okertu eta begi borobilez behatu zidan berriro. Ahab, Testamentu Zaharra besapean, pulpitura zihoan Mapple abadearen tokia hartzera. Munta handiko afera baten aurrean geundela sinetsarazi behar zidan milagarrenez.

      — Kosta ahala kosta margotu beharra zagok Zorrotzaurre, ulertzen duk?

      Buruaz baiezko keinua egitera derrigortu nahi ninduen. Urrun zeuden branka zorroztuaz izotza hautsi behar genueneko garai baikorrak. Margolari etsituak ginen orain. Zinegotziari aitortu nion berben jabetza. Azkenaldian sarriegi biltzen zen harenera. Politikari distiratsua zen. Bazuen zilarra kalparrean, koipea nonahi, korrokoiei darien distira, sastar artetik ibili beharra. Kristal lodiko betaurre beltzak zeramatzan soinean San Juan eskola publikoan eman egunetatik, Aranak eta Agirrek sortua zioten gaitza begietan zereginik gabeko lan orduetan. Hitzarmenetarako, ordea, begi zorrotzekoa zen. Hankaluzea, popa zabala, beso finak, esku hezurtsuak, tripa gero eta beherago. Korapilo gurutzatua krabatan. Nolanahi den ere, metafora berriaren abantailak onartu nizkion Andresi. Baita oker ibili nintzela ere, zuzendaria ez zebilen Padovanoren ideiak bultzatu alde, zinegotziarenak babestu alde baizik. Halaber, zinegotziak ez zuen italiar arkitektoa nik baino estimu handiagoan. Poltsa zaindu beharrean zegoen hamabost edo hogei urtez.

      — Bost inporta jendeari hamar zubi ala sei dauden! Ez dituk zenbatzen hasiko! Eta berdin galiboaren kontu hutsalarekin. Zubiak birakariak diren ala ez! Baskulagarriak diren ala ez! Eta beste horrenbeste masta luzeko belaontziekin! Bost axola Itsas Museoraino ala eraikiko diren moila berrietaraino iristen diren!

      Udal-bozak aipatu zituen jarraian Andresek. Udaberria ate joka zegoen.

      — Urtarrilerako proiektu sendoa behar diagu. Osterantzean, gureak egin dik. Ulertzen duk?

      Gogait eragiten zidaten ulertu hau eta ulertu hori haiek guztiek. Goizeko sesioa ez ezik, aurreko egunekoa ere ipini zidan adibidetzat. Eta segidan aurrekoa ere bai. Carme eta Nekane elkarrekin hasi zireneko egun guztiak ekartzen ahal genituen gogora. Eguneroko bat idatzi izan bagenu, ez genukeen mokokaldirik gabeko lan-egunik aurkituko, behar-ordu adina liskar zeuden zerrenda amaigabean.

      Funtsera jo zuen Andresek. Penintsularen metamorfosia zehaztu barik, bigarren mailako ziren zubiak. Kontu inportantei zegokienez, ezin urrunago zebiltzan aldeak elkarrengandik. Berehalako zerrenda osatu nuen nire buruan deus esan baino lehen: San Mames berria, kirol-gune zabala pabiloi erraldoia eta guzti, kirol-portua, moila berriak —ferrien kaiak ahantzi gabe—, arraun-eremua, merkataritza-gune handiak, Euskal Herriko Unibertsitateko fakultateak eta Paraninfo berria, Industria Museoa, Institutu Ozeanografikoa, etxebizitzak —publikoak eta pribatuak—, lan-eraikinak, bizikletentzako bideak... Den-dena udaberriko programarako.

      — Enzo Padovanori esleitu ziok Udalak proiektua. Batzuetan ematen dik Bilbo Eraikiri eman diola.

      Harrizko aldatsetan gora egin genuen. Ikaragarri kosta zitzaigun igotzea, etxe artetik sartzen zen haizea alde geneukan baina. Andresek etenaldi laburra egin zuen arnasa hartzeko.

      — Nahitaezkoa diagu neska biak elkarrengana hurreratzea. Eta hor sartzen dituk Blonda eta Beltza —ozta ahoskatu zituen izenak, arnasestuka genbiltzan biok.

      — Zer esan nahi duk?

      — Burutik joan zaidala uste duk, ezta? Andresi joan zaiok zeharo. Hire zuzendariak, Europan datorren hamarkadan martxan jarri behar den lan handienetako baten arduradun honek, esaten dik amets batean sortutako andrazko bi dabilzkiola buruan azken egunetan, ezin kendurik. Zer pentsatu behar duk, ba!

      Baiezkoaren erregutan dabilenari baiezkoa eman behar zaio beti. Isilik geratu nintzen. Goiko behatokira heltzean portuko forma beltzei igarri genien. Kaiko argiek zertxobait bereizten zituzten txanelak, yateak eta arrantzontziak. Andresek abante egitera gomitatu ninduen esku-keinu batez, beherantz.

      — Ez zakiat ametseko andrazkoak Nekane eta Carme diren, zer suma bazagok. Baina hain zuan maingua menage hura! Elkar laztantzeko uko eginik biak, ohatze berean larrugorritan. Ondorio garbia atera nian. Ez ziotean elkarri azala ukituko neuk konpontzen ez banuen. Ulertzen duk? Neronek hurbilarazi behar nitian. Baina zelan? Ametsak ez zidaan errebelatu. Lehen uste nian lagungarria nintzela sute txipiak amatatzeko. Baina ohartu nauk ezinbestekoa naizela Carmek eta Nekanek lanean elkarrekin jarraituko badute.

      Portuan ginen ostera ere. Lapatzako harriek burrunba ulergaitza egiten zuten olatuen espantadan, tirain handia zegoen. Argi ikusi nuen. Berriro munduratuko balitz, Julio Zesarrek ez zuen Rubicon zeharkatuko, Nerbioi itsasadarra baizik, nondik eta Andres Peruarenak sinatutako zubi batetik.

      — Ulertzen duk?

7

— Ikusi duk Irlandarraren taberna?

      Baiezko keinua nik Estanis Acevedo Gomez Sasari, ezagutzen dut John Ford-en filmografia. Boz kraskatuz galdetu du, afonia honek ez du itxura onik.

      Lente handia eskuin begian zeramala zabaldu dit kaleko atea, «lupa erlojugileon hirugarren begia duk». Izerditua du kopeta, flexoaren argipetik aterarazi dut. Unatua dirudi, bizar moztuak aurpegia eztitu arren.

      — Neure erlojuarekin ari ninduan beharrean. Ikusi nahi duk?

      — Bai horixe!

      Leiho ondoko mahaira hurbildu gara. Lehengo antz bera hartu diot, erlojugileak bakarrik daki zer dagoen gainean. Metal eta larruzko uhalak ikusi ditut, estalkiak, sokak, esferak, bihurkinak, torlojuak, oliontziak, orratzak, matxardak, malgukiak, disolbatzaileak, trapu finak, zurda fineko eskuilak, olio bereziak eta ardoa, aurreko bisitan ekarritako botilan. Dagoenaren bosten bat ere ez da.

      — Eta zer moduz?

      — Aste batzuk barru amaiturik egongo duk...

      Sasaren begi berde etsituek zalantza agertu dute.

      — Popatik hartzera! Zulora joan aurretik amaituko diat maisu-lan hau —tragoa jo dio ardoari botilatik—. Nahi?

      — Ez.

      Irri espantagarria egin du bat-batean, ikaratu naiz.

      — Zeharo usteldurik nagok barrenetik, kakarraldoak jan eta jan ari zaizkidak. Dimitrik eta Andreik kakarraldo esaten zidatean, bahekien?

      — Bai, zeuk esanda.

      Toalla more batez sikatu ditu bekokia eta kokots irtena.

      — Larruagatik zela ziotean. Bai zera! Koldartzat hartu ninditean Bartzelonakoa gertatu ostean. Baina zer zakitek eurek, ba!

      Kostata eutsi diot begiratuari, beherakada izugarria nabari zaio gorputz osoan. Ile-kalparra soilago ageri da aurreko bisitaren aldean. Begi mindu gorrituak ere handitu dira betzuloetan. Denbora erlatiboa dela esan zuenarekin gomutatu naiz Bartzelonakoaz galdetu baino lehen.

      — Non gelditu ginen aurrekoan?

      — Sobietar Batasunaren eta Danimarkaren arteko finalerdiari begira, sobieten trapua lapurtzea adostu zenuten.

      — Adostu? Inposatu egin zidatean! Ederra nire kideen plana: bandera ostu eta lehenengo zatian haizatu!

      Sasa berehala itzuli da iraganeko kontuetara. Gracia auzoko pisuko telebistan Lev Jashin eta Jose Anjel Iribar ageri dira, biak ala biak beltzez jantzita. Aurrez aurre egongo dira finalean, dudarik ez dute. Dimitrik bere buruari galdetu dio nolakoak diren Errusiako trajeak, ozen, «hobeak, ez dituk inondik ere tergalezkoak». Andrei ez da kikildu.

      «John Wayne-ren antza dik Iribarrek!».

      «Jashinek dik!».

      — Zer dela-eta ziren Andrei Iribarren zale amorratua eta Dimitri Jashinena?

      — Ostia, bazuan garaia!

      — Bazuen zerikusirik futbolarekin?

      — Ez, bistan zagok. Bataren eta bestearen lehentasun ideologikoak ez zituan berdinak. Hortik zatorrek kontua. Baina Bartzelonara joan ez bagina, ez zuan sukarrik sortuko. Neu ninduan garai hartan benetako futbolzale bakarra, esan nian lehengoan.

      Aulki banatan eseri gara. Hezetasun honek kalte baino ezin diezaieke ekarri erlojuei. Hautsik ez dut antzematen, ostera. Sasak sudur motza laztandu du eta gomutetan murgildu da berriro ahots marrantatuaz.

      Jokalari sobietarrak Muntadaseko aireportura iritsi dira ekainaren 15ean. Paristik datoz, lagun arteko partida bi jokatu dituzte entrenamendu gisa. Beren-beregi atondutako prentsa-aretoan berba gutxi kazetariei. Beskov entrenatzaileak beldur die uda-mineko sargoriari eta Nou Camp-i berari. Danimarkarrei onena opatu ondoren, aretotik irten da beste ezer erantsi gabe. Journalistek haserre bizian alde egin dute.

      «Zer nahi dute, ba!», sutu da Dimitri, «badakite eurek sobietikoz?».

      Entrenatzailearen eta itzultzailearen alboan, sobieten kapitaina ere ikusi dute. Jashinek ez du deus esan telebistarako, baina haren hitz batzuk daude egunkarian: «Partida gaueko 10:30ean da. Ordu horretan lo-zorroan egon ohi naiz nirean». Barregarria iruditu zaio La Vanguardia Española-ko kazetari katalanari, «Lo geratuko ote da Armiarma Beltza?», idatzi du argazki baten azpian.

      «Faxista!».

      Atezain errusiarra telebistan agertu den momentuan Dimitrik ostera ere oihukatu duelako hasi da eztabaida.

      «Hollywood-eko aktorea ematen dik!».

      «Bai, Gary Cooper», barre egin dio Andreik errukirik gabe.

      Orduantxe bota du filmarena.

      «Cooper loretxu hutsa duk, Waynek baditik!».

      Sasak besterik pentsatu du, «hutsa Wayne, faxista harroa», Dimitri faxistago. Baina isilik gelditu da, adi dago telebistari, KGBkoak baliatuko ei dira inor infiltratzeko Espainian. Bolo-bolo dabil Txislenko aurrelariak berak geratzeko asmoa duela. Batek daki, ez diote baimenik emango Real Madriden ez bada.

      Sobiet guztiek traje eta gorbata dituzte soinean. Espainiarrak ez bezala, ez dira profesionalak; ezta amateurrak ere, daniarrak ez bezala. Gaitza da ulertzen, edozelan ere jokalari finak. Ikuskizun dago atezain daniarrak zenbat bider sartu beharko duen bere atean Txislenkok bidalitakoak jasotzen. Tupolev ehiza-hegazkinen formazioa dirudi errusiarren erasoak.

      — Tribunatik ikusi nahi nian sobieten diseinua berdegunean —zelai erdia marraztu dit Sasak eskuin eskuko eri adierazleaz—. Baina ezinezkoa zuan, sarrerek 200na pezeta balio zitean anfiteatroan. Zutunik egon beharko genian harmailetan, sarrera bakoitzeko 50 ordaindu zitian Dimitrik. Hobeto ikusiko ditek bandera han, baieztatu zian.

      Dimitriren ahotsari trufatu zaio Sasa zakur-eztula etorri zaion unean. Barrenak eztarritik irten beharrean egin du algara.

      — Baso bete ur nahi duzu?

      Ezetz egin dit arrapostu eskuaz, laster pasako zaio. Luze joan da, ordea, bere onera etorri arte.

      — Zer gertatu zen banderarekin? —galdetu diot komunetik irten denean.

      Atxuriko elizarantz begiratu du, erantzuna handik baletor bezala.

      Morenetaren kanpaiak entzutean kaleratu dira Sasa, Dimitri eta Andrei. Ordu batzuk lehenago katalan batek telefonoz hots egin die Futbol Federaziotik. Autoz eraman behar dituzte Danimarkaren eta Sobietar Batasunaren banderak Nou Campera. Sobietena gorri argiagoz tindatu omen dute, ez du berezkoa.

      «Taldearen delegatuak abisua emango dio Khrustxevi», argitu die Dimitrik.

      Sasa mintzatu da katalanarekin. Jaso ahala eman dizkie argibideak bere kideei. Harro sentitu da.

      «Joan Ripollen tailerrean okertu dituk neurriekin eta beste handiago bat josi behar izan ditek», azaldu du hariaren bestaldean berba egiten dionak.

      Sasa harritu egin da.

      «Bandera bi?», durundi egin du Andreiren bozak.

      «Eta ez dakizue onena: bart ostu omen ditek lehena tailerrean bertan!».

      Dimitrik ulertu egin du: bandera bakarra barik, bi haizatuko dituzte harmailetan. Bata eurek eta bestea katalanek. Laidoa salatuko dute sobietek, Franco seinalatu. «Baina jokatuko ditek, barren!».

      Azalpen zehatzak emateko exijitu dio Sasak gazte katalanari, Ossa motoarekiko morroia ote den galdetu du bere baitan.

