Orain

ITXARO BORDA

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.com/ebook

© 1998 Itxaro Borda

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 1998ko ekaina

Edizio hau: 2011ko ekaina

Susa:

        317 posta kutxa / 20800 Zarautz

        Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

        Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

                Telefonoa: 943 83 26 55

                Elektroposta: susalit@armiarma.com

                Webgunea: http://susa-literatura.com

ELKARREKIN EGIN BIDAIA

        Eskuetan duzun liburuak, irakurle, inarrosiko zaitu. Hemen den hitza, sofrikarioz, bakardadez eta etsipenaren zilo beltzeko negarren artetik xutiarazten zaituen biziaren gutiziaz egina baita. Hemen den hitza, eskulangileak moztu, zizelkatu, osatu eta ele arruntez betez duen hitza da.

        Liburua hiru zatitan agertzen zaigu: Ahüzkiko Argi-Kantak, Deep Northern Way eta Itsasoaren Bihotzeraino. Ohar gaitezke, gaurkotik iraganera doala bidea, anamnesiaren norabidea segituz: lehenik 1995etik 1997ra artean idatzi poemak, tartean 1994koa, azkenik 1993koa.

        Bizkitartean, liburuaren oreka-pundua erdian finkatzen da, 1994an idatzi Deep Northern Wayn. Erran genezake, lehen eta azken poema espiralaren inguruko mugimenduan direla, beti erdira buruz bilduak, beti erdiari esker irekidurari irekiak; edo beste irudi bat erabiliz, triptikoaren bi saihetsetako ateek erdikoa dutela zaintzen.

        Liburuaren atarian sartu aitzin, Etxamendi eta Chus Patoren neurtitzak hor ditugu aiduru; bidez bide dabilen, exiliatua den kurritzailearen dinamikaren emaile: «estranxeira na miña propia historia».

        Ahüzkiko Argi-Kantakekin junta egiten duen Gurea da poematik hegaldatzen dira heriotza-xoriak eta «hontzak eta kahakak / alanbreetan kulunkatzen / diren tenorean, / gau-pasaren ondotik». Poetak abisatzen gaituelarik, aitzin-aitzinetik bidaia bakarra izanik ere, estuki besteei lotua dela, beste bidaia-lagunen kurritzeari, «askatasun nerearen arduraren zati handia / zurea da eta vice-versa. // urruneko elurren ardura / gurea da».

        MAULE-TEXAS

        Ahüzkiko Argi-Kantak Zuberoako izadi, Zuberoako hizkuntzaren musikari eskainiak ditugu; hala du erakusten lehen zatiaren aurrean den kantu herrikoiak: «Goizetan eder dizü ekiak leinürü».

        Baina bidaiariak mugak ez ditu maite, erroak ere ez, ez sobera; bidaiaria badoa, beti kurri, biziaren gertaldi-bideak hartuz: «For the first time he wish to be far away / lost in a deep, vast country / where nobody knew him». Poetak Wim Wendersen Paris-Texas filma gogoan dauka, eta ere prest bizkarreko zakua Zuberoako mendi berdeetarik Texasko ordoki zabaletara joateko.

        Ahüzkiko Argi-Kantak heriotzaren amildegitik jalgiak dira, izadia laberintu bihurtua den mundu batetik: «azken bihurgunetik landa, ordoki zelaira heltzean / ametsa, gurutzune zabalean hedatzen da»; «Altzairateko bide juntan noizbehinka / gelditzen delarik dudatzen du».

        Poetaren muinetan dena muturkatzen baita, «karrika izkinetako kabina telefonikoa», «katerpillar horail erraldoi», «erreka tematsu», «desertu idor», «sai bakartien hegal», «hezetasun orlegi», «itsasertz biluzi», «karrika huts»ak...

        Poeta bere saudadeaz, errabiaz eta idaztearen zailtasunaz ari zaigu: «odolusten doan bizitza mineraleko / une zaratatsuen gatibatzea»; «ardura dorpea baita idaztea».

        Denboraren kurritzea deusek ez dezake geldiaraz, haurraren baitan den heriotza ere, deusek ez dezake ken: «urtetik urtera / munduaren higamena».

        Baina poetaren barne-geografietan denbora eta momentuak ez daitezke linealak izan, eta bakardadeak ez du amodioa baztertzen, ez desesperantzak eta menpekotasunak biziaren alegrantzia eta libertatearen gutizia: «ezer ez has, ez pentsa, ez erabaki / ez mintza amodioaren aitortzeko ez bada».

        Argi-kantak jalgi dira Manuel Maria poeta gailego adiskidearen Terra Chà bakartitik. Euskalduna gailegoaren izenean izan da Francis Jammesen hobian «arrosa xoilaren» uzten. Literatura eta hitzen bidez zinezko zerbitzu materiala egiazta bailiteke, norberaren gauza, gauza kolektiboa ere baita.

        HITZAREN DISTIRAZ

        Hirugarren poema, Itsasoaren Bihotzeraino, kantore xaharren oihartzunez beterik den itzal-argizko Gaueko urratsak poemak ataritzen du. Poeta badoa Mauleko karriketan barna, «izotza ezpainetan» baina mamuak gainditurik.

        Itsasoaren bihotzean gaindi doan itsasgizona, Frantziako presondegi batean hiesak jota hil zen Peio Mariñelarena da.

        Itsasora buruz, marinelarengana, poetak egiten duen bidaia «itsasoa laño dago (...) nik zuk zaitut maiteago» lelo xaharrek laguntzen dute, eta ere Delirium Tremensen kantuak: «kresala azalean / haizea aurpegian / noizean behin gorrotoa diozu / baina zure barnean maite duzu / boga boga».

        Bazterrak garratzak dira, marra zorrotz eta ilunez tindatuak: «barda arratsean marinelaren bihotza arta eskasez / itsasontzi krudelak bahitu duen burdinaren bahian». Bide guztiak itsasertz krudelean behaztopatzen baitira, autobide guztiek «itsasorantz zilatzen baitituzte ordokiak», erremediorik gabe.

        Hala liteke segur, «hitzaren distira»rik ez balitz...

        Poetak, marinel mututuaren ele puskatua bildu eta zabalarazten du, botere ezabatzaileari, poesiaren bidez, uko egiten ahal zaiola erakutsiz: «hitza ebasten ez diguteno biziko baikara».

        Liburuko azken hitzek bidaia egitura ireki batean kokatzen dute, eta ez dea, preseski, azkeneko utzi behar espiralaren begia, triptikoaren erdiko atea, Deep Northern Way?

        Junta egiten duen Elezurtzak hamalaudunak neguan eta ausentzian sarrarazten gaitu bortizki. Negua eta ausentzia hainbat zorrotzago non igande goizeko ekiak dirdiratzen duen bakea dirudien indiferentzia osoan.

        Bake hau «izotzaren bakea» baita, deusen goxotasunik ez dakarren bakea.

        Poetarentzat, bakarrik hil-bideko sofrikarioa, deusik ez jabal dezakeen zauri goria... Halere 'elezurtz' gelditu den poeta aitzina doalarik.

        Eta hainbat hobe, azkenean, ekiak dirdiratzen badu: «irauteko zer beste duzu egun behar?».

        DEEP NORTH

        Navaho indiarren ahots urruna entzuten da bidaia luze eta minbera honetan. Poetak, Ameriketako ordoki horail gorri zabal eta navahoarren hitz zuhurrak bere baitan daramatzala, iparralde sakonari (Deep North) buruz doan lau herroketako autobidea hartzen du.

        Berrogei prosazko poema dira eta berrogei sofrikariozko gelditze, dolu-bide luze honetan.

        Amaren heriotza ezinezkoa baita. Amaren heriotzak izartegi itsuaren pean biluzirik uzten baitu. Baina ez da horrelako bidaia urrats berdinez egiten, badira patarrak, malda luzeak, pausa-leku zorrotzak, mendi-lepoak, jaisteak...

        Oihan huts, ganbara itsu, lohi-putzu, lantzurda eta «uhuluen arteko hutsune»en artean, Deep Northera buruz doa lau herroketako autobidea.

        Autobidean bost atsedenaldi har ditzakegu, 1, 10, 20, 30 eta 40garren testuetan. Aldi bakoitzak mugimendu eta dinamika ezberdinak badakartza, ez bakarrik uzten den munduaren arabera, baizik eta hartuko denaren arabera ere.

        Poetak maitearen bila dabilelarik hartzen du bidea (1), maitasunak bakarrik baitezake egin zerbait min ikaragarriaren jasateko: «hire haserrea, hire berantetsia, hire oldarra bilatzen nian minak itsutu aurpegietan» (10).

        Eta barneko bakardadetik maitasunezko eleak gero eta ozenago jalgitzen dira: «bakardadearen zamaren eramaitea latza dela errepikatzen diat. Aurkituko haudan arte ibiliko nauk hargatik» (20).

        Ilunpea sakonago eta maitearenganako sua gartsuago. Bizirik irauteko gutizia; baina bizirik irauteko Deep Northera behar da heldu: «abiatu nindukan, xendra lohizuen buztin urak mirail nitialarik, hire kemena, hire oldarra, hire iraun nahia bilatzeko xedearekin» (30).

        Berrogeigarren testuarekin autobidean dugun azken pausaldi honekin, iragan dugu ja Deep North: «Lau herroketako autobideek urratu diate Deep North honen bihotz uhargia» (40).

