ITXARO BORDA

Bakean ützi arte

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 1994 Itxaro Borda

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 1994

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

maitasuna ederrena ba da

zergatik hortaz iluntzian

askatasunarekin larrutan?

nork ez du maite askatasuna

nahiz ta leher dedin esku artean?

ezin zaitut begira, gehiegi da

hilotsa karraxika etengabian

estatuari gerra, gerra beti

pakean utzi arte

HERTZAINAK

haltzak ez dü bihotzik

ez gaztanberak ezürrik

ez nüan uste erraiten züela

aitonen semek gezürrik

HERRIKOIA

kontre izan diren oroer

deüs ez beit da galtzen

denek axolagabeki baiesten eta desiratzen

düanaren ez honartzen

Itxaro Bordak

1993ko bedatsean, Maulen

elaberri hontan agertzen diren pertsonajeak oro —gertakari zonbait salbü prefosta— asmatüzkoak dira zinez. Balin zerbait üdüripen atzamaiten ba da egiazko pertsonajeeki, koinzidentzia hütsa dela zin dagigü.

1

Ordülari maradikatüa goiz hartan ere entzün nüan. Türütots metaliko lüzea. Ez nakian zerkeraman nündüan, bekanika zital horren erostera, bena bai noizean behin zinez damü nüala. Zientzia-fikzioneko filmetako edo hiri handietako ostatüetako tresna bitxien sonüa egiten züan, beharriak zilatzealaino, bürühünak ildozkatzeala. Begiak ideki nütüan amets gaixto baten gisa, eta pentsatü nüan:

      —Jadanik... azkorria!

      Eta arra-lokartzeko tentazionea üken nüan. Egüna egün zela konsideratzez, aragiko molekülen arteka zehargietan nükean koraje güzia bildürik, ohetik jeiki nintzan murmuzikan:

      —Alajinkoa, ez nüan beste beharrik.

      Ohe-kantüan ttottotürik eküratü nintzan denboraren hedadüraz ez nintzatekean ja oritzen, xoilik bizitzearen debaldeaz kezkatzen egon nintzala:

      —Beti etzan, beti jeiki.

      Ene gogapenak ez züan oiharzünik, eta sükalteala heltzearekin, leihotik argi hatsarreko zelüaren arrosaren ikustez, halako zoramen batek tinkatü nündüan. Ordüan, bake aideak bihotza bete zeitan.

      Hola zen. Herri hontara jinez geroztik, asteak higatü arau, zelüaren mila koloreek nündüen bozten: batean oso gris, bestean dena urdin, gero beltz sakon eta azkenik, arrostarzün erromantikoa. Erromantikoegia ene gogara, zelüaren ütxürak berak amodio-min berezi bat pizten beit zeitan. Ez nüan ihes-biderik atzamaiten, sendimentü horrek ttarrappattaka lotzen nündüalarik. Amodio-gogoa ez züan zelüak itzaltzen, haboroziz hürrüneko joan-minez ere kiribilkatzen hasten beit nintzan, gaztelü gaineko ikurriñaren begiestez. Behin, zonbait urtez, Txinako etxetegi erraldoien aldegainetik, lanoen artetik, ekiaren gorriak, mündüari erakasten zeion esperatzea ahalezko zela orano. Üsü, hürrün-mina eta amodiomina, biak, bardinak zirela kontü-errendatzen nintzan, zelüaren kolore hanitxen bidez süstüt.

      Leihotik so eküratü nintzan. Goiz orok bere interesa ekarten züan, kasik nigarretan lehertzeko inbea sortzez. Beilatarzünari üko egin neion, eta godalet bat esküan, baxerategiala artino joan nintzan, hurak arras iratzartüren nündüala segür. Godaleta klisk batez hüstü nüan, eta huraren hotzak korpitz barnea freskatü zeitanean, sümatü nükean lehen zigarretaren tenorea hüilantürik zela. Ohartü nintzan irratiaren piztea ahatze nüala, eta seiak hogeitabosten altexean ON buttua zapatü nüan. Arnes majikoak ez züan kemen-seinalerik eskentü:

      —Atx! —txipiñi bat ahozkatü nüan, eta zigarreta rulatzeari ekin neion, tabako paketaren erdia lürreala erortera üztez. Loaren kontre borrokan ari nintzan engoitik, eta astelehenak ardürenean egiazko astelehenak nütüan. Ganbara taldearen müsika xotil elibaten notak ezagütü nütükean, radioko langileek beren mikro eta gaineratikoak martxan jarririk zütüelako marka. Erri amiñi batekin erran nüan:

      —Jokü düt hebentik laster, tipiti-tapata eüskal rap puzka iraganen düela!

      Ez zen aperentziarik ere holakorik agitü, eta dutxapean kokatü nintzan, huraz ene egünarekilanko güdükaren eztitzeko, hein batean xahatzeko. Huraren txortolotsak mainügela bete züan, radioko mintzatzaleak, goizanko berriak emaiten zütüalarik.

      Ützültzearekin, ez nüan eüskarazko irratia baizik entzüten, eta aski eskertzen nütüan horko langileak, gogo-honez abandonatü nüan estado hartako irratilarien kalaka mardoen arrapikatzen ez jakiteaz. Han, berrien artetik, xoxolokeria franko zabaltzen züen, garrantzi gabeko informazione eta anekdotak, zirkülazionearen harat-honaratak, egüneko saintüaren biografiak, ebitakoak hartzeko ziren ala ez, xehe beno xehekiago, edo akzentü zerratüaz elestan ari ziren izkribatzaleen alkarrizketa okaztagarriak:

      —Autobiografikoa dea zure romana?

      —Bo, ba dakizü, obra asmatü batean haboroxienetan ba düzü parte bat automatikoki autobiografikoa dena. Düala zonbait hilabete amodio-handi bat bizi izan nüan. Eta horren kondatzea züzün ene egitekoa aldi hontan.

      —Eta sikologiaz?

      —Bai, prefosta, jarraikitzen düt senarrak ützi nündüanean hasi tratamentüa, eta biziki ontsa akamodatzen niz sikologoarekin. Gainera gaur sosa ere nihauk irabazten düt. Libre nüzü oso.

      Eta blablabla, libürü elki berria saldü asmoz, diharü-lehia eta sikologia merkea nahastekatzez, eta ondoramenez hanitxetan pentsatzen nüan bezala, potereen bozeramaile ziren intelektüal askok terapiak egiten zütüen, praubezia orokorrean sosa burrustan esküalatzeak gantzatü kontzientzi txarren ezeztatzeko. Ez nintzan jeloskor, sorgaüeko pikarraitarzün ekonomikoan beit niraün.

      Gogoeta argienak dutxapean nindagolarik sützen zeiztan, eta ordüan mündüko sarraskien xüxentzeko gei senditzen nintzan. Ez irrati-estataletan mintzo ziren jaunkillot bekaitx horien manerala, injüstiziaren benedikatzez, bena partekatzearen eta jüstiziaren zentzümen poxi batez. Hurpean bilaiz nintzalarik, praubeziaren erroetaz monologatzen nüan üsatüzko mügala heltzeko: goseteak gaintitü zütüen herriek, nahitara ürgaizten züen praubezia, bai Europan eta bai Herenerrietan. Praube zirenetaz inbidius ziren trapuzeroak ba ziren orano karriketan. Zonbatetan ez nütüan hitz hok entzün, okindegian demagün, herrokan nintzalarik, Gure Aita Zelüetan Zirenaren gomendioak egiaztatzeko tenorean sei libera txipiren trükean:

      —Xomajean düzü.

      —Bai. Nik horiek oro lanean ariaraz nitzakezü.

      —Pentsatzen ahal düzü... auher andanak!

      —Gure legarren klikatzaleak!

      Sanoki hatsa hartzen züen jenteak greügarriak atzamaiten nütüan, eta ogiaren erostean, magasitik aldikal oilo-larrüarekilan jalgitzen nintzan. Ez nüan holako solasik jasaiten ahal, are gütiago, üken zezakeena beno amiñi bat haboro züenen ahotik.

      Laster jauntsi nintzan. Jean higatü pare bat, eta Makaon mila erhi asiatikok merke josi atorra. Zapatak hürrüntxago nütüan. Konkortü nintzan hen biltzeko, eta bapatean ustegabeko bizkarreko dolore zaharrak kürütxefikatü nündüan. Erriz hasi nintzan minagatik, hogeita hamahiru urte ez beit zen adin itsusia, Jesüs Jaunaren gisa, kürütxefikatüa izateko. Bena ez nüan orano hola hiltzeko xederik, bereziki Jimen ezagützea eginez geroztik. Üsü jüjatzen nükean ene ‘maitatzeko’ honezia züan potikoa zela Jim, eta abiatzen nintzan, ürrikiaz eta karitateaz ametsetan, mente hontan hitz horiek züen karga negatiboaren arintzen, amodioa gaüza krüdela zela zioenen erranetaz düdatzen. Imagina nezakean ber zonüan maitarzüna bortü-handietarik zatorkean lano üngürükaria zatekeala, apaltarzün ezti bezain bero batez katiastatüko güntüana. Orohar denbora hanitx behar zen Jimen heineko ‘honezia’ hortaratzeko, eta naski aski estimatzen nüan Jim ‘honezia’ren bidez, bizitzea aisatzen beit zeitan.

      Jimen begi urdiner lortzen zeitalarik gogoa —terrible laket zeiztan begi urdinak— eta halako balizko amodio ühinean nindabilalarik ordülariaren türütotsak jaukitü nündüan:

      —Zazpiak eta laü.

      Zotükatzekoa nintzan. Ez nüan orano kafe-txortarik apailatü. Zotükatzekoa beit nintzan, eta beti ñagiten gisa, orenak akodiñetan galtzen nütüan. Amañi aspaldian zentüak bere hil-ohantze xurian oparitü zeitan bekanika grisa, kamenetetik elki nüan. Goizanko ene plazerra hura kafeari bürüz burbuilaka igaiten entzütea zen, eta gero sükaltea betetzen züan kafe-ürrinaren üsnatzea hunkigarri zeitan. Hura ezarri nüan peko bürdümazko kesan, kafe-ehoa gainekoan. Iparreko hiri hartan nintzan egünetan, Txina kantüko eremüetan hain xüxen, Prisünic xoil batetan erosi nüan kafe-bekanika elektrikoak ez nündüan gustari eta ürrinari zagokionez, seküla botzik ützi. Etxera arra-jitearekin, aitzineko üsantxer etxeki nintzan, amañiren kafe-tresnaren erabiltez. Aitortzeko, Jimek ez züan hanitx gogarako molde zaharreko kafe beltzegi hori, üdüritzen zeion harriaren aroetara ützültzen ari ginela, ordüko penak eta nekeziak jasaitekoak zirela. Harek bekanika hiper-moderne bat ba züan, tenorea eta kanpoko zoin barneko tenperatüren salatzeko gei zena, bena hortik horra zen kafea ene ustez, lightegia zen. Nik maite nüan kafe primalaren xixtakoa aho-sabaian kilikari, bortiztarzün heroikoa gero züntzürrean behera eraixten zelarik arras iratzarria nintzalako sentimentü ejerraren sortzez, eta kikerako ondar ttilikaren hürrüpatzez, mündüarekilan bake-agiria sinatzen nüan.

      Labearen gainen pausatü nüan zilar hitsezko tresneria. Keinü horiek betidanik, baratx-baratxa konplitzen nütüan, aterbetzen güntüan zibilizazione progresiztako lehentzeko ritoak beit liran. Bena jakin, ba nakian, Izturitzeko harpeetako jenteek ez züela kaferik edaten, mentüraz asün tisana likitsa bezain karatsa baizik ez züen ahoalatzen, beren gaüeko zilotik argi-ürrakoan, zelüaren arrostarzüna begiestez. Eta jarraiean, kanpo so egon nintzan. Asmatü nüan lür indüstrialetako ehün mila sükalteretan ba zirela ene gisa, lanealat joaiteko beztitzen, xahatzen, askaritan ari zirenak, eta ehün mila arima hütsen sohako hilak, geroxagoñi, kürütxatüko ziren metroetan edo treinetako konpartimentü künküiño beteetan. Mündüko langileriarekilan alkartarzün pezüan lehertü nintzan, eta Internazionala-ren kantatzear nindagolarik, labeko süaren pizteari ekin neion.

      Betiko moldean, zonbait minüta galdü nütüan süpizteko kesaren txerkatzen. Ez nintzan neska bordelikoa, hanitxek kontrarioa pentsatü arren, bena neke zeitan oritzea mezperan non ezarten nütüan gaüzak. Mezpera eta egünaren artean, gaü oso batetako loa iragaiten beit zen, eta ordüan Letheren ütürrietan edateko —ez deizüet erranen zer edaten zen han!— astia atzamaiten nükean. Azkenean, süpiztekoak behar ez züen leküan ikusi nütüan, eta splax! süa egürñiaren püntan sortü zen. Eskerrak aldi hontan ere, menteetako misterioa egiaztatü zela! Ba nüan halako lotsa bitxi bat niolarik:

      —Zer agit leite sürik ez balitz haboro?

      Galtoa arrapostürik gabe egon zen. Axolarik ez ondarrean: bizitzako eginkizün xinpleenen estimatzen kostaia-kosta ikasirik nüan, ideia handiegiekilan akamodatzea ez beit zeitan aisa mentüraz. Sinestea neke zen, usteak hauts ziren eta errautsa baizik ez ginen. Urteak jin urteak joan, hatsa higatzen zen, bilaiztarzün batetara heltzealainoko hari bilakatzez. Mineralizatzealaino.

      Esküa gaz-botila gorriari bürüz lüzatü nüan. Buttua üngüratü neion, süa labeari hüilantürik. Düda builta batez katastrofa ütxüratü nüan: gazik ez zen botila gorrian. Kexatzear nintzan, saltzale ororen maradikatzeko heinean, ni ere botila bezain gorri, kafe-ments egonen beit nintzan goiz hontan.

      —Alaxintxoia!

      Erri karkaza aberats eta basatiaz kaideraren gainara erortera ützi nüan korpitza:

      —Gaza fini. Egün. Ontsa nün no!

      Bapatean günearen destinü trajikoaz oritü nintzan: ari ziren Züberoan Gazodük diloaren plantatzen, eta gük etxeetan gazik ez günüan. Zinezko herenerria zen Europa kaxkar hau! Egoera bardina ezagützen züen Indian ezar dezagün; India, lürreko ogiekoizle kasik handiena zen, eta han, Bonbayen edo Kalkütan jenteak, ülüak bezala gosez hiltzen ziren, ekoizpen güzia exportazionerako zelakoz. Konparazionea agian bortixka zela komentatzez, Jojobar ostatüan kafea hartüko nüala deliberatü nüan.

      —Gaza fini...

      Janzahar elki nintzan. Jojobarreko bideari lotü nintzeiolarik, Mauleko arrabotean trebes, iparreko aize hotzak begitartea zaflastatzen zeitan. Begiak altxatüz, ikusi ahal üken nüan —segürtarzün elibaten seinale—, Gaztelüko ikurriña ez züala gaüaz ihork sardeskatü.

      —Alabadere... —murmuzikatzen nüan. Astelehen goiza zen. Zinez bürü-handi nintzan. Maitekortürik. Neskenegüneko bekatorosa nintzan. Ahoa txükü nüan. Kitarra eletrika basen sonüaren arana orano gogoan:

      —Bakean ützi arte... ützi arte!

2

Jojobar-eala artinoko bidean ohidüra nüan Ühaitzaren saihetsetik iragaiteko. Gosaio errea balin ba nintzan ere, bazterren eztitarzüna ontsa laket zeitan. Lano arin batek troxatzen zütüan gaztelüalat igaiteko patarrak. Lühertzean agertzen ziren etxalteak, ikastegiak, eta errekan hur berdeak ixurtzen zirela harritü nintzaneko, gogoa jadanik bortüetako alagia tematsüetan galdürik nüan. Hiri hau, goizanko lehen ordüetan eta arrastiriko azkenetan maite nüan. Bien artean, ardüra, lanez gaintika nintzan eta ez nütüan ahal üzten soak auhertzera. Kafea hartü aitzin, bülegoalat ützüli bat egin behar nüala oritü zeitan, zerbait dei edo galto jauzi balin ba zen, aski lüzea izan zen astebürü hontan, jakinean pürü egoiteko. Kolegioko zübütik, Peko Arrüalat okertü nintzan. Zirkülazione güti zen karriketan: magasiak oro zerratürik eküratüko ziren astelehen azkorrietan aizinant iratzartzen bait zen hiriñia. Peko Arrüaren 76. zonbakian zagon ene bülegoa. Borta bulkatü nüan, eta enkostika ürrina züen eskaileretan gora abiatü nintzan, esküan nütüan giltzekilan txoxtakatüz.

      Ate-kantüko zilarrezko plaka begietsi nüan; ondarrean ene afera ez zen hain gaizki martxan. Herrialde horitan, beste hanitxetan bezala, jenteek ez züen poliziarekin edo hedexuriekin ‘komertziorik’ nahi, eta nintzan detektibe orano ahülari lagüntza eske horra ziren. Arraheinki moldatzen nintzan, eta hori nüan segürtatzen klianter, zela behi ala ardi tratü, zela ohatzegile ixtorio. Ezkontza-hauste güneetan, behi edo ardi sailetan beno xantza haboro nüala aitortzekoa nükean. Eraztün trüküan, nigar txorta bat begi zokoan, fidelitateari zin egin zeioen emazte edo gizonak bizirik, osagarri honean eta üsü iros atza maiten nütüan. Kabalekin ez zen holakorik egia erran. Abere zentüen ezür mehatüak erroitzetan agertzen zeiztan prefosta, saeak eta arranoak aragiaz asetzen ebiliak zirelarik. Lan mota desbardinak baiesten nütüan, detektibe rüral bilakatzez, eta sariaren izaria beti manazalearen meneko üzten nüan.

      Ate-ondoko zilarrezko plakan, ohorez beterik, ene izena irakurri nüan: AMAIA EZPELDOI - KABALE ETA JENTEENTAKO DETEKTIBE - MAULE. So hortan, zürübi zozialeko heltükina senditzen nintzan, eta bortaz bestaldean zagona enea zela nion, amiñi bat laborariak, artoa ereinik, egünetik egünealat ürrezko azia lantare lerden bezain ejer handitzen ikusten züan maneran. Güti hortaratzea ez zeitan aisa izan. Zonbait urtez ‘exiliatürik’ egon nintzan, Txinako eremü errenbes hetan, eta ordüan, etxekoak nitzaz biziki fier ziren:

      —Lanean ari düzü, lan ontsa-pakatüan!

      —Aaaaah bon?

      —Bai... GDFan!

      —Fonkzioner?

      —Bai, zerbait holako bai. Han pürü ez dizü politikarik egiten!

      Egiazki orenak eramaiten nütüan GDFan; bena ez züzendari-ordearen leküan. Eratzari baizik ez neion komendatzen, eta artetarik, züzendariaren edo züzendari-ordearen gelak garbitzen nütüan. Hortik horra zeioen etxekoer zelako fiertarzün hüra, ez beit neien seküla deüsik salatü. Larrazken arrastiri epelean, herrialat ützültzeko ene xedea aipatü nüan, arras xinpleki:

      —Debeatzen niz heben. Horra nüzü etxealat!

      —Ertzo hiza? Ez dün arauz holako lan-hona kitatüko?

      —Bai ama, bai.

      Telefonaren püntan, amaren nigar-zotinak entzün nütüan, bena bihotz arnegata izana gatik, erabakia hartürik nüan. GDFko eratza zeditüko nüan botzik, eta Bayimissa batek edo kotonurik jin Hadrien Amoussou gaxoak zükean bailakatzen ahal, nik hein batean leüntü giderra.

      Heben nintzan orai: damürik gabe, erdizka lanaz pakatürik, erdizka RMIan antsiatürik, legarretarik kanpo, eta herriko üne frankotan erran liroen gisan: zoriontsü... Ez zen bixtan dena, telebixtetan (Euskal Telebista barne) edo emazteentako püblikatzen ziren hoila kolorezüetan erakusten züen zoriona, bena ene behar txipien araberakoa, ez beit nüan gaüza hanitxikeskatzen üngüratzen nündüan mündüari: ez nintzan pollita, ez nintzan espiritüala, menteen ondarkin ‘baleü’ bat baizik. Eta horrekilan akamodatzea aski nüan. Aide hortarik, hiri erraldoietan bizitzeak ba zütüan abantail zonbait, norberaren ‘baleü’tarzünaren —arzüna izan beit zitekean— honartzen ikasarazten beit züan eta honartzearen ondoramenez besteen sohakoen tiraniatik askatzen zen. Ützüliz geroztik, Txinako basabortüetan nola, begimenen axola güti nüan. Hargatik, noizean behin, nekeza zen ützültzea, gaüzak oro aldatürik atzamaitez, jente berriak denetan nagüsi, zaharrak orano erroten aizestatzen ari, eta oro aldatürik atzamaitez, ber denboran deüs ez zela kanbiatü süsma zitekean, betikoak betiko saltsetan bustitzen zabiltzalarik ja.

      Heben nintzan orai. Kafea baizik ez nüala ments, karrikan ebilten nintzan, tripako kurrinken ezin gordez. Bülegoan sartü nintzan, eta iragan ostiraleko ordrea ez zen den-mendrenik ere igitü: laser irakurgailüa, irratia, Underwood idatz-bekanika..., hor ziren, errauts pean, urteen eküratarzünaz kondenatürik bezala. Peko Arrüalat emaiten züan leihoa ideki nüalarik, itzalean zirzar xotil bat asmatü nüan: sagü bat zena? ala gatü bat? amerikain filmeetako maneran, ixterbegi elibatek zare batean pausatü sügearen zigizaga lürrean? Ikaran, Thelonius Monk ezarri nüan sonü-tresnan, eta herotsa horra zen kantüko gelala abiatü nintzan, baratx, geroago baratxago. Han ikusi nüanak harritü nündüan:

      —Zer ari zira hor?