      «Nou Campera Joan XXIII etorbidetik sartuko dituk. Eguerdi aldera joango dituk».

      «Dituk?».

      «Bi zoazak».

      Une batez isilik geratu dira Graciako pisuan.

      Katalanak berak hautsi du isiltasuna: «Askatasunaren ikurra B-319785 beltz batean zakartek».

      «Besterik?».

      «Hori bakarrik. Joan orain eta zain geratu. Ez dizuete aurre egingo, ez zoazak armaturik. Zorte on».

      Sasak ez dio erantzun, ongi baino hobeki portatu dira katalanak. Begirada azkar batez ulertarazi die Andrei eta Dimitriri etxetik irten beharrean daudela. Dimitri pistolen bila abiatu da atoan. «Ongietorri ahaztezina emango zieagu federazioaren idazkariari eta bere txoferrari!». Folke Bernadotte zamakoaren marinel batek esan zion non lortu hiru Beretta, ikaratzeko soilik. Sasa ez da armarik eramatearen aldekoa, baina amore eman behar izan du. Hogei minuturen buruan Seat Costa batean heldu dira adierazitako kalera.

      — Neronek lapurtua —argitu dit Sasak, Graciako pisuan telefonoz hitz egitean sumatu zioten antzeko harrotasunez—. Gidatzen nekien bakarra ninduan, baimen barik.

      Kalean ordubete inguru eman ostean, ehun metrora ikusi dute Citroën Tiburon beltza. Autoaren aurrean ipini dira zebra-bide batean, Dimitrik gidariarengana destatu du kanoia, idazkariarengana Andreik. Sasa zain dago Seat Costan.

      «Bandera, di-da!», premiatu ditu Dimitrik.

      Gidariaren ondoan dagoenak harrituta bezain ikaratuta erantzun du: «Ze bandera?».

      «Sobieten bandera, ondo dakik!».

      «Baina ze bandera eta ze bandera ondo!».

      Andreik, dar-dar batean, paparretik oratu dio: «Maletategia zabaltzen ez baduk, tiro egingo diat buruan!».

      «Non daukazue trapu puta hori?».

      Gidaria da lauretan lasaiena. Hark ireki du maleteroa: «Autoan ez daramagu banderarik».

      «Marka gurea, Dimitri! Hemen ez zagok trapurik».

      — Andreik berak behartu zian gure autora sartzera, Dimitrik garbitu egingo zian federazioko ustezko idazkaria. Ordurako jende mordoa zebilean espantuka...

MESEDEETAKO ZUBIA

Uma rua deserta não é uma rua onde não passa ninguém, mas uma rua onde os que passam, passam nela como se fosse deserta.

Fernando Pessoa

Porque un puente, aunque se tenga el deseo de tenderlo y toda obra sea un puente hacia y desde algo, no es verdaderamente un puente mientras los hombres no lo crucen. Un puente es un hombre cruzando un puente.

Julio Cortazar

San Frantzisko kale maldatsua datorkit burura, Bilbok ere badu Harlem, bost zubik —San Anton, Erriberakoa, Mesedeetakoa, Areatzakoa (Bailen kaletik) eta Cantalojas— hura inguratu arren. Elkarrengandik urrun gaitezen eraikitzen baitituzte zubi batzuk, hormigoizko ziurtagiri, harrizko hesi, burdinazko zigor. Eta haiek zeharkatuz gero, arrotz irizten diogu bestaldekoari, lohi zikin likits ugerdo zabar zakar beltz ezain satsu. Bortitza. Bestaldekoak bortxa sortzen du.

      Urtarrilaren 12an Andresek garbi zeukan bera zela zubia iragan behar zuen gizona. Metrora sartu nintzen goizean goiz. Eguberritan erositako bizar-makina matxuratua aldatzeko asmotan nenbilen. Eskailerak eta igogailua jendez lepo zeuden.

      — Oposizioak zaudek Erakusketa Azokan —argitu zidan sama-bueltan palestinarra zeroan sabel beteko mutil batek.

      Hemeretzi edo hogei urte behar zituen. Zoriondu egin nuen bere ausardiagatik. Azken urteetan aurkeztutakoen adina ikaragarri muturreratzen ari zen. Nire ingurua arakatu nuen. Hara ez zihoazelakoan, giltzain tankerako emakume biren alboan paratu nintzen. Belarria eman nien. Hitz eta pitz ziharduten Bizkaiko Foru Aldundiko lan-poltsa bati buruz. Kalaka ezin tristeagoa zen, negarra eragiteko modukoa. Foru Agiritegi Historikoaren bulegoan ikusten zuen batek bere burua; zahar itxurako medailoi-gerriko zilarkara zabala zeraman andrazko urduria zen. Besteak haren oihartzuna zirudien, lepoaldeko imitaziozko bitxiak astintzen zituen behin eta berriro adiskidearen berbak berresteko. Bizkar eman nien. Funtzio publikoa identitate afera bilakatu beharrean zeuden bagoi-kide guztiak. Abandora iristean, barre erdeinagarrizko kristau bibotedun batek hizkuntza eskakizunak ekarri zituen ahotara. Zeharbidez begiratu nion. Emakume gazteago batekin ari zen hizketan. Eskarmentu handikoa ematen zuen, ezer onik ez. Halako batean, lehen profila lortzeko bost urte zeramatzala bota zuen ezaxola; alai, menturaz. Kirten handiagorik! Ez zuen inoiz ere lortuko. Asper-asper eginda, azterketara ez zihoan norbait bilatu nuen. Gibelaldean lo egiten ahalegintzen ari zen gizonezko hegoamerikar bat —boliviarra edo perutarra— hauteman nuen. Herra ezkutatzen zuen zuhurtziaz, lan egitetik omen zetorren. Kupitu egin nintzen.

      — Zenbat lagun aurkeztuko zarete?

      Euskal administrazioaren behargin bihurtzeko irrikan zebilen jendez mukuru zihoan metroa.

      — 20.000 inguru. Oso etsamina zaila izango duk.

      Zorte ona opatu nion bihotzez Indautxun jaitsi baino lehen.

      Areilzako irteeratik kaleratzean, haize hotzak min eman zidan belarrietan. Adio herri sufritu baten negarrari. Aitzineko erakusleihoaren alimaleko sei lorontzi txinatarrak behatu nituen, zein baino zein zatarragoak. Nike bereizgarri faltsua zeroan kafe kolorekoari erreparatzen ari nintzaion sakelako telefonoak hiru dei galdu nituela abisatu zidan unean. Andresenak ziren. Zer nahi ote zuen kabroiak. Zena zelarik, ezin zen deus onik izan. Urgentziazko bilera batera joateko zitatu nahiko ninduen. Edo, are okerrago, amets erotikoen atal berri bat kontatu. Azken aldian, Blonda eta Beltza balira bezala begiratzen zien Carmeri eta Nekaneri. Eurak konturatuak ziren.

      Bi egun lehenago arpoia eskuan zuela harrapatu nuen Andres Rekalde arte aretoan. Ez dut gomutan zer dela-eta joan ginen. Londoneko artista batek berrogei argazki manipulatu bildu zituen. Ukitu surrealista bat bilatzen zuen, zuri-beltzezko hiri-argazkietan Verones, Tiziano eta Tintorettoren artelanak txertatuz. Zerbeza bat edatera ospa egitea, ez zebilkidan besterik gogoan. Han barik, edonon. Andres ni bezain gogaituta zegoen, baina lantzean-lantzean argazkien gaineko iritzia ematen zien lankideei. Ordurako Carme eta Nekane hobeto moldatzen ziren elkarrekin. Andres sinetsita zegoen berari esker zela. Auskalo. Halako batean, baleari arpoia. Nekaneren titiei begira lotu zen lotsagabe. Moby Dick gaixoa. Bularra nabarmentzen zion artilezko jertseak.

      Erdibidean janari-denda batera sartu nintzen arroz eta jogurrak erosten. Eskaintza onak zeuden markaren produktu batzuetan. Atun latak prezio erdian zeuden. Baita sukaldeko papera ere. Ustekabean Andresen deiak asaldatu ninduen.

      — Goiz osoa eman diat hire atzetik. Non demontre ibili haiz?

      — Piztu berria diat telefonoa, ez nian bateriarik. Urrun entzuten diat.

      — Itsaso puta hau duk. Mundakan gaudek.

      — Mundakan?

      Bilbon hasitako talde-terapiari segida eman nahi zion. Nekanerekin eta Carmerekin ailegatu zen bezperan, Eusko Treneko azkenean. Asteburua igaro behar zuten Imanol del Valen apartamentuan. Arroza eta jogurrak barik, berrogei lata atun eta bederatzi paper-erroilu hartu nituen. Dendaren 2x1 1+2 bihurtua zen Andresi esker. Barre egin nuen. Nire ezkerrean, sudur motzeko agure batek konplizitatezko imintzioa zuzendu zidan neure gogoetari igarriko balio bezala. Aurrez kozinatutako patata-tortilla zeroan.

      — Nekane erabat bizkorturik zabilek. Goiko Talako behatokira joatea proposatu dik. Olaturik gabeko barra erakutsi ziok Carmeri, Laida luze eta zabal, San Pedro Atxerre, Izaro eta Ogoño. Abaguneaz baliatu nauk biei argazki bat ateratzeko. Nekane eder zagok. Haizea bizi zabilek eta etengabe jausten zaizkiok aurpegira ile-xerloak. Hitz emanda gaudek apartamentura bueltatu arte ez diegula lan-kontuei helduko. Baina ez duk erraza.

      — Zer esan nahi duk?

      — Portu ondoko taberna batera egin diagu. Makal batzuen azpian eseri gaituk, ardo zuria edatera. Gune publikoen eta pribatuen arteko oreka azpimarratu dik Carmek, badakik plazak, pasealekuak eta moilak.

      — Eta zer aurpegiratu dio Nekanek?

      — Hemen ere publikoa pribatizatuz doala. Hurrena dentsitate baxuko ereduaren gaineko auzia atera dik, zelan izorratzen ari den kostaldea...

      — Imajinatzen diat ikuspuntua.

      — Nagusitutako ereduak jendearen arteko harremanei egiten ziek kalte, hiritarrak arrotz bilakaraziz. Horixe ikuspuntua. Carme ados zagok. Solasari amaiera emateko probestu diat. Urbanismo-ereduek dakartzaten eraginak ez zaizkidak piperrik inporta, baina bi emakumeen arteko adostasun maila aintzat hartzekoa duk. Gero eta handiagoa duk.

      Etxera ailegatu orduko, sofan laga nituen atun latak. Isoszele koitaduak usaindu ahal izan balitu bezala usnatu zituen. Bat ematea ebatzi nuen. Azken batean, berrogei neuzkan. Sofatik lehenbailehen jaisteko agindu nion. Katu zantarrak mespretxuzko marraka batez ordaindu zidan. Gero eta desatseginago zebilen.

      Telebista piztu nuen. Artean hogei minutu falta ziren eguerdiko albisteak hasteko. Teletestuarenekin konformatu nintzen. Ingalaterrako futbol-prestatzaileari lerro urdin bat eskaintzen zion, luze gabe kanporatu behar zuten. Sasarekin gogoratu nintzen.

      Bazkaldu ostean etxepeko tabernara jaitsi nintzen. Irribarre ederreko neska bategatik sartzen nintzen aldian-aldian. Lan-orduak prezio erdian egiten omen zituen adats horaileko bulgariarra zen. Tamalez, ez zegoen. Sakelakoa begiratu nuen. Ez zegoen deirik. Patxarana eskatu eta komunera sartu nintzen. Txiza egiten ari nintzela jo zuen telefonoak. Esku bat zakilean eta bestea eskuin-belarrian lotu nintzen.

      — Zer moduz Bilbo aldean?.

      Oliba-koloreko gizon bat jarri zitzaidan alboan. Harritu samar behatu eta gero, zakilari zuzendu zion zelata.

      — Hemen ezin hobeto zoak dena.

      — Pozten nauk.

      Ondoko laguna txiza egiten hasia zen. Mundakan lanari ekin gabeak ziren artean. Eta ez ei zuten pikorik jotzeko asmo handirik. Bat-batean Andresek geroago hots egingo zidala iragarri zidan. Telefonoa gordetzean atzera ere sentitu nuen ezkerreko morroiaren begiratu deserosoa.

      Etxera igo nintzen artez. Lotara baino lehen beste patxaran bat edan nuen. Zortziak arte lo egingo nuen eta gero atera, planik ez banuen ere. Gemari deitu nion, behinolako lagun bati. Beste bulego batean lankideak izan ginen garaian ibiliak ginen elkarrekin. Harrezkeroztik, oso noizean behin elkartzen ginen.

      Bost eta erdietan jo zuen sakelakoak ostera ere. Lokartu berria nintzen.

      — Ze demontre nahi duk?

      — Ideia zoragarri bat diat.

      — Ideia bat... Zertarako?

      — Zertarako izango duk, ba! Nekane eta Carme are sintonia hobean ipintzeko! Jolas bat asmatu diat. Ipuin bana idatzarazi behar zieat afalostean, non emakumeak senar-emazte ohiak diren. Ni, berriz, banatu berriei entzutera mugatuko den erredentzio asmorik gabeko aitorlea.

      Astiroago joateko eskatu nion. Sofan kuzkurtuta, telebistaren bolumena itzali nuen.

      — Oso erraza duk. A eta C dituk pertsonaiak. Berdin ziok nor den bat eta nor bestea. Nik hasiera emango zieat eta eurek erabaki beharko ditek zergatik jotzen duen behea harremanak. Sano dibertigarria izan daitekek.

      Andresen arabera Mundakako bidaiaren arrazoi bakarra profesionala zen. Zer edo zer aipatu zidan bitartekarien lan-prozedurei buruz, zer edo zer sinestezina. Gezurti hutsa zer zen, ba. Larrua jo nahi zuen haietako batekin. Edo biekin. Hura zeharo ezinezkoa izaki. Puntuatu nahi zuen, bederen.