        Hemen ni ja gu bihurtu da, baina maitaleen elkartasun hori besteei zabaltzen denetarik da, ja hesirik, oztoporik ez duen eta gerorantz doan lau herroketako autobidean; batek bere izate sakonena aurkitzen duelarik, libertateaz ere zerbait ikasten baitu: «Azken hatserainoko denborak, libre izaiten ikasten eta irakasten higatuko ditiagu» (40).

        Ez da, ordea, testu honen konplexitatea lehen egitura honetan mugatzen. Iparralderantz doan autobide zabalaren lastertasunak gordetzen du ere beste neurri bat, geldiagoa, errepuski, oinez, urratsez urrats, batzuetan muturkatuz, egiten dena. Amaren heriotza ezinezkoan bidaiatuz poetak bere barnerantz gero eta sakonago doan bide ilunean darama urrats nekea.

        Seigarren testuan hautemaiten da garrasia, laster amazurtz geldituko diren haurren garrasia: «ama! ama! / deiadarkatzen genuen» (6).

        Baina heriotza-seinaleak nonahi hauteman zitezkeen, hastapenetik:

        Oihanean: «Oihan biluzietako argi gune ixiletan, itzalak ikusi genituen binaka heriotzaren urratsa dantzatzen» (2).

        Jauzteia ustelduan: «haurtzaroko egurrezko pasagia euriak usteldu zuela ohartu nintzen. Jauzteiak orain inora ez zeraman» (8).

        Ibai bazterrean: «Aturri ibai urrunaren azaletik altxatzen ziren laino-mihien miliken menean, iragana gero mardoago ari zen» (9). «Mantalin eta kapelet beltzek amirunaren» (11) usainean...

        Baina bidea egin ahala latzago bilakatzen da, patarra gaixtoago. Laborari etxea, alorrak, pentze, oihan eta errepettitten kantuetarik urrun, klinika zurbilean dago ama: «Eterrez urrineztatu kliniketako ganbara beilegietako ohe hertsian etzanaren begiek, hiltzearen beldurrarekin batera, hiltzearen onarpena erraiten ziguten» (21).

        Eta xaharregiak diren xaharrei alegiazko eztitasun melekaz mintzatzen zaizkie infirmiertsak. Mututu eta baztertu dituzte, c'est fini! Bota zabortegira. «Just Do It idatzirik zeramaten kirol-jantziz apaindu xaharrak, debaldeko espantuetan higatzen ziren etxekandere oihak, boborimo elkorrez adostasuna erakusten zieten izaki totelduak, aulkietarik sekula gehiago zutituko ez ziren behialako ardi-haiatzale zainartak» (21).

        Oihan biluzia, oihan setiatu bihurtua da. Heriotzari ezin ihes egin: «eta otoitz egiten nizun ez nindezazun nihaur utz herioaren korroka elkorraren herotsen jasaitera» (28).

        Amaren heriotza «otsaileko goiz batez, Barbari Bau Bau ixilka» hurbildu delarik...

        Ez, maitasun handienak, hitz xamurrenek, ez baitezakete geldiaraz halabeharraren martxa: «maitia nun xira, nik etxitut ikusten, ez berririk jakiten...» (33); «intxuten gitxia ama? / eta erizainak erran zuen: / ez gitizü entzüten...» (34).

        Eta Barbari Bau Bauk badarama ama... Justu poeta «oihanaren hegiraino» bideratzen denean (31); justu izatearen aditza pertsona guztietan konjuga dezakeelarik, ozenki eta deblauki, heriotza mota guztien aitzinean, heriotza partikularrari josten zaizkiolarik mututze, ixiltze, estaltze guztiak «Historiaren ahanztokietan abandonatuak» direnen mututzeak «estatistiken hondarkinak» (32).

        Amaren itzaltzearekin poetaren bidaiak urrats berri bat hartzen du; urradura ikaragarria da baina hilak hilekin utzi behar, «Hautsak hauts». Poetak medicine-man indiarraren bidaia jarraikiz, senda-bidea atzeman du.

        Oihana berriz aterbe leku bihurtzen ari da, amaren erreinu. Hilak libro dira. Errepettitta, miru, bele, kalatxori, sai lasaien hegaden artean ibil daitezke. Libro.

        Eta kurloek negua bazter dezakete. Orain.

        Requiem. Ama bakean dago, alaba aitzina doa eta idazteari esker, «Hiltzearen beldurra erran. Baina idatzi» (22).

        Senda-bide luzean poetak ahanzturaren kontra, heriotza desegilearen kontra idatzi du, baina ere elkartasun esperantzagarriaren alde: «Oroitza hain zuzen, Ni Gu Naiz molde bitxian harilkatzen hasi zen. Gu gabe deus ez naiz» (34), Barbari Bau Bauk betiko mututuak, betiko umiliatu eta baztertuak bere zorroan gorde ez ditzan.

        Poesiaren bidez, exilio guztiak, ixildu guztiak mintza daitezen.

Baina liburu honetan duzun hitza, hitz honen indarra, irakurle, ez da aise ixilarazten denetarik.

Aurelia Arkotxa

Hendaia, 1998-V-17

                                Bidez bide nabilena

                                Kantu bat dut laguna

                                Guziek uste nautena

                                Joan arin-arina

                                             Etxamendi

                                estranxeira na miña propia historia

                                na miña propia paisaxe

                                na miña propia lingua

                                eu tamén

                                               «Oceano», Chus Pato

GUREA DA

Haurreko hitzen doinua

bilatzen dut mikatz,

bidertzeko arroila

karroinduen ohantzean,

abenduko izotzek

zuritu inguruetan barna

gau-pasaren ondotik

egunaren urratzeaz harriturik

ibiltzen naizenean,

haizearen

marruma hotza lagun.

soro zurbailetan

jostari doazen

beleen deiak

buruan oihartzun:

— herioa beti garaizegia...

urratsean alta

haserreaz, nahikeriaz, aihergoaz

husten ari den

urgulua

baino ez naiz,

hontzak eta kahakak

alanbreetan kulunkatzen

diren tenorean,

gau-pasaren ondotik

egunaren urratzeaz harriturik

ibiltzen naizenean:

— askatasun nerearen arduraren zati handia

zurea da eta vice-versa.

urruneko elurren ardura

gurea da.

AHÜZKIKO ARGI-KANTAK

Goizetan eder dizü ekiak leinürü

Mündüa argitzen dizü üngürü-üngürü

Herrikoia

For the first time he wish to be far away

lost in a deep, vast country

where nobody knew him,

something without language, without streets

«Paris, Texas»

Bagenekien gau xoila,

bakardade erraldoia,

sentimenduen deboila

eta bizi-urrats doia.

suari ginen hurbildu,

amets bat ahalezkoa,

nahiz ilunbean bildu

egun beltzeko ezkoa!

kantua dena dolorez

atseginaire aldatzen:

iraupenaren kolorez

musua nizun galdatzen.

bilatzen nuen sutea

zure soakoan, ezti:

hautsa harrotu dutea

exilioz gaiten bezti?

ahaidea nuen mintzo.

goiza izan arren urre

argia zartatu zintzo:

bide hori etzen gure!

bego beraz bihotzean

sugarren erre usaina,

txinkazu, bake hotzean,

eta inkatzaren zaina!

zohardia dut gogoan

oraidanikan idazten,

ari naiz negu osoan

dolu xumearen hazten.

      AM 3:14

Ardura dorpea da idaztea,

hitzaren bitartez

odolusten doan bizitza mineraleko

une zaratatsuen gatibatzea,

nekadura erraldoien bihikatzea

edo karrika izkinetako kabina telefonikoaz

oroitzea

        ardura dorpea da.

        mintzaira ondikotz, maiz adiztegi antzu,

gure dolorea da, geure amodio-hats dudakorra,

askatasunaren laban zorrotza,

eta badakigu

elea paperean desordenatuki etzaten

dugunero,

munduaren aldatzeko partez

guhaur garela

norabide zehatzik gabe

itxuraldatzen

zilo beltz bilakatzeraino.

        ondikotz

        desiraz apaindurik nahi zaitut

        ardura dorpea.

Hango bortu-gainetarik

altxatzean hego hatsak

beldurraren zainetarik

airatzen dira urratsak

ez dakit erranen dudan

nolatan maite zaitudan

behar-grina bedi lerra

lo hiletik gau hotzera

zure so beltzen ederra

joan dakidan bihotzera

ez dakit erranen dudan

nolatan maite zaitudan

hauts eztiaren zaparta

hitz arruntaren kalaka

suak bultzatu du barda

mintzo ausarten balaka

ez dakit erranen dudan

nolatan maite zaitudan

lur hutsetik begiraino

amets hotsa dut ekarri

bihotz honen hegiraino

zazpi musuz bake jarri

ez dakit erranen dudan

nolatan maite zaitudan

Ukamenak ilundu begientzat

jadanik

ikustezinak bilakatuak gara:

nehork ez gaitu gurutzatzen

edo

eta

saihetsetik iragaiten zaizkigunean

ez digute agurrik luzatzen,

        ez bagina bezala.

        egunerokotasunaren ausikia salbu,

maitalerik ez daukagu,

eta tristura dorpeaz

asetzen goaz;

alabaina

        guziek badakite

        maitasunaren oinarrizko

baldintza soakoetan

bermatzen dela,

        eta ukamenak ilundu begientzat

dagoeneko

ikustezinak bilakatuak gara.