      —Zure lagüngoa behar dizügü.

      —Non? Zentako? Norentako?

      —Zure lagüngoa behar dizügü —arrapikatü züan hamar-hameka bedats zükean neskatilak. Tristezia larri batek xeheki zeion begitartea.

      Ageri zen nonbait-zerbait agitü zela, bestaz-besta eta amoros gastatü nütüan bi gaüetan. Hüilantü nintzeion eta laster ezkapi zeitan, izüak katiastatü leppea txipiaren gisa.

      Jakin-mina nüan, bena ez nakian haurrer mintzatzen, eta partikülazki, haurtarzünetik elkitzeko püntüan zirener. Ahal bezain eztiki hasi nintzeion elestan.

      —Zer agitzen zaizü?

      —Tzai... egüerdiko... Lakarri-Buztanobialat...

      Neskatila desagertü zen, brist-braust! eta junpe bat egin nüan, kanpotik zatorren aize bühakoak, banpez, bülegoko borta zerratü züanean. Negüko hotzik garratzenen daldara senditü nüan larrüan, eta iseatü nüan Monken müsikaren jarraitzea. Haurren penetan begistatzea ez nüan batere gostüko, garai honen basakeria, haboroxienetan, hek züelakoz egarten, heltüek kontrarioa erran gatik. Gogapena alderantziz hartü nüan arrunt, eta ez zeitan laket ere haurrak sendimentü merkantilisten edo besteen indartzeko ikurtzat erabilten zütüen mass-medietako artzapezküpüen joküa. Bien artean, üdüritzen zeitan, Lakarri-Büztanobian, lazgarrikeria bat gertatü zela, eta ene eskükaldüa behar züela. Bena kafea lehentze!

      Peko Arrüalat eraitxi nintzan. Ekia amiñi bat goraxagoñi zagon. Ez züan ordea kemen latzik eta gaüaz-gaü ebiltez minbera ziren ene begiak kilikatzen zütüan. Aho zokoan pasta-pezü aidea nüala ba nakian, iragan neskenegüneko Garindaineko Hertzainaken konzertütik landa, bierra godalet zonbait joan beit zen züntzürraren behera, Jimeki, ainarbak bezala, hariak lüzatzen nütüan artean. Igante goizanko bürüko doloreak kaskoa arintü züan, bena ba zen orano ondar ejerrik fisiologia mailan. Pentsamentü etiliko maitekorretan nindabilalarik, Arrüa llabürtü zenene hoin-peetan, eta kontü errendatü nintzan jadanik, Jojobarren barnen kaüsitü nüala destrenpüaren itzal ‘itzela’. Üsatü jente aizinanta hor zagon: gizon eta emazte saldoa, ohorez, erretretalat heltüa, egünkarien leitzen eta blanc-limeen txextatzen.

      —Egün hon! —hürrün bat ahozkatü nüan, eta kafe-doble bat manatü, ostatüko jabea zen Jojo izenekoari. Sorik gabe, kontuar-kantuan pausatü züan kafea, sükre paketa ondoalatü, eta golare txipi epela eskentü. Soak ez ziren kürütxatü, zortzi libera zor neitzola erran zeitan arte. Ageri zen ez nündüala biziki estimatzen, ene bizitzean ülün-güne franko beit züan ez argi (prefosta) eta herriko ez nintzala beit zakian.

      —No, gure manexina! —oihüstatü züan, gibeleko mahain batetarik, zokoleteznea hürrüpatzen ari zen emazte ‘ükülbürü’ batek. Türbüstü nintzan. Ardüra horra zeitan gogapen hitsa (enetako hits zena) hobe zela mentüraz, Züberoan oso frantses izatea, San Antoni kapelaz bestaldekoa beno. Frantsesak pürü doiaz errespetatzen zütüen ostatüko üinürri horiek, poterea eta jakitatea ütxüratzen züelakoz. Emaztearen deiari erriñi batez ihardetsi neion. Barabaraka segitü züan:

      —Manexek ez düzüe bestaliar plantarik!

      —Ahal dügüna egiten dizügü.

      —So egiozü zure begitarteari.

      —Ez düzü aisa ez. Bena laket nüzü Xiberoan —jaükitü nintzeion, bere ürgüilüa ber denboran hantzez, eta taigabeko eztabada hori ützi nüan, ontsa-ikasia nintzalakoz lehen bizikorik; bigerrenekorik, Txinako lürretatik jinez geroztik, oldarkoikeria güzia galdürik beit nüan, eta halaz, pentsatzen nüan ez züala ehelegatzeak merexi, norbaitek hau edo horren leporatzean. Errozgora igorteko inbea sortzen zeitan noizean behin, ordea agüdo kalmatzen nütüan zainak. Alabena enea zen ogena: aski nüan Züberoan jaiotzea, mintzajea jakin ala ez, horrek beit züan garrantzi handiena.

      Jojobarreko leihotik, karrikan, agian laneala zoalarik, begietsi nüan Züberoan azitzea beharrezkoa ez zeion lagün bat. Peko Arrüaren kantualaino hürrüntzen akülatü nüan soaz, eta ametsetan hasi nintzan: lagün zonbait ba nütüan, heltübada ezagün xoilak, bizi-hil adixkide nahiko nütükeanak, bena nekeza zen, ezagün xoiletik soaz baizik, adixkide mailalat iragaitea, harremanetan lotsa nagüsi zelarik, eta lotsaren üme, gure artean, diztantzia:

      —Eskerrak holakoak ere ba direla —murmuzikatü nüan, kafe-kikera hüstez, Jojori zor neionaren pakatzeko musa sakolatik elkitzean. Goizanko hamarrak ziren. Egüerditan Lakarri-Büztanobian izaitekoa nintzan. Bapatean lana ahaztez Jimen ütxürak bete zeitan gogoa. Honekilan ere lotsak eta diztantziak manatzen züan sortü berri zen harremana. Trixtetzen nündüan ideia hori aizatü nüan, Büztanobiako alabaren —primüaren nonerebeita— deiari bühürtzeko. Neskatilaren molde bitxier pentsatzez, halako ezustezko dildira batek trebesatü zeitan korpitza. Aldi hontan, eta horren beldürra nüan «aferak» hastekal, hilotz bateki tematzekoa süertatüko zeitan. Jenteak jentea ehaitea ez nüan aisa entelegatzen, sosaren edo beste arrazoentako. Hilotzen aitzinean, übeltzen ziren begitarteen gogortarzünak bereganatzen nündüan, eta beti imaginatzen nüan, ni nintzala ohantzean, harriaren pare lüzean etzanik. Eta artean, ez nakian orano zer atzamanen nüan Lakarri-Büztanobian.

      Nüan adinaren ‘trajediaz’ ohartzen nintzan. Hogeita hamahiru urte, bizitzearen erdiapürü higatürik edükitzea zatekean, eta hortik harat, mündü oso baten zentzearen jakile baizik ez bilakatzea. Adin latzean, haurzaroan kürütxatü zaharren gogoan arra-sartzen iseatzen nintzan, oritzapenaren indarrak porogatü gei ba nütüan bezala. Bestaliar ez nindabilan astebürüetan, sort-herrialat abiatzen nintzan, etxondoan egün zonbaiten anpletarzünaren txestatzeko. Ordüan, lehenagoko meza-bidean, bedaroen ürrinarekilan biltzen zen caporal tabakoarena üsnatzen nüan. Oritzez berez, arnes arkaikoen oligoarekilan nahas zoan izerdiak kopeta bustitzen zeitan. ‘Jauztegiak’ txerkatzen nütüan, alkarrizketa ahatzeak ezpainetarat eraitx ahala:

      —Nunguak zizte?

      —Behebordakuak gitzu.

      —Untsa tutziea etxekoak?

      —Etzu gaizki ez.

      Garai hetako meza-bidea eroaiten günüan —ote lilien misterioa!— gerletan mankatü soldado ohiekilan, mutxurdin saldoekilan, alargün elekariekilan eta sasi-peetarik ebilten ziren gaineratiko abere xeheekilan. Igante oroz solas bardinak ehüten güntükean, solasari beno itzal haboro emanez begitarteen txümürdüra xügüner. Xenda saihetseko etxalteak eroriak ziren eta hütsak oraiko egünean. ‘Jauztegien’ egürra naharrek eta asünek gaintitü züen. Ene sortherriaren egitea züan xantzaz agitü zeitan lürraldeak: desolazionea, eta desolazione hortan, oritzapenaren ütürbürüa.

      Hamekak kart ments ziren autoa hartü nüalarik, Lakarrirat joaiteko. Kafea aspaldiko ixtorioa zen, eta gose gorriak zirtzikatzen zeitan sabela. Atarratzeko plazako ostatü batetako terraza ekistatüan bazkaritea erabaki nüan. Üsatü herriak iragan nütüan, irratiak Hertzainak taldearen zonbait kantore eskentzen zütüala, behazaleak debeatü arte. Ez ginen audela seküla debeatzen. Irurira heltzez, Muskildiko besten afitxa ikusi nüan, SIVOMak Basabürüari oparitü zikin-ontzi batetan eratxekirik. Afera hau oro ejerki ürrentüz gero, Muskildirat abiatüko nintzan, bierra fresk elibaten edateko, Gartxot Itzaltzuko Bardoaren eresia asmatü züana ehüngerrenekoz entzüteko. Jim ere han ahalko nüan kürütxatzen, bena harekilan, hobe zen mentüraz, Su ta Gar-en konzertüan gertatzea, hitzari ildoa idekitzeko balin ba zen pürü. Horiek hola, hasi nintzan Bereterretxen Kantorearen ahülki murduikatzen, epopea baten gisa, botz apalez, menteen mendeküaren meneko.

      Erdi ametsetan, eta kantorearen bederatzügerren koblan, Atarratzera heltü nintzan. Hamekak hamasei minüta markatzen zütüan besoko ordülari erdotzak. Ogiarteko bat manatü nüan, godalet bat Europako ardu mingatz eta kafeñi espresso bat (prefosta) güziaren ehaiteko. Besoko ordülariari so eküratü nintzeion, mezperako ogiz moldatü sanduitxa murtzikatzen nüan artean. Ordülariaren orratzek aspaldian idortü amodiozko ixtorio batetara eraman zeitaen gogoa, eta kontü-errendatü nintzan, zen amodio latzenak ere ez züala hatz izpirik üzten memorietan, hürrüntarzünarena baizik, eta hari etxekiak ziren gaüzek beren krüdelkeri pezüa galtzen züen, gaüza xoil bilakatzeko. Amiñi bat gogorra zen txinkor puzka batek exkerreko ahosaileko hagin baten mina arra-piztü zeitanean, errealitatealat jauzi nintzan, eta kasik erran nüan:

      —Horra zer den amodioa: hortzeko min bat!

      Erri inbeaz nintzan. Eni droleki so zagon bikote zahar bat xütik iküsi nüan. Zerbützaria jin zen, üda urtaroko ondar egünak izatez, klianta beti errege etab., ahots hilez mintzatzera:

      —Fini düzüa?

      —Abantxü. Kafeñia desir nikezü.

      —Zotüka zite. Haidürü diren jenteak ba dütüzü heben!

      Eta ni? Ez nintzana jentea ala? Bikote adindüari so egon nintzan. Bai, mentüraz, horiek ni beno jenteagoak ziren, sos haboro züelakoz ütxüraz eta üdatiarrak zirelakoz. Kaideratik elki nintzan, gogoa ülün, Lakarrira joan behar nüan ala ez, orano düdatzen. Kuple plaña oso ahatzerik, autoan sartü nintzan bekanikoki.

      Atarratzerik jalgirik eki peko argia arra-atzaman nüan plazer handi batekilan. Lakarriko bideari lotü nintzeion, bihotz ahülak ziola:

      —Ez hadila joan!

      Arrazoamentüak aldiz:

      —Habil hoa...

      Hürrüntxago, Altzaiko eliza agertü zeitan lühertzaren jaun eta jabe. Ordüan, ba nakian ene bidajeak ützültzerik ez züala. Arrunt agitüko nintzan Büztanobian, hilotz baten eretzean beldürrez itzatürik, edo balitz, zerbait itsüsiagoren aitzinean. Lakarriko arrabotean, aitañi bat kürütxatü nüan. Galtatü neion:

      —Büztanobiako bidea?

      —Exker... esküin... eta hiruetan exker.

      —Atx!

      —Aisa düzü ata!

      Aitañi konkortüa, ekitoltzean, arrabote saihetseko karrikañitik ezkapi zen. Ez nüan xehetarzün askirik, eta gizonak seinalatü bezala egitea hoberena zela pentsatü nüan:

      —Exker... esküin... eta hiruetan exker.

      Büztanobialat berant heltüko nintzalako segürtantxa nüan.

3

Aitañi zaharkitüak erakatsi bezala, abiatü nintzan beraz, Lakarriko arrabotearen kantütik, exker eta errege-bidea arra-atzaman nüan. Autoa nonbait üztekoa nüala üdüritü zeitan, hoinez segitzeko, txerkatzen nüan etxaltea hürrün beno hürrünago beit zatekean, aitañiaren hitzen arabera pürü. Paperak hartü nütüan, sos amiñi bat eta bide nausia abandonatzez, esküin sartü nintzan, xenda errautsü batetan. Laster ahalko nüan ikusten famatürik zen Lakarri-Büztanobi hura, bortü maxela txipiñi baten gibel-aldean mentüraz, mentüraz nion, eta soen Ahüzki tinialat altxatzez, lühertza ezinago helkaitz agertzen zeitan. Bidearen bi aldeetako tartetarik herots hanitx horra zen, entzümena goxatzearren: üda ürrentze hontako txori eta abere xehe sonüak elkitzen ziren nahar eta asün artetik. Senditzen nüan, ürrats bakotxean, larrazkeneko ejertarzünak beteko güntüala, mündüa, nihau eta prefosta, sasietan gordatzen zirenen bihotz zehargiak. Abantxü ahatzerik nüan Büztanobiako ‘trajedi’ iragarria, eta bapatean, hilotz baten ütxürak türbüstü züan eki peko bake üsantsüa. Zalexagoñi nindabilan orai, patarraren behera, errautsa hoinetarik aidatzen zen arau: hirugerrenez exker, eta poxi bat üngürükan ari nintzala pentsatzen hasi nintzan. Gogo ülündüraren ezabatzez, harri zizelkatü batean irakürri nüalarik Büztanobia, Lakarriko elizaren ondoan agitzen nintzan, einerik, izerditan, desgostatürik, jarteko inbeabaizik ez nüala zankoetan. Aitañi arraileriantak planttan engainatü nündüan.

      Alabena, arrabotearen maldaxkan, ene autoa begistatü nüan. Animaleko kilometra saila herrokatü nüan hatsarreko ber leküala heltzeko. Jente presatüetarik nintzala ohartü zatekean gizon adintüa, eta erri karkaza zonbaiten egiteko estakürüaz, debrüetan harat igorri nündüan, aski nükealarik Lakarriko elizari bürüz itea Büztanobiako lobiroan aterbetzeko. Ustez, gure belaünaldikoen hütsa zen agian, aitañi xaharrer konfiantxa soberaxkoren egitea. Betitik arrapikatü zeiküen, eskoletan eta orotan funtsean, zaharrak zühürrak zirela, jakitate baten jabeak, herriaren ondare errespetagarriak, eta horra: zahar ertzo bat kürütxatzen nüala Lakarriko plazan. Ondoramenez, hortxek nindagon arras etenik, zaharren gogotik maradikatzen. Gaitzitürik egia erran, beropean kixkailtzen, zühaintzetako ostoen gisa eihartzen, auher-solasetan itorik. Ez nintzan ja «erri egitea laket zeionaren» ahorpegiaz ere oroitzen. Xütitü behar nüan. Xütitü nintzan, eta xüxenka Büztanobiako ezkaratzeala bortalatü:

      —Hela! Ba dea norbait?

      Arrastiri errearen minean ez zen arrapostürik, ixiltarzüna salbü, txorien kantore basatien oiharzüna. Bena etxe hortan ez ziren txoriak bizi, eta deia arralüzatü nüan:

      —Ba dea norbait?

      Klisketa herrots bat entzün nüan, ezkaratzaren fresküratik sortzen; klisketaren herotsa, ürrats baten lerrots txainküa, eztül bat, eta korpitz baten itzala alde-kanpoala hedatzen:

      —Nor zütüt zü? —egin zeitan galto itzal beltzak, eta ahal bezain anpleki ihardetsi neion:

      —Amaia Ezpeldoi nüzü.

      —A bai. Berantiar zira. Egüerdiko züzün.

      —Bai, bena aitañi batek ifernüaren barna pasearazi nizü.

      —Tzai... ez dizü axola.

      —Parka.

      —Erran deizüt ez düala inporta. Pette horri erri egitea laket ziozü.

      —Entelagatzen dit.

      Itzala, gizona ala emaztea zen, ez nüan orano mügatü; botz hautsez mintzo zeitan, üsü ozenki eleen erdizka ahozkatzez, beste erdia züntzürreko soketan kordokatzen zeiola emanez. Leiho batetik, argitzarraka bat okertü zelarik, segitzen nüana andrea zela kontü errendatü ordüko, begitarteak karreatzen züan larderia pezüaz jabetü nintzan:

      —Holako jenteak ez dira aisa koditzen —nion ahapetik. Ene murmuzika pertzebitü zükean amañiak, eta bortizki moztü nündüan:

      —Hebentik goiti gure neskato zirate.

      Harritü nintzan, eta nüan lazdüraz harritü zen bere aldian emaztea:

      —Erran gei neizün lagüntü behar gütüzüla.

      —Atx, eta süposa...

      Sükaltean ginen. Ttottotü nintzan familiako mahainaren kantuan, lekü sobera hartzearen lotsaz bezala, bankan koxkortürik. Emazteak kaidira hüilantü züan eta bi herots mota berezi nütüan: pegartegiko huraren kotera noiz-behinkaria, eta ordülariaren tik-tak jarraikia. Ene haur-denborakoaren gisa, sükaltea ülüna zen: hiru idekidüra xoilekilan. Aide eskasez, jatekoaren eta kedarriaren ürrinak nahastekatzen ziren amoltsüki, eta doia ezagütü nüan amañiaren bilaire gris-zilarra jin zeitan gogapenaren kilikatzera. Harek erhi finez pastetxa oratzen züan eta labean ezarten; gero orok jaten günüan amodioaren oparia. Lürrealat so-egin nüanean, hor bertan, karrelaje modernoaren ordez, harri-pikatü handiz moldatü zola ere zilar ütxürat nirokean, harri-pikatüen arteketarik zonbait kanika biribilkan ebilten zirela arra-amestean. Gelan bi jente haboro ba zela ohartü nintzan.

      Sütondo xokoan, züzülüaren gainen jarririk zagon, nik, lehen xixtan, etxekandere gaztea zela konsideratzen nüana. Josten ari zen, eta ülün-pe gotorrean, haria orratzean nola sar zezakean misterioa zen enetako: ata, galtza urdin parea bastatü ondoan, azpiltzen züalarik, ez nüan oihalean, odol ttanka bihirik begiesten. Zinez adreta izan behar züan etxekandere gazte horrek. Ordülari aldetik, sonü metaliko zonbait entzün nüan. Mauleko Jojobar ostatüko jokü eletronikoen ber sonüa, nintendo edo zerbait holako, space war berri baten hatxeirüzko müsika. Goizanko epeltarzünean, ene deitzera jin zen neskatila zen, pantailaren aitzinean itzatürik txostakan ari. Herots horiek güziek bürzoratzen nündüen, eta hitzaren bidearen zilatzeko premia nüan:

      —Zertan lagüntü behar zütüet?

      Emazteak droleki so egin zeitan, eta bapatean ixiltarzün orano hitsago bat bilakatü zen sükaltearen karruzale. Beste bi jenteek ere bürüak nitara ützülikatü zütüen, bakea hautse beit nüan. Bekatoros senditü nintzan, bena segitü nüan:

      —Lagüntü bai, bena zertan?

      —Zera... —hitzetan traukatzez hasi zen zaharrena—, zera... Manexina zira?

      —Bai. Aski ageri düzü bai. Ez naüzüe horren erraiteko deitü arauz?

      —Ez etxit... ba dakizü...

      —Zer?

      —Ene senarra ez zitazüt etxerat jin iragan neskenegünaz geroztik.

      Azkenean, üsantxa ixtorio xinplea zen. Emazte xaharñi baten senarra desagertürik. Pariatzekoa zen beste gazteagoko batekilan ezkapi zela zonbait egünentako amodio-minaz asetzeko. Inkesta ezinago aisa zatekean:

      —Nola izena dü züre senarrak?

      —Gaxpar, Gaxpar Büztanobi.

      —Kartieleko emazte bateki joan zaizü?

      —Jesüs!

      —Jakin behar düt. Nor da emazte hura?

      —Gaxpar beno galantagorik ez düzü. Gaxo Gaxpar!

      Amañia nigarrez hipaka lehertü zen. Itzalgünean josten edo txostakan ari ziren andreak hüilantü zeitzon konsolagarri, berak ere oso imur beltzean. Pena handi horien ogendant nintzan, eta gaüzak ez ziren üdüri bezain xinple. Düdan nindagon, leküak hüts ala nigar-zionea egar, egürüki eta ikus. Barrükütik behi marraka elibat pertzebitü nüan, ezne-tankaren gurguria beharrien jaukizale. Amañiak ordüan papotik, Gaxparren argazki hoilitüa elki züan:

      —Atzaman idazüt Gaxpar!

      —Bai, prefosta, prefosta...