      Astakeria aitzinera, otu zitzaidan atoan. Zertzeko adorea ematear egon nintzen. Itxoiteko erregutu nion, ordea. Telefonoa eskegi bezain laster, zelan salbatu pentsatzen hasi nintzen. Emakume biek elkar ezagutu zuteneko lehen egunak gomutatu zitzaizkidan. «Nekane eta bion artean ez zagok horrenbesteko alderik», aitortu zidan Carmek Lancor lantegiaren alboan. Itsasbehera bizia zegoen. Itsasadarraren beste aldean garabiak txatarra deskargatzen ari ziren. «Neronek ere ikusten diat arkitektura sozial baten beharra. Eta horretan ere banabilek. Bestalde, gure proiektuak errealak dituk, eta erantzun errealak eman behar zaizkiek. Nekane sinetsirik zagok Padovano arkitekturaren tiburoia dela. Honek, baina, ez dik horrela funtzionatzen. Gure bezeroak hezur eta haragizkoak dituk. Bilboko Udalak planak ditik Zorrotzaurrerako. Zer egin behar dugu? Zubigile neutralik ez zagok».

      Andresentzako ideia kasualitatez bururatu zitzaidan, nire ondoan zegoen arkitektura aldizkari bati esker. Birgaitze-lanen gaineko zenbaki berezia zen. Nekanek ongi ezagutzen zuen arkitektura mota hura. Eta Zorrotzaurrek, azken batean, berriztatzea aldarrikatzen zuen. Hots egin nion. Andresek artega hartu zuen sakelakoa. Lancor fabrikaren berritze dibertigarri bana proposatu behar zuten lankide biek. Ideia ehun hitzetan azaldu ondoren, eztabaidatu egingo zuten. Hura ere pitokeria galanta zen, noski. Andresi hobezina iruditu zitzaion.

      — Ardoa kargutuko duk gainerakoaz. Ezin dibertigarriagoa izango duk.

      Hurrengo deia gaueko hamaiketan entzun nuen. Mustardatutako saltxitxa zuriak eta patata-purea afaltzen ari nintzen Gemarekin aleman batean. Padovano gora Padovano behera ari ginen. Zarako blusa purpura eta Massimo Duttiren praka beltz estuak beztitzen zituen. Xelebre iritzi nion Inditex taldearen aldarri hari, baina ez nion deus esan. Konturatu gabe iraganeko kontuetara lerratuak ginen. Gemaren herdoilik gabeko mihia gupidagabe ari zitzaidan. Esaten zuenaren erdia ere ez nuen gomutan. Beste pasarte batzuk, berriz, ez ziren kontatzen zituen modukoak. Baina hala oroitzen bazituen, hobe bakea ematea, harekin onez onean behar izaten zuen beti. Nik, gainera, ez nuen lehen-minik, janak ekar zezakeenari ateak ixteko erarik onena begitantzen zitzaidan-eta.

      Gema beteago eta zatarrago zegoen. Garagardoak eta bakardadeak niri baino kalte handiagoa eragin zioten. Lehenak, behinik behin, aterabide samurragoa zeukan. Topa egitea proposatu zuen.

      — Alemanian bost mila zerbeza mota baino gehiago zaudek.

      Lantzean-lantzean botatzen zituen halako arrunkeriak. Muturra bustitzen ari ginen gogotik. Erdinger Gemak, Beck's nik. Egiatan hanturik zuen sabela. Gustagarria zen hala ere.

      Andresek deitu orduko, desenkusatu eta jatetxetik irten nintzen txarto entzuten zelako aitzakiaz.

      — Ezin hobeto zoak. Godaletak erdi beterik zaudek, hutsik Julian Madrid bi botilak. Lancor fabrikaren berriztatzeari buruzko proposamena irakurri berri dik Nekanek. Padovano giltzapetzeko polizia-etxe bilakaraziko dik. Txalo jo diagu gogoz. Bravoak entzutean Nekane hunkitu egin duk.

      — Hunkitu?

      — Besagainak goratu ditik deseroso. Carmek ardo basokadan bilatu dik etenaldiak eskatzen zion denbora. «Itxoin ezan, ordaina datorkin-eta», esan ziok. Afaldu aurretik merkataritza-guneen gainean hitz egin diagu. Geroago deituko diat berriro, eurengana bueltatu behar diat orain.

      Merkataritza-gune erraldoiei buruz entzuteko irrikaz gelditu nintzen. Bilbo Eraiki ez zegoen prest halakorik ametitzeko Zorrotzaurren. Eraikin eta ekipamenduen zerrenda zehatza zeukan Nekanek. Hiru bilera eginak zituen auzokideekin. Ez zitzaien erraza egingo, ordea. Zorrotzaurre hiri baten moduan ulertu nahi zuen Udalak. Manhattan. Simulazio bat. Hark hala desio bazuen, Enzo Padovanok lehentasuna emango zien gune pribatuei eta pribatu izaerako publikoei. Agorafobiari gomita.

      Gemak errieta eman zidan kanpoan luze egoteagatik. Hamabost minutu bere esanetan. Saltxitxak eta patata-purea hotz zeuden. Neure buruari galdetu nion zertan nenbilen andrazko harekin. Aspertzen ari nintzen. Aitzakia hutsa jarri nion alde egin ahal izateko.

      Etxera iritsi bezain laster Keler lata bat ireki nuen. Futbol partida baten laburpena zegoen telebistan. Sasa etorri zitzaidan akordura berriro. Beste lata bi eta harenera joan, horra hor egundoko ideia. Telebista zuenetz ere ez nuen gogoratzen. Bigarren lata edan nuen telebista aurrean lokartu baino lehen. Oso berandu izan behar zuen telefonoak itzartu ninduenean.

      — Ostia! Belu duk. Gainera, kasik ez diat entzuten.

      — Ezin diat ozenago berba egin.

      — Berdin ziok. Zelan joan da jolasa?

      — Ondo. Tira, ez uste nuen moduan. Carme gauerdia jota lotaratu duk. Unaturik zegoan. Benny Goodman-en musika jarri diat. Nekanek gogoko dik klarinete-jolea. Barrenak berotzen geratu gaituk luzaz, Armagnac botila bat topatu diagu egongelan. Emakumeei begirako urbanismo berri baten beharrari buruz mintzatu duk Nekane. Baita haurrei begirakoaz ere. Zein da Bilbon haur baten autonomia? Hasi behar diagu horrekin kezkatzen estudioan.

      Ez nion berba zikin bakar bat ere sinetsi. Seme-alabei itzuri zebilen balea hiltzaile doilorra ez zen horren erraz gurituko. Nabarmenkeria hutsean ari zitzaidan kabroia.

      — Bilboko arkitekto-bulegoak ere aipatu ditiagu; euren arteko harremanak eta halakoak, Antonio Carlos Jobimen bossa nova epelera aldatu baino lehen. Neure burua zalea bezain ez-aditua definitu dudan unean, Nekanek koñak apur bat isuri dik kristalezko mahai baxu baten gainera. Batera makurtu gaituk likidoa xurgatzen eta gure eskuek talka egin ditek. Barre goxo batez ferekatu zizkidak.

      Andresek haren esku luze finei erreparatuko zien oharkabean; arpoiari oratu Ahabek. Goseak zegoen, itsasoratu beharrez.

      — Tamalez, ez duk ezer gertatu. Begiradak.

      — Begiradak?

      — Bai, begiradak soilik. Baina gaur zer edo zer aldatu duk.

      Biharamunean, ohetik jaiki baino lehen, eskukoa hartu nuen. Ez zegoen ez mezurik ez dei galdurik. Andresek berriro hots egin balit, entzungo nuen. Salako sofan eseri nintzen, nire manta eskoziarrean bildurik. Erdi Aroko aztarnategi bati buruzko dokumental batek, marrazki bizidunek eta meza nagusiak osatzen zuten telebista-eskaintza. Meza utzi nuen. Isoszelek desadostasunezko keinu adierazgarria egin zidan. Ordu laurdena joan aurretik, lo seko gelditu nintzen. Esnatu nintzenean, ordubete geroago, hotzak nengoen. Lo-gelara itzuli nintzen sakelakoa begiratzen. Ez zegoen ezer berririk.

      Kalera jaitsi nintzen egunkaria erosten. Lehen orrialdean idazle, abeslari, artista eta, oro har, kultura munduko jende ugarik babesa ematen zioten ikus-entzunezko proiektu bat sortzeari. Telebistako kazetari ezagun bat ageri zen argazkian komunikatu bat irakurtzen. Une hartan telefonoak hiru bider jo zuen labur. Mezu bat. Presaka atera nuen poltsikotik. Andresena behar zuen. Telefonia konpainiak bidalitako iragarkia zen, ordea. Enpresa popatik hartzera bidali eta urrats larriz etxeratu nintzen. 15:37an bateriarik gabe geratua zela pentsatu nuen; 17:24an ezbeharren bat gertatu zitzaiola; 18:00ak eta 20:15ak artean zazpi aldiz begiratu nuen pantaila.

9

«Iribar; Rivilla, Olivella, Calleja; Zoco, Fuste; Amancio, Pereda, Marcelino, Suarez eta Lapetra!». Esataria egun historiko batez mintzo da, ekainak 21, «ekainak 21!», Espainiak birrindu egingo du Sobietar Batasuna finalean. Graciako pisuan adi daude denak, aurreko lau egunetako borroka jasangaitzak sosegua ekarri du azkenean.

      Bart agirika egin dio Dimitrik Sasari. Lepotik heldu dio, patio ondoko leihotik agertu da haren burua dingilizka. Argitsua eta zabala da patioa, lehen pisuetako terrazak daude, landare ugari. Andreik aurre egin dio Dimitriri, ekintzak porrot egin duenetik ez du bakean utzi, «hi haiz hi antolatzaile fina, dena pikutara joan duk». Gutxienez, hamar egun emango dituzte pisutik irten gabe, Europako Txapelketa amaitu arte. Sasak bakarrik du baimena egunkaria eta janaria erosten joateko. Adostua da. Inork ez du ekintzan parte hartzen ikusi.

      Bi egun lehenago Francok Bilbon egindako bisita hartu du La Vanguardia Española-ren lehen orriak. Bizkaiko mugan egin diote harrera agintariek. Orozkoko Jesus eta Maria ikastegiko neska atzeratuek eman diote lore-sorta Carmen Polori. Geroago, Begoñako basilikaren ezkilak jo dituzte bisitarien omenez, 21 ordenantza-salba. Gobernadore zibilak Bizkaiko herriari hots egin dio, 1937koan bezain ongietorri bero baten premian da Caudilloa. Begoñako elizaren aurreko plaza mukuru egon da, asko dira Te Deum-a entzun gabe geratu direnak. Arratsaldean, Bilboko Gran Vian aritu dira herritarrak bibaka eta goraka.

      «Begiratu zer idatzi duten pankartetan».

      Andreik bakarrik begiratu dio Sasari.

      «Los productores de Guernica y Lumo saludan a Franco. Sasikumeak!».

      «Beharturik denak!».

      Bartzelonako ekintzaren gainean lerrorik ñimiñoenik ere ez. Ez eta atzokoan ere. Dimitrik ez daki hori ona ala txarra den. Sasa eta Andreiren axolagabekeriak izorratzen du gehien. Beste edozein ekimen saboteatu dute, argi du.

      «Madrilgo finalean ezingo duk inor sartu bandera batekin. Dagoeneko jakinaren gainean zaudek. Sator hutsak gaituk!».

      Andrei soilik ausartu da kontra egiten: «Katalanek eurek eman zigutek okerreko informazioa. Errua ez duk gurea».

      — Zerk huts egin zuen egun hartan? —galdetu diot Sasari.

      Erlojugileak begi gaineko marra fin urdinduak goratu ditu, erantzunik eza adierazi nahian. Hamar minutu lehenago, kaleko atea zabaltzeaz bat, aurreko bisitetako dinamikari eutsi dio. Erlojua erakutsi eta baso bete ardo eskaini dit. Etxe barruan gaitzeko hotza egiten du, urtarrila gogor sartu da. Gainera, estufa matxuratu zaio bart. Are ahulago sumatu dut, zeharo urraturik du boza, itzaltzen hasia begitartea. Aski ezagunak ditut sintomok, Sasaren gainbeherak ez dauka traza onik.

      — Dimitri eta Andrei erreta zeudean. Ezin ninditean ni identifikatu. Finalerdiaren egunean, banderarik gabe, Seat Costara igo zituan Dimitri eta Andrei, mekaguenka, tirorik egin ez izanaz damu eginda. Nik aurretiaz erabakitako tokian laga nian autoa, bolada batean ez zian inork kausituko. Metroz bueltatu gintuan etxera; «Putakume horiek okerreko informazioa eman zigutek!» esaten zian Andreik, «Aitzakiarik ez, barregarri geratu gaituk!» Dimitrik.

      — Eta zu?

      — Ni? Isilik...

      Segituan murgildu da egun hartako oroipenetan. Arratsaldeko zortzietan hasi da Espainia-Hungaria finalerdia Madrilen, telebistak apur batean baretu ditu pisukideak. Andreik animuak bidali dizkio Iribarri.

      «Espainiak irabaztea nahi duk, ala?», oldartu zaio Dimitri piperturik.

      Andreik ezentzuna egin du, Nou Campen egon behar zuten.

      Dimitrik atzera ere ekin dio: «Euskalduna balitz, Jashinek ez likek Espainiarekin jokatuko».

      «Hire armiarma horrek ez zian gaur eguerdian kale egingo. Gainera, hain azkarra eta ausarta baldin bada, zergatik ez du Jashinek sobieten bandera haizatzen? Bera duk sobietarra!».

      — Horrela ibili zituan finalaren eguna iritsi bitarte. Finalerdietan Sobietar Batasunak Danimarka garaitu zian eta Espainiak Hungaria. Jashin eta Iribar buruz buru egongo zituan finalean. Andrei eta Dimitri, kideak izateari utzita.

      Lau egun joan eta gero, ekainaren 21ean, zeharo muturtu dira jarrerak, Sasa ez dago mapan. Espainiako jokalarienen ondoren, TVEko esatariak sobietarren izenak zelan edo halan ahoskatu ditu: «Jashin...; Shustikov, Sherternev, Mudrik...; Voronin, Anitxkin...; Txislenko, Ivanov, Ponedelnik, Korneev eta Jusainov». Finala atezainena da, talde bakoitzean hamaikana goardameta ikusten dituzte bai Dimitrik bai Andreik. Sasa egunkaria erosten joan da egunero bezala. Albait beranduen bueltatu da. Nou Campeko finalerdiaz gero, ezin ditu bere kideak jasan.