Haize zirimola azkarrek inarrosten dute

oreka nekez zaintzen duenaren bihotzaren

zola, zolaren zola, urrats durduzatuegiak

marrumaz hantu biribilketa eroan biderkatuz.

eta inor, inor, inor ez dago aldamenean

holtz hegietan zutik bermatzen laguntzeko!

garaizegi lehortu diren aurtengo hostailak,

nahar eiharrak eta belar zimelak nora nahi

eraman ditzake haize zirimola haserretuak.

zu eta ni hosto inutil horien parekoak gara

errorik gabeko izen-deitura sarraskituak,

borondate eta gerorako amets beti ukatuak.

eta haizeak hegatz xumeak bulkatzen dituen

gauetan, beldur gaitzak bereganatzen gaitu.

gure egunerokotasuna oldarraren, doluaren

eta segurtasun ezaren erresuma larraitza da,

haizea jabaltzean hargatik, euria hasten den

unean badakigu bake aroak iraun ez dezakeela,

beldurrezko zirimolak bihotzean dabiltzalako

inguru trinkoen inseguritatearen indartzeko.

Amets egitea debekatua zaionean

guti aski du

eneguz hantu euri egun baten antzera

        biziaz axolagabetzeko,

        maitatua izan beharretik

eta maitatzearen urgentziatik

urruntzeko,

guti aski du

        X files

        U2

        Pi LT

        Lysanxia

utziak halaz ez baitio indarrik eskatzen

nola guzia borondatearen bortxaz

aitzina eramaiteak.

Noiztenka bere oinak iturrira zuzentzen dira,

idorte gorriaren ondotik atseginez hanturik bezala

lohitzar bihurtzen diren lur-mokorretan lerratzear.

urrats dudakorrak hats-ikara bahitzen dion unean,

urteak, hilabeteak, asteak eta eguneko ordu-izpiak

oro egarriak hilik daramatzala ohartzen da,

eta argiaren urrezko leinu hurbila bilatzen du

basamortuko kaltzio gostuko uraren ixuri ixilean.

        izpiritua huts nahi luke, zeru grisaren doluaren

partekatzeko, sai bakartien hegaletan airatzeko,

arrotz egiten gaituen altzairu-urrinaren ahanzteko,

izpiritua huts eta gogoa garbi zure aske maitatzeko.

noiztenka bere oinak iturrira zuzentzen direlarik

izpiritua huts eta gogoa garbi senti ditzake

        ur irakina harri hotzetarik ketan altxatzen dela

asmatzen duen abendu goiz herabean.

Urtetik urtera

jendearen urratsak

segurtasuna galtzen du,

ur-zipoa edo harri koxkorra

aski litzateke bidean

ahulenaren behaztopatzeko;

gorputz konkorrek

haizearen buhako azkarrei oldartzeko,

lehen baino neke gehiago dute;

eskuak,

haragiaz husturik bezala,

ez dira amets iheslarien

harrapatzera heltzen;

irriak,

dolorea ziminokatzen du

eta seme-alabak daroazkien

bakardadearen mihi herdoilak

minaren zirikari

bihurtzen zaizkie:

        urtetik urtera

        munduaren higamena.

anartean kasik sortzen ikusi dugun

haurra, so beltz xotilaren

bulkadaz,

ekakit ekakit errepikatzen ari zaigu:

nola jakingo du bada

        urtetik urtera doala

        munduaren higamena.

lurraren azal lehorraren antzera,

bere ohantze bustira biltzen den

erreka unatuaren pare

hertsatzen da behialako mundua;

bizkitartean ibai lodiek

beren hedadura gosetiaz orografia

guzia irensten darraite.

Joxemari eta Rafarentzat

Gure erroez, gure eleez, gure jendeez

sasi-bekaizki mintzatzen dira

folklore solasa irriz erabiliz, gureganako

apaleste ageria gordetzen saiatuz.

        gure erroak lurretik bortxaz bereizten

dituzte, bideak eta hodiak zilatzean

haranen sardeskatzeko balio duten

katerpillar horail erraldoiek,

        gure eleak hiztegi marduletan

giltzarrapoz hersten dizkigute,

itotzen, ahanzten, herdoiltzera uzten

ezpainetara jauki ez dakizkigun,

        gure jendeak beren haurrak

ez onartzerainoko ahalgeaz hazi ondoan

repose en paix lasterra marmarikatuz

hilerri hotzetan ehortzirik dauzkate.

eta errorik, eta elerik, eta jenderik

gabeko itzalkiak bilakatu gaituzte.

Laida, 1994

Lanoen kantu zorrotza

zorionez pizten duten

negu lehorren bihotza

banbaka dugu entzuten!

ur-troxaz inguraturik

bizitza ez da agortzen:

lur usainean bildurik

eguzkira zara sortzen.

gure herriko lurretan

egun nekezak hantzean,

botza dabil elurretan

hor zaudela ohantzean.

mendi-haranen arratsa

botzak beti apainduko,

sortu berriaren hatsa

eztiki baitu zainduko...

Mendian gora abiatzean herriak, bideak eta jendeak

egunerokotasun damugabearen mehatxuzko gerizan utziz,

azken bihurgunetik landa, ordoki zelaira heltzean

        ametsa, gurutzune zabalean hedatzen da:

hezetasun orlegiak zedarritu xendra bustiaren

hegietan, bazterretan, ilunbeetan, ziloka hitsetan

behi zuri mantsoak hausnarrean auher ibiltzen dira,

lepoan zintzilikatzen zaien zintzarri ozentsua

munduarekilako lotura bakar dutela;

        ametsa, gurutzune zabalean hedatzen da:

eta orreaga hertsiaren itzaletik bapateko punpean

jalgitzen dira zamari beltzak eta behoka zurailak

edangia luzearen saihetsean alhatzen dabiltzan

ardi saldoen bakea marraka lotsatietan hautsiz.

ametsaren oihala ttanka goibeletan hedatzen delarik

zeru izartsu bilakatzen da lurraren azal minbera.

Bortu-aska hertsi hartan

aspaldiko partez

seguru sentitzen da,

uholde iragarritik salbaturik bezala.

laster egin dezake laster

aire hotzak birikak

labaintzen dizkiola,

hatsa gal artino,

laster.

        mendi-bizkarretan gora datozen

erdeinu-mehatxuetarik

ihes abia daiteke,

aitak, senarrak, nausiak ohoratzen

dituen jendartetik

ihes,

funtsezko askatasun gisa

laudatuak diren ukamen

eta menpekotasunetarik

ihes,

        laster egin dezake laster.

        han, gainean, uholdearen haiduru,

aurpegia beltzez tindaturik,

odol-harria ahurretan

itsasorantz so dago:

joan baledi,

        aurki lezakea lurrutsetara

laguntzeko untzirik portuan?

badea basamortu aski handirik

ihes zilegiaren gerizatzeko?

ala norberak bihotzaren sakonean

darama bilatzekoa duen

basamortua?

        bihurguneko haltzaren maldara amoltsuki

erortzen dira euri-berriaren

malko etsituak:

oroitzen da maite duela eta ez diola

        oraino deus erran.

Niko Etxartentzat

Altzairateko bide juntan noizbehinka

gelditzen delarik dudatzen du eta dudaren

ezabatzeko

zigarreta baten biltzen hasten da ikaran

Orein-Mainguaren hitzak gogoan:

        kea askatzean, nigan libre behar zuena

        soltatzen nuela banekien, eta halatan

        lurreko abere, landare eta izaki ororen

        bozkarioa emendatzen nindoala.

ezpain-arte iziotuetarik

kea airatzen eta laino-adarrekin

ezkontzen miresten duenean,

bortizki nabaritzen du

biziaraz dezakeen libertate apurraz

maite dituenak

eta gaineratiko guziak

lurraren azken muturreraino

libre izan daitezkeela.

Arrats epeletan oinez

joan ginen gu amoinez

eta oraindik gabiltza

amets egiten zikoinez

Saleta Goy eta Manuel Mariari

Aturri hegitik Miñoren ezpondetaraino

hedatzen da iparreko haize hotzek

larrutu Terra Chà bakartia.

        Harri bustien artetik

        asunek etengabe

utziaren mugak finkatzen

dizkigutela, bide lohizuak

goroldio usainez malgo hantzen dira.

        Hazparneko hilerrian

        Andurina eta biok, zuen partez

izan garelarik, arrosa xoilaren

Francis Jammesen hobian

pausatzen,

euri jada ezinduak

lurraren zauri irekiak

erakutsi dizkigu:

j'aime l'âne si doux,

marchant le long des houx,

        Aturri hegitik

Miñoren ezpondetaraino

        Terra Chà gureetan.

Erreka tematsua izan zen, salbaia eta moldakaitza.

— borrokatu gabe ez gara errendituko! zioenean

hedoien gerizan aterbetzea nahiago zuten,

ur-ttanka herabeak

bakezko sabel handiraino eraman zituen,

eta orain

        itsas belar malgoetan gatibaturik

uhinkada ezti bakoitzak kolpatzen duela,

gazitasunaren eremu uhargietan galdurik dabil,

        kordoka askatuko dion

        goizalba arrosaren haiduru.

Burdin herdoilduaren eta gaur egungo

debaldearen lurrutsetan

izerdiaren gostuz deskargatzen den

altzairuaren usain zimikaria

duen hiriaren bihotzean,

        zintzurraren bustitzera elkarren

gomitatzeaz beste zereginik

ez duten langabetu berrien

lerro tinkoaren ertzetik,

        goizeko hamarretako airearen

dardara zuhurra balakatuz

amodioaren hitzordura

lehiatzen dena

da.

ez luke deus gehiago izan nahi.