      —Gazodükeko langileek bahitü ditazüet.

      —Gazodükeko langileek?

      —Bai. Oro kanpotiarrak dütüzü eta...

      —Gazodükaren kontre zen ala?

      —Aperentziarik ere ez. Alde züzün.

      —Ordüan?

      —Neskenegün goizean bederatzüen altexean igorri dit Gaxpar... Atarratzeko Postala... Hilabetoroz hunkitzen dügün erretretaren eraikitzera, hiru mila liberen etxerat ekartea manatzez. Ordütik ez dit Gaxparren berririk. Estorbü bat agitü ziozü, bahitü dizüe, sosa beit züan...

      —Balitakezü, bai.

      —Segür nüzü.

      —Gaxparren atzamaitea ene lana düzü beraz.

      —Horixek!

      Hara, Xiberoan nintzanetik, lehentze nüala gazodükaren afera kürütxatzen, inkesta batetan. Ez nintzan ja, batere interesatü gei horri, Maulen plantatü zen manifestazionean parte hartzeaz salbü, eta ebipe hartan, ez nüan Büztanobiko kiderik kausitü. Galto zehatz baten urtukitzera ausartü nintzan:

      —Züen lürretarik iragaiten dea gazodüka?

      —Ez, Jinkoari esker!

      Entelegatzen nüan engoitik, zentako bürdüinazko sügearen presentziaren aide zen Büztanobiko Gaxpar, bena josten ari zen emaztea, botz leünez mintzatü zeitan:

      —Ilobaren pentzetik iragaitearen kontre züzün gero!

      —Bai. Ez zükezün audela osoki alde.

      —Ez, osoki ez! —erantsi züan amañiak, saltsari bere gatz apürra botatü nahi üken beit züan, lerros zatekean mintzaldiaren ebakitzez.

      Mürrüan itzetik txilintxau zen kadreari so egon nintzeion, gogapen antzüetan galdürik. Erri inbea nüan, ordea gaizki ikasietarik ez nintzala porogatzeko, erria ezpainetan menperatzen iseatü nintzan. ‘Prolema’ erran güzien gatik, aski nahasia üdüritzen zeitan. Nontik bas? Nor zen zinez Gaxpar Büztanobi, etxalte hontako nausi xaharra? Non kükützen zen orai? Norekilan? Zentako galtoak baizik ez zeiztan bürüan barna ebilten, eta arrapostürik ez. Ene begiak ülünari üsatürik ziren gogapenen saila zoko batetik horra zen ordülariaren tik-tak sonü hastielak balantzatzen züala. Zietak mahainean pausatü zütüan amañiak.

      —Gureki janen dükezü?

      —Ez, ez, fazoñik gabe!

      —Zer fazoñik gabe? Manex horiek ba düzüe eüskara bitxiñi bat!

      —Gisa güziz, eüskara düzü.

      —Bai, bena...

      Xütitzeko keinüa egin nüanean, amañiak, larderiazü, ükaia lotü zeitan:

      —Gureki janen düzü.

      Alabatxiak, gazna eta konfitüra ekarri zütüan, eta zietak betetzen zütüalarik, txipiko arrastiri-askarietaz oritü nintzan. Han, bedakan, hur-hegian, idiak üztarrean hausnarrean ari zirelarik, tüa südür-ziloetarik zarioela, amak, mihimenezko zarea hüsten züan, bakotxari bere izerdiaren araberako jana emanez. Konfitüra ogiaren artekatik ixurten zen, eta sükreak engainatürik, üinürriak igaiten ziren, zankoko erhietarik zankosagarretan gora, atorra bustien petik larrüaren txistatzera. Üinürrien güdüka galtzear ginela, üilüek ez güntüen bakean üzten, oroz gainti üilü urdin lodiek, eta esküa beti aidean ebilten günüan, exkerretik esküinealateko gestü monotonoan. Neskatila nintzaneko begi-zohardiak agertü zeiztan hor, eta nostalgiaz hantürik, space war batean txostatzen zenaren sohakoen txerkatzen ari nintzan, desesperatüki. Etxeko gazna laket zeitan, konfitüra ere bai, eta minardiko ardu mingarrak aho-gaina erratzen zeitala, halako plazer lizün bat senditü nüan. Ausartü nintzan:

      —Amañi, atzamanen deizüt Gaxpar.

      —Ba dakit. Nahi düzüa kafe inkaüñi bat?

      —Bai, hola laneko prestik nizate.

      Amañiaren erri xügüna behatzez, kaminetetik elki kikerak ixuri beltzez bete ziren, eta kafearen ürrinaz, Büztanobiko sükaltea alageratü zen. Hameka edo hamabi urteko neskatilaren soak trebesatü nündüan ordüan. So berdeak ziren, berde-ñabarrak, ñapürrak agit zitekeenak. Bihotza uxkaldü zeitan, eta pentsüz, amañiak taigabe kikeran igitzen züan goilarearen herotsa segitzen nüan. Bortü handietako ardi-saldoen joalte ozenen oiharzünak nütüan beharrietan. «Bortü handietako...» Jim ütxüratü nüan, haren honezia eta elekatzeko lotsa enea. Ateka gaitzean nintzan. Mintza-min horren aidean, Gaxparren kausitzea jokü aiseta zen. Neskatxonaren begiak —ene haur denborakoak segürki— jo nütüan:

      —Atzaman indazüt aitañi —erran nahi zükean. Hasperen batez ihardetsi neion, eta entelegatü züala erakusteko, kantan lehertü zen apalik. Bereterretxen Kantorearen kobla zonbait emaiten zütüan, aingürüena baizik ez zen botzez. Magiaren xarmer ezkapatzeko bezala, mahainetik xütitü nintzan. Amañiak ezkaratzeko bortalaino lagüntü nündüan, eta despeditzekotan erantsi züan:

      —Otoi, Gaxparren beharra ba dit nik orano!

      —Bai, prefosta, zin deizüt.

      Sükalteko leihoaren eretzetik iragan nintzanean, neskatilaren abotsa horra zeitan beharrietarat, hain lüzaz ülünean egonik, arrastiriko ekiak begiak sardeskatzen zeiztalarik:

      —Bai, zin deizüt —arrapikatü nüan nihauk, eta jitean ikusiak ez nütüan lürraren ürratzeko bekanika erraldoien presentziaz jabetü nintzan. Hürrünetik heltü ziren motürren marmara gorra aragian senditzean, halako ezintarzün/keria batek esteki nündüan:

      —Debaldezkoa balitz?

      Minüta hortan, ezkorra izateko püntüan nintzan, eta norbera beretako ezkorra izan zitakean, bena kolektiboki, esperantxa poxi bat lantü behar zen. Gaüzak zirenean aztertzez, ez nüan boztekorik: nontik has?

      Lakarriko arrabotearen maldan jarri nintzan, lür arrasean kokotü nintzala egiago lizateke. Zigarreta bat bildü nüan, Büztanobiko sükalteko ürrinen harmonia purruskatzearen beldürrez ez beit nüan kerik tiratzeko ausartziarik üken. Lehen buhadak zainak anpletü zeiztan. Ezpainetan üsatüzko erradüra nabaritü nüanean, salbatürik nintzan eta ba nakian, hatsarretik hastea komeniko zeitala: mobiletaren leküstatzetik. Alabena, Gaxpar desagertürik balin ba zen, mobileta nonbait zatekean, Jinkoari esker bürdüina ez beit zen nolanahika hurtzen. Larrazkeneko ürrezko ekiaren leinürüak zeiharka eraixten ziren Ahüzkin behera, Lakarriko plazalaino. Ejertarzünaren xederetan preso nindagon, beharre mobiletaren ideia beit nüan, errealitatearekilan ez mozteko.

      Autoan sartü nintzan, aserik, trankilik, eta nitzaz kontent —ez zeitan holakorik üsü agitzen!— telefonoa-kaldü zonbaiten emaiteko xedearekilan:

      —Mobiletak Gaxparren ganat eramanen naü!

      Hori zen: mobileta... Jimen begitarte maitekorra agertzen zeitalarik, telefonatzeko inbeak kürütxefikatzen nündüan, hari deitzeko koraje aski ükenen nüanez galtoka. Harri batez bi txori eho niroke, bena bigerrena mentüraz txoria beno txoriago zen. Mauleko bidean, bürüa hüts nüan, eta irratiko 104 MGHtan Eüskadi Gaztea-ren frenküentzia atzaman nüan, herriko ehün milagazteren gisa—entzün egoeraoso txarretan halere—: «Estatu Batuetarik datorkigun singel berriena»ren txesta,tzeko. Komünitate linguistiko sendimentü hunkigarriak kartzelatü nündüan, eta biharko Euskadi Askatu hura, amiñi bat Eüskadi Askatürik ere zatekealako üdüripen beroaz itorik, Mauleko ene bülegoan nindagon ja.

4

Bülegoko borta zabaltü ordüko, etxen senditü nintzan, eta Lakarri-Büztanobian bizitü nüan kürübilo latzak ützi nündüan. Seküritate apür bat ments nüan. Jenteekilan agitzean, sendimentalegia nintzan, bakoxtarzünean higatzen ziren hanitxen gisa. Plazer handia zen elekatzea, hitzen ozenki erabiltea, eta üsü harritürik nindagon, Xiberoalat jinez geroztik, noiz behinka ezagün zonbaitek enekilan solasean denbora koxia galtzen züelarik. Txinako aüzo hetan jenteak kürütxatzen ziren, bena ez zen halako mintza-minik, eta balin norbaitek tenorea galto egiten ba züan, zale igorten zen ordülari baten erostera; heben aldiz, eleek nitan amodio-beharra bezalako zerbait iharrausten züen, eta segür nintzan, adibidez, Jimen kintan, egiazko amodioa beno laketago zeitala xoilik harekilan mintzatzea. Haren eretzean gertatzean, ahazten nüan osoki, maita nündükean —nik nezakean ere bai— gizonaren aitzinean nindagola, eta hura hürrüntü bezain laster hüts erraldoi baten üdüripena nüan: zentako ez neion erran maite nü..., arauen arabera gizon-emazteek egiten züen molde xinpleenean. Bena hori arras konplikatüa zen, eta lau urteetako exilioak zedarriak leküz kanbiatü zütükean. Hortik zatorren ele-gosea eta mintza-ezina ber zonüan.

      Telefona-kaldü zonbait iragan beno lehen, trixtetzeko partez, laser-pean ohidürazko Thelonius Monk en KDa ezarri nüan. Piano sonüa hedatü zen gelan eta round midnight hasi zenean hozkailütik bierra fresk bat elki nüan. Tütotxetik zürrüpatzen nüan artean, kabinetealat joan nintzan, paper zaharrez bete kesa baten txerkara. Nike boitan gordatzen nütüan aspalditik, herri honen eta Txinako aüzünearen ixtorioaren aztarna idatziak: traktak. Irakurri ondoan, oritzapenaren metan pausatzen nütüan, noizbait baliosak azaldüko zirelako esperantxaz. Eta egün, Lakarriko desagertzetik landa, Gaz-Pars alkarteak karriketan hedatü herexak premiazkoak ziren ja enetako. Bierra ttilika bat..., eta paper haxea altzoan nükean: traktek, orai erraiten dügün maneran agiriek, bideetako harri pikorren eta hen gainetik iragaitean marraztü oski hatzak markatzen zütüen. Mündü batek zankopilatü zütüan hain artoski izkribatürik izan ziren bizitzako garai baten seinaleak. Thelonius Monken round midnight barreatü zen Peko Arrüako auto presatüen herotsen gaintitzez. Ixtanpatez, imaginatü nütüan Jojobarreko aitzinantak azken ricard edo blanc-limea tzarraken edaten ari zirela, lürreko zorigaitzen jorratzez, molderik errenbesenean:

      —Zer ühorrosteak!

      —Ez züen beste beharrik, gaxoek!

      —Zer ari da gobernioa?

      Züala mente bat doiako Jinkoaren ordez, gaur jenteen ondar helagünea gobernioa zen, exkerreko gobernioa esküinekoa beno hanitxez haboro. Erriz entzüten nütüan Jojobarreko kliant plañak, kasik orroaz ari zen telebixtak kondatü züalarik nola hiri handi batetako treinean emazte bat bortxatürik izan zen:

      —Merexi züana baizik ez ziozü agitü.

      —Oro behar ditizüe erakutsi orai!

      Bortxaketa gertakizün latzetan audela, ez züan deüs ikustekorik gobernioak. Gizon güzien gustüko, andre erdotz zonbaitentako ere, emazteak ziren biolentzia horien ogendant bakotxak: ez gobernioa süstüt. Emazte minartüekilako alkartarzünez, ez nüala ürratsik higatüko Jojobarren niolarik, Gaz-Parsen trakt paket bat edüki nüan begimenean.

      Baratx-baratxa irakurten hasi nintzan, lehen bizikoz balitz bezala: «SNGSOaren (Société Nationale du Gaz du Sud-Ouest) projektoa da, ahalmen handiko gazodük batek eraikitzea, Ziberoaren trebesatzez, Larrainen barna, Nafarroa hegoaldeko Kalahorralat hel lizakeena. Hirutan hogeita bost zentimetroko erruntarzüneko tubea, lürpean metra bateko sakontarzünean ehortzirik lizate, eta hortarik, lautan hogei barreko prezioneaz lau mila eta sei ehün metrokübatü gaz iragan lire minütan... 1989-1990 arte, Ziberoatar bidea baztertürik izan zen, lüzamen eta igikortarzün soberaxkokoa izatez. Ordüan, 1987an, Aspe eta Aragoiko ibarrak izan ziren haütatürik gazodük horrentako, bena popülüak bezainbat haütetsiak, projektoaren kontre jazarri ziren...» Hitz ezinago argiak ziren. Halarik ere ez nüan pertzebitzen noiz eta nola SNGSOak gazodükaren plana kanbiatü züan. Ohart nintzan bapatean, urte zonbait lehenago, nihau Nepalen trekkingean nintzalarik, irratiko berri interesantenak K7 batean kopiatzea eskatü neiola adixkide bati. Ez ziren informazioneak oro baliodün gaurko behaldian, bena alkarrizketa batek eman zeitan Ziberotar trazearen aukeraren zentakoa: Aspeko ibarrean, jentea oso mobilizatü zen 1988ko üdan eta ondoramenez, Inchauspe deputatüak ideia bat proposatü züan Paueko prefetüran, ba züala elkibide segür eta hon bat, gazodükaren Larrainerik, edo behar-gorriz, Baigorririk pasaraztez. Inchauspek Lesküneko süstengü-taldeer, agorrilaren 25ean igorri leteratik landa, erraiten züan goratik, gazodükak Aspen itses ekologiko latzak egin litzakeala, derrigorrezkoa zela trazearen aldatzea. Ziberoarentako 1988ko üda izan zen bühürgüne larria. Horra gero, 1990ko arramaiatz hatsarrean, SNGSOkoak Maulerat hüilantzen zirela, beren tube projektoarekilan, lan mailan aski egoera tzarrean zen eremüan barna baiestatzearen trükean, enplegü sortzeak eta retombées économiques hanitx liratekela deiadarkatüz. Leküko haütetsiek, arramaiatzaren lin, motelki baizik ez züen salatzen treize berria, elestatzerik gabe plantatürik zela azpimarratzez, bena «halabehar» baten gisa honartzez. Beste aldetik, seküritate saileko garantiak galtatzen zütüen, projektoa jarraiean «pilotatzez» eta retombées économiques elibaten ardiesteko negoziaketen hastez.

      Hain hebenkoa üdüri züan ipuin honek, beste mündü —herenerri ote?— batetakoaren egitea züan. Amazonian ezar dezagün, ez zirena autobideak azten indianoer lürren eta bizitzeko ahalen ebastez? Europako indianoak ginen heltübada, orozbat, Ahüñamendi osoetan, ber projekto indüstrialak xedestatürik beit ziren: tenzione handiko eletrika lineak, elür lerragia güneak, lür peko tünelak, gazodükak... Horiek oro, Europaren eta mügaz bi aldeetako komünikazionearen estakürüaz. Bospasei bedats züala, telebistetan eragin züen püblizitate kanpainaren hitzak entelegagarri bilakatzen ziren: PYRENNES - FRONTIERE SAUVAGE! Ameriketako imigranteek entzün züen Go WEST oihüaren ber mailakoa zen telebixtetako ordüko lema. Hortan ginen larrazken hontan, konkistarik salbajeetan salbajeenaren erdi-erdian. Senditzen nüan halako gogo-hits batez, aitzinagotik nik ere projektüaren kontre edo pürü jakinean beharko nüala izan. Ez nintzan joanen bada, axolagabea ni, 1990ko ürrietaren lin lür-jabeek eta hauen lagüntzaleek moldatü Gaz-Pars alkarteko kide bati xehetarzün galto egitera. Arrazo frankorekilan nitzaz trüfatüko zen kide hura, politikaz, ekologiaz, feminismoaz edo Eüskal Herriaren geroaz eztabadatzen beno ardürago mozkortzen ikusirik izan beit nintzan. Ütxürazko hürrüntarzünak ejerki pakatzen ziren. Epeletarik nintzan, düdaz beterik, eta xoilik hiru helbürü nütüan, bizi-prinzipio igigaitz moldean eraikirik, eüskararen üngürüan: eüskaraz pentsatzea, eüskaraz mintzatzea, eüskaraz irakurtea, eüskaraz edatea, eüskaraz jatea eta eüskaraz amodioaren egitea. Jatea, edatea edo pentsatzea aisa zen, bena giro deseüskaldündü hontan amodioaren egitea nekeza zela korpizteko aitortzeko nüan, eta hortakoz nintzan mentüraz hain bakotx. Zena zela, ez nindabilan ene jüstifikazionen gibeletik, ez gazodük kontüetan, ez gaineratikoetan, baizik Gaxpar Büztanobi gaxoaren txerkatzen.

      Paperak beren Nike-Air-Jordan boita gorrian ützi nütüan. Telefona-kaldü bat eman nüan. Lezeetako botzak, mobiletaren leküstatzeko ahal züana eginen züala segürtatü zeitan, eta biharamenean haren berri ükenen nüala hitzaman. Hariaren püntaren püntan Haitz Zumeta nüan, Barkoxealat erretiratürik zena, Bilbo kantüetan lazgarriko droga trafiko sareak desegin ondoan. Gizon ausarta zela ba nakian. Inkesten mündü lanjerosen abandonatzez, amiñi bat akitürik beit zen, Barkoxen zagon Ziberoatarraren aztertzen, filologiako lizenziatüraren esküalatzeko Zorroagako fakültatean. Solasaren ürrentzean arrailerian erantsi neion:

      —Eüskalzaintian finitüren dükezü Haitz!

      —Beno ba, baliteke, bai, halaxe emoten dau.

      —Ikasle hona balin ba zira phü!

      —Zugaz ondo xamar urtengo naz.

      —Otoi Haitz, ez aipa Gaz debrü hori...

      Erri-aire nintzan, eta Haitz Zumetarekilan ertzokeria linguistiko zonbaiten trükatzeak imur eztian ezari nündüan. Aski laket zeitan Haitzen ahorpegi sarraskitüko orbainen mirestea, eta bere begi urdinetan Kantauri Itsasoko ühinak asmatzen nütüan, dantzan harroken kontra... zure doñüa... (etab). Nahiko nükean, Jimekilan, ber mintza libertatearekin higatü, nola Haitzeki. Bena hor, sendimentüak gaüzen askatzeko partez, oro kolokatzen zütüan. Gogapenetan ñagitzekotan nintzan, ohartü nintzalarik arrastiriko zazpiak zirela abantxü. Oritü nintzan, inkesta gaitz hontako —elestan artzeko bederen!— lagüntzale baten beharra ba nüala. Misteri-Service-koer deitzea erabaki nüan.

      —Misteri-Service, agur!

      —Bai, gaü hon. Aste batentako norbaiten premia ba düt.

      —Hanhan, bihar, goizanko zortzietan jinen zaizü lagüntzalea.

      —Janaz, edanaz, loaz eta heltübada haboroz saristatüren düt.

      —SMICa ordaintüko deiozü arauz?

      —Nontik? Ez düt sos pilik! Eta eüskara balaki hainbat hobe.

      —Eta zer orano?

      —Euuuh...

      —Ontsa. Norbait atzamanen deizügü, bai.

      Geroago imur airosagoan nintzan. Thelonius Monken KDa arra-hasarazi nüan, eta bigerren kronenbur bat ideki. Pianoak, berritan, zoratzen nündüan, eta argizagi betea zela erakutsi zeitan Ziberoako ikastolako haur bati erosi neion egütegiko hoilak. Argizagi betea, zelüa zohardi, izarrak kantari. Etxetik elki behar nüan, lehen beno lehen. Aragiaren oihüa ari zen nitan orroaz, amoros nintzan. Eta argizagi betea... Kaminetetik arropa bero zonbait sartü nütüan bizkar-zaküan plegatü gabe, eta eskailer pean nüan VTTarekilan Peko Arrüalatü nintzan.