      — Madrilgo Chamartin futbol-zelaia gainezka zegoan, laurogei mila ikusle inguru, Francisco Franco eta Juan Carlos eta Sofia Printze-Printzesak barne. Zelan azaldu, Andrei eta Dimitri sinetsirik zeudean partida hark salba ziezaiekeela ekintza.

      Telefono-hotsak moztu dit baietz esan behar nuen momentuan. Oraingo honetan Sasak ez du hartu. Finalera itzuli da.

      «Jashin, begiratze hutsaz baloiak geratzen dituen izotz horma!», azpimarratu du esatariak.

      Andreik ezin izan dio barreari eutsi: «Ugari ikusiko dizkik horrek sareetarako bidean».

      «Aditua aditu beti, faxista izan arren!».

      — Oker zebilean Dimitri. Ahots grisa Espainiako jokalarien dohainez ari zuan. Izotz puska gorria zenbat eta duinagoa izan, are handiagoa izango zuan espainiarren garaipena.

      Esatariak Andreiren eta Dimitriren arteko ika-mikei ezaxola jarraitu du: «Jashin: iaz Urrezko Baloia eman zioten. Halako saririk duen atezain bakarra...».

      «Entzun duk?», galdetu du Dimitrik.

      «Iribarrek meritu handiagoak ditik, baina Francok agintzen duen bitartean ez zizkiotek aitortuko».

      «Eta Luis Suarezi? Ez diote galego horri ere Urrezko Baloia eman?».

      «Suarezek Inter de Milanen jokatzen dik», lagundu du Sasak.

      Dimitrik begiradaz kalitu du, «ez haiz, ez hago!» esan nahiko balu moduan, Jashin bera baino beltzagoa da batzuetan.

      «Hire beharra daukadanean galdetuko diat. Andrei eta bion artekoa duk hau».

      Hala iruditu zaio berari ere, kanpo sumatzen du bere burua ailegatu zirenetik. Aldian-aldian, hasieran, laguntza eske jotzen zuten berarengana, elkarri min handiagoa sartu aldera. Ekintzaren porrota gertatu denetik, gogaikarri bihurtu zaie. Hori baino okerrago, ikusezin.

      «Gainera, galegoa bada Francoren laguna izango duk», temoso Andreik.

      Luis Suarezek berak fabrikatu du lehen golaren jokaldia, eskuinetik, txapelketako gol guztiak bezala, denak atera baitira tornu beretik, goiko agindua omen da. Haren aldaketa Mudrikek moztu du eta errebotea Peredak aprobetxatu du obus bat bidaltzeko sobietarren sareetara. Sasak salto egin du.

      «Gola!».

      «Hori duk hori, ikusmena!», barre egin du Andreik. «Miopia dik hire atezainak?».

      Bi minutu geroago, Khusainoven erantzunak Sasak erositako ardoaz edalontzia betetzen harrapatu du Andrei, baloia Iribarren beso azpitik sartu da. Bana. Sasa bozkariatu egin da. Ez zaie beste biei batere gustatu, horren ikusezin ez delako erakusgarri. Andreik zimiko mingarria egin dio eskuin besoan.

      — Arkonadari ere antzera gertatu zitzaioan Parisko finalean, 84an. Atezain euskaldunen akatsa omen duk, patua —adierazi dit ahots ahulez Sasak. Gero Bartzelonakora joan zaio gogoa berriro—. Hiru minutuan, bada, gol bi. Atzera egin nian pozezko salto.

      — Baina, hi, Jashinen ala Iribarren alde hengoen?

      — Ni Francoren kontra. Baina Marcelinok bigarrena lortu zuenean hunkitu ninduan, ez zagok azaltzerik, eta errusiarrek irabazi balute, berdin hunkituko ninduan. Hori sinetsi gura diat bederen, seguru, bai, futbolaren alde ni.

      Burukada historikoa azken minutuetan heldu da, luzapen denbora onarturik zuten zegoeneko guztiek. Amanciok erdiratu du eta Marcelinok, ezker zutoinaren parean, armiarmaren sarea zulatu du ostera ere.

      — Historiak Peredari aitortu ziok erdiratzea, baina Amancio izan zuan.

      Ez nago interesaturik Sasaren biografiekin. Badakit zer gertatu zen hurrengo egunetan. Astelehenean Pardora joan ziren irabazleak. Francok, Iribarren traje grisari begira zegoela, garaipena eskertu zien guztiei bihotzez. PCUSek Beskov entrenatzailea kanporatu zuen eta L'Equipe egunkaria bi herrien arteko errekontziliazioaz mintzatu zen.

ERRIBERAKO ZUBIA

Otsailean irteteari utzi nion lan-orduetatik kanpo. Etxe azpiko kebab-tokira sartzeko soilik kaleratzen nintzen. Mutil aljeriar heldu berri batek zerbitzatzen zituen bildots-doner miresgarriak. Denbora gorabehera hezur eta mami ginen, keinuetara mugatzen genuen solasa. Kopetaren izerdia Samuel Etooren kamisetaren urdin-gorriaz xukatzen zuen Najib luzexkak lau berba zekizkien ondo, sinonimo bi:

      — Bizia nahi? Mina gura?

      — Bizia eta mina!

      Kaleko ate ondoko mahaian eseri nintzen hilaren 2an. Hiru zeuden. Lehena Kasena, bigarrena Coca-Colarena eta hirugarrena Kelerrena. Piztuta zegoen 32 hazbeteko pantaila. Manu Chao globalizazioari buruz ari zen berbetan. Erosteari uztea proposatzen zigun. Lasaitu ederra hartu nuen, pirateaturik nituen-eta haren disko guztiak. Mutil kanporakoiak irri adeitsua egin zidan. Kebaba uste baino minago zegoen. Biok lotu ginen telebistari begira, isilean, Chaoren berbetak azpiraturik. Gogoko izan edo ez, mesias berria da Chao. Halako batean, Andresen ezusteko deiak harrika eman zion egoera lasaiari. Destenorean zetorren. Nire egun libreari zekarkion gibel-asmoari hartu nion usaina.

      Ordu biren buruan lantokira ailegatu nintzen abeslariaren iraultzari kito eginda. Andresi lurrin-usaina zerion. Distiratsu zegoen. Lifting-a egin berri. Soinean, Adidas markako kardigan nabarra. Aurrean udal-hilabetekariko kazetaria zegoen, nire zain. Sano erkina. Urduria. Diosal egin nion. Gure aurre-proiektuari buruzko erreportaje zabala idatzi nahi zuen. Deustuko Erriberako etxeei argazkiak ateratzen ibili zen bezperan, itsasadarraren bestaldetik.

      — Emaiok behar duen informazio guztia —gonbidatu ninduen Andresek; kazetariari begiratu zion segituan—: Eta dudarik baduzu, deitu lasai.

      Ez zitzaizkion kazetariak laket. Niri ere ez. Behintzat, ez zigun zangotrabarik ipiniko. Orri mordoa eman nizkion. Gauean Ahab eta biok Zihuatanejo jatetxe mexikar dotorera joan ginen. Journalista lotsorra baino urduriago zebilen. Baikor aldi berean. Pozarren. Pendejo enchilada eta oilasko-fajitak eskatu nituen. Ahotik ahora zebilen lekuaren ospe ona. Markinako euskaldun mexikartu batena zen, hogeita hamar urte lehenago Laredora joandakoa. Andresek Mundakako egonaldia atera zuen lehen-lehenik. Sabaiko moldurei erreparatu zien, erako hitzak handik baletoz bezala.

      — Hurrengo goizean Carmek Marques de Riscal bat oparitu zidaan.

      Egonaldiaz mintzatu ziren. Ederto pasatu zuten. Egunak igaro ahala Zorrotzaurreko aurre-proiektua gorpuzten eta sendotzen ari zen. Baiezko keinua egin nion. Isilune deserosoa egin zen. Une hartantxe bota zuen:

      — Biak zaudek gustatuta nirekin.

      Chavela Vargasen doinu minak kontrako eztarritik joan zitzaizkidan, eztul eraginez chili con carne-a bota beharrean. Andresek barre maleziatsu txipia egin zuen. Ustekabeko aitorrak zer pentsatu beldurgarri ugari eman zidan.

      — Zer egin dezaket? Ezinezkoa duk biekin irtetea.

      Sartre, Simon de Beauvoir eta Olga Kosakiewic ekarri zituen ahora. Adi entzun nion, ez ote zidan benetan arduratzen ninduen aferari buruz pistarik eskainiko. Ondoren Nietszche, Lou Andreas-Salome eta Paul Ree etorri ziren; Trotsky, Diego Rivera eta Frida Kahlo; Lenin, Nadezhada Konstantinova Krupskaia eta Inessa. Aho bete hortz gelditu nintzen. Jendilajearen erdia baino gehiago nuen ezezagun. Dimitri eta Sasarekin zebileneko garaietan ikasiak omen zituen Andresek. Berehala aitortu zuen.

      — Batzuek dekadentetzat hartzen ditiztek hiruko harremanak, baina...

      Dimitriz ari zela egingo nuke lepoa. Burges iritziko zien. Hara Gordon Banks Sasaren atezaina Ondarresa tabernako sesioetatik kanpo uzteko arrazoia, esan nion neure buruari. Talkak bikoa behar zuen derrigorrez.

      — Kapitalismoa eta sozialismoa! Baina hiruko harremanak garaikideak dituk. Modernitate-zantzu garbia ditek. Ezinbesteko bihurtzea duk kontua!

Otsailaren 5ean hondartzara joan nintzen nire zakur pekindar berriarekin. Isoszele katua zendua zen gripeak jota. Gau partean aurkitu nuen sukaldeko zoruan zetzala. Goralarria etorri zitzaidan. Errepidean odoletan topatu ohi ditugun animaliak ekarri zizkidan akordura. Pena apur bat hartu nuen. Lagun egiteko oparitu zidan anaiak. Nirekin egon zen artean, ordea, ez nion kasu handirik egin. Bere bakartasun-mundura bildu zen hasieratik eta bizkar eman nion.

      Orain banuen zakur pekindarra. Jako deitu nion. Lau aste zituen. Harean barna zebilen lasterka, olgetan ezeren kezkarik gabe, ipar-haize izoztuari muzin. Haren bekaitz nintzen. Egunkaria irakurtzeari ekin nion begien bistatik galdu gabe. Berehalaxe relax-iragarki deigarrien gainean nintzen. Andresi zor nion, Zihuatanejoko afariaren hondarrean atera zuen gaia. Errusiar panpinen gisan, bata bestearen atzetik harrotu zituen ezusteak.

      — Duplex bat ordaindu ez ordaindu nabilek.

      Alkandoraren goiko hiru botoiak lotu barik zituen. Gorbata laxo. Bularrean ile beltz sarria. Ez zebilen, ez, bromatan. Andrazko birekin oheratzeagatik ordurako ordaindu izana zen zitekeena. Arazoa boterea zela esan zuen irri lazgarri batez.

      Begiak egunkaritik jasotzeaz bat, Pitbull batekin jolasean ikusi nuen Jako. Haren jabea, txandal arrosa beztitzen zuen neska anorexiaduna, porro bat erretzen ari zen. Nirearen politasuna azpimarratzeko keinatu eta edadeaz galdetu zidan. Hitz erdika erantzun nion, haren itxurarekin kupiturik. Gogoa Andresengana joana zitzaidan berriro. Duplexarenaz zirikatu ondoren, hiruko harreman iraunkor baten sexu-jokabideaz egin zidan kirika. Kalakari amaiera eman eta alde egiteko irrikan nengoen. Berbetan utzi nuen.

      — Beste biak mendean egotea duk funtzionatzeko modu bakarra. Edo mendetasunik egon ezean, sinetsarazi badagoela. Eta menperatzaileak menperatuen arteko harremana sustatu behar dik.

      Andresen begiek dir-dir errukarri bat egin zidaten. Baiezkorik heldu ez zitzaionez, esanei kasurik ez emateko erregutu zidan. Ardoaren eraginez endekatua omen zen elkarrizketa. Ahazteko. Asmo hartan nire zakurraz itaundu zidan. Carmek kontatua zekien.

Lau egun geroago Aznar udal-eraikinera deitu ziguten. Aurkeztu nahi izan ez zidaten jende mordoa zegoen. Foru Aldundiko, Eusko Jaurlaritzako eta Bilbao Ria 2000ko lagunak. Imanol del Val ere bazegoen. Plan Orokorraren zirriborroa aurkeztu genuen, denen gogo-betegarri. Zinegotzia nasai zegoen, baina ez sobera pozik. Andres kargutu zen sarreraz. Ermenegildo Zegna-ren trajea zeroan soinean. Orrazkera aldatua zuen ostera ere. Dirdaitsu aritu zen hizketan, urduritu gabe, honi losintxa eta hari balaku. Esker oneko berbak zuzendu zizkien Carmeri eta Nekaneri, plazera zen elkarlana. Begi irrikatsuak ñir-ñirtu zitzaizkion. Bere erara zintzoa zen. Ni aitatu gabe, Carmeri eman zion hitza. Hura ere dotore solastatu zen. Amaieran Padovanoren bisita iragarri zuen, egitasmoaren nondik-norakoak azaltzera etorriko zen laster.

      Batzarra bukatutakoan komun eleganteetara abiatu nintzen. Bilera-aretora berriro sartzean, berbetan ikusi nituen zinegotzia eta beste gizon tripaundi bat. Batzarrean ez zuen ahoa ireki. Egia esan, zinegotzia alde batera, inork ez zuen ekarpenik egin. Ados zeuden gure proposamenekin. Edo ez zuten hanka sartu nahi izan. Etengabe burua goiti-beheiti mugitzen zuten ezjakin ustel hutsak ziren. Alta, susmo txarrak hartu nizkion bien tonuari. Haserre ziruditen. Afera edozein izan zitekeen arren, zerbaitek ziostan gureari buruz ari zirela.

      Ziztu bizian atera nintzen eraikinetik. Euria ari zuen. Hildako katuarekin akordatu nintzen. Hiruko harremanak okagarriak dituk, esan nuen neure kabutan, are okagarriagoak isoszeleak. Neronek adierazia nion Andresi, zubia barik, hirukia hobesteko. Somerako taberna batean okela garmindua jan ondoren, lauretatik seietara firin-faran ibili nintzen hirian gaindi nagusia burutik ezin kendurik. Bartzelonako episodioak etorri zitzaizkidan gogora. Nou Camp futbol-zelaian bandera haizatzeagatik atxilotu izana desiratu nuen. Brigada Politiko Sozialekoek torturatu izana. Brigada hura zer zen ere ez nekien. Sasak esandakoa bakarrik. Zokoratu bat. Gizajo hutsa bere bakardadean gotorturik. Antz handiagoa zuen Isoszele zenarekin nirekin baino.