Ainara, 1995

Zurzuri egurrezko axis mundi zardaia dago erdian,

haize hegoek eztiki xahatu ortze urdinaren jabe den

eguzki eskainirantz deika bezala, lurrean landaturik.

arrano aztaparrek papoko larrua sardeskatzen dutela,

negar eta odol ttanka nekaitzek axis mundi

haren mina biderkatzen duten uhal meheak

ubeltzen dituzte; nola barka orduan?

        askatasunez gose gaude! oihukatzen du,

atabal joaldi elkorrez azpildu urrats gatibatuak

biribil ankerraren eremuko errautsetan finkatuz,

goizaldetik gauerainoko bidean ekiaren argi itsuak

begi-niniak lotsagabeki erretzen dizkion bitartean.

menderen mendeetako ekiaren iraiztura goresten duen

dantza hurria emaiten du axis mundiaren itzalpean:

        ez sinets bizi-eredurik egokiena zein den larderiaz

irakasten duten pentsa-maixu zuhurren hitzik, ez erori,

ez baitago inor bazterretan zure altxatzen laguntzeko,

dantza, dantza ezazu, zuhaur axis mundi izaiteraino.

        askatasuna larru-puska minbera da! dio,

diozu, diote, diogu, oldar ixilaren oihartzunak

goza ditzan menpekotasun-mail anitzek errotik

        mutilatu gure gorputz zimelak!

larru-puskak emekiño gorputzetik auhenka airatzean,

munduko populu zahar, herresta, gaizki-ikasi, zikin,

lizun eta pobre denak ekiaren ahuspez ametsaren aroan

ber-bilduz, axis mundi delakoa ikaratzen hasten da.

        jakin badakigu aske garela! dio

bortu orlegiaren lur-ertzean ekia sutan gordetzean,

agerpen bakegarriak oinazearen, ahalgearen, etsiaren

eta hil-hurranaren ahanzte hatsustua dakarrela:

        jakin badakigu aske garela! errepikatzen dugu,

herioaren leize-hegian intzirika, axis mundi iraun

nahiaz dantzan dardaraka ikusten dugularik.

Egia baldin bada hil arte bizi behar dugula,

bizi gaitezen beraz:

bakardadearen urrakoa bihotzean zabalik,

        dolorezko opari gisa haize hotzei

        ahuspez eskainirik,

haragi puska utziak idor dakizkigun.

zergatik xuxen bizi garen sekula eskatu gabe,

bizi gaitezen beraz:

maitatzen edo maitatuak izaten

        ez dakigula onar dezagun behin,

amets gaiztoak eta dudaren zurrunbiloak

burumuinak udalatuz

leher daitezela

        eta argi lehia minbera horretan

gaueko segundo bihikak oro

bakardadearen zedarri bekizkigu...

egia baldin bada hil arte bizi behar dugula.

Bele beltz ausartak nagi jostatzen dira

alhan ibili dabiltzan axurien erdian,

lur gaineko bazka idorraren aixolbean

        euri egin dezan deika;

euri uhar mentura hondarrean agertzean

zeruan hedoi gris hantuak

garaile biltzen dira.

beltza lur gainean nola,

ortzaizean hala, urdin ttanka herabeak

hedoien setioari oldartzen zaizkio.

bihotza gudu-alor erraldoia denean

zeruak eta lurrak

bake-zigiluz janzten dira.

Herio mehatxua

ondare bihika gorraila

bihurtzen den goizetan,

hegoak,

haize eroak

gorputzak urez hustu arau

larru idorreko arroila pairatuetan

ondarekin zorrotzak

eztiki pausatzen ditu

urrakoak josi beharrez.

        itsas ametsez hantzen gara

herio mehatxuaren

ondare bihika gorrailak

amodio bihurtzen diren goizetan.

eki-dantza tematsuen

eskaintzeko zilegitzen diguten

alor hertsiaren saparren maldan

metatzen dira gero

ihardok-lehiaren bihozki bakartiak.

        mineral errautsak

senda gaitzala! suntsipen iragarritik

urruntzeko kemena eman diezagula!

eta iraun-bidea erakuts

        jadanik debekatuak zaizkigun

dolamenaren eremuetan barna!

Arrotz herrestatzat baldin bagaituzte ere,

hilak ehorzten ditugun lurraldekoak gara,

eta orduan

        negarraren eta etsiaren

ixuriak baino

ez du axola:

hilak negarreztatzean

bakardadearen zamaz plegaturik

guhauren dolu iragarria

dakargu.

        entzuten ahal nauzu?

Garapen iragarriaren sareetan

lekurik ez dugunok

hargatik,

oinez

jarraituko dugu,

        desertu idorretan

zango-zola lardaskatuak

orbaindu arte.

zure eskua, zure soa,

zure ezpainen plegu minbera

gidari xume bekizkit,

pentsamendu doieko

        argizpi kuttun,

are urrunago eraman dezagun

garapen iragarriaren sareetarik

kanpo daramagun

ibilbide

itxuratzailea.

        desertu idorretako

errautsek

betazalak, biloak, soinak

lurrez

estaliko dizkigutelarik

        salbatunean,

        noizbait

        ez ote gara

elkar ezagutuko?

Jagoitik basamortu horailak ditut desiratzen,

itsasertz biluziak,

karrika hutsak,

eguzki hobengabeak kixkaili larruak,

irri partekatuak noiztenka

eta denbora.

elearen lainoa plazaren erditik

kezkaren sosegu agurka

hegaldatzen denean

azkorriko zeru ubelegiek biltzen naute

eta denborak.

        lerratzen diren so auherrak

ditut maite eta denboraren

bihozkada hunkituak:

ezer ez has, ez pentsa, ez erabaki,

ez mintza amodioaren aitortzeko ez bada,

utz bizitzaren hautsak herioaren itsutzera

eta ibili

        denboran bezala

kanta baten hatzetarik oinik dukedano.

GOIZ HURA

Nahi nüke orano goiz hura ikusi

üdazken nagiteko ürratsen sokorri

bilakatzen zela, zelü zola gorri,

argia ürratzean ene Arhantsusi...

bapatean kürloak, hodei itsasoa

goiharatzez apal, üdüri balakan,

kuru-kuru ozenez iragan kalakan

gatibatzez betiko ene bazter-soa!

eta doi bat gorago zelüko sabaian

ürzo saldo ixilak hegalen kemenez

bazoatzan eztiki urdinki nasaian:

ikara nintzan bakez eta hasperenez

hegazti horiekin, ortzondo lasaian,

bizitza taigabeko bidaje ez denez!

ELEZURTZAK

Ekiaren distirak ur-hatsen gainean,

errekaren ezpondan nagiki lau belar,

izotzaren bakea itsasertz zainean:

irauteko zer beste duzu egun behar?

negurako jauntzitan igande goizetan

jeikitzen dira usu etxeko bazterrak:

meza-bideak hutsik, beti otoitzetan,

gogoratzean gure haurreko lasterrak.

artozango ustelak ihaurgi lurrean,

eta haien lausenguz kantari beleak

amets baten ondotik, nola elurrean!

ortzaizean ur bitez maitasun xedeak,

mina hazten dutenak azkorri urrean,

urratsean finkatuz karroindu eleak!

DEEP NORTHERN WAY

argizagi ederra argi egidazu

bide luze batean joan beharra nauzu

Herrikoia

Flores ausentes, perfume

do olvido,

cantan desde outros momentos

onde respira a nostàlxia.

O medo,

diante da escura xanela

reflexa

o incompleto presente

Luisa Villalta

Lau herroketako autobideak xede baino ez direnean, Deep Northern haren neguaren gutiziaz abiatu ninduan, eta xendra lohizuen buztin urak mirail xume nitialarik, hire itxura, hire irria, hire haserrea bilatzen nian hotzak erdiotu ezpainetan. Bihotzaren basamortuak zeharkatu arau, bakardadearen zamaren eramaitea latza dela errepikatzen diat.

        Aurkituko haudan arte ibiliko nauk hargatik.

Oihan biluzietako argi gune ixiletan, itzalak ikusi genituen binaka heriotzaren urratsa dantzatzen, eta hosto malgoen zain meharretarik sapa idortzean bezala, amodio-uhina gutarik desagertu zen. Bapatean beldurrak purruskatu zuen huntz-erroek larrantzi esperantza arruntaren horma. Hutsaren lekuko gelditu zen har malatsek xurgatu enborra.

        Haltz-abarretan pausatu zen tristura, kahaken gisa.

        Ausartziaren haiduru.

        Nola erein ditzakegu hemendik harat, haraitzinean amoltsuki irauli hitzalorrak?

Ibiakoitz arratsalde eurizu baten samurtasun harrituak gatibatu gintuen gero. Errekaren naba nagian barna, ustegabeko bedatsak iraun gogoa akuilatzen zigun. Zeru grisaren eremu bekaitzetan iparrerantz hegaldatzen ziren kurloei galdatzen genien ea negua bazter zezaketenez.

        Aldiro, lotsaren antzeko zerbait inarrosiz eta sutondo mantsoko hautsaren hondarrak zihikatuz, haurren joko airosek geldoaren oreka suntsitzen zuten. Doluaren hats hain hurbila goxo zitzaigun.