      Detektibe rüral xoil bat nintzan, eta pentsatzekoa zen maneran, inkestetan hanitxez baliosago nüan VTTa, autoa beno. Erraitekoa nüan ordea RÉUSSIR EN PAYS BASQUE-ONGI HELDU EUSKAL HERRIAN kanpainan «sübenzione»baten irabazteko süerteak jo banündüan, VTTaren ordez, katrekatr baten jabe neintela, bena ene herrian asüna baizik ez zen «ongi heldu». Horiek hola, zeiharkako bide lohitsüetan üsüxagoñi ebil nintakean, autoak hain xüxen kurri ez zütükeanetan. Han nütüan kabale eta ohaide galdüak kausitzen. Balima, Gaxpar, ber moldean deskübritüko nüan. Sohütako bideari lotü nintzeion, Jai-Aiai aldetik harat. Ardail ürrinak katiastatü nündüan. Hatsaren bila joan nintzan, biriketan barna, geroago barnago, eta pedalatzen nüan artean, halako antsia batez jabetü nintzan. Jim zen antsia horren erroa: lotsa nintzan nihauk deliberatü nüalakoz bere etxealainoko bidajearen egitea, amodio eske. Gaineala, ez zeiztan batere laket, aitzinetik apailatürik ez ziren gertakizünak. Izerdia senditzen nüan belarraren behera perlatzen, eta beldürrez josia izana gatik, iros nintzala üdüritü zeitan. Trakt batetan irakurriaz oritü nintzan, egonezkortarzün latzaren ahazten iseatzeko. Gogoz arrapikatü nüan: «Haütetsiak ez ziren ihoiz axolatü jakiteaz jenteek, orozbaka ala bakoxka, zer zioen gazodükaren projektoaz...» Demokrazia eskasa nabari zen gure eskualdeetan, nahiz gobernio eta gobernio mitil ziren mass-mediek oren oroz bürüan sarrarazten züen libertatearen paradisüetan iraüten günüala. CRS eta gaineratiko hedexuri edo beltzak, demokraziaren zainzaleak ziren, eta horien meneko ginen. Katastrofa bat, nion, zonbait urte lehenago Sohütarrek eskentü züen pastoral soroa orai, oso ürbanizatürik zela kontüratzez. Sohüta, Bildoze, Garindaine eta Gotaine herrixkak, Mauleren «cité-dortoir» gisako zerbait bilakatürik ziren, eta hor bizi zirenek, kasü güti egiten züen demokraziaren histeaz, gazodükaz edo langabeziaz, Lakarri-Büztanobikoen penak ez zütüen partekatzen, eta Canal+ errezebitzen züen ber, mündüa errausten ahal zen. Alabena, hiru belaünaldi pürü eman züen —aitañi, aita, semea— heltükin mailala hortaratzen, eta ez züen ütziko ihor zoriontarzün ekonomiko horren düdan jartera: berena beit zen, berek eginik, nonerebeita, «kurtsa» hortan kide elibat zankopilatzez. Hürrüntürik ziren minen oiharzünak, gelan edo kanberetan metatü aberastarzünak txesta beit zütükeen, pastoral egiteko soroa oro sakrifikatürik ere.

      Sohütako ekitoltze hura gogoratzez, Hokiko patarrean gora abiatürik nintzan jadanik. Hamabost kiloko VTTaren bulkatzea neke zeitan, eta pedalen gainen xütitürik, hatsa desordenatüki hartzez, arribatü nintzan, einerik, Haranbeltzerat eramaiten züan bide kürütxealaino. Jim hankoa zen, fama tzarreko oihanean galdürik zen laborari etxe-ohi batetakoa. Jimekilan egoiteko antsiaz gain, tokiaren ospe ülünaren ikaraz, geroago lasterrago ba nindoan, sütondo batetan aterbetzeko inbea ezinago handi nüalarik. Xendara bat atzaman nüan, mehatxüz apaltzen ziren zühaintzen erditik, züala berrogei urte desagertü amañi xaharraren ingümak kartzelatüren banündüan bezala, larderiazü, tüa haginetarik zariokelarik. Ezürrak dildilka ari zeiztan, Jimen etxeko bortako txilintxa jo nüalarik. Argirik ez nakusan. Jimen Ferraria ez zen ageri. Mentüraz Jim ez zen etxen, eta nitan tematü antsia nigarretan zartatü zen. Gazodükaren estakürüa ez banü üken, ez nintzan seküla, Jimi amodio-gaü baten otoiztera ausartüko, eta hor nindagon, arrosatze-basaren maldan kurruskatürik:

      —Alajinkoa! —ahozkatü nüan, peko ezpainaren usukitzez, koleraz bezainbat ahalkez. Kontzientzia nüan, ez nütüala ene desirak desir partekatützat jo behar, telefonaren (bekanika pratikoa orozbat) erabilteko auherregia nintzalarik süstüt.

      Haranbeltzen barna, arra-abiatü nintzan. Sohütan gainti, Maulealaino. Arrastiri-apala, gaü bilakatürik zen, eta bülegotik edo apartamentütik iragan gabe, Gotaineko bideari lotü nintzeion. Ülünpez-ülünpe, oren baten bidajea nükean, Üthürzehetako lepoalaino heltzeko. Argizagia gorarik zagon, eta ez nüan Ligi arte, pedalatzeaz beste bürütazionerik edüki. Logibarrerik Larrainera, hoinez igan nintzan. Kasik ahatzerik nüan Haranbeltzeko lotsa, hango antsia eta Jimen ganako hira. Bortüan sartüago, hariztoien artetik, arratseko lür hezearen eta osto idorren ürrina nahastekatürik horra zeitan südür-maxelen kilikatzera. Aize hegoaren hatsak giharreak eztitzen zeiztan, harriak bezain gogor senditzen nütüalarik noizbehinka. Azkenean, bide-güne ordoki batetara heltü nintzan, eta nabari zen, egünaz, izigarriko lanak egiten ari zirela, güti pakatürik ziratekean langile-mertzenario zonbait. Lürra ützülkatürik zen bazterretan, eta hodi elibat ba zen ziloalat eraixtearen haidürü. Aragiaren gisa, lürra odol-galtzen ari zela imaginatü nüan, nabela-kaldü batez ebakirik, odolak bortüak eta zelüak, mendekü hütsez, gorri kexatüaz kolorestatzen zütüalarik. Hego aizeak, ürzoak beno, odol hirotüz ase txoriak ekarriko zeizkün, aurten, gure kontzientziak labakitzearren: ez genezan uste üken ixtorio hau oro gütarik kanpo agitü zenik.

      Gogapen horietan hurtürik, ez nintzan ohartü ere, Anzopose enpresak bere bekanikak gaüez üzten zütüan leküalatürik nintzala. Hatxeirüzko itzal zabal bezain llargoak ikusi nütüan, argizagiaren kaldü ahülak beldürgarri moldatzen zütüenak. Txakür baten txanpa gosetüak entzün nütüan, bena ez nintzan igitü, hatxeirüak argizagia nola mehatxatzen züan gei beit nüan segitü, eta oroz gainetik, nahi nükean jakin argizagi maiteak güdü hori irabaz zezakeanez. Txakürrak txanpaka jarraiki züan, eta zelüko argiaz beste argi handi bat piztü zen lühertzean, Erroimendiko güneen bortizki erakustez. Itzatürik bezala nindagon, latzaren zentsüak bürühüna mankatzen zeitan, eta gizon baten hüilantzea izartü nüan lür-mügan, han gainetarik, Orimendirik lerratzen ziren lanoek egiten züen tabal sonüak behatzen nütüala üdüritzez. Gizona, txakürra kantüan, bekaniken aitzinean plantatü zen, eni so. Ordüan, haxeri batek, mazela batetarik junpe egin züan, eta argizagiaren nigar ttankak lürra kontsolatzen züala pentsatü nüan.

      VTTaz Üthürzehetara abiatü nintzan, bekaniken eta natüraren arteko borrokarik izan ez balitz bezala. Bena, ba nakian ez zela egia, eta Ziberoako natüra ari zela berritan higatzen, eta Gaxpar Büztanobi nonbait gorderik zagola ene haidürü, minetan heltübada edo zorionez hantürik. Ideia beltzen arrunt aizatzez, zaküan kokatü nintzan lekü malda batetan, argizagiarkilan elestan, loak eraman zain.

      —Zer ari gira bilakatzen? —egin neion galto argizagiari, eta aide hotzak begitartea laztandü zeitanean, murmuzikatü nüan, maitekortürik izatea, kalamitate handiena zela.

5

Ene sator-zilo hersian arras gaizki egin nüan lo eta goizanko seirak aldean jadanik xütik nintzan, begiak orano pausa eske nütüalarik. Larrainelat eraixteko ziren hamabi kilometroak, hüxtü bizian eraman nütüan, xoilik abiadüraren aizeak ene korpitz gogortüa nola iratzarazten züan senditzez. Hori bai, zinez laket zeitala patarrean behera lerratzea, doiaz baizik ez arresten hunkitzez. Beharrik, VTTak arrestak hon zütüala, bestenaz mila aldiz, eroriko nintzan, zola finkorik gabeko erroitzetan barna. Plazera txeste ordüko, Larraineko plazan nindagon, arrabotean zen mobimentü ozenzüaz harritürik. Oso ahatzerik nüan, gainean, Erroimendi eta Üthürzeheta güneetan, gazodükaren lanak aitzina ba zoatzala, eta zale ba zoatzan audela, ihizteka sasuko eküratzekoak izaitez. Ez nüan Larrainen askiritako denborarik hartü, eta xüxen-xüxena Ligitik, Atarratzen gainti, Maulera hüilantü nintzan. Goizaren ejertarzünak katiastatü nündüan: bortü-tini apaletan lanoak biribilkan ba zabiltzan, eta Ühaitza hegietarik, lürraren gaü-loaren hatsa altxatzen zen. Gotaine trebesatzez, eki-arrasean, San Antoni kapelaren gibel xuriak zoratü nündüan, bere mendi kasko bilaizian bermatzen beit litzan, aldi berean ürgüilant eta ümil.

      Mauleko sargian, gosearen usukiak nabaritzen nütüan, sabel zokoan. Bürüa okertü nüan, eta ohartü nintzan, mezperan orano aidean zagon ikurriña gaztelüko harresietarik elki züela. Maradikatzen nütüan Mauleko hiriko langileak, urte oroz hola, gure sohakoen zorionaren bahitzea gatik, turixmoaren oldarra anpletzen zelarik. Negüko egün llabürrak, ikurriñaren miresteko edo amiatzeko paradarik gabe egari beharko güntüan. Ikurriñaren mentsak, ene gosea haboroxeago ildozkatü züan, eta apartamentüalat heltü nintzalarik, gazik ez nüala oritü nintzan. Ez nüan, etxeko gazaz pentsatzeko astirik ere üken, ene gogoa ata, gaz ixtorioz beterik zelarik. Halaz, laster, dutxaren petik iragan nintzan, ogi puzka bat jan nüan, eta VTTaren ezkaratzean üztez, bülegoalat hoinez joan, üsatüzko bidetik. Eki-haseko aize hego arinak, porogatzen zeitan, arrunt beno arruntago abiatüko zirela, hiriko karrika güzietarik autoak, ütsüki, beren zerreginetarat «besoen» karreatzeko. Aldi hontan, Jeanne De Sibasetik nindoan, mürrüetan urte zonbait lehenago, kexü frankoz markatü grafittien irakurtez. Kantüko fabrikaren zurrunga horra zeitan beharrialat, eta abantxü zortziak zirenez, zotükatü nintzan, Ühaitz bazterretik, Peko Arrüako 76. zonbakiko ene aixolbealat.

      Bortütik jinez geroztik, ixiltarzüna nahi nüan. Irratiari mütütarzün inkaü bat eskentü neion, eta kafea beroarazi kanpinetan erabilten zen eletrikazko gazinierra batetan. Alabena zerentako jakin behar nüan zonbat estorbü agitü ziren gaüaz Eüskal Herrian, Frantzian eta Mündü Zabalean, zonbat sos emaiteko prest ziren estadoko aministrazale poteredünak erakünte kültüraler, zoin ikusgarri zagon Miarritzeko Festibalen Palazioan, eta zentako Mauleko rubi taldeak, laugerrenekoz bere partida galdü züan, Garazikoaren eretzean: axolik ez nüan. Ene ezkortarzüna, bortako txilintxa herotsak moztü zeitan. Junpa batez jeiki nintzan kaideratik:

      —Bai!

      Ate-artekatik, lotsor ütxürako emazte bat sartü zen. Misteri-Servicek igorten zeitan lagünzalea zatekean. Egosten ari zen kafe-ürrinak trebatürik edo, neska mintzatü zen:

      —Egun hun, Joana Garalda nizu.

      —Atxalaperdin!

      —Nurbait behar zuniala aituzut.

      —Bai phü. Nonko zira holako mintzajeareki?

      —Itzaltzuko. Lotsatrik nagozu.

      —Lotsatrik?

      —Bai. Bena ne ustian gauzak ederki elkiko dra.

      —Oü, oi!, oi!

      —Iduri zaida fite akomatren grela.

      —Alaxintxoia!

      Ahoa zerratü züan, izena Joana Garalda züala baizik ez nakianak. Ez nüan tütik entelegatzen bere eüskara bitxian, eta debrüetan harat igorteko inbea nükean inkomünikazione latzaz zatorren lagünzalea. Ene kexüa senditü bide züan Joanak, eta begiak lanoz üngüratü zeitzola ohartü nintzan. Ba zen gisala, Gazteizen ontsa pakatürik zagon Hizkuntz Politikarako Idazkari Nagusi bat, eta Zaraitzuar batek ez züan orano ahal konprenitzen ni bezalako ziberotar «berri» bat: zentako balio züan HPINak —ai Marikarmela!— galto egiten neion leiho hegiko txoriari. Ertzokerien baztertzez, bapatean oritü nintzan:

      —Bena Zaraitzun ez dea eüskara osoki galdürik?

      —Izan zu bai galdrik. Orai xardokitzen dizugu ainitz euskararaz ahalkerik gabe!

      —Ba dakidezü bestela ere elestatzen arauz?

      —Noski. Iruñean ikasi nuen!

      Atzamana nintzan: Zaraitzuarra edo Batua, biak arrotz beit zeiztan; alabena ni, amikuztar «arruntenetik» nüan xiberotar «txainküalat» iraganez, ez nintzan batere alfabetatürik. Ehelegatzen ari zen Joana:

      —No me aburraz kon tuz prolemaz linguiztikoz!

      Harridüra keinü bat markatü nüan, Joana Garalda, Amaia Ezpeldoien kolaborazalea larderiazü jarten zen artean:

      —Herri hauetan denbora frango higatzen da euskara moldeetaz eztabadatzen. Ez dut ulertzen. Ñiñiñi, ñañaña, eta bizkitartean erabiltze eskasez euskara galtzen ari zaigu. Ba dakizu zer?

      —Zer?

      —Ba, euskalduntze prozesoa indarrez eramaitea komeniko litzaigukeela!

      —E!, eta bakotxaren libertatea?

      —Herri bat gara ala ez gara?

      —Gira... teke bai phü.

      —Beti geroko geroan gabiltza. Umeak ikastolan sartzen ditugu, eta haiek behartzen ditugu guk egiten ez dugunaren egitera, euskaraz mintzatzera.

      Tenpesta aidea zen bülegoan. Ene bürüari hitzeman neion Joanaren begiak trebesatzen zütüan inazien gatik, indarñi bat konplitüko nüala, bai batuaz eta bai aste ürrentzeko, Zaraitzuarrez trebatzeko.

      —Nahi düzüa kafe koxia?

      Kikera bat eskentü neion eta so tzarrez erran zeitan:

      —Zer demongrio ote da? Kau zu kafea?

      —Bai... Zentako?

      —Fan giten ostatrat ordian.

      Obeditü nüan, eta Jojobarrerat jaitsi ginen. Bi kafe «hon» manatü eta ordaintü nütüan, kontuarrean xütik edan güntüanak. Jente güti zen tabernan, bena zoko batetarik entzün nüan emazte zahitüaren botza:

      —Lagün ejerrak ba dütüzü!

      —Bai, zonbait bai phü.

      —Eüskaraz ba dakia?

      Joana ützülkatü zen emaztearen aldealat eta bortitz ihardetsi zeion:

      —Bai anderea, badakit. Arturo Kanpionen ikasi nuan. Zer gehiago?

      Emaztea, beldürrez, bere mahainaren itzalean txipitü zen, eta ene kolaborazaleak, kikera trik-trak batez hüsten züalarik, «ükülak» erantsi zeitan:

      —Española... Terrorixta bat!

      —Bai phü, español bat, españolean dena!

      Joanari behako bat lüzatü neion, eta lehentze, alkarreki erriz elki ginen Jojobarretik. Traba linguistikoak laster gaintitürik ziratekelako xede fermüaz gain, ageri zen biek lankide pare terriblea eginen günüala. Bülegoan ttottotü ordüko, Xiberoko Botza piztürik, Gaxpar Büztanobiren desagertzearen eta Gazodükaren berri eman neion, baratx-baratxa. Solasa pausatzerakoan, erran züan:

      —Ontsa zu... ni faten nizu ttantta xaharraren ikustrat!

      —Ttantta ba düzü Maulen?

      —Otto eta Ttantta. Bela kalean bizi dra.

      Abandonü baten gisako zerbait senditü nüan bihotzean, Joana Garaldak bülegoko borta bere gibeletik hersi züalarik.

      Zoramen ezti batean nintzan, telefonak jauzi elibat egin züanean, ene ametsaren haustez. Ützi nüan bizpahirutan joitera, eta azkenean bekanikaren besagia altxatü:

      —Bai.

      —Kaixo.

      —Egün hon Barkoxe! —Haitz Zumetaren botza ezagütü nüan.

      —Mobileta lokalizatu dot. Arrokigako enparantzan harrapatuko dozu.

      —Arrokigako zertan?

      —Plazan. Zatoz bazkaritera gura badozu. Berba egingo dogu.

      —Ideia bat düzü. Jineko gütüzü!

      —Gütüzü?

      —...

      Haitz Zumeta izoztü zela ohartü nintzan. Han telefonoaren beste püntan xuritzen ari süsmatzen nüan, eta ene üdüriko, xuritzearen asotsa France Telekomeko beltzek lür-pean hedatü harietan barna iragaiten zen. Hürrünizkinaren besagiaren txilintxautzez, hozkailüalat abiatü nintzan, kontent, whisky ttilika batez ontzi txipiñiaren betetzeko. Klukez edan nüan godaleta, eta whiskyaren berotarzünak herxeak oro epeldü zeiztan. Hobe beno hobeki nindagon. Joana egürüki behar nüan xoilik, gero Barkoxerat joaiteko «asetzera».

      Mobiletaren herexak atzamanik —segürrez ere indize franko ba zen bürdüinan—, ene inkestaren lehen ürrats garrantzitsüena konplitüko nüan. Hipotesiak eraiki nütüan: mobileta Arrokigan balin ba zen, gazodükeko «esklaboak» ez ziren deüsetarako afera hortan, eta pentsüa, züala güti, hedexüriek desegin droga-sareko gaixtaginer joan zeitan.

      —Sosa ebatsi deioe kamaren erosteko!

      Hori zen. Halagisaz, korpitza nonbaitik azaldüko zen, eta nüan sendimentü azkarraren arabera, uste nükean, Gaxpar Büztanobi ez zela hilik. Ez zen Gaxpar bezalako gizon bat nolanahika —molde urbano auherrean— ahal zentzen. Büztanobiko amañiaren erraner fidatzez, Gaxparrek ba züan hiru gerla eginik bizirik eta minik gabe; berant arte, ote eta iratze epaiten arizanik zen dallüaz; eta ihiztari ezinago ausarta zen. Ondoramenez, mobileta sosarekilan, bortxaz eman züan droga-trafikanteer, eta bera, Basabürüko borda edo ola batetan zagon kükütürik, emaztearen erasien lotsaz. Mobileta de visü iküsiko nüanean, xeheki miazkatü ondoan, ene hipotesiak arra-hausnartüko nütüan.

      Aize basaren pare, Joana bülegoan sartü zen, ni «hipotesia» hitzak zonbat H merexi zütüan ari nintzalarik kalkülatzen. Herri hontan ba zen, geroago argiago agertzen zeitan hystheria bat orthographyari bürüz. Ogendant ginen hitz bat imaginatü, ahozkatü, edo izkribatü ordüko, mintzajeak lürra kitatzen züan artean. Azkenean, politika kontüak zütabetzat baizik ez züen debadio horietarik landa, ahalkez kasik, ixilik egoiteko tentazionea günükean. Joana eni so eküratü zen.

      —Ze ari zra?

      —H-az pentsamentükan nündüzün.

      —Hatsaz?

      —Bardin düzü. Ba goatzü Barkoxerat!

      —Guazen!

      Peko Arrüan zagon aspaldian erabili gabean, anaiak xaharxe izatez oparitü zeitan 4La xuria. Autoratürik, irratiaren buttua üngüratü nüan: berrien tenorea zen. Ez günüan katastrofe latzen aipamenik entzün, trahitze gorrien laüdoriorik ere ez. Ahal bezain ontsa ba zoan mündüa, —heltübada kasetalariak bere paperak galdürik beit zütüan!— eta gure sabelak gosez zinkaka ari ziren. Hokiko kürütxamentüala artino ez günüan hitzik elki. Joanak moztü züan eleüstarzüna, otto eta ttanttari egin zeien bijitaz erraitez:

      —Ongi dra... xahartrik anitz!

      —Nolaz dira Maulen?

      —Ba, badakizu... Len Zaraitzutik, Erronkaritik eta toki ketarik siten zren sasua egitra neskato ta motiko gaxuak. Zapatak sostrat edo oihal irutrat eta allikatzrat.

      —Maulerat?

      —Bai, bazitzun fabrikak. Bizpur hilabetez egoiten zitzun kemen, larrazkenetik bedatsialat, eta «Iñharak» zrela ziozien...

      —Kala bada, langile imigratrik zitzun?

      —Ni bezala mintzo zra orai Amaia?

      —Parka, ezkapi zitazüt.

      —Ezu zrik. Ttantta Juana sin zun 1930ean... Sasuko... ta Otsagiko Sidorokin ezkontu. Maulegainen bizi dra.

      —Azkaziak ba dütüzü beraz heben?

      —Bai. Patricia. Bena Pauen zu, frantsesa erakasten ne ustian.

      —«Iñharak»... ezer düzü!