      Seiak eta erdietan Andresen bila joan nintzen estudiora. Bulegoak garbitzen zituen andrazko gizena baino ez nuen aurkitu. Ezikusia egin nion. Ez nuen, ordea, luze itxaron behar izan. Berehala bistaratu nuen Ermenegildo Zegnaren trajea.

      — Moet & Chandon eta guzti egin diagu topa Carme, Nekane eta hirurok! Proiektua ezin hobeto zabilek, gaurko bileran ikusi duk!

      Whiskitegi batera joateko proposatu zuen. Jende ugari zebilen kalean, merkealdien azken maukak non eskuratu. Umeltasuna hezurretaraino sartzen zen. Esandakoaren kontra, Andresek oso urrun ikusten zuen goizeko batzarra. Harira joan zen:

      — Bazkarian sexuaz hitz egin diagu. Gure bizitza sexualei buruz. Gure gustuei buruz esan nahi diat.

      Beluegi. Ametsak, fantasiak eta putak besterik ez zeuden haren agendan. Sasoiko zegoela esan zioten. Konplimendu hutsa zen, noski, tolesa. Nahikoa, nolanahi ere, Andres nahasteko. Azalpenak oro soberan zeuden. Alferrik ahaleginduko nintzen asmoa aldarazten. Aterainoko bidaide nahi ninduen.

      Whiskitegia hutsik zegoen. Bizio-zulo txikia zen, egur dirdaitsu bernizatu berrikoa. Zoruan moketa, Ingalaterrako puben eran. Ez geunden taberna batean, behinik behin. Zerbitzari luzeak agur egin zion Andresi, ezagun zuen. Lantzean-lantzean emakumetan omen zetorren. Mahai txiki batera bildu ginen, barratik hurbil. Lekuak galdera ekarri zidan:

      — Txortan egin duk jada bi putekin batera?

      — Erotu haiz, ala? —zerbitzariari begiratu genion biok, ez zebilen gurekin arduratuta—. Hitz egin ezak baxuago, mesedez.

      Andresek Havana Club eta Coca-Cola eskatu zuen biontzat. Ahoa zabaldu gabe, baiezko keinua egin zidan. Eskuin eskuko eri erakuslea luzatu zuen aldiak zehazteko. Gezurretan ari zen beste behin ere. Andresek urteak zeramatzan putak bisitatzen. Gainera, sudurzuloak hantzen zitzaizkion gezurra esaten zuen bakoitzean.

      — Kolonbiarrak.

      Hegoamerikarrak edozein kasutan, ez zekien, berdin zitzaion. Bata gaztea eta bestea heldu samar, nahiz eta zin egin hogeita hamar urte zituela. Berrogei zeuzkan gutxienez. Segidan detailerik detaile hasi zitzaidan xalotasun espantagarriaz. Emakume biren felaziora mugatzen zen dena, azken batean. Carme eta Nekanerekin oheratu behar zuela burura sartu zitzaionetik, training moduan ikusten zuen —ikaragarri gustuko zuen hitza—, ikastaro batera joatea bezala. Helburua oso besterik izaki. Kabroiak, baina, ez zekien zelan bideratu.

      «Ulertzen duk» gogaikarri batzuk entzun nituen. Zerbitzariari ez zitzaizkion arrantzak oharkabean joan. Begira lotu zitzaigun. Orduantxe erreparatu nion benetan lehen aldiz. Adats luzea motots batean biltzen zuen mutil beltzaran luzanga zen. Ile-mototsarena lar informala begitandu zitzaidan toki hartarako, baina sano mutil ederra zen. Emakume helduak erakartzeko ezin egokiagotzat jo behar zuen jabeak.

      Andresengana bihurtu nintzen berriro. Otu zitzaidan lehen astakeria bota nuen. Beste joko bat proposatu ahal zien, zer edo zer konprometigarriagoa. Andresek apo-begiez behatu zidan. Depakine pilula bat atera zuen praken poltsiko batetik. Zuria zen, itzela. Krisi epileptikoa ikusi nuen bat-batean whiskitegian. Nire begiek zerbitzariarenak bilatu zituzten. Bistan zegoen gorroto ziola gu bezalako jendeari. Zorionez, ez nuen haren laguntza beharko.

      Zarra-zarra ari zuen whiskitegitik irten ginenean. Taxi bat eskatu nuen. Luze gabe Mercedes zuria ailegatu zen. Joan baino lehen, lan-bilera batetik irten bagina bezala, Andresek bostekoa eman eta nire proposamena aztertuko zuela agindu zidan.

      Autoko irratian zortzietako albisteak ematen ari ziren. Nire kalera iristean, esatariak hamaika kulturgileren izen-deiturak aipatu zituen, Zorrotzaurre bizi nahi plataforma sortu berriaren kideak denak. Aste batzuk lehenago ikus-entzunezko proiektuari babesa eman zioten gehienak zeuden zerrendan. Gidariari ordaindu nion unean, aurreko kazetari bera manifestu baten aldarriak irakurtzen hasi zen. Une batez eserita gelditu nintzen, hark zer esango.

      — Dena ondo? —bota zidan taxistak ezin zakarrago.

      Etxeko atea zabaltzean Jako nuen zain, brinkoka. Zeharo ahaztuta nengoen berarekin. Jai zeukan uste baldin bazuen aterako nuela kalera. Komunera eraman nuen. Kabroiak, ordea, ez zuen txiza egin gura izan. Setari susmo txarrak hartuta, bere toalla berdea ukitu nuen. Blai eginda zegoen. Kolpe batzuk eman nizkion bizkarrean, ezer txarrik ez zela gertatzen adierazteko. Gero sukaldera eraman eta galleta batzuk utzi nizkion zoruan.

      Sofan etzanda, akorduan nituen idazle, musikari, artista, bertsolari eta bestelako kulturgile guztiak zakurraren salara bidali nituen. Demagogo haietako inor ez zen Zorrotzaurretik kilometro batera bizi. Gure bulegoa salatu ote zuten itaundu nion neure buruari. Auskalo. Padovanoren kontra bakarrik jo izana zen litekeena. Errazena ere bai. Eta, gainera, berdin zitzaidan. Ezin nuen orojakile eta orosalbatzaile hura jasan. Telebista piztu eta zapping egiten hasi nintzen. Prentsan irakurriko nuen hurrengo egunean zeren kontra zihoazen sinatzaileak. OT utzi nuen. Une batez, Andresi deitu ez deitu egon nintzen. Balantza batean aldeko eta aurkako arrazoiak jarri nituen. Entzundakoaren berri emanez gero, ez zuen gauean begirik bilduko. Tamalez, whiskitegiko kontuak aterako zituen berriz ere. Erabaki egokia hartzear nengoela, etxeko telefonoak gogoetak uxatu zituen. Zutundu baino lehen lau bider jo zuen. Zalantza egin nuen. Banekien Andres zena. Erantzungailua aktibatu arte utzi nuen jotzen. Zarata batzuk besterik ez nituen entzun.

      Handik gutxira mezu berria sartu zen sakelakora. «Estrategia diseinatu behar dugu. Bihar arte». Amatatu egin nuen telefonoa. Nahikoa nuen. Carme eta Nekane etorri zitzaizkidan burura. Baita hegoamerikarrak ere. Izerdirik bota gabe aterako zizkioten sosak benetako asmoak azaldu eta gero: «Esto, señoritas, no es más que un training, entiéndanme. A usted le llamaré Blonda y a usted Beltza».

11

Egunsentian batera oinez abiatu naiz San Anton zubitik, esku izoztuak berokiko poltsikoetatik atera gabe. Ordu bi inguru eman ditut, zubirik zubi, Ziridinieva itsasontzi ugertura dagoen kaira heldu arte. Hamasei urte daramatza muilaturik, herdoil hutsa da, badago zer hustu eta zer garbitu. Hainbatetan haizaturiko Zipreko bandera zarpaila, ezkerraldean metatutako bobinen kobreak lohituta, zeremoniarik gabe erriatu eta komandantziaren kaxoi baten barruan dago gordeta.

      Ibilaldi luzeak parada eskaini dit zerrenda bat buruz osatzeko Ignacio Zabala Garai Dimitriri aletu beharreko gai guztiekin: itsasontzia; atezainak; Bartzelona; Sasa; Andrei; eta Zorrotzaurreko proiektua. Zamakoaren parera ailegatzean, batera eta bestera begiratu dut. Lazunetan edo karpatan dabilen zahar burumotz bat baino ez da inguruan. Dei egin diot Dimitriri bere izenaz. Ez da denbora luzea joan, garrasiek alertaturik, kubiertara agertu den arte.

      — Estanisek bidali hau, bada...

      — Bai, Sasak.

      — Sasa? Estanis!!!

      Izugarri goititu du ahots lakarra. Beldurrak airean gibelatu naiz, ez ote nau egurtu behar begi biziko zoro honek. Nire eskuineko agurea eta biltegi bateko teilatura ihes egin duten kaioak ere ikaratu dira.

      Di-da batean aztertu dut aurrean dudan gizona. Ziridinievaren branka dirudi haren kokotsak. Aurpegi iharra, bizar egin gabeak leundua, begi erne eta mesfidatiak, azal zimurra. Eusten dion txatarra puskari ere behatu diot. Bakardade tokia da hau, Dimitriren morena-zuloa.

      — Egia esateko, ez nau inork bidali.

      Pasagune mehar batetik ontziratu naiz. Marearen mudantzak zabalduriko kiratsa hesitzen du alkohol usainak. Dimitriren barren usteletatik dator, gradu ugariko karga daroa zamako herdoilduak. Sasak ez nau alferrik zigortu, «Dimitri alkoholizaturik zagok zeharo».

      — Eta zer nahi duk? Hi ez haiz ni botatzera etorri, argi zagok hori.

      Bisaia zorrotzeko laguna apur batean baretu da.

      Ukabilak miatu dizkit, hatz-koskorrak etsaminatu. Boxeolari baten eskuak ditu berak, hezur-haragizko mailu zahar bi, begirada itzultzera derrigortu nau ispilu baten lez. Behatua zigor hutsa izan da, lehenengoan ulertu dut. Bide batez, kanpoko amenazoa ordezkatzen duen arrantzale pattalari ere bidali dio errekadua.

      — Edozein kasutan, Estanis kakarraldo puta hutsa duk.

      Dimitri txopako barandara makurtu da. Haize-kontra jarri zait, itsasorantz doa hegoa. Gure azpian lehorretik botatako sastar ugari inguratu zaigu. Gasolio-orbanik ez da ageri.

      — Bizi da? Hilabeteak ikusi barik...

      Zerrendaren ordena etorri zait akordura. Ez dut oraindino Estanis Acevedo Gomez Sasari buruz berba egin gura. Lehen gaia aipatu diot.

      — Ziridinieva ez duk itsasontziaren benetako izena —erantzun dit.

      — Badakit, Sasak argitu zidan.

      — Estanis!

      Atzera ere sutu da. Barkatzeko eskatu diot. Oraingo honetan, ordea, ez da berehalakoan lasaitu, «Kontakatilua zer duk, ba!», zelan eten haren isuria, «Zer daki itsasontzi honetaz? Kakarraldoa beti zelatan!».

      Ahoa itxi dut. Dimitriren arrantzak errepidera ailegatu dira. Aitzinetik pasa diren hiru nerabe begira gelditu zaizkigu. Modako galtza ezin zabalagoak dituzte soinean, ipurdi bakoak.

      — Riurik. Hori duk itsasontziaren lehenbiziko bataioa.

      Dimitrik mespretxua adierazi dit bere altzairuzko eskuekin, berak emandakoa du gustukoago. Neronek ere bai. Baiezko keinua egin eta gaiaz beste egin dut.

      — Eta zeinek bota behar zaitu hemendik?

      Ziridinieva ez da irabazi-galdu parametroetan sartzen, leherrarazi beharreko estadioa da, berehalako batean gainera. Erabakia politikoa da, jakina, baina tartean ez da bizilagunak aitortu gura dion zio ideologikorik. Abandoibarran daude hiriko museo prestigiotsuenak. Eta Sobietar Batasun ohiaren txatarra puska ez da mausoleo bat. Zelan azaldu ez dagoela kontu pertsonalik. San Mames futbol zelaiko burdinazko arku historikoa etorri zait gogora. Hiri honetako ikonoak ez badu tokirik amets berrian, nola salbatu zamaontzi zaharra?

      — Hiri puta honetan berriari esker aberastu gura duenak oztopo dik zaharra —argudiatu du letaginak diruditen hortzak karraskatuz.

      Andres Peruarena Andreiri buruz ari zait, susmo hutsa baino gehiago da.

      Gure paretik atoiontzi bat igarotzean bizkar eman dit. Hori baliaturik, ahoa ireki barik mintzatu natzaio: Bide horretatik nahi haut, Dimitri, baina ez horren arin, azken zubira iristeko arriskua zagok Bartzelonan une batez geratu gabe. Han gertatutakoen berri emango didak beste ezeren aurretik. Abia hadi Graciara.

      — Lasai egon —adoretu dut bere baieztapena zokoratuz—, inork ez zaitu hemendik bidaliko!

      Gizonak mesfidantzaz begiratu dit, lehorreko marinel eskarmentatua da. Bat-bateko eguraldi aldaketari usaina zelan hartu, hala igarri dit doinu faltsua. Haren behako zemaigarriari ezikusia egin diot, eta ontzi barrura sartzeko gomitaren zain geratu naiz. Kanpoaldetik, aspaldi errendituriko karkasa da Ziridinieva.

      — Kanporatu egingo naitek, bai horixe. Lehenago edo geroago kanporatuko naitek. Ez, ordea, burdinek ubelduriko eskumuturrak agerian, telebistetako kameralarien bazka, dibertimendu ditugun beltz horiek bezala, hil-hotzik baizik! Hil-hotzik!

      Dimitriren begi txipi irtenek dir-dir egin dute. Mimesia gura du ontziarekin. Bakarrik da hilerri honetan, ugerraren ofizial. Sobietar Batasuneko ikur barik, Jugoslaviaren aurkako finalean Jashini ateratako argazki historikoa paraturik du ohatze gainean, Sasak kontatua.