        Leize eta iraun gogo baizik ez zen gure bihotza.

Behialako sukaldearen ilunbe maiteminduak haize-mutiriaren ipuinak asmatzen zizkigun, eta lurrutsen kandolak laztanduz, ganbara-itsuetan aditza ahalgeaz biluzten saiatzen ginen. Minbizi gaztigakaitzak haragi gaineko zauriak itsasertzaren neurrira irekiz, hezurrak errauts zitzazkeen.

        Halatan, hitzaren jarioa mendeetako sarraskiaren odol beroaren idurikoa zen: herioak lohi-putzu idorrean harrapatu gintuen.

        Zergatik egon ginen ametsari uztarturik hainbeste denboraz?

Ametsa orduan, askatasun eta eztitasun mineralez hanpaturik zetorkigun, balakek izotz utzi kasko-zokoen betetzera: teilatu herabeen gibeleko gerezitze loratuen agerindeak zoratzen gintuen.

        Bidetik jalgitzen ginen, eskuak ahuspez luzaturik, iturri nahasien ur uherrak edan lehiaz, bizi-egarriaren ahanzteko. Karriketan aldiz, amak haurrei debaldeko erasia algaratsuetan pasatzen entzuten genituen, eta haur malko bakoitza puñal zorrotz zitzaigun.

        Salbatizen deitzen zintugun: doluaren hats hain hurbila!

        Ardai hezearen garrak iraupena doi-doia zilegitzen eta segurtatzen zigun: zer zen garai hartako amodiorik gabeko zorion hura?

Larrazken damutuen ihaurgi hiroa dardaraziz, urrinetik beretik segitzen genuen gauerdiko azeria gordegietarik ateratzen eta ihizi errazaren hatzetarik abiatzen. Mendi-bixkarretan itzalak bazebiltzan.

        Atabal kolpe xeheak oihartzun, lantzurda hasi zenean, aipa ez genezakeen antsiak labantzen zigun golkoa: amodioa ixiltzera heziak izan ginen. Dailuaren mihi mehearen mehatxupean

ama! ama!

        deiadarkatzen genuen, ni herbailetarik gu durduzatietara lerratu inguma linkatxen artetik. Maitasun ohiaren hegaztegietan behera, begietarik negarra ixuri zitzaigun bero bezain mikatz.

Gauaren oihal ahula urratuz, amodioa uhulatzen zieten hontzek kahakei, amodio, bular, ezpain, sabel, hasperen, intziri, sexu epel desira latza orohar, eta uhuluen arteko hutsunea

zertarako bakarrik egon?

        galdearen golde nabarrak udalatzen zuen. Haizeak zuhaitzen abar eiharrak purruskatzen zituen eta amodioa argizeituaren aho-izkinan zegoen beha.

        Arratsaren aztaparretarik

zure ondoan nahi nuke

        murmuzikatzen nuen. Ahizpari so egin nion, izua irakurriz aurpegian. Lurralde hauetako haurrak ipuinez gose ginauden eta hitzaren aran ozena pairatzen genuen ondikotz.

Apirila amoltsuki hurbildu zen belardien asegarri. Haraitzineko eki-leinuruak iragarri jauzteia hariztiaren mundu hegian agertu zitzaidalarik, urrikalmendu eske joan nintzaion, minaren aitortzera hots! Asunak eta nahar txirikordatuak baztertuz, haurtzaroko egurrezko pasagia euriak usteldu zuela ohartu nintzen. Jauzteiak orain inora ez zeraman.

        Herresta galduaren trinkili-trankalak oihanera eraman ninduen, eta dantza kolpatuak eskaintzen zituzten jendalde apaletsien erdian higatzen nituen egunak.

        Gerorik gabeko pobre mutu haiek nere haurrideak ziren. Anaiak zenbait. Ahizpa erreak anitz.

Ekitoltzearen iraiztura samin zitzaidan unean

urrikal zakizkigu

        oihukatu nuen berriz, eta zure begiak herioaz jabetu arau, Aturri ibai urrunaren azaletik altxatzen ziren laino-mihien miliken menean, iragana gero mardoago ari zen.

        Amodiozko eleen harresiak zaintzen genituen. Etorkizuna ebatsi ziguten. Burla gorakoiak baizik ez ziren aditzen gure ezpainak betiko hersten ziren ilunabarretan. Ordoki eta zelaiak ere histuko zirena?

        Penak kateztatzen ninduen eta kidearen soakoan mendekua ikusi nuen bozkariozko ahaide batekin ezkontzen.

Lau herroketako garapen hitzemanaren autobideak xede baino ez direnean, Deep North haren etsipenaren harrotzeko gutiziaz abiatu ninduan, eta xendra lohizuen buztin urak mirail xume nitialarik, hire haserrea, hire berantetsia, hire oldarra bilatzen nian minak itsutu aurpegietan. Bihotzaren basamortua zeharkatzean, bakardadearen zamaren eramaitea latza dela errepikatzen diat.

        Aurkituko haudan arte ibiliko nauk hargatik.

Abantxu agor geneukan ama-hizkuntzaren eresiak ekartzen zizkigun iparraizeak. Saparretarik errepettittak jalgitzen ziren xotil eta mezabidean, hilik ere egundaino pentze edo elge malkarrezko lur hau abandonatu ez zuten jende konkortuetaz oroitzea debekatzen ziguten. Alta caporal tabako urrinez apaindu mila karkaren oihartzunek burzoratzen gintuzten.

        Gosaio auher andanak hazirik matelak ximurtzen zitzaizkien, iraun-oinazearen arroilak larruan ezinaren ildo. Mantalin eta kapelet beltzek amirunaren usaina zekarten, bihotz bakartien sukar malinak jabaltzearren.

        Gure arbasoen gisa, handikien urrikia jasaiten genuen.

        Ahots melengak gutizia mesprezagarriz hantzen ziren.

Auhen kantarik plegatzen ez zuen lurraldea, bortxazko ixiltasunaren zamapean xifriturik zegokeen: orratzen odol ttanttek gozagaiztu zizkiguten ahosabaiak, eta aintzira gelberetarik zapalkuntzaren soinuak danbaka ixurtzen zitzaizkigun. Soak goibel bezain urratsak hasman, laguntza bila abiatzen zirenen antzera, aire-askea xerkatzen genuen orotan.

        Erraiten ziguten negua zela, baina nekez sinesten genituen gure gorputzetan beren hoben-hotzak txertatzen zituztenen arrazoi itxurako heiagorak. Bagenekien neguak ez zuela sekula nehor gutietsi eta amarekilako solasean tematzen ginen

ontsa da, ontsa da

        elkorrez, herioaren gudukalorraren eleustasuneraino lerratzeko.

        Arrotz eta bekaitz moldatu gintuen menpekotasunak. Trintxeretako bakea nahi zutelako, auhen kantak imilitzen parekoak ziren: funtsik gabeko fantasiak!

Muga asmakaitzera ekarri gintuztelako, ordoki zabalenak ez ziren ardura gerizarik egokienak arrotzentzat, kanpotarrentzat alabaina, eta gu ixiltasun hormatuaren tentazioak gatibatu izaki durduzatuak, halakoak ginen zorteak eskaini lurralde orlegian. Entzunak barneratzen genituen, apalesten gintuztenei autojustifikazio errazak emaiteko jaidura txarrak menperatuz: ekaitza iragan artean ihardokitzen genuen, zintzurrak angustiaz trabaturik.

        Umeki arrotzak ginen. Langile arrotzak gara. Oroitzapen arrotzak girateke. Biderik zuzenena zein zen indarrez erakusten zigutenenganako fede izpirik ez geneukan. Nola sinets jendetasunaren ugaritasuna ukatzen zuen eredu bakarrean?

Deus guti ginen munduaren egunerokotasunean eta munduaren aldatzeko xedeak guhauren itxuraldatze mikatza baino ez zekarrela ohartzen ginen, ondikotz.

        Muga ez zen neholaz ere ele hanpurosen oldar-eremua: denbora zirurikan bihikatzen zihoakigun, eredu bakarrak aterbetzen zuen gunetik kanpo, jujatzea, zapaltzea, baztertzea debekatuz. Hizkuntzarik askeena desiratzen genuen. Ardura, ezin ezpainetaratua zen haserreaz irakiten ari zitzaigun, bihotza deitzen genukeen dupina herdoildua.

        Memoria oroit-ahantz-oroit-ahantz ari zen bitartean, beldurrak bere ilunbe-sare trinkoetan itotzen gintuen. Pentsamendu biluziari, ekai mineral idorra baizik ez zitzaion gelditzen. Eta goizero, plazara irekitzen zen leihoaren maldan idazten genuen, pentsamendua doi-doia bizirik sentitzearren.

        Ixiltzea manatzen ziguten larderiazu, eta ixiltzen ginen.

        Ahoa hertsorduan, zurzuriz eta haritzez azpatu bide-muinoaren gibelean, eritasun garratzak hustu eta erremedioek suntsitu hilotz amoltsua agertzen zitzaigun.

Bizitzea ondorioz ez zen ausart maitekorren mihiseetan. Kopetak makurtuz elkartzen ginen, hitzaren mamitik ihes. Ohe zinpurtuetan larrua jo arren, amodiorik ez zegoen. Goiztiri zurietako lehen orenetan gorputzak urratzean, agur laburrak betikoak ziren. Alkohol bortitzak zurrutatuz eta lo-belarrak errez irauten genuen.