      —«Iñharez» inbusitrik gra. Maulen ehortzi zun Erronkariko eta Zaraitzuko euskarara.

      Joanak trixtüra apür bat züan botzean, bena karkaza handi batez lehertü ginen, gure mintzajeek egarten züen mina ahatze nahiz. Barkoxe Bürgüako patarrean behera joaiten zen autoa, eta lühertzean, herriko elizako zeinüen aranak egüerdi markatü züan. «Iñharen» ixtorioa pollit zeitan, pollitago orano Joana Garalda ene kolaborazale jadanik baliosak kontatürik. Egiaren erraiteko, Maule gainean errotü ziren Basabürütik edo mügaz bestaldetik jin etorkinak, oso giro berezia sortzez eta beren gisako hizküntza baten moldatzez, aldi berean frantsesa, española eta eüskara nahastekatüz.

      Haitz Zumetak, Bürgüan alokatzen züan etxe aitzinean agitü ginen ondarrean. Joanak galto egin zeitan:

      —Nunko da Haitz?

      —Bilboko, hanko eüskaldün berrietarik.

      —Ze saltsa!

      —Lotsa zira ala?

      —Nula mintzatren gra?

      —Batuaz oizü!

      Haitz, autoko tüta entzünik, bortaldean agertü zeikün zoriontsü eta. Aitortzekoa zen, sükalteko leihotik ürrin zinez goxoak barrandatzen zirela:

      —Ze kozinatü deiküzü Haitz?

      —Txipiroiak.

      —Ze gaüza hona!

      Joana presentatü neion, eta biak bestaldekoak —enfin, hegoaldekoak— izatez, ja konplizitate seinaleak trükatü zütüen; nik, sükaltealat ihes egin nüan, txipiroien jateko kinkan ez beit nintzan gibel baratü nahi. Ene ondotik, Haitz eta Joana horra ziren, Arturo Kanpion eta Gabriel Aresti goresten zütüela. Txipiroiak zietaren barnen, Kanpionekilan Aresti elaire, Allande Oihenarten aipamenak ez hürrün: Barkoxen baizik ez zen holako irostarzünik ahal txestatzen. Biba Ahargo! Gora Kanbillu! ahapetik oihüstatzez lehen txipiroia bere enkre beltzareki gaintitü nüan.

6

Haitz Zumetaren etxen, ezinago ontsa bazkaltü ginen. Bena... Haitz eta Joana, biak, bilbotarraren Seat xurian, aitzinean nütüala, —ni bakotx (beti) 4Lean— arrakotxeatzen ari nintzan, Barkoxe Bürgüako jatekoa pürü hon zela errait en. Txipiroiek paradisüalat eroan nündüen, eta 1984ko Errioxako ardu famatüak, bürüa amiñi bat berotü zeitala aitortzekoa nüan. Bestela, zentako bada, sartüko nüan Allande Oihenarten izena, Haitzek eta Joanak prunki aztertzen züen Euskal Poesia Gaur geian. Biek, kexü koxiaz so egin zeitaen:

      —Oihenart aspaldikoa da —segitü züan Haitzek, eta Bilboko detektibe filologoa ez nüan sekülan ordüan bezain gaixto ikusi.

      Prefosta, gei barnakorraren estakürüaz —asko gustatzen zait, neuri ere bai noski!—, bihotzaren itsasoan amodio-sareak hedatzen ari ziren. Üzten nündüen, ahalkerik gabe, leihorrean, ni bardinki, hur-ments nintzalarik. Txipiroietan konzentratzea askiko nüan, arduaren ixil-ixilik edatea, eta noizean behin, solasean ari ziren bi «alfabetizatüer» erri txipiñi zonbaiten eskentzea, akortarzünaren erakasteko moldean. Negü ametsez nindagon, etaegiaren zen bezala agertzeko, ez nakian, Haitzez ala Joanaz, zoinetaz nintzan jeloskorrena. Doi bat anpletzeko, Arrokigako kürütxünealano, Oihenart maradikatzen nüan, lazgarriko transfer freudianoaren egitez.

      Seat-ak exker hartü züan. Arrokigako arrabotean eraitxi ginen autoetarik, eta Joana ene imur beltzaz ohartü zen; üdürialat, enekilan baizik erabilten ez züan Zaraitzuko eüskalkiaz hitzegin zeitan:

      —Kau ahorpegia!

      Ez neion arrapostürik eman. Bapatean, kexüak erori zeiztan, eta agitzen zena, oso normal atzaman nüan. Nik ere üken nezakean maitekortarzün inkaü bat, Euskal Poesia Gaur zelakoaz ah al banintza mintzatzen. Bena hola zen, bakarrekjakin, eta hanitxek... Sakolatik karnet bat elki nüan:

      —Arren, has gitean lanean.

      Arrabote gibelean, erdi kükütürik zagon mobileta urdina erakutsi zeitan Haitzek, eta karneta Joanari lüzatü neion, egiten nütüan oharpenak izkriba zitzan:

      —Mobileta. Pijo. Ez dizü makakorik. Zaküak hor ditizü orano. Odol markarik ez.

      Ekitoltzean, audela, ez zen behatz-marrarik ahal irakurtzen. Zaküak ideki nütüan, eskü lotsorraz mirazkatzeko. Bat arras hütsa zen. Kantükoan aldiz, Miroir de la Soule hamaboskariaren aile pirtzilikatüa ba zen. Zonbaki zaharra zen, «Gazoduc: Le Feu Vert» titülüa leit beit zitekean. Ordüko hitzak arra-begistatü nütüan Gaxparri pentsatzez, halako trixtüra batekilan. Projektoa, Mitikileko Matalas «chahuteur»tzat züenentako, orozbat poterekoentako, baikorra zen, Haitzen txipiroiak azkenean, gosetüentako hon ziren maneran. Halaz, artikülüari lotürik nintzalarik, paperaren kantu batean, telefonoa nümero bat kausitü nüan: 59 28 99 99. Harrigarria zen. Joanak nümeroa karnetean jarri züan, «Nor da?» galtoaren ondotik. Kontü-errendatü nintzan geroxeago, zaküak zoladüra bikoitza züala. Kartoinezko tapa altxatü neiolarik, bi mila bost ehün libera ba zen. Atarratzeko postan, gisala, esküalatü hiru miletarik, bost baizik ez ziren eskas:

      —Aurrera goaz! —oihüstatü züan Haitzek, eta bitartean, Joanak, bilbotarrari egiten zeitzon dei errontak miresten nütüan.

      —Ejer düzü amodioa! —ahozkatzen nüan nihauk, oren elibat lehenago kontrarioa asmatüa gatik, poxi batez pentsamentü paradoxala zela eranstez, bena üsü, paradoxalki bizitzen ginelako segürtantxa nüan.

      Mirazketa jarraitü nüan: mobiletak tartan zilatü ohantzean, whisky botila bat ba zen. Ez nüan finkatzen ahal, Arrokigako besten ondarkina zen ala Gaxpar Büztanobik bekanikako zaküan zakarren hontarzüna. Zena zela, txestatzea debetüa zeikün, whiskyrik ez beit zen.

      Mirazketa ürrentürik, asünetarik xütitü nintzanean, ez nüan ihor ikusi üngürüetan. Haitz eta Joana, biak, desagertürik ziren. Alaxintxoia... desagertze franko ixtorio hontan. Bena zühain baten maldatik herots bitxiak horra zeiztan, eta baratx-baratxa, ixtan baten bürüan bi lagünak, beren gordagietarik jalgi ziren.

      —Non zineen?

      —Erromar garaiko aztarnak aztertzen —ihardetsi züan Haitzek inozenteki; gezürra zion prefosta, ordea hala beit litzan honartü nüan, eta Joanaren soaz jabetü nintzalarik, nabaritü nüan, potten eztitarzüna faltan ükenen züala ene kolaborazaleak; honenbestez, aste batez, lanean aritzea nekeza agitüko zeiola. Adixkide protximoen amodioek ardüra beilatzen nündüen, eta ejer izateaz gain, abantxü eman neion Joanari, Haitzekilan Barkoxerat ezkapatzeko baimena. Arrazua mintzatü zeitan:

      —Ba goaza Lakarrirat!

      —Deañoa!

      —Karga dezagün mobileta hau.

      Haitzen indarraz baliatzez, mobileta 4Lako kofrian sakatü günüan. Joanak, lürrean pausatürik züan karnetaren biltzez, mozteak penatzen nündüan sohako xügüna egin zeion Haitzi. Arrokigari agurrak eskentü gineitzon. Bide osoan, irratia entzütez, ez günüan hitzik elki. Atarratzen, misterioski, Joanaren mihia askatü zen:

      —Barka.

      —Ez düzü zerik. Inazi-kaldüak entelegagarriak dütüzü.

      —Mutiko eder zu Haitz.

      —Potiko txit ejer saldoa ba düzü Xiberoan!

      —Eta...

      —Ba, oro ja ezkontürik.

      —Zuk ba zu bat?

      —...

      Jim nüan gogoan, Haranbeltzerat egin neion bijita antzüa, ene kolera, gazodüka, eta nitarik ihes bi txori-tendreek trükatü potten arana. Ez nükean audela, Jimetaz habororen azaltzeko inbearik, mentüraz Joanak, katiastatzen nündüan ezintarzüna ez züalakoz konprenitüko. Nola esplikatüko neion alabena, amodioaren enjogidüra galdürik nüala engoitik? Heltü ginen Lakarrirat ixilik. Büztanobiako amañia bortatxean zagon, ttottotürik, piperren kordatzen edo kordelatzen.

      Hüilantü gintzeion. Emazte xaharñiaren begia kürütxatü bezain laster, mezperan, Büztanobiko sükalte ülünean egarri aztoramentü bardinak kartzelatü nündüan. Amañiak helatü nündüan:

      —Arrastiri hon. Ba düzüa berriagorik?

      —Bai, phü. Zonbait ba dütüt, bai.

      —Nor düzü neskatila hori? —galtatü zeitan, inkiet, Büztanobiko etxekandereak. Ez nakian zer ihardets, eta egiaren erraitea deliberatü nüan:

      —Joana Garalda. Zaraitzuko ene lagünzalea.

      —Zureki ditit aferak nik.

      —Bai, prefosta!

      Zare batetarik txükatzera ützi piper gorritüak eskü lerden batez biltzen zütüan amañiak, eta orratz lodi baten segidan zagon hari gottorrean bederazka ezartzen. Elea libratü züan:

      —Negüan piperrak goxo dütüzü...

      —Ba bai, phü.

      —Gaxparrei zinez laket ziotzün zopan eta...

      —Zentako «ziotzün»? Bizirik düzü bai orano!

      —Ez nüzü segür.

      Aize hegoaren buhakoak senditzen ziren, zelüko odei arinak bulkatzen züelarik, eta halako histüra bat leitü nüan amañiaren sohakoan. Joana, hürrünago zagon, kezkatürik. Mintzatü nintzan:

      —Gaxpar atzamanen dizügü. Bizirik phü.

      —Ailitza!

      Jente xaharrek, hain esperantxa eskasa edükitzea drole zeitan, uste beit nüan, gazteak beno baikorrago zirela, iraüpena züenaz gain. Amañiarekilan partekatzen nüan trixtüraren zimizta ahatze nüan, eta Joanarekilan, mobileta, Büztanobiko ezkaratzean aterbetü günüan. Sosa, amañiari eman geneion:

      —Ba dakizüa norena den telefonoa nümero hau?

      —A!, gaxoa. Ez beit dakit!

      —Tanpis... eta... whisky maite dizü zure senarrak?

      —Ene senarrak? Ba dizü aste bat kasik alargün nizala!

      —Otoi, amañi, arrunt dütüzü ürrezko ezteiak.

      —Maite dizü bai whisky. Soberasko.

      Gaxparrek edatea gustüko züala ba nakian. Amañia erriz ari zen. Aitzinatzen ginen. Telefona nümeroa, bideko kabina pübliko batetan iseatüko nüan eta entzünak-entzün, agian, pizta bat idekiko zeitan.

      Arrastialdia higatzear zagon. Ahüzki tiniarekin txoxtakan ba zoan ekia. Maulerat arra-joaiteko tenorea günüan. Halarik ere leküaz balia, nahi neion Joanari Ahüzkiko ütürria erakatsi. Autoan sartzean Joanak erhi püntaz agurtü züan amañia, eta Altzain gora abiatü ginen, bortügain hartarat. Igan arau, behera so egitez, Lakarri zolan pausatzen ari ziren gazodükaren arroilak, lür-peza üdalatüak, agertzen zeizkün, ülün tematsüan. Itxex handiak ziren.

      —Zaraitzun re ari dra lanian —murmuzikatü züan Joanak, beltzüra batekin botzean. Denek orok, ba ginakian, gisala, «Españako aldetik» jadanik mügalaino horratürik zela bürdüinazko mamüa:

      —Xardokitzerik ezu iago! —erantsi züan neskak.

      Alabena, Zaraitzun edo Erronkarin jente güti bizi zen, eta gazodükaren promotoreer aisa zeien, lekü desertatüetan beren xedeen bermaraztea. Ata, eskualde hortako kontrakoak ere jin ziren Maulerat, azaroko büragertaldialat, Maule-gaineko merkatü estalian —urte zonbait lehenago, behin, koblakariek erauntsi züen tokian—, karia hortarat, miretsi beit güntüan Zaraitzuko dantzari xotilak, bizkar ezürrean, odolaren ordez, heriotz-hüilanaren ikara ebilten zeikülarik. Ondoramenez, entelegagarria zen potere zentralak zentako treintraka, herri hok hüstü eta hüsten zütüan, baratx-baratxa, exodioa, destinüaren fatalitatea baizik ez zela arrapikatzez. Demokraziaren sortzeaz laüdatürik zen estadoak ez zükean Romaniako molde bortitzean arra-egitüratzen ahal bortüa, bortügaina edo kanpaina. Jenteen gogoetan sarazi züen beren ibarrak hilak zirelako sinesteak, eta hok, hein hortarik ez kantitzez, ororen honartzeko prestik ziren güneak arrapitz estakürüz: autobide gisako erregebideak, gazodükak, nüklear ondarkin bilgüneak, indar latzeko elektrika lineak, eta zentako ez, AHT bat, Petri-ta-Paulo tinitik iragan litakeena. Hatxeirü ametsez betetzen ziren pirineotarren kaskoak.

      Ahüzkin ginen ja. Hoinez horra ginen ütürrialat. Bortügain bilaiziak gaüa bapatean argitü züan, oihanak hürrünean asmatzen üztez, eta Garazi aldea, gük, lano-pean imaginatü günüan. Hur edaten ari ginen —ez zeikün ardüra holakorik agitzen eta seinalagarria zen!—, «Bortüan Ahüzki» ahaidea ezpainetan. Agian, alkarri so ginelarik, gü ginen kantoreko «neskatila ejer» parea, Xiberoko artzain galant zonbaiten haidürü. Nola jakin? «Adio Ahüzki eta Nabolegi» xüxürlatzen günüanean, ütürriaren errekatik, botz hautse-metaliko batek, Bereterretxen zazpigerren kobla emaiten züan: «ama indazüt atorra / mentüraz sekülakoa...» Joana beha zagon lotsaz itzatürik. Ni, haren gibelean nintzan, batere ez fier. Huraren asotsak hantzen zütüan ondoratzen ari zeikün kantariak hatsa hartzea gatik, egiten zütüan ixilüneak. Odeiez kargatü zen zelüa, eta gizonaren begitarte zirrimarkatüa ikusi günüalarik, argizagiak, ortzearen estalgia zilatü züan. Beldürraren beldürrez, ene bürüa maradikatzen nüan, ohaidekariak txerkaratze-lanetan hanitxez xinpleago beit zen: zertarat jin ginen ixtorio hontara?

      Artzain bat zela honartzez, anpletü nintzan eta Joana baliatü zen üneaz, ütürriko harrokaren itzalean kükützeko. Gizona, guri so eküratü zen:

      —Nor zidee? Nork igorten zütüe?

      —Gü... be...

      —Zer nahi düzüe?

      —Gaxpar Büztanobiren ondotik gütüzü —ihardetsi neion artzain izan zatekeanari, eta klartarzün-ürrako baten lagüngoaz pentsatü nüan, gizon hori Barkoxeko Topet-Etxahunen arra aragitzea baizik ez zela. Ausartü nintzan:

      —Eta zu? Nor zira?

      —Bereterretx nüzü.

      —Kantorekoa?

      —Bai, hamalau nabela-kaldüz ebaki zitazüen bihotza.

      —Jakin ginizün, bai.

      —Berriak agüdo badoaza gaurko menteetan! —mobitü zen Bereterretx. Bizkarrean züan paltoan kontatü nüan xüxen hamalaü zilo, odol txükoa zarioela. Hormatürik bezala ginen.

      —Ohart zireea Bazko-Gauerdi hartzaz?

      —Mendekü-ordüa horra zaizü ala?

      —Ez düt mendekü-gogorik. Beude hilak hileki. Gaxpar Büztanobi hori... Marisantz amagurearen ondokoetarik düzü.

      —Kusi hürrüna beraz?

      —Gaxo Gaxpar!

      —Alkarreki atzamanen dizügü.

      Hitz horik erran nütüaneko, odeiak hersatü ziren, eta Bereterretx hürtü zen, «arreba ago ixilik / ez otoi egin nigarrik...»en aranak, Ahüzki gaina karroatzen züalarik. Joanak begiak bustirik zütüan:

      —Ze agitu zaiku?

      —Ez dakizüt.

      —Sin zu... fan zu.

      —Bai, drole düzü.

      Ahürra hartü neion, eta behinekoz, erri ahül bat marrazkitü züen Joanaren ezpainek. Autoalat lerratzeko momentüan, daldaraka ari nintzelarik, Joanak, esküa enetik bortizki elki züan, berotarzün beharrik handiena nükealarik nik.

      Ahüzkirik Altzaiko herri-bildüalat mütütarzünak lotürik eraitxi ginen, emeki-emeki, bide bazterreko erroitz eta lezeetan barna purruskatzearen izialdüraz:

      —Kolaborazale bat da dizügü phü.

      —Aitzina!

      —Kexü zira ala Joana?

      —Ez —eman zeitan arrapostü llabürki, bena kantan hasi nintzan. Bereterretxen kürütxatzearekilan, üdüritzen beit zeitan Gaxparri hüilantzen ari gintzeiola. Joana imur beltzez zen oso, agian ene botz traheila ez züalakoz estimatzen, edo orano hormatze-garaien iragarritarzünaren lotsaz hantürik, edo azkenik Haitz... ments. Bede-hizketan ari nintzan gazodükaz, ordokietako bekanika erraldoien ikustez. Oritü nintzan Gaz-Pars taldearen ele zonbaitetaz: «Jenteen bizitzea eta libertatea ez da tratügei. Gaz-Pars alkarteak galto egiten dü lanen eta projektoaren segidako gelditzea!» Arrunt, sümendi batean iraünen günüan, eta zigarretaren piztea bera debetüko zeiküen, ororen zartarazteko arrisküaren gatik. Ahapetik nion: herri hau ezinago laket zeitala, kantüan mütür zagon Joana ere bai, eta desir nükean Bereterretxekilan arra-mintzatü, Gaxpar Büztanobi gaxoaren lehen beno lehen atzamaiteko.

7

Drole süertatzen zeitan, aspaldiko partez, ohe batetan, norbaiten kantüan etzateak. Alabena, hilabete zonbait aitzinago —üda minean!—, bi lekütako ohea, merke saldü nüan, Paueko Emmausko kideer, hortik goiti, bakotx biziko nintzalako erabakia fermüki hartürik. Amodio eta sendimentü kontüak abandonatzekoak nütüan, plegatzera heltzen ez nintzan matematikako ariketa nekeza baten manerala... Halaz, ez nüan haboro —sekülan ez zeitan paradarik agitü, egia erran—, ihorkümitatzen etxealat, etauste nüan, halako zühürtarzün goiztiarrean hurtzen nintzala, maitekortarzünaren destorbüetarik ezkapatzez. Gaü hontan ja, salmenta aisaz damütan nintzan, oso tink beit ginen Joana eta biak, ohantze hersiegian. Joana ene ondoan üngürükan ari zelarik, «zühürtarzün goiztiarraren» konzeptüa arra-aztertzen nüan: Jim horratzen balitzaitan... zer? Balitzaren mündüan eküratzü nintzan, Joanaren korpitza enearen kontra bero beit zen. Ageri zen Zaraitzuarra bikoitz lo-egiten üsatürik zela, ohe txipiñiaren eremürik handiena betetzen zeitalakoz, bazter-bazterrean nindagolarik ni, larrüaren ikara epelek lotsatzen ba nündüen bezala. Aragi-gaineko axala, hatxeirüzkoa nüala üdüritü zeitan, urte lüzeak hunkimen berezirik gabe iraganik, eta larrüak sortzen züan berotarzün hüilanaren mamia oso ahatzerik. Berotarzün hori beharrezkoa zela asmatzen nüan: ezti eta izigarri zeitan aldi berean. Joana, orano, iratzarrik zagon.

      —Kontent al saude?

      —Lekü amiñi bat ments dit.

      —Xin adi konat!

      —Norat?

      —Ni ondrat.

      Besoak ideki zütüan. Joanaren hatsa bürü-gibelean xügün zeitan. Emaiten züan hormatzeak menteak eta menteak iraün züala, eta larrü-nahiaren daldara ez zela ihoiz zentü. Jenteak orozbat, lazgarriko ihardok indarra züan eta, lür-peko ütürrien moldeala, sendimentüek beren bideak jarraikitzen züen, ordokietaratzearekin, arrapizteko bedatsetako lilien erdian. Harritürik nintzan:

      —Ongi zra?

      —Ni ja bai phü.

      —Lokartren za?