      Atezainaren izena bota diot brastakoan, lehen zubitik bigarrenera.

      — Jashin? Kazeta bateko errotatiba erditutako putre lumadun zikina al haiz?

      — Ez, Estanisek kontatutakoak ekarri nau hona.

      — Eta ze ostia kontatu dik kakarraldo putak?

      Zamako barrura sartzeko eskatu dio atezainaren gaineko aipuak, ondoko agurearekin ez omen da fidatzen. Ate estu batetik barruratu gara gela ilun batera, argizuloa baino ez dauka. Iltze bakarreko Jesukristo kirasdun bat dago aurreko paretan hamabi apostoluak lagun, denak lepamozturik. Jesukristo aguretua da, hezetasunak eta zurminak apaldurik, duintasunik gabekoa, Txislenko, Ivanov, Ponedelnik, Korneev eta Jusainov deabru errusiarrek behin eta berriro gezi errealistez zulaturik. Beste aldean, Jashin atezainak apostoluek fede barik botatako baloi guztiak gelditu eta moilara bidaltzen ditu, Angolako banderapeko beste kargaontzi bat eta Santurtziko atoiontzi zaharra gainbeheraren bazka diren angelura.

      Dimitrik bi piezatako sofa urratu batera esertzeko keinu egin eta etiketarik gabeko botila bat zabaldu du. Lepoa egingo nuke ozpina dela.

      — Nasdrovia! UGTko Jesukristo iraingarri honen kontra bota beharko nikek ontzia —berba egitean sudur-mintzak harrotu zaizkio—. Badakik zelan hil zen Jashin?

      Dimitri aulki batean jesarri da, bekoz beko. Odoletan ditu begi grisak, ardotan itotzen ari da. Ez dut luzaz arakatu, ikusmiran sentitu dut neure burua. Soa beste nonbaitera aldatu beharrez, ondoko fitxategian iltzatu ditut begiak. Pizgailuak, egutegiak, giltzatakoak, propaganda orriak eta urrezko luma bat gordetzen ditu tiraderetan. Hori ere badakit Sasari esker.

      — 89an zendu zuan atezain sobietarra, urdaileko minbiziak jota. Eta lau urte lehenago hanka bat moztu ziotean. Gainbehera goranzkoa duk beti... Hik badakik zer den hori?

      Begiratzeaz bat, ile xarpa zuriak antzeman dizkiot sudur eta belarrietan. Isilik segitu dut.

      — Hik ez dakik ezer! Armiarma Beltza, herren! Ez dakik zer den hori! Geometrian eta trigonometrian zuan batez ere jantzia. Tridimentsionalitatea zuan besteekiko aldea. Arriskua usnatu, akatsak sasoiz konpondu eta une egokian toki egokian egon. Sena eta ikasketak! Futbolean hasi aurretik lan-tresnen fabrika bateko atezain aritu zuan izotz-gaineko hockeyan. Zirrosiak edo Bilboko Udaleko Hirigintza zuzendariak garbituko naitek ni, baina. Edo biok!

      Dimitrik azken zubira —Zorrotzaurrera— salto egitea desio du hirugarrena zapaldu gabe. Ezin dut inolaz ere ametitu. Ziridinievaren kapitaina gure proiektuaren kontrako banderaduna izanagatik ere, hiperbolea da hiltzea. Zirrosiarenak, aldiz, begien bistakoa dirudi, Sasaren minbiziarenak bestekoa. Estanisek esandakoetara bueltatu naiz.

      — Bartzelonako ekintzarena kontatu zidak.

      Hiriaren izena entzuteaz bat, ikaratuta edo nazkatuta, Dimitrik esku gotorrak ababor-istribor astindu eta listua bota du. Nahi gabe eskuin begiaren ondoan zipriztindu nau.

      — Barkatu! Estanis Bartzelonakoaz mintzatu zaik... —izutik edo nazkatik barre-algarara egin du ziztu bizian—. Ederra diagu kontua! Eta zer kontatu dik? Bartzelonan ez zuan ezer gertatu eta!

      Segituan hazka egin du buru soilduan, zerbait gomutatu balitzaio bezala.

      — Sozialistok finala galdu genian, eta zer?

      — Estanisen arabera, bandera bat galdu zenuten.

      Dimitrik zutitzera egin du amorraturik. Begira geratu natzaio. Begi erne eta dirdaitsuak sutan daude. Bat-batean gomutetan murgildu da, baina ez Bartzelonakoetan. 1988ko irailaren 16an Erandioko Ondarresa tabernara joan dira hiru kideak. Baiezkoa eman dio Andreik Dimitriren gonbitari, azkenekoz eman ere. Jabeek Athletic saindutu arren, ez dago ikonografia mehatxagarririk. Gaur ere sesioa isiotu da. Jashinen eta Iribarren ekarpen historikoak deliberatzen ari dira zokondo ilun batean, testamentu-zabaltze batera azaldu dira. Langileak txikiteoan dabiltza tartera sartu gabe, ezagunak dituzte Dimitri eta Andrei. Lantzean behin, Sasa ere ahalegintzen da lubaki bat egiten. Baina Gordon Banks Banks of England bere atezaina ez da ongi etorria berdegunera. Ingalaterrako atezain ohia ez da Iribarren eta Jashinen olinpo berekoa, argi daukate hala Dimitrik nola Andreik. Gainera, makurrenean ere badaude su-eten eta bategite estrategikoak.

      Sasa beste behin ere umiliatu ostean, asteroko errituala ipini dute martxan. Andreik ezpainak jelaz busti eta, eskolan ikasi bezala, metrailadore baten lez kokatu ditu Espainiako lurmuturrak:

      «Iribar; Rivilla, Olivella, Calleja; Zoco, Fuste; Amancio, Pereda, Marcelino, Suarez eta Lapetra».

      Eta gaineratu egin du:

      «Iribar, Matxitxako!!!».

      Bizkaian sorturiko indarra zabaltzerako, Sasaren begiak Dimitrirenetan daude ainguraturik, tiroa noiz itzuliko zain. Honek ez ditu ezpainak zertan busti, baina bere patxaranaren jela baliatu du bereizgarri legez. Andreik ez bezala, puntu eta kometako geldiuneak luzatu ditu Sobietar Batasuneko handitasuna azpimarratzeko:

      «Jashin...; Shustikov, Sherternev, Mudrik...; Voronin, Anitxkin...; Txislenko, Ivanov, Ponedelnik, Korneev eta Jusainov».

      Bai eta punto eta kito ezarri ere:

      «Jashin, Txeliuskin!!!».

      Nahiz eta lehorrekoa izan, Lev Jashinek badaki igerian, non eta ur izoztuetan, garbi utzi gura dio. Andreik ez daki non dagoen Txeliuskin lurmuturra. Bare irudikatzen du, izotza urtean bederatzi edo hamar hilabetean, pinguinoak, hartz zuriak, itsas zakur bizardunak eta itsas lehoiak bizilagun bakar, bare edozein kasutan, huskeria Bizkaiko Golkoko enbaten aldean. Haizete beldurgarriek zaildu dute Iribar.

      Elkar mehatxatu ondoren, nor bere gogoko txapelketarekin gogoratu da.

      «Bazakiagu denok zer gertatu zen Frantziakoan!».

      «Heuk esan duk. Bazakiagu denok! Eta Espainiakoan! Bartzelonan!!!».

      Sasa ikusezin balitz bezala ari dira, haren atezainak ez du halako mailarik, geldiketak soilik dira argumentu sesio honetan, ez diote Bartzelonan gertatutakoaz erantzukizunik eskatuko.

      — Musean aritzen gintuan astero Ondarresan —argitu dit Dimitrik oroipenetatik itzulita.

      Lehengo sosegua berreskuratu du. Banderarena horren modu gordinean atera izana ezin barkatuzko hanka-sartzea izan da. Ahazteko erregutu diot. Ez dirudi, baina, entzun didanik. Oroitzapenetara barneratu da berriro. Amatatu egin zaizkio begi biziak.

      — Ondarresan apurtu zenuten harremana...

      — Peruarena jauna bazebilean urte mordoa militantziatik aldendua. Hartan haizatu zian afiliazio berria, «Garai berriak zatozak», zioan, «Garai berriak zatozak». Bertan akabatuko nian, barren!

      — Zein afiliazio?

      Artez erantzun beharrean, Bartzelonako porrot negargarria leporatu dio Andreiri, Sobietar Batasuneko bandera ostea zen euren ardura nagusia.

      — 1988 hartan kolore berriak bandera berria ekarri zion.

      Hori esan eta gero, kubiertara egin dugu ostera ere. Desertu auzoko autobusak klaxona jo dio Dimitriri gure aurretik pasatu denean. Esku-turuta batekin egin du arrapostu kapitainak.

      — Noiz ezagutu zenuten elkar?

      Dimitrik artilezko bufanda grisa ipini du lepoan.

      — 1963an, garbi diat akordua, urtebete geroago joan gintuan Bartzelonara. Atxuriko Miren Itziar tabernan ezagutu genian Estanisek eta biok Peruarena jauna. Atxuritarrak gaituk gu. Hura Bilbao-Bartzelona trenean zebilean gidariaren laguntzaile eta aldian-aldian Atxuriko geltokitik azaltzeko beharra zian, burokrazia. Ez..., bere aitaren lagun bat zian hangoan. Bai, hori duk. Aita makinista zuan Iruñerriko aldirikoetan.

      — Errailetik irten zen haren trena, ezta?

      — Estanisek kontatu dik hori? Kakarraldo puta hori beti ibiltzen duk dena nahasten.

      Jarraitzen utzi diot, interesatzen zait hori sinestea.

      — Peruarena jaunak trena laga nahi zian. Arkitektura ikasi nahi zian Madrilen. Istripuarena gertatu aurretik zian erabakita. Esan diadan moduan, Miren Itziarren biltzen gintuan. Soldadore nenbilean La Navalen, irakurrita nian Marx. Igitaien ordez, mailuak behar genitian. Peruarena jaunak, ordea, planoen premia handian ikusten zian Euskal Herria. Arkitektoak. Garai berrietako arkitektoa izan gura zian. Eta erabaki genian lehenengoz Bartzelonan eraikitzea. Planoz eta mailuz.

      Une horretan klaxona entzun dugu berriro.

      — Bazatorrek autobusa, Ondarresatik —Dimitrik mailukada iritzi dio gidariaren joari—. Egun itxita zagok. Basamortuetan ez duk ezer.

      Baduk, baduk, esan dut neure kolkorako.

      Bazegoen 88an behinik behin. Entzun balit bezala, Dimitri ostera ere bihurtu zaio gogoratzeari. Ondarresara joan zaio gogoa.

      «Apurtu barik, eraiki! Hiri berria», aldarrikatu du Andreik apo-begiak zabalduz. Patxaran basoa jaso du. Mozkorturik dago.

      «Hiri berria? Peruarena jaunak eta garai berrietako lagunek diseinatua, noski». Dimitrik topa egiteko keinua egin du. 64ko finalaren azken errepikapenean daude, ondo baino hobeto daki. Amaitu egin da betiko. «78an bezala. Hartan herria, eta orain hiria. Euskal hiria. Desegiten onak zarete zuek!».

      Sasaren esanekin ekin diot neuk ere Bartzelona osteko lehen egunak osatzeari. Handik bueltan Euskaldunara sartu zen Ignacio Zabala Garai Dimitri, soldadore arituak behar zituzten. Enpresa batek gas-ontzia enkargatua zuen. Euskaldunan, La Navalen bezala, lan franko zegoen egiteko. Bakanak ziren larruzko diru-zorroetan Jashinen argazkia —Hierrotik ebaki zuten ikusgarri hura— gordetzen ausartzen zirenak, Iribarzaleak ziren behargin gehientsuenak. Lan nekeza zuen fabrikan.

      — Eta beste biak? Sasa, adibidez?

      — Bartzelonara ailegatu baino lehen utzi zioan Sasa izateari. Neure oparia zuan goitizen hura, konprenitzen duk? Koldar alaena! Koldar hutsa izan duk beti. Itzulitakoan, ofizioetan hasi zuan, Errekaldeko tailer batean erlojugile, ez zegoan sindikaturik hor. Berdin duk. Hura ez zegoan salbatzerik. Batzuekin ezinezkoa duk.

      — Eta Andrei?

      — Andrei? —zalantza egin du, mamu bati buruz galdetu banio bezala—. Peruarena jauna... Ez zagok argi. Izenak ez dituk bat-batean galtzen. Bartzelonatik itzulitakoan hasi zuan. Garai berrietako arkitekto gisa ikusten zian bere burua, esan diat lehenago, ez ninduan fidatzen. Eta asmatu egin nian. Madrileratu bezain pronto bihurtu zuan Andres.

      Ahab goranahiaren bulegora joan zait gogoa. Lan-mahaiaren atzeko pareta zabalean dago ikusgai orla, Lehendakariaren erretratuaren maila berean: Andres Peruarena Epaltza jauna, arkitekturan lizentziaturik, 1972an, Madrilgo Arkitektura Eskola. Eta beste berrogeita bederatzi gazte inguruan, Espainiako probintzia bezainbat. Erraz ulertzen da zer dela-eta mespretxatzen duen Donostiako Fakultatea. Baita Iruñeko Opusenari dion herra, zio diferenteak biak ala biak.

      — Desertuko hiri nagusian herri berdea eraiki nahian...

      Batek daki zergatik bota dudan arrunkeria, atoan damutu zait. Ignacio Zabala Dimitri honek ez du halako punturik estimatzen. Neurrikoa eman dit ordainetan:

      — Desertuan ez zagok hiririk. Ikusi duk «Paris, Texas»? Travis... Travis! Erdu hona!

      Geldiro-geldiro esaneko bildu zaigu katu beltza. Agerpenak hotzikara eman dit, Isoszele zenaren akordua ekarri, gaixoa. Ez dut ahoa zabaldu.

      — Bilbo ez-hiri bihurtzen ari duk! Bai, ez harritu, neuk ere bazakiat zer den ez-hiri bat. Mailuaren hotsik gabe, planoak orri hutsak dituk!