        Hotzez karkara ginabiltzan hurrengo hitzordurainoko bakardadean.

        Herrenerritar hondarkinez mukuru estali munduko karriketan sentimenduaren ordez, axolagabetasuna bermatzen zitzaigun. Hirietako harresien maldan atsedentzeko eskubiderik ez geneukan.

        Ametsak zekarkiguna falta genuen berotasun apurra?

        Denbora eskasa genuen maitatzen ikasteko.

Bizitzea hain zuzen, gure gisa ihes zebilen, gihar sendoak hustuz, hezurrak erraustuz, eta atzoko ipuinen zainak emekiño xurgatuz. Eguneroko ikusaldietan, bizitzea hain zuzen, begiratu, goxatu, maitatu, lagundu nahiko genuen. Herioaren joria ordea ixuri harrapakaitza zen. Irria neke zitzaigun. Ahotsa ahul. Otsail arratsaldeetako euri uharrak indartsuegiak bide ziren.

        Deep North honetako haranetan barna amor-eman desirak gidatzen gintuen. Bapatean hilkorrak ginela onartu genuen: bizitzearen sabeleko altzo berdinean generaman heriotz-muskila. Eta alderantziz.

Argizirrintako koplak ontzen genituen ondikotz halabeharrez. Plazako ezki lerro bikoitzek balizko iraupenezko askatasunaren usaina hedatzen zuten eguerdi aldera. Zauri zizkolatsuaren ziztak ahantziz, egiaren ahoskatzeko gai ez ginen jagoitik: hilkorrak, hilkorrak, amodioa dastatzeke hilkorrak.

        Non zegoen gure tokia?

        Urratsen asotsa, bildotsen marraka, zuhaitzen itzala, ihardespen egarri sakona, zerualde urdina, grisa, esnezua, arbelezko hegatzei galdezka, non, non, non, eta amodioa hurrupatzeke denak hilkorrak.

Ohaide abandonatuaren ohoretan, bakardadea berriz lau botzetan kantari abiatu zen, izpiritu dantza hurria kulunkatzen zuten kide biluzien erditik. Lurrertzaren urruna emagaldu oparoegia zen.

        Amodio ukatuen baratzak kardoz estali ziren. Mihi malgoak barrabilen biribilean eztiki lerratu arren, maitaleei ezintasunez mando geratzen zitzaizkien zakilak, hitzeman atseginaren ordez gabetasunaren ahalgea gorputz zitzifrikatuetan hedatuz.

        Erdeinuaren itzulpen ugari irakurtzen genituen.

        Nazka, desira geldoaren suntsitzaile izan zen.

Jauz egin ezan maitea eta haugi!

        Orduan, ezpondako holtzaren goratasunak emaztea beldurtu zuen.

Ezaren burdin-bideetako altzairuzko trenen ardatzen garrasi garaileak entzutean, iduritzen zitzaigun bagoi hatzikaratuek pentsamenduaren elge-antzuak ildozkatu behar zizkigutela. Bapatean mehatxatuak ginen: hitzaren algarak urtzen ziren metal astunaren zamapean. Erditzeak ez zigun lurraren jabegorik baimentzen.

        Esne-ttantta zehargien zenbatzeko erhiak bularretan desesperatzen ziren: titi punta kolpatuetarik zetorren jori horailaren murtxatzeko nehor ez. Ondorioz, trenetako WC likitsetan lehortzen genituen negarrak, ahalgez bezala hunkitzen papo xifrituak, musukatzen ezpain bekaitzak eta pentsamenduak izoztu burumuinak geltoki burrunbatsuz betetzen ziren.

        Herria ments genuen haurrak ginen.

Lau herroketako autobideek ez diate jagoitik Deep North honen negua munduaren udaberri eternalari lotzen. Bizkitartean, abiatu ninduan, eta xendra lohizuen buztin urak mirail xume nitialarik, hire itxura, hire irria, hire kezka nagusia bilatzen nian bekanegi laztandu sabeletan. Justiziaren basamortuko gosea ahantzirik, bakardadearen zamaren eramaitea latza dela errepikatzen diat.

        Aurkituko haudan arte ibiliko nauk hargatik.

Eterrez urrineztatu kliniketako ganbara beilegietako ohe hertsian etzanaren begiek, hiltzearen beldurrarekin batera, hiltzearen onarpena erraiten ziguten. Sentitzen genuen herio-latzaren orena tarrapataka etortzen zela, sinesteak, desira idorrak, usteak, fede apurrak oro boleran errautsiz.

        Eritetxeetako pausageletan gurutzatzen genituen egunero

Just Do It

        idatzirik zeramaten kirol-jantziz apaindu xaharrak, debaldeko espantuetan higatzen ziren etxekandere ohiak, boborimo elkorrez adostasuna erakusten zieten izaki totelduak, aulkietarik sekula gehiago zutituko ez ziren behialako ardi-haiatzaile zainartak. Munduaren azkentzearen lekuko desesperatuak ginen.

        Eta plazara heltzearekin ezki hotzikaratuen maldan pix eginik, galtzak ozkan jarri baino lehen zakila inarrosiz, alegeraki agurtzen gintuen gizon adinduak.

        Herioak ziona Just Do It?

Hiltzearen beldurra erran.

        Baina idatzi:

        Karrika izkinetan metatzen ziren zikinkeriak gure ama-hizkuntza baino askoz hobekiago tratatzen zituzten udaletxeek eta estatu zentralistek. Hil bezperan, zor zitzaigunaren eske abiatzen gintzaielarik, aitzinean altxatu horma mutu-haserrekorra, esperantzaren urgentziaren itotzeko asmoz, urmael ustel bilakatzen zen. Etsaia ortzaizean uhargitzen zen arren, tematzen ginen azkonez eta su ziriz borrokatzera. Mesprezua zerabilten ezpainetan, eta azkenean agurrik gabe ateratzen ginen boterearen gela argiztatuetarik.

        Ez genuen inoiz ezer lortzen, ama-hizkuntzak ez baitzuen haien gostuko zaborrak haina balio.

        Baina idatzi:

        Hatsa trenkurran ginaudelarik oraino, labaki kixkalduetan zehar, zaldunak azote eta harma kaskaka hurbiltzen zitzaizkigun. Oihanekoen esklabo eramaiteko untziak kaia hezeetan haiduru bazirela zioten harro, hizkuntza debekatuen eresiak exilioaren zeru zilarrak labanduko zituela, eta gorputzak heziko zizkigutela hainbat non gure emesoin sarraskituak begiztatzean, gizonen soakoek gohaindura seinalatuko baitzuten.

        Emenpekotasuna ez zen neholaz ere poesiaren hazkurri.

        Baina idatzi:

        Olerki bilduma sariztatuetako gizonen sexuak agertzen zitzaizkigun kontzientzien semaforoak kudeatzen, indar gutiziaz hanturik, bortxarako eraikirik, eme gutienez emearen larrua sardeskatzen eta egunero zaplastatzen gintuen gerla zikina aipatzean, olerki bildumetako gizonen sexuak atzeratzen ziren: hau ez da gure poesiaren gudukalorra, coitus interruptus, stop.

        Bizkitartean, solilokio erraldoian irauten zuen posta-etxe kantoian, bere bakardadean oinazez konkorturik zegoen herriak.

        Hiltzearen beldurra erran.

Itsumandoka gindoazen, mintzatzeko ahalmenik gabe; kasko-zokotik bapatean, eta ez jakin zergatik, mediterraneo aldeko herri erre desolatuak jazarri zitzaizkigun: auherrezia eske bezala, herio debaldez usantsu. Herrokatzen genituen eleak, ihes zihoazkigun eztabaidak, agertzera ausartzen ez ginen antsiak, barne-koropiloak, aitormen zaharkituak eta betiko dudak, harrizko kordokaren gisa kabitzen zitzaizkigun zainetan, odolaren ibilera trabatuz.

        Ekintzagabetu zen aditza: higatzen zihoan denbora, deiadar ahulka, kopetan behera otsaileko barur egunetako hauts bustiaren hatzak utziz.

Aizkoraren musu zorrotzaz, behialako enbor ustelduaren altzotik sugea zirristatu zen, iraztorrean barna. Oihaneko aztien inguruan gordetzen ginen anai-arreba anitzek hikaren mintzoa geneukan altxor:

zer ari haiz kuttuna?

        eskatzen genion, adibidez, lur mokor egarritsuak purruskatzen zituenari, eta sugearen zara-zara arina lagun ihardesten zigun:

amerria lantzen dinat.

        Berunezko zeruak zilatzen zituzten gero, enara unatuek, miruek, beleek, sai lasaiek. Kukuak aihen zaharrean kantatu arren, ohartzen ginen zapalkuntzaren erresuman amodiorik ez zegokeela, bakardadea eta desterruaren erreinua baino. Ordea, eraik genezazkeen habiak ez ziren beti gure umeentzat.

Hogeita bost mila jende ginen, hogeita bost mila bihotz urratu, gure lurrean exilioan bezala bizi ginenak, eskubide ukatuen izotzek karroindu agurrak banatzen, maitasun herabeen ildoak ureztatzen, matahameak, taloak, pastetxak eta tristuraren iturburu fama zeukaten mestura puskak murtzilikatzen.

        Sukaldeak hustu arau, etxe-lar etsituek abesten zuten

artoz haztea hon düzü libertatea bagünü.