      —Bai.

      —Akitrik baitza.

      —Bai.

      Eskü-ahürren bailaka segitzen nüan gerritik lepomügalaino, baratx-baratxa ebilten.

      —Klunka bat egin zagun.

      Ezpain bustien usuki leünak, korpitzaren ürrin goxoa nitaratü züan, eta bizkarrez nindagolarik, ürrina zatorren güneala ützülikatü nintzan. Joanaren begiak zerratürik ziren, eta pott bekaitz bat eskentü neion:

      —Eta Haitz?

      —Bakotxa be tenorian.

      Gizon-emazte tratüetan, tradizione baliosen eta prodüktibisten haustea itsusi zela neritzon, bena ene gogoaren anpletzeko, Joanak, Euskaldunon Egunkarian Xabier Lete teologo modernoen nausiak, Aita Saintüaren kontrala, proklamatü züana ahorpegiratü zeitan, hitzez-hitz: «nork zilegitasun gehiago Zuberotarrek baino beren tradizioak aldatzeko, tradizioa geratzen bada Euskal Herrian, egiazkoena Zuberokoa delarik...»

      Ele zinez ejerrak ziren Xabier Leterenak.

      —Haizümena ba dizügü beraz?

      —Uken gu kori bedein.

      —Alabadere!

      —Ez gra akatren kortako.

      —Hüilanik ere ez!

      Hatsa geroago llabürragoa züan Joanak. Haren belarraren behera eraixten zirelarik, ene behatzek übel odoltsü elibat hünki züen. Oritü nintzan Ahüzkitik etxerakoan, Alozeko zübüan, hedexuri-kontrol batetan arrestatürik izan ginela, gazodükaren lankietan gaüaz paseiatzea debetürik beit zen leküko ez zen oroer:

      —Min düzü ala?

      —Arnegatrik nizu, bai.

      —POLIZIA KANPORA! —murmuzikatü nüan erriz eta ahapetik, aüzoak entzün ez gintzan. Ülünabarrean, autotik elkarazi güntüen, arraheinki harmatürik ziren gizonek, eta zübü berdearen hegietara bulkatü. Zübüko bürdüiner lotürik egon ginen, esküesteka parea zela medio, mamuek gure erranak egiaztatzen zütüen artean, prefosta beti bezala, paperik gabe beit ginen. Ni, ixil-ixila nindagon, miaketa noizbait ürrentüko zelako esperantxa motzarekilan; Joana, ordea, oldartü zeien:.

      —Murkilla kalduka finitren zue!

      —Ze’uxu xuk? —oihüstatü züan, eüskalkiz garaztarra üdüri züan animalko gizon puzka batek. Kasketa junpeka ari zeion kasko-gainen. Zaraitzukoak segitzen züan:

      —Deaño kasta gaixtoa!

      Beldür nintzan ezinago.

      —Ema’in dauxut ba nik! —erantsi züan hedexuriak. Polizia larderiatsüari xütik so zagon Joana, desafio lanjeros baten plantan. Eta lau gizonek jo güntüen. Bortizki. Arras bortizki. Lürrean, hilen manerala ginelarik, esküestekak libratü zeizküen, eta beltz hotzean desagertü zen beren J7 maradikatüa. Gazodükaren lanak hasiz geroztik, indar-zaintzaleak oso erreüs ziren, eta Joanaren begitarteko sakiak xahützen nütüalarik, Jimek Xahakotarren pastoral arrastiritan kondatüa jin zeitan gogoala:

      —Gardamobilak horra zütüzün, makileki. Lanak epantxatzen ari ginen. Bakean. Agoinü ejerra zizüen guri joka, biloetarik tiraka, beti eta beti joka.

      —Noiz agitü zen hori?

      —Iragan ostiralean. Erroimendin. Hiru astez han egün oroz bühürtü güntüzün, han ziren bospasei bekaniken üngürüan ttottotzez.

      —Mankatürik izan zena?

      —Bai zonbait. Zortzi jentek beharko dizüe Paueko tribünalaren legea txestatü.

      —Eta zük?

      —Ni ezkapi nüzü.

      Üda erditsüko bero basaz beterik nütüan jadaneko larrüko ziloak, eta Joanaren korpitzaren sü-ziriak ahal ziren hantik sartzen. Zortzi bühürzaleen kontrako epaia Pauerik jin zeikülarik, Jojobarren nintzan kafe-ordüan, auher:

      —Mila libera bakotxak, gütixka düzü!

      —Nik preso ezariko nütüan.

      —Ainintza jüje ni!

      —Eta apel egiten omen dizüe.

      —Ez beit düe deüseren lotsarik kankail horiek!

      Aizinanten hitzen behatzean, ber aldian, nigar eta porrokitzeko inbea nüan. Erakasten zeiküen, majoritatea zinezko ardi-saldoa zela, audela ez günüan gaitzegi izateko dretik ardiekilan, heltübada abilago beit ziratekean. Gardamobilen egitate gogor hartarik landa, jenteak ez zezan uste üken Gaz-Parsekoak martirio elibat zirela, Sindikat Interkomünalak, egünkarietan, bere «ikus-muldea» zabaltü züan:

      «Projekto horri bühürtzia, abantalla horien galaraztia lizateke, ekonomia bai zozial eta kültür aldetik... Projekto horren eküaraztia Nafarrari gasaren ükatzia lizateke: Xiberoaren itxüra txar baten emaitia lizateke, zeren erakutsirik beit lizateke, minoritate batek lüzaz gogozkatürik eta negoziatürik izan dien abantallak errekalat igorten ahal lütükiala...»

      Demokrata ohoratüenek, «minoritateak» hastiratzen zütüen, drogazale-bilatsü-marginal-zozietatearen bizkar bizizale-erori berri zen sistema komünixtaren aldezale-estalinianoak zirela oro aldarrikatzez. «Minoritateen» balizko eraginen ahültzeko, xantajea erabiltzen züen.

      —Ez dütüe arauz horiek nagüsiak epantxatüko.

      —Gaza balin bada, lana ba date...

      —Ez gütüe hanitx pakatzen bena...

      Majoritatearen marrakak ejer eta hunkigarri ziren, etsaia izentatü ondoan. Hein batetan, mediatizatüagoa zen Aspe Ibarreko tünelaren aüzian ber gaüza agitzen zen. Han ere, minari sendagailü azkarrak emaitearen aide ziren «plañak». Olueko «Le Progrès» aldizkarian idazten züen jaunkillotak prestziren greban zabiltzan kamiolarien eta laborarien kontre, estadoak igorri zütüen armadako tankeak helarazteko Petetin eta bere lagün ekologisten aurka. Biolentzia beti, estadoaren eta honen segizale ütsüen azken elkibidea zen, estadoak hain xüxen hersatzen züan gaüza, zonbaitek ez honartzean. Joanaren bularrak berekatzen nütüalarik, erran nüan, eztitarzün bigünak bihotza tinkatzean:

      —Ez düzü ahalkegarri minoritate izatea.

      —Maioritate izan za behin e?

      —Ez, ez, orano ez.

      Bapatean, itsasoko hurak galerna erreetan altxatü ziren, eta gü ginen üntzi pirateko bandera-negra-kideak üzkailtzear ziren. Ugarte xoiletan, mündüaren pezüak lehertü güntüan, eta amodio hezeen bidean, anplexagoñi igerixkan hasi ginen.

      —Maiteko zitut —barbaratü zeitan gero Joanak. Ez neion hitz bat ere sinetsi, edo bortxatzen nüan ene izpiritüa, argi zenaren ez sinestera. Ordea, kontü-errendatü nintzan, bailaka, pott eta larrüen gusta gaziak bürzoratü nündüela. Jarraitü nüan:

      —Nik e bai. Jim salbü!

      —Jim?

      —Eheeemmmm —züntzürra karrakatzen nüan artean Joana, loaren zurrunbiloan galdü zen. Jim nahiko nükean saihetsean, eta pausaren ildoak ezin idekiz, egon nintzan goiza ürratzealaino iratzarrik.

      Bostak ziren. Joanarekilan higatü arratsaren arrapasatzen ari nintzan. Alozeko ezustetik landa, Mauleko fasfudean aühaltü ginen —taloa, txinkor, ketxüp inkaü batekin— Irulegiko bi pinta ardu edanik, gaüa goxoa zeneaz gain, Gaztelüko xenda hartü günüan, korpitzak lehentze hunkikaran txoxtakatzen ari zeizkülarik. Noizean behin, patarrean eküratzen ginen, eta hiri osoa, etenik oheetan zagola asmatzen günüan, edo telebixter so berant arte, biharamenetan Jojobarren gisako ostatüetan nahiz lantokietan mintzagei «majoritarioen» edükitzeko:

      —Ikusi düzüe odol kozatüaren afera?

      —Bai.

      —Lazgarri düzü.

      —Gük odola phü xahü dizügü.

      Herri eta hiri orotako goizak molde bereko elaldiez künküino beterik zirela nionean, Joanaren bularren sort-jüntan pott bat hegaltarazi nüan. Zaraitzuarra ez zen igitü ere. Lagünari so egon nintzeion agitü zeikünaz batere ez damützez, eta jakitez gaü bakarreko amodioa zela gurea. Neska bilaiz bat zagon, Jimentako zaintzen nüan ohe-partean, eta hatsarrean bitxi zeitan arren, denboran joanago eta hobe beno hobeki senditzen nintzan:

      —Bardin düzü azkenean... maitatzen den ber... —pentsatzen nüan. Amodioan determinismo biologiko berezirik ez zagola nion, desiraren ikara baizik. Txinako aüzüneetan nintzan garaietan, entzün jüstifikatze güziak faltsü zirela komentatü nüan gero. GDFean, eratzen jabe zirenek, enekilan, bestaren egitean, abenida llargoetako itzaletan edo metroko arroiletan pott-ka ari ziren potiko edo neskatilen begistatzean, zonbait keinü «emakoi» egiten zütüen, trüfatzeko, berak gizon ala emazte arras perfeitak beit liran. Amoros debetüen kantütik iragaitean, kolega ausartagoek oihüstatzen züen, erriz karkazaka:

      —PD!

      Saldoko neskek kikizai estofatüak üzten zütüen ezkapatzera beren ezpain tintatüegietarik, «egiazko» gizonen solasen baimentzez.

      —Horietarik zirea zü ere? —galtatzen zeitaen mütür nindagolakoz.

      —Ba dükezüe bai arauz züek ere astean ostirale bat phü —ihardesten neien kexü, eta etxealat joaiten nintzan Italiako etorbideko telefona kabinaren eretzean taldearen bere bürla-sailari abandonatzez. Zelako kabina hartan nüan gogapena, etxeko hürrünizkinak jo züanean. Ordülari eletrikoa marmarikan ari zen tenorea zen.

      Zazpi aldiz entzün nüan telefonaren herots metalikoa. Joana ez zen doirik kantitü. Segeretüki agiantzen nüan, etxearen andere ni bezainbat zenez, telefonealat hüilantzeko jeikitzen ahal zatekeala. Bena debaldetan... Joanaren besoen aixolbetik elki nintzan baratx-baratxa, eta sohakoaz miretsi nüan behiñ berritan, lagünaren loaren bermea. Telefonaren besagia altxatü nüan ondarrean:

      —Bai?

      —Amaia Ezpeldoi?

      —Hura bera.

      —Ba dakizüt non den Gaxpar!

      —Nor zira?

      —Gaxpar Büztanobiren adixkide bat.

      —Nor?

      —Pette Kihilalt.

      —Aha...

      —Ba dakizüt non den Gaxpar!

      —Eta non da Gaxpar?

      —Telefonaz ez deizüt ahal erraiten.

      —Prefosta.

      —Ene berriak agüdo ükenen dütüzüe.

      Harian, lina «oküpü» zelako seinalea jarri zen. Ez nüan haborokorik jakin. Dei zinez arraroa zen. Nor zen orai Pette Kihilalt hori? Eta Gaxpar non zagon gorderik? Telefonako gizonaren botza ez zeitan laket: leze edo karbe hezeetako oiharzüna züan eta, lotsaz bete nintzan arren, gogoaren baketzeko arraileriant baten astokeria hütsa zitakeala erran nüan ahapetik. Pentsamentüketan hurtürik nintzalarik, Joana ohetik eraitxi zen, eta dutxa-pean zagon:

      —Amaia...

      —Ez diñat imurrik!

      —Ze zu oai?

      —Pette Kihilalt... —esplikatü neion, korpitz azkenean maitatüaren pikarraitarzüna begimentzen nüan artean. Akitürik nintzan, bena ejertarzünak partekatürik behar züala arrapikatzen nüan:

      —Joana...

      Dutxa ekürarazi züan Joanak, eta eni ihardesteko bezala, kantan hasi zen:

      —Aurrera Napartheid Txe eta Zapata...

      Ez nüan tütik entelegatzen: zertarat horra ziren Txe eta Zapata, ejertarzüna aipatzen zen leküaren türbüstera. Goizanko askariaren apailatzera abiatü nintzan, halako zorion üdüripen arinean, eta oritü nintzan gaza ürrentürik nüala.

      —Merde. Gaza fini düt!

      Egoera latza zen. Joanak, ene oharpena behatü züan, eta deüs ez beit litzan, ezagützen ez nüan ahaidea baliatzez, ahoak emana ahala ari zen zaraitzuarra. Kexatü nintzeion:

      —Ertzo hiza? Eta aüzoa?

      —Mexiko Kuba eta Euskadi Zaharra...

      —Ago ixilik, Jinkoaren amoreakatik!

      —Askatasuna dugu helburu bakarra...

      Indar-gabe nintzan. Bürüalat jin zeiztan Sindikat Interkomünalaren eleman xügünak: «Gasa badateke Maule eta Atarratzeko hiri eta üngürünetan, GDFak dian preziorik apalenean. Xiberoak, merkena eta xahiena den energia badüke...» Deklarazione prunten funtsa aztertzen ari nintzalarik, Joana Garalda apaindürik zagon jadanik, ene aitzinean, Jojobarren kafearen hartzera zotükatzeko prest, fier eta airos:

          Independentzi griña odolan eukita,

          aurrera Napartheid Txe eta Zapata.

8

Etxetik tarrapataka eiki ginen, eta amiñi bat harritürik zelüari so eküratü ere, karrikaren erdi-erdian. Ebia ari zen! Ez, prefosta, negü-minetako ebi larria, oro gristen zütüan larrazkeneko edo bedatseko lantzer arina baizik. Odeiek, ja ikurriñarik gabe interes gütiago züan Mauleko Gaztelüaren harresiak hunkitzen zütüen. Egia erran, eta mila ehünetan herria eta partikülazki Xiberoa ebipean amiratürik, senditzen günüan ez zela ebia bezain fenomeno meteorologiko ejerragorik. Bizitzen ikasi arau —haboroxienetan nekeza zen!—, bürüan sartürik günüan ebiaren üngürüko gure mintzajearen hiztegi aberatsa:

      —Ohono uria! —erran züan Joana Garaldak trixtüra batekilan botzean.

      —Eta zer? —xoilaz eman neion arrapostü, ontsa ikustez, gisa hortako oharpenak, hirian egoiten zirenek egiten zütüela, eta aspaldi ba zen kanpainetaz axola txipi züela mass-medietako bozeramaileek; aro hona aipatzez berez, iragarten züen egün osorako Ekia zatekeala. Ez nüan hanitx maite Ekiaren tirania hori, zonbait urte Txinako aüzünean iragan arren, «rüral» gelditürik beit nintzan bihotzean, eta aro-kanbioak, sasuen kursak, biziki laket zeiztan.

      Ühaitz hegila heltü ginen. Huraren berdetarzünak ito zütüan ene begiak. Aldi oroz, güne hortan, aidatzeko gogoz nindagola aitortzekoa nüan, bena zorigaitzez, ez ginen txoriak, eta lürrari aragiaren zamaz estekirik iraün behar günüan. Huraren lür fresk ürrinak «bortü handietarat...» eraman nündüan, eta Jimen begitarte amoretsüa jin zeitan kasko zokoaren iharraustera. Historio hau —Gaxpar Büztanobi sano eta salbü atzamanik— ürrentü ordüko, Jimi telefonatzeko erabaki fermüa hartürik nüan. Mentüraz, deliberoaren aldegibelean, lotsaren xixtek trabatüko züen nahiküntearen latza. Bizikleta asots ezti batek moztü zütüan ene ametsak.

      —Nola zira? —entzün nüan, eta ützülikatzez, Marga ikusi, begilagün beltzekilan, kaxene xuria lepoan biribilkatürik züala.

      —Goiztiar zira Marga?

      —Hala düzü. Goiztiarrentako düzü geroa.

      —Bai, prefosta.

      —Nor düzü lagün hori?

      —Ba, zaraitzuar bat.

      —Eüskara ba dakia?

      —Bai, bai.

      —Ontsa. Ene aitak De Gaullei izkribatü ziozün...

      —Jakinean nüzü, bai.

      —Euskaldunon Egunkarian irakurririk?

      —Horixet.

      —Iragan ezazüe egünaldi hon bat.

      —Ber gisan.

      Hürrüntü zen Marga, dena fru-fru, pastel kolorezko arropaz jauntsirik, Guktaldearen kantore ezagün bat —lagün bat zorionez aurkituko dugunez— orroaz kasik emaiten züalarik, Mauleko eüskaldüntarzün builta hontan lokartüaz otükarazi gei balü bezala. Beti, eztiki oritzen nintzan, Margaz, Xiberoako hiribürüalat jin nintzalarik, hura beit zen eneki solastatzen «galdü» zen lehen jentea. Orai, elaire franko ba nütüan, bena amodio amiñi bat etxekitzen neion bihotzaren ülünean. Joana, mini-bizikleta xügünki urinestatüari so zagon:

      —Nor zen mazte bitxi kori?

      —Marga.

      —Begamala. Aituzu ze erran dien?

      —Üsatürik nüzü.

      Ixilüne lüze baten ondotik, oskiak josten zütüan Peko Arrüako lantegiaren aitzinetik bideratzean, Joanaren harridüraren ahaztez, üdüritü zeitan zelüaren gristarzünarekilan nausien eta langileen arteko güdükek, emeagoak izan behar züela, mündüa gristarzün sinboliko batean kokatürik beit zen jagoitik. Eratxekigailü eta abere larrü lantü ürrina Peko Arrüako goizetan barreatzen zen, greba egiteko inbea bat bezain zital. Bena, oskigintzako alorra kondenatürik izana gatik, ihon ez zen haboro greba hitzik edo deialdirik aditzen. Audela, üda batez telebixtetan erakutsi zeiküen —demokrazia kapitalixtaren garraipen handien gisa presentatzez ixtorio güzia— Leninen eta Marxen harri-tailü hautseak lürrean mila puzketan zirelarik, behinekoz, «klase borrokaren» ideiak bere denbora konplitürik züala. Seinale txarra zen, düdarik gabe: klase borroka ohian pürü, langileak jentetzat hartürik ziren, eta konzeptüaren desagertzez, langileak, obeditzeko programatü-bekanikak bilakatzen beit ziren, geroago ohoratüago zen nausitza bekaitxaren meneko. Taylorismotik Toyotismoala lerratzean —etxen pakatzeko eta familier mañetoskopak eskentzeko estakürüz!—, langileriak «klase borroka»ri üko egin zeion, nausitzarekilan bederazkako harremanak «progreagoak» zirelako sinesteaz hantürik. Halaz «klase borroka» zaharrak sortzen züan alkartarzün sendimentüa hiltzen ari zen, eta zinez domaje zen, langile apürrak, xomajearen xantajeaz, nolanahika enplegatürik beit ziren. Txinako greba-egün hunkigarrien nostalgiaz betetzen nintzalarik, Joanak, astotik astoala, ene bürütazionea ebaki züan:

      —Bena ze eskubide dizu?

      —Nork?

      —Marga korrek?

      —Zer?

      —Bizi drenak euskararen jakiteaz jujatzeko?

      —Arrazu dizü bai. Zü bezala mintzo düzü.

      —Nork eraugi nu konat?

      —Destinuak.

      Jojobarreko bortala heltü ginen. Barnen, gizonak eta emazteak ari ziren jadanik, ardu xuriz askariten. Mauleko rubi saldoak beti galtzen züala zioen, botzen izariaren nekez menderatzez:

      —Ba düzü zerbait joan ez denik!

      —Entrenazalea kanbiatü behar likezüe.

      —Jokülari zonbait ere bai.

      —Gure denboran... tripan günüana oro emaiten ginizün.

      —Orai, neskenegünetan mozkortzen dütüzü.

      —Nola nahi düzü irabaz dezaen?

      Rubi sasua hasiz geroztik, manera hortako solasaldiak üsü beno üsüxago elkitzen ziren süporterren ahoetarik, edozoin ostatütan. Brigittei, bere laugerren garagardo godaleta ezeztatürik, Jojok berotzen ari ziren elekarien herotsen artean, bi kafe handi eta kroizan bedera pausatürik zütüan kontuar-gainen, hitz izpirik ahozkatü gabe. Joanak eta biok begi keinü bat trükatü günüan:

      —Ba goazi?

      —Bai. Ez gitean heben errot.

      —Arren!

      Kanpoan ginen. Artozko zigarreta eta alkohol ürrina arropetan lotürik günüan. Goizanko tabernetan zabilan aide nahasiak zerbait okaztagarri ba züan, bena züntzürrean behera eraixten zen kafe ttilikak, oro parkarazten züan.

      Peko Arrüan ekürüan zagon ene 4La higatüan kokatü ginen. Lantzer eztiak, aitzineko bitreak, amodioz bezala bustitzen zütüan, eta ezüiglazak martxan ezarri nütüan. Lakarrirat abioan ginen, agerian doi bat baztertürik günüan Gaxpar Büztanobiren txerkara arra-üztartzeko, bena gogoetarik Gaxpar gaxoaren ütxüra ez zen sekülan kantitzen:

      —Egün behar ginikezü atzaman.