      Dimitrik berriro jauzi egin du azken zubira, Zorrotzaurrera, zeharbidez. Han gelditzeko betarik eman gabe, Andrei ekarri behar dut lehenbailehen ahotara, dakarren eguraldi aldaketa, ur zikinean agertu berri diren gasolio-orbanak, korrokoien ugaltzea, zeruaren ederra, edozer. Jakingo balu nor naizen, Travis beltzak atzaparrak zorroztuko lituzke. Azken aldiz Ondarresa tabernara biltzeko gomita egin diot. Onartu egin du.

      — Peruarena jauna lotsatuta zegoan gurekin. Lehenagotik ere bai! Harrokerian ugertzen hasia zuan!

      Azkenekoz joan da Andrei 1988ko irailaren 16an. Nahita aukeratu du eguna Dimitrik, Euskalduna ontziola behin betiko zarratu dute. Poliziaren eta beharginen arteko borrokak luze jo du, duin eutsi diete Deustuko zubi azpitik pilota eta ke-poteei.

      «Garai berriak zatozak. Lur eman behar zieagu ezizenei».

      «Zuk aspaldi galdu zenuen».

      Hitanoa ukatu dio. Solaskideak ezentzuna egin du. «Andres, hobe duk Andres», pentsatu du, gero eta urrunago sumatzen du bere goitizena. Gero eta barregarriago, gero eta zikinago taberna. Pozarren ailegatu da minutu batzuk lehenago, Vega Sicilia edan du lehen aldiz gaur Gran Via kaleko jatetxe batean. Bulegoa estreinatu du Imanol del Val arkitektoarekin, hiri berria bategite ausarten premian dago. Amazonas esaten diote Abandoibarrari, Alaska, Afrika, orube eta moilei, hiria arkitektoena da, zubi berriek elkarrengana hurbilaraziko dituzte Nerbioiren alde biak.

      — Eta une horretan Ibaizabal Nerbioi bihurtzen zaiguk, mudantza erabatekoa duk.

      Ironia baino areago, etsipena igarri diot. Euri fin batek bildu gaitu. Dimitrik eskuaren binperraz xukatu du kopeta bustia. 88an jarraitu du besoak beso gainean.

      «Itsasontziak eraiki ditudan tokian eraikiko duzu zeuk hiria, nondik eta Deustuko zubi gainetik, txakurrak lez».

      Dimitrik edalontzia txikitu du eskuin eskuaz, Andres Peruarena helburu bihurtu, betiko madarikatu du josulagunen zubia. Sasak ezker-eskuin begiratu du, larri, baina inor ez da mugitu, ez dute ikusten. Andrei ez da kikildu, agerian dago Dimitriren jokabide zitala. Ez da bere kontra saiatuko, beharbada trufa egin beharko lioke. Begirada mehatxagarriari eustera mugatu da, ordea, nahikoa da oraingo honetarako.

      «Iribar pozik egongo da zurekin, Peruarena jauna!».

      Andres ez da oldartu, Bartzelonan berak ere puskatu zuen basoa, joan dira garai haiek betiko.

      — Andrei ugertu ostean hasi zuan hiri honetan dena ugertzen. Herdoilaren ukoarekin bizi izan gaituk luzaro eta, egokitu garenean, atzera ere distira. Itsutu behar gaitik!

      Dimitrik nire zerrendaren azken zubian —Zorrotzaurren— geratzeko asmoa omen dauka, Bartzelona ahaztu, Ondarresako sesioei lur eman, artean zubia ez den zubi hauskorrean pausatu, zartarazi, berandu baino lehen.

      — Eta orain ni paretik kendu gura nahian zabilek. Orain dela aste batzuk udaltzainek udal-ziegetara eroan ninditean. Bigarren aldia duk. Mezu argia ikasi nian: urrundu Enzo Padovanoren proiektutik. Ni hiltzeko prest zagok Andres Peruarena.

SAN ANTON ZUBIA

— Zer nahi duk?

      — Azal zurbila urre merkez mozorrotzen duten emakume ingelesak, Norwicheko urte ahaztezinei zor; fucking gora fucking behera zango luzeak eta bular oparoak eguzki galdaz gorritzen dituzten Liverpoolgo neska bizizaleak; aldaka zabaleko andre heldu manchestertar mozkortu zaleak eta larrua tatuaje lotsagabez belzten dituzten dublindar gazteak; ilunabarrean azazkal horiak erpeak lez zorrozten dituzten nerabe itxurako unibertsitarioak; working class-eko lirain kalapitariak eta upper class-eko zatar handiusteak.

      — Traidore alaena!

      Norwich: ba al dakit nik non dagoen! Ez dut Luton edo Gloucester baino hurragokoa. Liverpool: gurearen legezko portu industriala! Manchester: futbol talde baten marka gorri hutsa! Dublin: pub, ate eta musikari ile-gorrien postala! Ostu ditiat, Andres, urte ahaztezinak, onenak, daborduko ez haiz gona laburren kontuetan sartuko. Madrilen ez ezik, hiri horietan ere ibilitakoa haiz, Dimitrik jakin ezetz! Buruz zakizkiat hire masterraren adarrak.

      — Carme ikusi duk?

      — Horra Menorcara bueltatzeko arrazoia! —esan dit Josepek—. Banengoan, ba!

      — Hoa zakurraren salara!

      Martiniak eta Walkers Cheese & Onion merkantzia oliotsua dakartza tabernari nagiak altzairuzko azpil batean, ohitura lege. Ez da lar aldatu urtebetean, sarriagoak ditu bekain beltzak, hanpatuagoa sudurra, gorriagoa, borobilagoa begitartea, astunagoa tripa gurintsua, marrantatua eztarria.

      Betiko lez, haize-kirria sartzen da fiordoetara. Milaka medusek setiaturik dituzte kalak, irakiten dago Europako hustubidea. Ekaitzik ezak ere zerikusi handia du kontu dibertigarri honetan. Josepen ekonomia arteztu omen dute, beteago ikusten dut tabernazuloa.

      — Hire zuzendari horrek ez dik amaiera txarrik merezi.

      Segituan traidorea deitu dit atzera ere. Andres Peruarena Ahab nagusi doilorrarekin kupitu nahi du, zernahi ipuin luzatzearen aldeko beti. Harena traizioa. Iribarren alde ere azaldu da. Madrilgo hotel batean ezagutu zuen behinola zurrutero tripontziak. Erantzuteko astirik eman gabe, azpila besapean jarri eta barrurako bidea hartu du. Billie Holliday-ren boz erdiragarria irten da handik. Taberna swing beroan murgildu da. Bueltatu denean, gorantz noratu du hatz lodia, Andres salbatzeko keinada etsigarria.

      — 1988tik Dimitri eta Andres elkarrekin ahantzi ezinik bizi izan dituk.

      — Etsaiaren ezinbestekotasuna duk.

      — Elkarren beldur ere bai.

      — Jashin eta Iribar, historikoa duk hori.

      Botikazarra, Deustuko Erribera eta Zorrotzaurrera joan zait gogoa. Hormetako afixetan agertu zenetik, Andres izu-ikaratan bizi zen. Gara eta El Correo kazetetan Padovanoren ezkutuko asmoak argitaratu ziren une berean itsatsi zituzten lehenak. Bistaz ezagun zuen auzokide jubilatu batek jakinarazi zion non zeuden zuri-beltzezko kartelak. Bilbo Eraiki ez zen haietan ageri. Andresek berehala ulertu zuen nork eginak ziren. Dimitriri egindako bisita ere ekarri dut akordura. Hura ere sinetsirik zegoen Andres modu batean edo bestean paretik kentzen ahaleginduko zela.

      — Eta zer uste duk hik?

      — Aukera bietan sinetsi gura izan diat behin baino gehiagotan.

      — Hire nagusia hiltzailea?

      — Ez eta Dimitri ere! Baina lehen atxiloketaren unean esanda zian: «Pasioak hiltzera eroaten gaitu; zorotasunak, akabatzera; mendekuak, bukatzera; diruak, asesinatzera; amodioak eta desamodioak, kalitzera; erailtzera jelosiak, erailtzera; beldurrak, azkentzera; zekenkeriak, garbitzera; goseak, finitzera; pasioak, heriotza ematera. Eta hilketetan labanez menturatu beharra dago».

      — Eta zerekin geratzen haiz? Erotasunarekin? Mendekuarekin? Jelosiarekin? Beldurrarekin, agian?

      — Traizioarekin! Traizioak ere galdegiten dik aiztoa. Andrei, Andres Peruarena jauna duk! Ez ahaztu hori.

      — Ederto, asesino bilakatu duk Dimitri. Eta zer gertatzen da Andresekin?

      Okertzen ari gara berriro, narratzailea nahasten trebea dut Josep. Bidea ez ezik, norabidea ere ezarri nahi dit ostaler hurrupariak. Dimitriren alde gura nau orain, kontalariaren ekidistantzia hautsi. Eta fin ari da, loreari petaloak kendu eta kendu ari naiz oharkabean.

      — Andreiren barik, Andresen beldur zuan Dimitri.

      Errotik eten dut gogoeta, atsedena behar dut. Bazkalordua denez, lepo dago tabernazuloa. Josepek onartu egin du, alfer lana da katalan bati irakastea azken trakak zer dakarren.

— Aurreko gauekoak ezin hobeto oroitzen nituelako sineste astunaz itzarri ninduan otsailaren 23an.

      Zapatua zen. Kalea ilun zegoen. Euria ari zuen, edo euria zekarren bederen, ohetik ez nuen detaile hura bereizterik. Irratia piztu nuen. Bilbo Hiriko esatariak hainbat duda ekarri zizkidan albisteak aletzean.

      Goizaldean gizonezko bat atera zuten itsasadarretik.

      Identifikatu gabeko morroi batek bere burua bota omen zuen Erribera zubitik.

      Bat-batean, bular parean adrenalina injekzioa jarri izan balidate bezala, brinko egin nuen.

      — Dimitriren zubia zuan —argitu diot Josepi.

      — Dimitrirena?

      — Bana hartu zuten 63an: hark Erriberakoa; Andreik, Areatzakoa; eta Sasak, bere kasa, San Anton.

      Tabernariak kontakizunarekin segitzeko gomitatu nau, irrika bizian dago.

      Quid pro quo-ka hasi natzaio, jakin beharra daukat Bilboko emakume gazte bat Carme bisitatzera etorri ote den.

      Itsaso bareari begira, bezpera hartako irudi nahasiak etorri zaizkit erreskadan. 13:45ean alfonbra gorririk gabe hartu genuen Padovano Loiuko aireportuan. Ez zegoen inondik ere Gehryren pare. Bostekoa eman zion zinegotziari lehenik eta behin, elkarren ezaupidea bazuten, signore deitu zion. Departamenduko zuzendaria eta zuzendari-ordea ere bazebiltzan jira-biraka. Berandutu baino lehen abiatu ginen Bilbora. Bazkalostean, inolako azalpenik eman gabe, Carmek jakinarazi zigun Padovanorekin egin beharreko afaria bertan behera geratu zela. Andres bozkariatu egin zen. Haren ezusteko algara aztertu nuen adi, ezin bridatuzko barre-imintzioak ulertzen ahalegindu. Izar italiarraren ondoan ez afaltzeak ez zuen Ahab atsekabetzen. Padovanori Udalak ipini ez zion alfonbra luzea etorri zitzaidan gogora. Nagusiak bazuen non paratu neronek hedatu beharreko tapiz gorrimina. Bristada eta irrizko keinu haietan ageri zen. Padovanorekin barik, Carmerekin eta Nekanerekin nahiago zuen hiria eraiki Andres Peruarenak, Sodoma eta Gomorra.

      El Perro Chico jatetxean erreserbatzeko agindu zidan baikor, bazterrera eroanda. Lanaz kanpo ere Ahab sentitzen zuen bere burua. Ez nion kargurik hartu.

      Berehala Dimitrirekin akordatu nintzen, haren eremuan nahi zuen garaipena Andresek.

      — El Perro Chicori lotuta zagok Erriberako zubia. Hiriko beste zubi bat izan duk Perrotxiko, birakaria, ingeniari ingeles batek eraikia, Chicagoko Madison kalekoan oinarritua.

      — Baina zenbat zubi dauzkazue?

      — Uste baino gehiago.

Loiu aireportu deserosoa da Padovano bezalako arkitektoentzat. Santander, Hondarribia edo Gasteiz dituzte gurago, edo Madril bera. Baina harako hartan Bilboko Udalak ordaintzen zuen bidaia. Arkitekto sienatarra atetik irten zen une berean susmatu nuen bisitak ezer onik ez zekarrela. Eta ez lona gorri bizia zabaldu ez izanagatik. Gehryk ez bezala, Padovanok ez zigun eraikin star bat sortuko, ilunagoa zen haren proiektua. Hala ere, non zeuden berba zuriak eta estutu koipetsuak? Non bilbotarron balakuak? Bazkaldu aurretik, eskolen arteko ipuin-lehiaketan parte hartzen duten umeei urterik behin eskaintzen dieten modu bertsuan eskaini zion alkateak Udaletxeko Arabiar Aretoa. Non zeuden argazkilariak eta ETBko kameralariak? Bildutako guztiak egoera neurtzen zebiltzan. Ezin ulertuzko isiltasun burrunbatsua sortu zen. Eta isiltasuna hitzartuta dago beti. Usaina hartu nion. Inork ez zuen informazio osoa, lepoa egingo nukeen, gorde-gordeka ari ziren. Andresekin nuen dudarik handiena. Noraino zekien. Zer.

      — Aurre-proiekturik gabe ere, bazirudik hire nagusia prest zegoela zubi berriak eraikitzeko.

      Gaueko hamarrak eta bost ezkero elkarrekin heldu ziren El Perro Chicora emakume biak. Kontu dibertigarri bat zerabilten. Carme xarmangarri zetorren, blusa olibakara soinean. Jaka beltz tristea Nekanek. Hamabost minutu geroago batu zitzaigun Andres, sekula baino Ahabago. Dotore zetorren hura ere, Edward Munch-en «Oihua» koadroaren irudia krabatan. Ezikusia egin zidan. «Zein baino zein politago zaudete». Gela hartua nion Carlton hotelean, 201 zenbakiduna, Padovanoren korridore berean. 24:00etan tripako minaren berri eman nien. Bost minutu geroago komunera joan nintzen lehen aldiz. Erlojuak eta laurdenak jo aurretik ni gabe jarraitu beharko zutela iragarri nuen. Ez Carme ez Nekane ez zitzaizkidan batere harriturik iruditu. Lapak lez zeuden elkarri itsatsita. Ahabek adostasun keinua egin zidan, Almax hartzeko.