        Erraietako exilioaren gerizan, herioaren untziak doluzko banderaz janzten ziren, eta egunak otoitzean bihikatzen genituen.

Noizean behin zapaltzen gintuztenak etortzen ziren bakea eta bi sosen trukean, amodiozko penak nola kantatzen genituen mirestera. Noizean behin ere, armaturik zetozkigun, menperatu hauen oldarra bortitzegia zela sumatzen zutenean: ubeltzen zituzten gorputzak, itotzen hatsaren muskilak, ebakitzen sexuak, lau balaz zartarazten buruak, lardaskatzen bularrak.

        Eresiak mingarriago bihurtzen ziren, eta labaki urrineko bakea orotan hedatzen zenean, eskubide apurrak hitzemaiten zizkiguten, baina Deep North honetako oihanetan, bakarrak ase beharrez, aise zitzaion boteredunari hitzaren ezeztatzea: gurtzale guti aski zuen Hark, gurtzale fidagarriak ziren ber.

Menpekotasunak nabarduraz nabardura gure kaskoetako arroilak buztinez tapatu zituen, eta azkenean, ahalezko ekin-bide gisa, zapaltzailearen azter-eredu, gostu, erabaki eta helburuak baizik ez zitzaizkigun gelditzen. Larrua ere, Hollywoodeko filmetako erritualak segituz jotzen genuen.

        Bizkitartean, gu, oihan setiatuetan aterbetzen ginen inutil, lohizu, likits, agerrezin, kateztatu apaletsiak, herioaren usainaren aurka borrokatzen tematsuki saiatzen ginen, hitza, hatsa, urratsa, sentimendua argizpi ahularen pare zuhurki gerizatu beharrez.

        Ahizpa mutuaren eskuak balakari bihurtzen ziren zauriaren ezpain odoltsuetan: herioak, geroaren eta amodioaren arduradun berezi izendatzen gintuen.

Ezki biluzien hats-bahituaren abar meheek birika higatuak marrazkitzen zituzten ilunabarrean gurutzatzen zintudan, eta otoitz egiten nizun ez nindezazun nihaur utz herioaren korroka elkorraren herotsen jasaitera. Baina ez zinen gelditzen. Ez zenien nik igorri sokorri-gutunei ihardesten: erran beharra kolpeka ari zitzaidan lumape gaztigatuan.

        Aurrean aurkitzen ginelarik hondarrean, erran-beharra, zure zakur hil-berriaren dolu ikaragarriak suntsitzen nabaritzen nuen. Joanen nintzen bai ni ere, arrotz bat bezala, erroak airean, damuz eta zaunkaz.

        Euri ttanken bustia amodiozko xuxurlarik ederrena zen orduan.

Geure golkoak noizbait ordea, argi-urrako samurrak inarrosi zituen. Oihana bahitzen zuten mendi lerro apalen haraindiaren magal epelean, urratsek elurra hazkatzen zutela amestu nuen, eta urratsak ur eremu zabalenera lerratzen ziren.

        Itsasoaren ezti gazia kalatxoriei doan banatzen zuen anderea xuri-beltzean itxuratu nuen, askatasun nahikunde menperakaitza nigan jazartzen sentitzean. Haren eleak nereak bilakatu ziren, lerroz lerro, hostoz hosto eta gauez gau.

        Menderen mendetan, buru-zokoan idortu itsas-gutiziak anderearen saihetsera bideratu ninduen. Oihartzun eskaseko solas antzuek mintzamena trabatzen zidaten, eta andereari

maite haut

        xoila ezin niron ahapeka.

Lau herroketako autobideek urratu Deep North honen bihotz malgoa punpeka ari duk oraino, eta punpe bakoitzak mina eragiten dik hemengo jende ixilduen papo biluzietan. Baina abiatu nindukan, xendra lohizuen buztin urak mirail nitialarik, hire kemena, hire oldarra, hire iraun nahia bilatzeko xedearekin, salgarritasuna segurtatzearren ongi apailatu gure kulturako 'gauzetan' barna. Errepikatzen diat beti, latza dela bakardade amankomunaren zamaren eramaitea.

        Aurkituko haudan arte ibiliko nauk hargatik.

Argi leinururantz abiatu ginen, begi izkina lehorretarik hegaldatzen ziren malkoak idortuz. Alabaina, hainbeste denbora bazen ez zuela ekiak gure soina gozatu. Oihanaren hegiraino bideratzean, apalik zizelkatu hitzak ahots ahulez marmarikatzen genituen, munduaren lotsa zihikatuz eta goizetako agur gogorregiak baztertzen saiatuz.

        Hautsaren gurutzea kopetan marrazkiturik generaman eta barur-urteetarik gosaio ateratzen ginen, libertatez ezin aseak. Sekula higatuko ez zen besta-apaindura baten gisa janzten genuen herioaren kontzientzia. Gaztaroko balentrietarik urrun, xume-xumea oroitza xorta-xortaka zaurien herrokatzen hasi zen.

        Gehienetan, maitatzen zuenak ez zekien maitatua izaitea zer zen.

Ni Naiz, Hi Haiz, Hura Da, Gu Gara, Zu Zara, Zuek Zarete, Haiek Dira: zenbat denbora beharko genuen adiztegiaren osoki eta libreki erabiltzen trebatzeko? Zenbat urte kalaka xugunen norantzaren finkatzen ausartzeko? Zenbat mende parean geneukan emazteari bihotzeko amodioa zor geniola aitortzeko?

        Halatan, mendekuarekin, gorrotoarekin, botere-lehiarekin eta ahalge barneratuarekin jostatzen baizik ez ziguten irakatsi. Lehen hitzetan berean jazar eta negarroi ginen ttipitik galtzaile iragarriak ginenok. Historiaren ahanztokietan abandonatuak, estatistiken hondarkinak, bonba bat edo beste zartatzen zenean deabrutuak, saltzapenak segurtatzeko folklorizatuak, ikertuak eta aldi berean madarikatuak.

        Mukua koteran zerioten haur hotzek Je Suis traukatzean, Je Suicide kulturala obratzen zuten aldiro.

        Ama! Nola da Ni Naiz?

Euriak hegatzak laztantzen zituen udaberriko arratsetan, supazter xokoan kantatzen zigun amak:

maitia nun xira, nik etxitut ikusten, ez berririk jakiten...

        eta otsaileko ostiral goiz hartan, haize haserretuak gela etsituari min-aire berdina luzatzen bide zion. Haraitzinetik iragarri bezala azkenean, Barbari Bau Bau, ixilka hurbildu zen, amodioaren iturria agortuz.

Amama ez zauku hilen araiz

        haurrak galdatzean, ikara hotzak kateztatzen ninduen, itzali-bezperako loeria astunean zegoena nintzenaren zatia zelako.

        Oroitzaren puska ehortzi genuen, xuxurlatuz

urrikal zakizkigu.

        Lurra lurraren hazkurri. Herriaren gutasuna purruskatu zen orduan.

        Herioaren kontzientzia mila lorez estaltzen genuen engoitik, gure aldiaren zain. Maitasunarena nola, heriotzaren balaka bekaizki norberarena baino ez.

Beldurrak eragin neure amets hatsanga zureari uztartu zenean, azken hatsa eman zuen bizitza tematsuak. Ni Naiz herabea ahoskatzen saiatu bezain laster, Ni Nintzen haren oihartzunak oinazetan zaplastatu ninduen. Elea bera doluminetan sortu zen:

intzuten gitxia ama?

        Eta erizainak erran zuen:

ez gitizü entzüten...

        Bapatean, lainoek tapatu zerua zeharkatu zuten kurloek. Oroimen bustiaren suaren itxinduak kitzikatuz hatsa, hatsa, hatsa hegaldaka abiatu zen.

        Ur-bazterrak gogoratzen nituen, igitaien zifri-zafra zaluen menean plegatu ogi-ezpalak, errautsezko izerdiak, salda beroak, ardo-berri karatsak, gaztainak zartaka, meza-bideak, jauzteiak, erasiak, ongietorriak, orokorki bizitzaren bihurrikeria guzien onarpen samurrak.

        Oroitza hain zuzen, Ni Gu Naiz molde bitxian harilkatzen hasi zen. Gu gabe deus ez naiz, erantsi zuten negarra ukatzen zidaten begi harrituek. Deep North honetan jagoitik memoria zatekeen gidari xoil.

Herioaren lasaitasunak aurpegiak leuntzean, betikotasunean bermatzen ginen harkaitzak ginen. Munduaren kontzientzia saihestuak. Ezko-argi dudakorraren xixtan altxatu esperantz-aldaxkak. Otoitzaren bihotzean kokatu iraun nahiaren ikurrak. Historiatik kanpo ibiltzera behartzen gintuztenak. Amodiorik merezi ez genuenak.

        Ohe debekatuak nola okupa?

        Goiztiri zapalduetan arrotz egiten gintuen gazteluko harresiak begiztatzean,

irabazi arte

        errepikatzen genuen, zintzurrak

betiereko zoriona hil honi eman otoi jauna

        ahaidearen labankadaz zauriturik.

        Magnificat.

Geroztik airearen eta mendi-lerro hurbilen zilar-urdinak harrotzen gaitu argizirrintan, eta gure molde ez agian perfeitean, herri honen maitatzen, sustengatzen, laguntzen, mintzatzen hasi gara: parte batez bederen, amodioa heziketa bortitza eta hurria da.