      —Uste zua?

      —Ez nüzü segür ez ata!

      Atarratzen, Lakarriko bide-kürütxünea hartü günüan, bide hersian abiadüra handian zabiltzan Ansopose-ko kamioien gibeletik. Ene 4La zahitüa, lohiz ziliportatzen züen kamioiek, eta bitreak ez ziren aisa xahü egoiten:

      —Eta ihizketarako lanak geldiaraziko dütüela!

      —Ahalkegarri zu.

      —SICak eta SNGSOak komenio bat sinatü omen dizüe.

      —Begamala... urxorik ez zu izanen.

      —Agian ez.

      Lakarri-Büztanobiko lobiroan ginen jadanik, 4La oso zinkintürik eta gü errauts hezez estalgirik. Joana autoan aterbetü zen, Euskadi Gaztearen sintoniaren entzüten, Büztanobiko amañiak beit zion enekilan baizik ez züala «aferarik».

      Ezkaratza trebesatü nüan, eta etxekandere gaztea üdüri züanak erran zeitan, amañia behien jeisten ari zela barrüküan. Barrüküko aide tepoak südürra katiastatü zeitan, eta hamar bat bretonen kantütik, amañiaren ganatü nintzan. Khotxüa altzoan züan, eta esküz ari zen jeisten, hiru zankotako ttottoaren gainen jarririk. Behi sanken artean, aidearen pezütarzünak lehertürik, ez nüan mintzatzeko inbearik, khotxüen bazter metalikoen kontre joiten züan eznearen zirrizta argiaren sonüaren hobeki apertzebitzeko. Hogeita hamar urte gibelago ba nindoan ene oritzapenetan: han, iratzez eta otez ihaurgitü Amikuzeko barrükü batean, khotxüan bildü ezne-gahündüna aho beteka iresten günüalarik hain xüxen. Korbeak, belar idorrez hanpatürik ziren, eta auherki bezala, behiak beren otelakoetan haidürü zauden. Bakearen ütxüra bükolikoa aizatü nüan:

      —Ba düzüa berriagorik?

      —Ez, phü, ez dit ez.

      —Alajinküña!

      —Eta züek?

      —Ez dizügü deüs. A!, gaü hontan Pette Kihilalt batek telefonatü ditadazüt. Pette hori nor da?

      —Ba bai, phü, Gaxpar gaxoaren inganioa.

      —Aaabooo...

      —Biak üsü Piellenean zütüzün, kartakan eta pintukan...

      —Non bizi da Pette?

      —Lehenago Etxebarren züzün. Gero zorrez itorik, etxeak eta oro saldü zitizün. Orai ez beit dakit non debrü den!

      —Bon.

      Ez nintzan biziki aitzinatü. Erran neion amañiari, goiz partean, Lakarririk Bostmendieta tini bitarteko artzain-olak mirazkatü gei güntüala, agian hor nonbait gorderik kausitüren günüala Gaxpar gaxoa. Amañiaren begiak gorritü ziren:

      —Jinkoak saristatüren zütüe!

      —Hobe.

      —Kafe inkaü bat gogo düzüa?

      —Ezne-gain amiñi bat nahiago nikezü.

      Khotxüa lüzatü zeitan Büztanobiko etxekandere zaharrak, eta hain igienikoa ez zen jestüaz eskü-ahürrean bildü nüan gahün xuria. Ezpainetaratü nüalarik, mente desagertü baten minak harrotü nündüan, Nekezal Politika Amankomünaren legeen arabera mündü hori debalde beit zen. Filme amerikain tzarren titülüa züan PAC 2, LE RETOUR. Iaz pentsamentükan nintzalarik, Büztanobiko amañia agurtü nüan, eta ezkaratzaren arra-trebesatzez, sükaltetik horra ziren Space War haur-logiziel elibaten herots egarkaitzak beharriak larrütü zeiztan.

      Joana, Büztanobiko lobiroko jargian arrakotxatzen ari zen. Haitzen berritan ikusteko ametsez zagola üdüritü zeitan, eta amets goxoa hauts ordez, arrabote saihetsean zen kabina telefonikoalat hüilantü nintzan. Ondarrean Pette Kihilalten telefona nümeroa zela uste nüana marraztü nüan emekiñi: 59 28 99 99... Bi joaldi behatü nütüan, eta segidan, France-Telekomeko langile baten botz larderiatsü grabatüa aditü nüan, arrapikatzen züala: «il n’y a pas d’abonné au numéro que vous avez demandé... veuillez consulter l’annuaire ou le minitel». Telefona zonbakiaren «pizta» arras antzüa zen egiazkiz. Ülündüra builta batek gaintitü beno lehen, Joanaren aldealat abiatü nintzan, eta bidaje romantiko batetarako kümitüa eskentü neion:

      —Artzain-olak bijitatüko ditizügü.

      —Goazin.

      —Har itzazü IGNko kartak!

      —Eta uritakoa?

      —Gei ba düzü bai. Ez nüzü bustitzearen lotsa ni.

      Behien jeistea ürrentürik, Büztanobiko amañia bi makilarekilan elki zen bortala:

      —Oizüe Bideko aküilü hok.

      —Esker mila! —ihardetsi geneion, eta kartari sorik egin gabe, orano gudrustatürik zen xenderari lotü gintzeion. Bostmendietako bidea zen. Ixilik ginabiltzan, eta xoilik, lantzerrak ostoen gainara erortean sortzen zütüan asots eztiak güntüan lagüntzat, eta prefosta, ürratsen oiharzünak. Pastoraletako jokülarien ritma markatzen züen aküilüek, eta klink! eta klank! Pastoralaz murmuzikan ari nintzan, egüerdi altexean, Joanak behatzaz, bide bazterretik erakutsi züan olaren mirazkatzen hasi ginelarik.

      Aspaldi ba zükean ola horrek ardirik eta artzainik ez züala aixolbetü, zola kakallaz xahü beit zen eta aize hego beroek ontsa aidestatzen beit züen, arbelezko hegatzen eta harri-pikatüz altxatü mürrüen artekatik airos iragaitez. Kantu batetan, ihaurgi amiñi bat ba zen, eta metaren gainen khotxü erdoilatü bat, bena Gaxparrik ez zen ageri. Iratzeetan ttottotü ginen, karta desplegatü günüan, eta Bostmendieta kaskoala heltü aitzin hamabi ola kontatü. Desesperatzekoa ba zen. Zigarreta bedera erre günüan, eta Joanak ixiltarzüna purruskatü züan:

      —Nunbeit behar zu izan.

      —Ola hanitx ba düzü phü...

      —Guzietan ibilren gra.

      —Beste haütürik ez delarik...

      Ebi malinak hegatza eztiki kolpekatzen züan. Joanari so egin neion. Erriz karkazaka hasi zen:

      —Ai, ai, ai.

      —Haitz düzü gogoan ala?

      —Bai.

      —Bihar Barkoxerako gütüzü.

      —bdl adi itsusia! —oihüstatü zeitan alageraki, bere asmorik handienari laido egin banio bezala.

      Alkarreki higatü gaüak oritzapen güti ützi zeiola ohartü nintzan, bena trixteziarik ez nüan horregatik senditü, Joanarekilan partekatü ikaretan zeihar erresponsable bilakatürik beit nintzan: Joana, Barkoxen zatekealarik, nik, Jimi telefonatzeko erabaki fermüa konplitüko nüan.

9

Ebia amiñi bat atertü zelarik, olaren aterbetik elki ginen, eta zelü grisean eki-leinürü ahül batek odeiekilan txoxtakatzea iseatzen züala kontü-errendatü nintzan. Korajez beterik azkenean, egünaren ondar orenak arte, Gaxpar Büztanobiren txerkaratzen ebilteko azkar senditzen ginen. Marisantsen lasterren hatzetarik joan beharko günüan ontsalaz, eta halaz, xüxen heltüko ginen Gaxpar Büztanobiko nausi xaharraren gordaleküalaino. Esperantxa hori ba günüan pürü, pastoraletako jokülarien ritmoa markatzen züelarik aküilüek, garailaz gaizki arranjatürik ziren bide hersietako ziloetan barna. Harri koxkorretan lerratzen zeizkün noiz behinka, gure «hirietako» oskiak. Ondoko olala lehia artean, Joanari agertü gei neion pastoralzale igante baten irostarzüna: goizan meza apezküpüak emanik, eliz-gizona aipatü nüalarik, bortizki erreüstü zen Joana:

      —Kau ur-bedeinkatu-untziko igela!

      —Aisa düzü trüfatzea.

      —Bekatuan bizi zra!

      —Prefosta. Bena 1987ko ürrietaren 3an Butte-Aux-Caillesen «gatibatü» eüskaldünen altea hartü züana... doiez estimatzekoa dükezü.

      —Deañoa. Harritrik niagozu.

      Ützi nüan Joana bere harridüra ertzoan, eta deüs izan ez balitz bezala, «pastoralzale-igantea»z elestan jarraitü nüan: gero bazkaria bero-pean, etapastoraJa bera ekitoltzean, larrüa kixkailtzean.

      —Ejer düzü e!

      —Barra egiten arazi dadazu.

      —Edatekorik goxoena... Ba dakizüa zer den ordüan?

      —Nola sakinenut?

      —Garagardoa, garagardorik freskena.

      —Aibala. Hobe zunke errial bateko rock jaia kori beno!

      —Bakotxak bere gostüen arabera.

      —Pipitakien misterioa!

      Ixiltü ginen, bidea geroago latzago bilakatzen beit zeikün. Besuñ batetan, SNGSOak Xiberotik «iganazi gei züan gazodükaren» tuio edo odiak metatürik ikusten güntüan, lürraren hüilaneko mehatxü gisa. Bizpahiru güneetan ba ziren holako tresnak, eta imaginatzen günüan, odien azalen argaltarzüna begiz izartzez —nahiz bakea etxeki gogo züen komunikabide elibatek lanjerrik ez zela erran!—, beti ahal zirela hausten, bortüko edozoin destorbüren karietarat. Itxesen asmatzea ez zen nekeza, Xiberoak egari uholdeen ondoramenetaz jakinaren gainean izatez. Audela, odi meta bakotxak emaiten züan, ezür eta aragi, gaintitü behar güntüala. Zalexagoñi abiatzen ginen beraz, eta pentsamentükan ari ginelarik, bigerren ola sargiala heltü ginen.

      —Ba dea norbait heben? —helatü nüan, olatik horra zen kearen ürrina üsnatzen nüalarik. Baratx-baratxa deika segitü günüan, eta botz erre batek eskentü zeikün arrapostüa:

      —Aitzina!

      Borta bulkatü günüalarik, axuri marraka eztiak agurtü güntüan, eta ülünaren itzalean, gure sohakoek artzain adintü baten formak marrazkitü zütüen.

      —Egün hon!

      —Bai züer ere parte hon. Zer nahi düzüe?

      —Kürütxatü düzüa Gaxpar Büztanobi azken aste horitan?

      —A! gaxoak, ba dizü builta bat ez düdala haren berririk.

      —Bon...

      Gizona arraileriant zen:

      —Neskatilak bekan horra dütüzü oletarat!

      —Esker mila!

      —Tziauzte ene kantüla!

      —...

      —Lotsa zidee ala?

      Aieioika, errematismaz josirik balinba, gizonak xütitzeko indarra egiten züalarik, olaren eremüa abandonatürik günükean lasterka. Jadanik hürrün ginen, artzainaren maradikazione hitzak, aize hego arinak ekarri zeizkülarik. Bihotza banbaka ari zeikün, eta Bostmendietako bidean gora ginaudelarik hatsaren hartzeko baizik ez ginen eküratü.

      —Ertzo gütüzü, bai, zaharñi batez beldürtzeko!

      —Arnegant zun...

      —Mentüraz. Bena ixtaüi bat iragaiten ahal ginikezün hareki.

      —Zendako?

      —Linguistika mailan aberasteko phü...

      —Astoak beti asto zu mundu kontan.

      Agian Joanak miletan arrazu züan, eta adinean hain haratürik izana gatik, linguistika mailan bezainat indar betean zatekean, fama handia ützi züan Hegabü zenaren gisa. Hogeita hamar urte berantago orano, heben ager ez dezaketan kartiel batetako emazteak hartzaz oritzen ziren nigar ttanka ahalkor —bena plazerez hantürik— bat matelan behera lerratzen zeien artean.

      —Gaixo Hegabü... Holako gizon animala eta halako pixtolet txipia!

      Ixtorioa entzün nüalarik lehentze, gaü lüze baten ürrentzean, ba ziren ja zonbait nostalgiko —gizonak eta emazteak!— eta ororen bürü «progre zientifikoaren» gaitzespen elibat irakurtzen zen: sistema kapitalixtak «balentria» laidatzen züan samll is beautifull zelakoaren partez.

      —Gaixo Hegabü —murmuzikatü nüan, eta Joanari so egin neion airoski. Harek bere egün tzarrenetako begitartea züan.

      —Ze zu irriz?

      —Gaixo Hegabü.

      —Nor zu kori orai?

      —O... ba... bihotz-ebakizale bat.

      —Ni gose nizu.

      —Gaixo Hegabü. Dolüa karreat dezagün phü.

      —Gose nizala!

      Kexü zen Joana, arraileria mota hori ez beit züan txestatzen. Ez nüan esplikatzeko xederik. Gosearen bidetik Joanaren griñen ildoala erori nintzan.

      —Soizü. Indietako jente zühürrek astean behin egiten dizüe barau eta bijile korpitzen xahützeko. Zük bardin egin behar zünüke.

      —Aisa barur egiten zue kan: Ez zue deus sateko!

      —Hara, beti amets epaiten zü.

      —Inseatren niz gosea ahazten.

      —Ontsa. Indiar plaña zirateke.

      Ola bat lühertzean begistatzean, gose-ase solasen baztertzez, zotükatzen ginen, eta olak mirazkatü arau gazna eta ardi-ezne ürrina lotzen zen gure jauntsietan. Süerterik ez günüala aitortzekoa günüan, bena gogazkatzez tematzen ez zenak ez züala zerik ardiesten, bidexka hütsetan gora jarraikitzen günüan, nonebeita eta begamala-ka!

      Abantxü Bostmendietan ginen, xendera lohitsü baten püntan ola bat agertü zeikülarik. Gitarra eta kantore folk sonüak horra ziren gure beharrietarat, gazodükaren arroilak zilatzen zütüen bekanika hoilien herots metalikoekilan batean. Ixiltarzüna txestatürik, sortzen ziren lürraren balizko oihü krüdelak ere ütxüratzen güntüan bürzoroa beno eragiten ez züan azantz-zione hortan. Soak oskietarat apaltzez, ohartü ginen, Bostmendietako errauts gorriz estalgiak zirela. Ordüan, potiko gazte lerden bat jin zen gure gana.

      —De zindijen!, vene!, an vu invit!, xeri regard’!

      Kümit ginen beraz, eta pentsatzekoa zenez Joana lasterka abiatü zen, sonüak azten ziren leküalaino. Mendizale saldo bat zatekeala üdüritü zeitan, eta Joanaren gibeletik ttoko-ttok, olala hüilantü nintzan. Ebia burrustan hasi zen. Lasto-haxe baten gainen ttottotü ginen. Emazteak —zelako xeri harek— soja-lümaz bete zieta bat ezari zeikün esküetan. Joanaksoja iresten züan abere gosaioaren moldean, benani «arrautze tatxinkor» ez zen güziaz mesfidatzen nintzan. Emazteak irrati-K7a eho züan, eta galto egin zeitan:

      —T’m pa?

      —Bo... mua... tu se... le soja.

      —Kel bo pei! —ahozkatü züan potikoak emazteak segitzen züala:

      —Domaj kil pieu.

      Potikoa interesatzen zen:

      —Vu et dü kuin? Bask?

      —E ui. Le deu.

      —Ze bien le gazodük!

      —Tre... —soja-zieta bürdüinazko mahainaren kantuan pausatü nüan. Joanak berea arra-betarazi züan. Evian izenaz markatü botilako huretik ere edaten züan zaraitzuarrak. Potikoa zinez interesatzen eta eleant zen:

      —Vu n’ave pa de lider!

      —Kom Petetin... le kopin a Renaud... —erantsi züan emazteak, ezpainetan erri zabal züalarik. Garraileen erria.

      Ausartü nintzan:

      —On a le program lider izi an Sul... kua...

      —Kezako?

      —E biento le PCD.

      —Tü rigol u kua? —ürrentü züan potikoak, nitzaz bürlari bezala.

      Ordea, nola behar geneien egia azaldü, borontate herrikoiaren kontre montatürik zela afera osoa, lider eta PCDen trükean, jaunkillotek berek züela gazodükaren egiteko deliberoa hartü, leküko jenteek ez züela hitzik erraiteko denborarik üken, beti petzero beit ziren laborantxa-güneetako bizizaleak, bena Ga-Pars alkartean bildürik zirela bühürzaleak, eta bühürzaleen joitera CRSak eta gardamobilak igorten zütüela. Ez züen olako bakantzatiarrek deüs entelegatüko. Emaztea ez zen ixiltzen eta teknokrata baten gisa ari zeitan:

      —Za va fer revivr’ le pei!

      —L’ekonomi lokal’, le zanplüa ozi.

      —L’industri, le turism’...

      —E le zozialism’! —erran neien, beren arteko alkarrizketa idealaren ironikoki moztez.

      Ohartü nintzan aspaldiko partez, Txinako aüzünetik jinez geroztik hain xüxen, «kanpotiarrekilan» elestatzen nintzala, eta ene anpletarzüna oso galtzen nüala. Gizona, jaükitü zeitan:

      —Kezta kontr’le zozialism’?

      —Eeee... mua? Me rien! —aitortü nüan ene kexü zozoaz lotsatürik. Imaginatzen nütüan bi «gazte» horiek lanetik landa, hiri handietako etxeetan bürützerik ezin eginez (gero üdan güre zibilizatzera horra ziren!) «Nouvel Obs» irakurten züela astero, egünero «Libé» eta «France Info» minütüoroz entzüten, Amerikainek mündüa nola küdeatzen züen jakiteko, Somaliako haur mehatüez ürrikitan jarteko, eta Kouchneren Bosniarako azken ebilaldi hümanitario mediatikoaz kurrentean izateko. Emazteak plaztikazko baxerak büxatü zütüan, bena gizonak jan züanaz satifos üdüriz, elearen imurra züan:

      —An vudre konprendr’ le problem’ bask.

      —Tua?

      —Ue... nu de...

      —Le problem’ bask ze vu —eman neion bortixka arrapostü. Bakarrik nintzen. Joana, lasto-haxeen gaintian lohordi zagon. Gizona gaitzitürik, xütitü zen, oilar:

      —E... duzman la didon... vu vive graz a nu!

      Emaztea, esküak hurez büstirik, ützülikatü zeitan, besoekilan eiherra ütxüratzez:

      —An vu don dü travail’... de zalokazion... de zuvenzion.

      —De prim’ de mobilité...

      —Dü gaz! —hitzaz hautse nüan zerrendatze plañaren hatsa, eta haserretzeko heinean ziren «gazte» hek beren segürtarzün zentralistekilan tematzen üztez, Joanaren ükaraia iharrausi nüan, eta ezkapi ginen egin-behar handietarako lehia günüala oritzez. Gaxpar Büztanobi non zen bada?

      IGNeko karta baliosetan seinalatürik ziren hamabi olak bijitatürik güntüan, eta Bostmendietan ginen jadanik Ligirat eraixteko bide-jüntan. Kexü ginen, eta gure kexüak mündü osoa larrü zezakean. Lakarrirat lasterka jauzi ginen, ürraskal «non da gaxpar?» murmuzikatzez. Joana, ni beno presatüago zen eta Lakarriko arrabote txipi-ejerrean abandonatü autoan sartü zen tarrapataka. Patarraren behera, arraaztertü nüan mentalki, gazodükaren xedea nola herriko laborarier hersatürik izan zen. Sinatü ez züenen etxeetarat —bederazka elekatzen zütüen!— jin zen SNGSOak ordaintü mitil üdüriz galant bat. Potiko gazte garbiak zütüan adibidez, kontre ziren laborari oroer agertzen hola tematzean arriskatü gaitzak: demagün, lanak hasiko zirenean, eraikizalearen auher-egün arau miliu bat libera zor ükenen züala. Laborari gütik bere nahitarat sinatü züan Convention De Servitude zelakoa. Eta zonbaitek, Gaz-Pars alkartearen lagüngoaz, gazodükaren trazearen eraküsteko ezariak ziren pazuñak lürretik elki zütüen. Ahalezkoa zen heltübada, ehünta hogei lür-jabeek, halako «izolazione» sendimentüaz itorik bizitü züela multinational baten filialaren aurkako borrokan, urte hatsarretik, maiatz edo arramaiatza arte, hauteskünte-garaia zeneaz geroz ez beit züan ihork gazodükaren «afera» hori aipatü. Halarik ere, Behartarzün Pübliko Deklarazionea, auzibidez hausteko deia jarririk zen Paueko Tribünalean. Bena Jüstizia berekoi eta baratx zen, bitxiki «afera» hontan. Üdapartean agitü ziren Jimek kondatü lankien «oküpatzeak» eta beste ekintzak. Ene pentsamentüka xügüna, kexüaren haritik ordea, moztü züan Joanak:

      —Goazeman kafea hartzrat!

      Autorat heltü berria nintzan eta, pausatzeko astirik gabe, autoko giderra tinkatzen nüan. Ixiltarzün zamatsü batetan arrastiria higatzen zoalarik, Atarratzeraino gidatü günüan. Joanaren oskien Bostmendietako errauts gorri sufritüz estalgirik mirestean, Jojobarreko kide elibaten solasetaz gogoratü nintzan.