      Handik minutu batera Madariaga tabernarako bidean nenbilen, bakardadea zurrutean arintzeko beharrez.

      — Hurrengo egunean, irratia nahastuta entzuten ari nintzelarik, Andresek bere burua hil zuela otu zitzaidaan. Gogoetak ez dik ez bururik ez hankarik, jakina. Jatetxean zegoan. Handik irtendakoan, gorputz bat uretatik ateratzen ikusi nitian ertzain batzuk. Irratiko berria entzun nuenerako banekian norena zen.

      — Zer jazo zen afalostean?

      — Carmek eman zidaan haren berri.

      Hiru egun geroago Basurtuko Neurologia eremuan bisitatu nuen Andres. Itxura espantagarria zuen. Hiru eguneko bizarrak eta demaseko nekeak mudaturik zuten zeharo zuzendaria. Mesanotxera eroan nuen behakoa. Ez zegoen deus. Andresek mespretxu keinu bat egin zidan. Ez zitzaion lar inporta. «Nola jakin duk?», bota zidan ezer baino lehen. Itxaropen doinu umiliagarria zegoen han, putakumeak ez zuen nire bisita estimatu gura. Alde egiteko gogoa sartu zitzaidan.

      Carmek kontatutakoak ekarri nituen gogora. Gauerdian, jatetxetik irtendakoan, Andresek inguruko pub batera joatea proposatu zuen. Kanpoko atean bertan hasi zitzaion lehen krisi epileptikoa, Erriberako zubiaren parean. Bigarrena larrialdietako ohean bertan etorri zitzaion. Neurologian hirugarrena eta laugarrena. Urduritasunak eragingo zizkion krisiak. Lurrean dar-dar batean zegoela anbulantzia bat galdatu zuten neskek. Ospitalera laguntzeko prest agertu ziren Nekane eta Carme, baina erizainek lasaitutakoan hanka egin zuten.

      — Ez zitean harekin egon gura.

      — Bistan zagok, plan hobea zeukatean. Zubiak ihes egiteko ere badituk! Iheslaria ez duk koldarra zertan izan.

Padovano Loiuko aireportuan lurreratu baino egun bat lehenago, Andresek eta Dimitrik gutun bana jaso zuten. Mezulari-enpresa bateko enplegatu batek eraman zuen Ziridinievara. Gutunaren idazpuruan 1964ko ekainak 17 ageri zen. Sinaduraren ondoan, berriz, 2003ko otsailak 22.

      — 39 urteko aldea...

      — Denbora horretan ereindako hazia.

      Kontatzera premiatu nau Josepek zurrut-trukean. Bere egarria nirea baino handiagoa da. Ez diot berehala ekin, ordea. Ailegatu berri diren bezeroek barrara sartzera behartu dute tabernaria. Salto batean egin du. Betilun. Zorrak kitatu beharrean dagoenaren antza hartu diot. Mekagauenka itzuli da nigana. Denbora galdu gabe hasi naiz, gutuna benetan irakurtzen ariko banintz bezala:

      — Neu nauzue inor hil duen bakarra. Neu nauzue Charles Manson; neu Andrei Txikatilo; neu Luis Candelas. Hilik zaudete 1964ko ekainaren 17tik. Neronek eman dizuet akaboa. Ustelduriko hilotz kirasdunak zaituztet... Neuri ere helarazi zidatean testu bera lau egun geroago.

      — Sasa!

      Josepek arnasa hartu du sakon akordatu nahirik, igarri egin dio bidaltzaileari, alproja bezain entzule ona da. Oihu lazgarria egin du segituan, alkohol erreserbarik gabe geratua dela pentsatuko dute pig guztiek:

      — Zelan esaten zioten haren atezainari?

      Ezizena ez eze, izen-deiturak ere ez dakizki. Lagun egin diot:

      — Gordon Banks Banks of England, Ingalaterrako goardameta.

      — Hala duk, hala duk. Orduan, Sasak beste biak hil nahi zituen?

      Jarraitu egin dut:

      — Neu nauzue zuen hiltzaile ankerra. Lo-zorroan zeundetelarik garbitu zintuztedan Gracia auzuneko pisuan, Berettaz garondoan tiro bana jo gabe. Neuk haizatu nuen askatasunaren ikurra Nou-Camp futbol-zelaian. Neure askatasunarena. Alferrik saiatu nintzen zuek zentzatzen. Martirioan ez zagok mozkinik.

      Eguzkia gero eta baxuago dago. Luze gabe irentsiko du Mediterraneo goiztiar honek. Xarma itzela du hemen arratsak. Une batez, Sasa irudikatu dut Bartzelonako pisuko leihotik begira, itsaso berberari, mende herena lehenago. Eguerdian katalan batek hots egin du Futbol Federazioaren egoitzatik. Sasak berak hartu du telefonoa: «Autoz eroan behar ditiztek Danimarka eta Sobietar Batasuneko banderak futbol-zelaira. Sobietena gorri argiagoz tindatu ditek, ez dik berezkoa. Beste auto bat ere abiatuko duk Nou Campera ordu berean. Kontuz ibili, ez nahastu». Sasak argi ikusi du. Autoen modeloei buruz galdetu dio lagunari. Segidan Andrei eta Dimitriri zuzendu zaie. Artega daude. «Askatasunaren trapua Citroën Tiburon beltz batean zakartek».

      — Auto hartako maletegian, ordea, partidako aktak besterik ez zeudean...

      — Hala duk... Neu nauzue zuen arteko gorrotoaren sinatzailea, zuen amaieraren hastapenaren fede-emailea, zuen heriotza politikoaren notarioa, zuen hilburukoaren ebaslea. Berba hauekin mintzo haiz hi, ezta Dimitri? Neu nauzue zuen herio-lasterketaren bozeramailea. Hilek ez dute berba egiten.

      — Asesino eta etoia duk Sasa, bada.

      Tabernaria gero eta hurrago dabil, petrolio gardenak ernatzen du. Alta, kale egin du hamaikagarrenez. Salduarena soilik onartu diot. Ezer esan barik behatu diot, neu ere garaipen gose naiz, Marlborougheko dukearen bergantinari ababorrean joko diot abordatzea. Apur batean itxoiteko eskatu diot. Walker patata frijituak eta largabistak behar ditut, andrazko ingelesak hondartzatik ospa egiten ari dira erret-epidermisak kiskalita. Mina eta hildura maite dituzte, horretan antza Dimitri eta Andreirekin.

      Bartzelonara itzuli naiz. Bihotzean daramatza trapuak Sasak, ez dago gertu soto bateko gurutzean hiltzeko. Ostu beharreko banderak igitai barik sega du ikur, suizidioa, «bainuontzia», «gurpila», «aulkia», erredura ugari, hamaika aldiz esan die, ez batak ez besteak ez diote kasu eman gura. Folke Bernadotte zamakoan deslaitu da Dimitri, Graciako hormek ito dute Andrei.

      «Ez gaituk kristau epelak!» saiatu da Sasa. «Samina ez zegokiguk guri!».

      Alferrik. Itsutu egin dituk biak. Trufatu zaizkio.

      «Hi haiz hemen epel bakarra!».

      «Koldarragorik!».

      «Bilbon laga behar hindugun!».

      «Kakati halakoa!».

      Mokadu batean irentsi ditut ozpin zaporeko patatak, fini dira hondartzan ikuskizun guztiak. Cala Blancako haurrak baino ez dira geratzen, txonbo egiten harkaitzetatik. Salto bakoitzean iduri du burua kraskatu behar dutela.

      Gutunera bueltatu naiz:

      — Euskalduna ontziola betiko zarratu zuten egun berean sortu ziren moila berriak. Hori diok hik, Andres. Biblia Santuaren pasarte bat ematen du, kar, kar. Zuen gezurraren historialaria nauzue... —begietara so egin diot Josepi—. Ondarresa tabernako urteak bukagabeak iruditu zitzaizkioan Sasari. Partida itxia zuan. Gutuna honela amaitzen zuan: Bihar, San Anton elizaren ezkilek gauerdia jotakoan, nire zubian ikusi behar zaituztet, huts egin gabe. Komeni zaizue.

      Tabernariak zupada bat eskatu dit, gazteak edo amoranteak bagina bezala. Zigarroa konpartitzea nire esku balego, debekaturik legoke. Hala ere, luzatu egin diot. Zelan ukatu hainbeste oliba eta martini hartu ostean elkarrekin. Besterik ez dut egin iritsi naizenetik.

      — Sasa, antza denez, Euskalduna zarratu zuteneko urte historikoari estekaturik zegoan artean. Andresek bere bulegoko sastarrontzi laranjan botako zian papera. Eraispen industrialak akabera ekarri ziean iraganeko afera guztiei; edo gehienei, behinik behin: kosta ahala kosta bota beharra zegoan Dimitri Zorrotzaurretik, ziridinieva oro latorritu.

      — Ez Andrei ez Dimitri ez zituan agertu, ezta?

      Otsailaren 22an San Anton zubira abiatu zen Sasa, bazuen Golden Gate. Elizaren ondoan jarri zen, monjeak arrantzan ibili ohi ziren tokitik hur. Tergalezko traje gris higatua zeroan soinean. Besapean plastikozko poltsa bat. Gauerdirako bost minutu falta zirela, 400 piezako erlojua begiratu zuen. Amaitua zuen egun batzuk lehenago. Erdialdera jo zuen astiro. Merkatura begira paratu zen farolaren alboan. Itsasgora zegoen. Vendetta-k bukaerara arteko mespretxua estali behar zuen. Ezker-eskuin behatu eta Sobietar Batasuneko bandera bat atera zuen poltsatik. Trapu zahar kolorgetua zen. Zubiaren erdiko foku nagusian ipintzeko makurtu zen momentuan, erlojua espaloira jausi zitzaion. Sasa atzera egiten saiatu zen, baina laprast egin eta itsasadarrera jausi zen bandera eta guzti.

      — Sama hautsiko zitzaioan.

      — Ez, ertzainek atera zitean hurrengo zubian uretan hamabost minutu eman ostean. Jatetxetik irten nintzen unean ikusi nian, esan diat lehenago.

      Josep etsia hartuta dago.

      — Baina zertarako zubiratu zen?

— Bere atezaina duintzeko.

      — Duintzeko?

      — Loriatzeko! Errematea zuan, sinbolo hutsa. Beharra aurretiaz zegoan finiturik. Neu nauzue Armiarma Beltza eta Txoporen arteko desenpatearen kronista. Kazetaria manipuladorea duk. Neu atezain biei txartel gorria erakutsi dien jujea. Zorrotzaurrerako asmoen berri izan zuenetik, hark piztu zitian su ttipi guztiak. Atzera ere isoszeletu zian triangelua, bere erara.

      Akordu garbiak dauzkat, neroni ere jausi nintzen haren zepoan. 2002ko azaroaren 25ean, Enzo Padovanoren izena Udalak zabaldu baino hiru aste lehenago, Gara eta El Correo Español kazetek italiarraren ustezko proposamen su-emailearen berri zekarten. Bigarrenean zegoen danbada handiena. Luxuzko gunea omen zebilkion buruan arkitektoari. Nekaneri leporatu genion, itsuan ibili ginen. Sasa postari bihurtua zen, aldiz, nori eta niri esker. Oharkabean, zertan genbiltzan eta beste hamaika kontatu nizkion Bartzelonan gertatutakoen truke.

      — Eta erlojua?

      — Sasa ito beharrean atera zitean, hotzak akabatzear. Ni ezagutu orduko, haren bila joateko erregutu zidaan. Erlojua adierazitako tokian zegoan, puskaturik.

Azken tragoa jo diot martiniari. Ur gardena lasai sartzen da fiordo mediterraneora. Lohia da bere garbian, estolda-zuloa da itsasertza Menorcan. Bizileku bihurtu dut hondartza gaineko behatoki aparta. Ez dut gomutan nola heldu naizen talaia honetara, inork ekarri nauen. Argi dut, baina, ez dudala ipuin honekin jarraituko. Prest naukak, tratulari horrek, aperitif bakoitza ordaintzeko hemendik aurrera, arriskutsu bihur dakidake hau guztia, iluntzean ikus nazake Carmek Ciutadellako kale estu batean, Mercadaleko estratetan behera gau partean, egunsentian Cala d' Macarelletan, Cap de Favatrix-en, Illa de l'Aire-n, Punta de s'Esperon, Platja d'en Tortugan, etzi gauean Maoko portuko pantalanetan, zubi distiratsuz josi ditzakegu irlako fiordoak oro. Bien bitartean, ez dut komeria honen beharrik, Brightongo andrazko bi paratu zaizkit alboan, desio ditut, dauden moduan, zuri, zurbil, hits, eguzkiak kiskali gabe, neronek ere bi, Whitechapel-eko Miss bat ailegatu da orain, ala Mrs. ote da?, berdin dio, Paddintong-ekoa da ile-gorri hori, desio dut, Chelsea-koa adats larukoa, usaindu ahal ditut Londongo auzuneak, Kings' Cross-ekoa hau, Maida Vale-koa hori, Vauxhall-ekoa hura, ez dut zertan jakin Carmek irlara gonbidatu duen Nekane, ez dit horren berririk eman inork, ez dit ezertxo ere esan ondoko burukoi honek, jocker leratsu bat du gordeta non edo non, tipula-malkoz dolutu zait kabroia, egurastu beharrean nago toki hau. Narrazioari ekin aurretik bazekien Padovano kalerik ez dela sekula Bilbon izango. Apirileko udal-hauteskundeetara arte ez zuten itxaron behar izan. Ez zioten alfonbra gorririk paratu. Losintxarik ez nuen sumatu. Erabakita zegoen, Zaha Hadid arkitektoari proposatu berri diote ezkutuan, urrian edo azaroan jakinaraziko dute. Hark diseinatuko du Bilbo berria, Manhattan berria agian, ikusi beharko da Zorrotzaurre irla bihurtzen den, Peruarena & Del Val eta Bilbo Eraiki estudioek lagunduko diote hari ere, dudarik ez dut, ez da eszenifikazioa, behar egingo dute, behar egingo dugu, nire nagusiek konfiantza dute nigan, Hadidek izenpetu egingo du, haren oniritziaz eraikiko dira zubi berriak gurean.