        Inguratzen gaituztenen artean urturik bezala gabiltza: solas eztiak europa kafetegian, grinak, arrangurak, pozak, histurak, jasanak, eta zenbaiten begietan pizten susmatzen diren bakardade ximixtak irakurtzen, nola edo hala, ahalezko eredu bakarraren baheetarik ttanttaka hil ala biziko harremanen itsasora orduero ixurtzen.

Geroztik sahuka-lili zuriz usaindu xendretarik banabil oraino, zuzen ala oker egiten ari ote naizen galdezka gauak airean iragan ondoan. Biharamun herbailak zurbail eta urduri kausitzen nauelarik, bideari lotzen natzaio, urratsez urrats, hidoi eta ihiztoka lehorretan barna, galderen eta gabetasunaren mugak baino urrunago, izpiritua likitsaz hustu artino, eta zelai salbatu horretan elkartasuna aurkitzen dut odoletan zintzilik, zatikaturik, negurik hotzenetan bakoitzak mantak eta (a)mantak bekaizki bereganatzen dituenean bezala.

        Biga-bostetan ordea, kidearen soakoan herio-hurranaren izua irakurtzen dudalarik, badakit elkartasunaren oinarria haizeak eta euri zaparradek inarrosi hilerrietan finkatzen dela.

Txoriak iratzartzen diren tenorean jeikitzen gara egunero, herioak baketu begitartearen iduripenak gatibaturik. Noizetik noizera Gu zati haren ausentziak durduzarazten gaitu. Hausten. Husten.

        Hargatik, lurrean ireki ildo zalantzakorretan, oihanean aterbetzen direnen ametsak marrazkitzen ditugu: iraun-muga arrunta baino haratago eraman gaitzatela!

        Hilezkorra baldin banaiz zergatik ez zaitut maitatuko, laztanduko, hartuko, utziko? Zergatik ez naiz biziko? Nerea zurea da. Zurea gurea. Ondarerik eta oinordekorik ez daukagu.

        Herioaren pairamenaren baheetan barna bestelakotzen gara, eta bestelakotasuna orainean bermarazten dugu: nor garen ahapez bederen erraiteko lotsak ez gaitu trabatzen.

        Hautsak hauts. Kopetan gurutzea. Esku-ahurrean urrikia. Ahizparenganako amodioa. Deep Northern Way.

Anartean idazten darrait, debaldeko kronika izan litekeen poesia honen lantzen, mozten, zizelkatzen, osatzen, ele arruntez betetzen: sekula jakin duta besterik egiten? Bizkitartean, karrikako autoak ziztu bizian dabiltzala, haur garrasiak hautemaiten ditut eta segidan ama nardatuaren kexuzko orroak. Nereak ez diren hitzekilako eresi baten oihartzunak golkoa udalatzen dit bapatean:

Nos dentes traio un ar de precipicio,

detras de cada esquina un eco bate

aereamente combinado co meu paso

e as palabras.

        Ustegabetarik leizearen hezeak harrapatzen nau.

        Badakit maite zaitudala.

Lau herroketako autobideek urratu diate Deep North honen bihotz uhargia, eta urrakotik buztin urak ixuri dituk, botere eta jabe lehiak oro justizia nahiaz apainduz. Azken hatserainoko denborak libre izaiten ikasten eta irakasten higatuko ditiagu, bakardadearen zama larrutzailearen eramaitea zeinen latza den ahanzten saiatuz.

        Aurkituko haudan arte ibiliko nauk hargatik.

GAUEKO URRATSAK

Elur utziz gaueko

urratsen aztarna,

banoa ni Mauleko

karriketan barna.

airearen hotzean

hatsanga nabila,

haizea bihotzean

maitearen bila.

itzal-bideko saila

oinazetan darrait:

arrabazka apaila,

izua joan zait!

desiraren lumak

zuregana heltzen:

minaren marrumak

dirade ubeltzen.

izotza ezpainetan

nago zure maldan

dardarka, zainetan

amodioz kaldan!

ITSASOAREN BIHOTZERAINO

I

Itsasoa laño dago

baionako barraraino

nik zu zaitut maiteago

ilargiak gaua baino

barda arratsean doluaren argian kartzelaren leihorra

heriotzaren aitzur bekaitzak setiatu zuen betiko

eta marinela eta marinela urruneko munduez

urruneko munduez oraino ametsetan.

barda arratsean marinelaren bihotza arta eskasez

itsasontzi krudelak bahitu zuen burdinaren bahian

eta marinelaren arima urmaeletarik iratzarri zen oihuka

heriotza gaindituko zuen argi-urrakoari deika

— hego haize maitekorra nondik buhatzen dun

urruneko munduez oraino ametsetan?

barda arratsean ekainaren bezperan kostalde hotzean

malkoen haguna begietarik dilindan uhainak dudakor

eta marinela eta marinela gau-minaren haiduru

bihotzaren itsaso ebakiaz ametsetan.

barda arratsean mendekuaren zama behere-lainoetan

esku ahurra tinkirik eta soakoa zorrotz

itsasoaren bihotza

eta marinelarena biak

iraun nahiaz beharraz premiaz kantatzen.

izar xuriz mila dago

iparretik hegoraino

nik zu zaitut maiteago

ilargiak gaua baino

II

Ixil-ixilik dago kaia bazterrean

untzi xuri polita uraren gainean

zergatik zergatik

engoitik badakizu adiskidantza zaharrek ez dutela

gaurko ekaitzetan bermatzeko indarrik kemenik gogorik

exilioaren sareak hedatzen direla inguru zaurituan

harrapakari gosetuen gisa.

jadanik arrotza zarela hazi zaituen lurrekoendako

zorion urratsa engoitik bilatzen duzula baliogabeko

eguneroko gauzetan ekintzetan hatzetan

autobideek itsasorantz zilatzen dituzten ordokietan eta

urtats goizetan alegeratzen diren begitarteetan

— tzai Maiana burrat baten edaterat...

engoitik badakizu amodioa hitz larrutuz mintzo dela

herenegun higatuaren dorpetik urrun bermatzeko

ihardokitzeko eta agian oldartzeko.

pasatzen nintzanean zure leiho petik

nigarra heldu zitzaitan begi bietarik

zergatik zergatik

seietako argitasun zurbailean ezki usainez apaindu plazatik

niganatzen da iturri umilaren xuxurla eztia

noizean behin airearen uhargia auto herots batek

ustegabean hausten du eta bakardadea

atsegin xoil bihurtzen zait

irratian lehen berrisaila entzutean

iturriaren basamortua mila izarrez janzten da eta

ez naiz bakarrik sentitzen

seietan jeikitzen direnen elkargoan itsas-ments baizik...

zeruan izarra dago itsaso aldetik

zergatik zergatik nigar egin?

III

Kresala azalean

haizea aurpegian

noizean behin gorrotoa diozu

baina zure barnean maite duzu

boga boga

arbelezko hegatzen lurreko burdin-bideek ez gaituzte gehiago

ur sakonen ahantz-tokiraino eramango

altzairuaren ordez gaz-a sartu baitigute

horrela da bizitza

arratsalde zilarretan ordea amesten zaitut ibiltari hurri

eskailera xumeak tormentatzen dituzten uhainen tenorean

amoros

eta itsasoari begira zauden ordu bekanetan zurekin

hitz egin gogoz nabil

horrela da bizitza

itsas-gosez gaude: urdinak gure hasperen akituak

irensten ditu herria eraikitzen eztabaidatzen dugunero

— zer nahi gisaz etsitzerik ez dago!

kez eta amodioz izerdi diren ostatuetan edo

banan-banan, bede-bederazka gabiltzalarik

karrika sardeskatuetan zehar

horrela da bizitza

hargatik ez dut itsasturien agirienganako fedea galtzen

segur bainaiz itsas gain zabalean ekia gorrituko denean

zure ondoan loak hartzeko ausartuko naizela

jadanik behar zaitut ur sakonen ahantz-toki goxo.

egun bat

eta beste bat eta beste bat

itsasoa ta zerua ikusten

boga boga

horrela da bizitza

IV

Lo egizu egizu lo

deskantsuan bihar artio

nik zu zaitut maiteago

gau beltzean loa baino

eremu debekatuen lurreko haurra lo egizu egizu lo

bihar oraino iparretik hegorainoko dantza amoltsuan

gaztelu-gaineko ikurrina balantzatuko baita

hormatze krudelen lotsarik gabe

hitza ebasten ez diguteno biziko baikara

eta biziko zeru-itsasoen ortzaizeak miresteko

libertaterik handiena dastatuz

ez ikara haurra egizu lo lo egizu

mendeen barbariak ez gaitu biluziko

hitzaren distiraz edertuko zaizkigu ezpainak

ordea

eta

aditz trinkoaz kateak hautsiko ditugu

loaren ondoko biharamun urosetan.

ordea

eta

izar xuriz mila dago

iparretik hegoraino

nik zu zaitut

maiteago

ilargiak gaua baino

Gizon zuriarengan nehola ere fidatzerik

ez dela erraiten zien apatxeburu akituak

hil bezpera eurizu hartan

neke-neketan hazi zituen

bere zazpi haur bilduer.

zazpi haur horietarik gehiena,

exterminazio garaia bertan delarik,

amaren erranez

oroitzen da:

gizon zuriaren ele, irri, ekintza-xede

eta keinu bakoitzak

suntsipena iragartzen eta arrunt obratzen du.

baina bidaia ez da oraino burutu.