      —Xiberoa hiltzen ari düzü...

      —Bai, herriak oro hüsten.

      —Hortakoz, ez dizügü haboro rubilari honik!

      —Gazodükak energia amiñi bat emaiten ba deikü phü.

      —Poilit izanen düzü, bai...

      Jenteak alde ziren eriak perfüzionearen ziren legez, salbü prefosta, beren eremüak bürdüinazko süge barbaroak porrokiren zütüenak. Eta Gaxpar Büztanobi hortan?

10

Atarratzeko plaza errontaren arküpeen maldan ützi günüan autoa. Piellenea ostatüan sartü ginen segidan, aldi berean indar zonbaiten hartzeko eta ikusteko ea Büztanobiko etxekandere xaharrak aipatü Pette Kihilalt famatüa kürütxatüko günüanez, tabernan balin ba zen pürü. Barne hartako arrastiriaren bero ebizü-epelak harritü nündüan borta iragan ordüko; Joana ni bezain harritürik zagon.

      —Bortüetan ebili girelakoz...

      —...matelak gorri tzat!

      —Alabadere...

      Ate-kantuko mahainean jarri ginen ixilik, «lür hilkorreko» herotser arrotz ba gina bezala. Alabena, bortütik eraixtean beti denbora amiñi bat emaiten zen mündüari arra-üsatzeko. Irrati erdaldün baten müsikak alageratzen züan espazioa, eta bara-bara zokolateznea hürrüp edan eta klik! ari ziren adintüen eüskara molder beha egoiten ginen. Basabürütarrak ziren —nonerebeita!— astean behineko erosketetarat horra zirenak, eta bidajeaz balia oren eztiak gastatzen zütüen ostatüaren aterbean egünorozko bizitzeko geien jorratzez.

      —Senarra joan ziozü.

      —Ez düzü ahal!

      —Lau haurrekilan, emazte-bakotx düzü orai.

      —Atzamanen dizü gizon-pasaja bat arauz.

      —Aisa mintzo zira zü.

      Mürrüan dilingo zagon ordülariak solasak ebaki zütüan. Ihork ez zakien hor, Büztanobiko sükaltetik gizon bat ments zela, eta gük ez günüan gogo izpirik gure segeretüen salatzeko, berriak aizeari barreatzen zütüen jente plegatüen hitzen meneko. Aüzoetzaz axolatzeko manera hüilan horrek ütxüra greügarri zerbait ba züan bena —hona eta gaitza egar— kartiel alkartarzün mota baten gisa ere entelega zitakean. Pentsamentükan ari nintzan, begimenean txilintxatü Xiberoko Dantzari elibaten potretak, 1985ko ürtarrila elürzü baten oritzapen hotzikaratsüa ekarri zeitanean kasko-zokoalat. Errealitatean «Jauzi eta Frisat» egileek ordüan, Atarratzeko plaza karruak katiastatzen züalarik, eskentü zeitaen ene lehen maskaradaren txesta, gaüza güti konprenitzez prefosta!

      Altzaiko zela zioen trenpü-gaitzeko gehitü bati galto egin neion:

      —Zer da Maskarada?

      Ezpainen abilki makürtzez ihardetsi zeitan:

      —Misterio bat düzü.

      Doi gaitzitürik nintzala aitortzekoa nüan, bena jakin nüan berantxagoñi, urteak joan arau, holako galto hütsik ez zela egiten, eta maskaradak ez zirela aperentziarik ere matematikako «prolemak» bezala aztertzekoak, fedezko akta baten moldean bizitzekoak baizik. Garai hartan, elürrak bazterrak oro xuritzen zütüan tenorean, maskarada beno laketago zeitan Piellenean, txülülaz eta tabalaz Bedaxagarrek Pierra Garat-Arhan lejendarioarekilan jo züan sonü ejerra. Joanak besoak hunki zeitalarik, zerbützaria gütaratürik zela seinalatzeko, ebiz bustirik zen larrazken hontako Atarratzera ützüli nintzan.

      —Ze hartren zu?

      —Garagardo fresk bat phü.

      —Okey.

      Leihotik so eküratü nintzan, eta üdüritü zeitan, betikotzat, Xiberoaren ütxüra, elür arrats batez entzün txülülaren firingilaje minberarekilan ezkontzen nüala. Ürtarrila hartzaz geroztik menteak higatü ziren, bena elürra erorten asmatzean txülülaren müsikak bürüa, amodio-nahikünte baten gisa, trebesatzen zeitan. Ametsa hautse züan, gure 4La zikinaren saihetsean gelditü zen hedebeltzen J7 urdin ülünak. Joanaren ametsa ere moztü nüan erraitez:

      —Horiek heben gainti...

      —Bizpur bezik ezu!

      —Dilo aski hamar ez izan gatik...

      Erriz hasi ginen. Erriaren oldarra menderatü züan, mahainaren beste püntan jarri berri zen aitañi konkortüaren aide hitsak. Trixtüra ez günüan biek biziki maite, bena hala zen, zinezko imur honaren itzala elkitzen balin ba zeion herri nekeza honi, zonbaitetan igartzen ahal zela halako bihotz-herstüra bat hebenko jente bakotxaren begitartean. Aitañiarekilan hitzaren josten ausartü zen Joana:

      —Nahi zua zerbeit edan?

      Aitañiak ez züan ontsa konprenitü. Bermatü zen:

      —Eüskaldüna ziree?

      —Ba, bai, phü... manexinak gütüzü ordea.

      —Alajinkoa!

      —Arranjatüko gütüzü burrat bat goiti-beheiti.

      —Biba, biba züek!

      Aitañiak trixtatzeko partez, ahorpegi airosago bat eskentü zeikün, eta nik halaz builta hartan golkoan biribilkan zabilkitan galtoaren egiteko lotsa galdü nüan:

      —Errazü: ez zirea Pette Kihilalt zü?

      —Ez, ez nüzü Pette, ez. Jüje nüzü. Ezagützen düt Pette bai.

      —Non bizi da?

      —Mauleko xahar-egoitzan düzü, bena lagün bateki horra ziküzü kartakan aritzera.

      —Atarratzerat?

      —Bai, musean gureki.

      Zerbützariak garagardoaz gain, Jüje zelakoarentako ardu-gorriz bete godalet borobila ekarri züan. Jüjek ele habororik erran gabe anpleki hüstü züan, apezak kalitza etxek lezakean bezala tinkatzen züan edaluntzi xügüna. Klikakal hasperenka ari zen adintüa, eta ez ginakien atseginez ala histüraz zenez. Jüje ixiltarzün tematsü batetan sartü zen, eta süsmatü günüan ez zela, Piellenean, Pette Kihilalt haren hatzik.

      —Atertü dizü.

      —Goazin terrazrat.

      —Altxa!

      Bierrak eskütan hartüz, jentez künküino estalgirik zen egüteran jarri ginen. Zelü aldea Larrainerik argitzear zagon, eta agian zonbait orenen bürüan aize hegoa buhatzen hasiko zen, amodioz deika. Gure mahain-kantüan espainolez mintzo ziren gazteak zauden, Negu Gorriak rock taldearen potretez apaindü atorraz beztitürik:

      —Ke no jode, ke no!

      —Te digo ke si. Ai ikastolas i gaueskolas aki.

      —Es una pelmada en realidad.

      —Mobidarik bapes. Oso atseratua den.

      —Linguistikamente es un desastre total!

      —Bai, horixe, desastre hutsa dek!

      —A lo menos...

      —Zer a lo menos?

      —Me gusta Xiberoa pues.

      —Ke?

      —Komo las dos txikas de alli!

      —No molestes Alli por favor.

      —Mesedes.

      —Bai, horixe, desastre hutsa dek!

      Eta ri-ri-ri eta ra-ra-ra... Solasaldia aitzina joanago eta, ikusten nüan Zaraitzuko ene adixkide-mina berde-gris bilakatzen, aihenetan erabilten zen bitriolaren kolorerat ützültzen. Ez nintzan soberarik erreüsten, ez zen «arrazo» bat enetako azkenean, Euskararen Legeak 10 urte baizik ez zütüalakoz aurten ospatzen, mügak ez zirelakoz orano eroriak eta espainola ardüra, frantsesaren gisa, eüskaldün hanitxen ama-mintzajea beit zen egiaren erraiteko. Joana eta biok, mintzajeen mündü idilikoan iraüten günüan: latinkiak abantxü ahatzerik «agrezione» moldeko zerbait senditzen günüan erdarak entzütean. Positiboa nintzan audela, eta ber denboran Joanaz mendekatzeko lehian ere, goizaldean, holako bi «progreeki» nihau ützi beit nündüan azen hontzera.

      —Bede-bederaka karreatzen da kürütxea —pentsatü nüan Joanaren imur beltzaren amiratzez.

      Bapatean, Joanaren begietarik süa elki zen potiko galant batek galtatü zeiolarik:

      —Bu abe dü fe?

      Joanaren ürgüilüa kexüz kanbiatü zen:

      —Euskal Herrian euskaraz otoi!

      Duintarzün inkaü baten zaintzen iseatzen zen Joana, haserrea igurtziz, potikoaren begitartea zurbailtzen ari zelarik.

      —Jope, etortzen zarete lparraldera eta ez duzue ezer ikusten. Itsu jarraitzen duzue. Gauzak abiadura handian aldatzen dira hemen ere. Eta zuek beti itsu. Eta ke baserriko mas txukuniko, pastorikos i kurikos, txabalikas morenikas!

      Ahoak emana ahala orroaz ari zen orai Joana, duintarzünaren izaria galdürik. Botz ahülez potiko galanta ausartü zen ebanjelioaren moztera:

      —Aizan, nabarrika haiz ala?

      —Eta zer?

      —Beno, beno, lasai. Ago lasai —murmuzikatü züan potiko zurailak, zigarreta ez piztüaren ezpainetaratzez.

      Joanaren behatz altxatüa enean katiastatü nüan eta 4Lealat tiratzen zinpurtzen nintzan, zaraitzuarrari amoltsuki anplearaztez:

      —Joana, ixil zite. Hegoaldeko anaieki aharra gitean nahi düzüa?

      —Bardin zut. Korik aneiak? Hobe zut familiarik bage.

      —Tzai Joana, tzai. Irunen zütüt autoalat.

      —Hori bai, iruin nezazu! Abokatu bat behar dut!

      —Abokatü bat? Gose zira ala orano?

      Ez nüan deüs entelegatzen. Behialako mintzalari-saldoa xütik zagon, lür ikara baten haidürü bezala. Erri gogoz nintzan, eta Joanaren 4Laren barnealat bulkatzez erran neion:

      —Joana abokatüa etxek ezazü sarri aihalteko, neke beit date zure defendiatzea! Autoko atea zabal eta iruinen zütüt arrunt.

      —Ixil zite zu! —manatü zeitan Joanak, eta—: Gero arte! —Üdüriz airos baten oihüstatzez autoko borta zerratü nüan, giltza bere ziloan lantatü, eta beribilari kea zariola gibeletik, Atarratzeko plazatik leküak hüstü güntüan. «Inzidente Diplomatiko Etniko» bat jasan eta jasanarazi günüalako inprexione tzarra nüan. Alabena, ez zirena gazte horiek Mauleko komertsanteen gostüko «ekonomia lokalari» devise elibaten ekarle segürrak, pezeta flakotan izan arren? Ez ote zütüen üda-parteetan Mauleko komertsanteek ikurriñak eta gaineratikoak soto hezeetarik elkitzen hegoaldeko «anaien» musen pikarraitzeko lehiaz? Hebenko dinamita —parka— dinamikaren eragile ziren Joanak erasiatü potiko eta neskatila plañ haiek. Bena galto hanitx nüan gogoan, Joana ene kantüan mütü zagolarik. Ez zen aisa balantzaren orekatzea, eta mentüraz egokia zen «Bakea eta Amodioa»ren lemari fermüki jarraikitzea.

      Gaüaren lehen orratzek zelüa sardeskatzen züen. Laster bazterrak oro ülün ziratekean. Joanak «Bereterretxen Kantorea»ren ahaidea hüxtülatzen züan. Ba nakien ahaide hori mihi-pealat horra zeikülarik, morala ez günüala hein bat gora, eta bederaka, bihotz-barneko piztiekilan güdükatzen ari ginela. Bena ordea, Joanak egarten züan bere sineste xoilen destorbüa errespetatzen nüan. Ahal üken banü, ene kontre bailakatüko nüan. Ametsak amets ziren zorigaitzez, eta xinpleago zatekean errealitatearekilan borrokatzea, Gaxpar Büztanobiren atzamaiteko pürü. Hori zen gure helbürüa ondarrean.

      Lakarri zolan ginen jadanik. Autoa Altzaiko bidekürütxünean üztez, deliberatü bezala, gazodükaren lankietan ari ziren «esklabo» zonbaiten elekatzeko xedea günüan. Hek, egünean hamalau oren egiten züen, SMICean ordaintürik, multinazionalaren filiala baten kontü. Erraiteko maneran frantses güti zagon langile, haboroxienak Büztanobiko amañiak agertü moldean «estranjerrak» beit ziren: beltzak, ekialdekoak, portugaldarrak eta magrebiarrak. Xiberotar «mertzenarioak» ere ba ziren, ANPEak igorriak, beren izenak ASSEDICeko zerrendetarik kanporatüko zütüelako mehatxüaz baliatüz. Ordea, manazaleak oro, larrüz eta bilairez, «norteko europearraz» günüan potret-robotari plegatzen ziren.

      Gordaxka, bekaniken artetik, gizonetara hüilantzean, presaka gure galtoak aideari urtukitzen güntüan, Gaxpar Büztanobi gaxoaren argazkiaren erakustez.

      —Ikusi düzüa haü?

      Küxelüz küxelüka hanitxek ezezko arrapostüa eman zeiküen. Bena Abdelmajid izeneko batekilan denbora haboro iragan günüan.

      —Ikusi düzüa gizon hau egün hotan xantierrean?

      —No ja le pa vü. Me ier kalkixox bizar le paze.

      —Kua?

      —An tüb plü lur ka li zotr’...

      —U ta mi?

      —Dan la ter te pardi.

      —Tü krua kiave in om dedan?

      —Pozibl’tü se. Izi an fe pa tenzion a za!

      —Esker mila Mafid!

      Bostekoa lüzatü zeikülarik, kexü handian jin zen Majiden traktopelaren ondoala xantierreko kontranausia zürüdiana:

      —Majid? Avec qui tu causes?

      —Ji travail’ mizie!

      —J’appelle la police.

      —No, no. Fi pa za xef, ji süi tranje mua!

      —J’appelle la police!

      Hürrünetik horra zen ahür-irrati baten txinkakatzeak entzün ziren, eta segür aski talki-walki hura xüxenean lotürik zen «arrazoak» segidan konpontzen ahal zütüan polizi-saldoarekilan. Ez günüan Joanak eta biok ihes bide haütürik, eta harri zonbaiten gainen pausatürik ziren odietan kükütü ginen. Gazodükaren barnea gorria zen beraz. Odola bezala gorri. Aurkiküntza bitxiak halako destrenpü bat sortü zeikün, eta gorria odolaren ütxürekilan jostez, behin radioan, arratseko berrietan behatü alkarrizketa baten mamiareki jüntatü günüan: üztarrilaren 23 lantzertsü hartako Üthürzehetako gertakariak aipatzen zütüan emazte batek, Xiberoko lürrarekilan egiten ari zirena bortxaketa bati konparatüz. Halaz, zilo eta arroilak oro odolez hantüko ziren epe llabürrean, eta min-sail hortarik gaza ziuntan lerratüko zen.

      Odolaren zübü sikologikoaz pentsamentüka ixiletan ginelarik, «kaska-beltzen» hatxeirüzko ürratsak, odiaren barnekaldetik hüilantzen ikusi güntüan, Majid gaixoaren kantüan plantatzen zirela. Kanpotiar güziak bezala, indar-errepresiboaren mitilek eztitarzünik gabe hersatü züen gizona. Bena Majid mütü eküratü zen, eta poliziek trabaren ogendanta, ordoki eta saparretan zabiltzan «kabale» xeheen artean kausitü züen.

      —In lapi...

      —Uae... jüst in lapi kua!

      Jadanik eraitxia zen gaüean hurtürik ziren polizi-bereziak, eta gük hatsaren doi hartzez, egürüki günüan lankia arima bizidünez hüsteko tenorea. Ondoramenez builta baten bürüan, gazodükaren itzal odoltsütik baratx-baratxa elki ginen, üngürüne orotarat so egitez.

      —Goazen.

      —Arren.

      Süge xotilen moldean, hur hegiko zühaintzeen maldan ginen. Eta azkenean lasterra zaletü günüan soroaren ipularrean zagon 4Lealat zotükatzeko. Ordülariari sohako bat eman neion.

      —Jes... hamarrak!

      —Hego aize kori!

      —Bai.

      —Ezgra anitz aitzinatzen.

      —Ez phü.

      Autoan sartü ginen, eta Atarratzen, arrastiriko lekü bardinean, bi ogitarteko iretsirik, aspaldiko solasen haritik, nahi neion Joanari ene familiaren etxondoa erakutsi, Ezpeldoia hain xüxen. Joanak aserik, arras ontsa honartzen züan ene xedea, eta nik agiantzen nüan orano, Bereterretxekilan agitzea. Ütxüra güzien kontre Gaxpar Büztanobiren atzamaiteko xenderetan ginela uste günüan biek.

11

Egün ebitsüaren ürrin hezeak aidestatzen zütüan hegotik buhatzen züan aizeak. Atarratzen aühaltürik, Zibozen gaintiko bazter-bidetik, Etxebar esküaltealat abiatü ginen. Bostmendieta eta Ezpeldoia seinalatürik zen haritx maldako kürütxünean exker hartü günüan. Larrazkena bero-bero zagon gaüaren sonüaren ildotik, mündüaren gozagarri. Joana ere amiñi bat anpletürik, kantan ari zen, hegoaren epel ertzoak bürü zokoan barbalota azi baleikion bezala. Pentsamentüka irosetan nindagon ni: heltübada... Bereterretx! Eta, Bereterretxen marraztez Jim nüan gogoan, A larri batekilako Amodioak holako jüntaren egitea haizützen beit züan. Zena zela, peko ibarrean zagon Ligiko elizako zeinüak hamabiak jo zütüan eta joaldien aranaz betetzen ziren üngürüak, amodio-lotüren ororen nitan ezabatzez. Autoa hürrün ützi günüan eta hoinez hüilantü ginen, axalez abantxü higatürik zen oritarrialat. Eskü-argi batekilan ari ginen, ixilik, 1434 eta 1449 urteen artekan agitü gertakizünaren lekükoaren amiratzen. Ligiko zeinüak hamabigerren joaldia eskentü zeiolarik aize hegoari, Joanak erran zeitan:

      —Beno ezu gauz handrik.

      —Harri ejer bat phü.

      —Aitzenzu?

      —Zer?

      Oritarriaren kantüko haritxaren ostoetan firurikan zabilan aize arinaren murmuzika goria baizik ez nüan entzüten.

      —Zer da?

      —Zaldi lauhazka herotsak.

      —Zer?

      Denboraren orratzak aitzina zoatzan eta zerbait behatzekotan, honartü behar nüan, Joanaren beharria enea beno hobeagoa zela edo izpiritüa sobera tinkatürik nüala, lehentze aurten txestatzen günüan hego aizearen aztaparretan. Desertüetako aizearen agertzearekilan agiantzen nüan, partikülazki, Jimekilako nüan mintza-lotsaren desagertzea. Ordea, Joana beste «planeta» batetan zagon. Begitartea xuri ikusi neion, eta eskü-argiaren altxatzez bere zainak otoi hotz zitzan eskatzear nintzan, Bostmendietan barna eraixten zen zaldi saldo baten lauhazkak apertzebitü nütüalarik nik ere. Joanaren beldür bardinak katiastatü nündüan, eta «goazan...» erraiteko denborarik gabe, zaldiak guri ondoratürik süsmatzen güntüan.

      —Gorda gitean!

      —Non?

      —Hortxek —ihardetsi nüan ezürrak dildilaka ari zeizkülarik, eta erakutsi neion Joanari Bereterretxen oritarriaren alde-gainean zen harrizko mürrü apalñi bat. Jauzi batez haren gibelean ginen, argizagi jeiki berriak moldatzen züan itzal-günearen zaingoan. Ohartü nintzan halaz, gordagi arras argala haütatürik günüala, eta zaldien ürkoan hedexuriak horra balin ba ziren biak hon ginela, Atarratzeko edo Mauleko komisarioetan gaü-parte baten iragaiteko. Bena ez zen ixtantean hedexuririk agertü. Zaldien bizkarrek zaldün elibat karreatzen züen, ezko-sü lüzeak ahürretan etxekitzen zütüen zaldün gogorrak. Zakürrak orügüka ari zeitzen eta abereek bezainbat gizonek oihü basak zütüen ahoetan. Gure begimenean leküa oro kanbiatzen ikusi günüan: eretzeko etxeko lobiroa eta bidearen beste aldeko egoitzak argi zurbailez beztitü ziren. Hiru dotzena zaldün kondatü güntüan.

      —Jaun Kontea... zer egiten dügü orai? —galtatü züan arropa ülünez jauntsirik zen batek.

      Jaun Kontea üdüri züanak ürrezko lepokoa züan eta haren dirdirak jiten zeizkün begien mintzera, ürrearen leüna argizagiaren edo ezkoxinen sü zilarrek hunkitzen züen aldikal. Jaun Konteak ez züan deüs erran eta bildü zen zaldün errontaren erdian, bi besoak sokaz lotürik, zaintariak noizean behin azoteaz kolpatzen züan gizon lüze ejer bat elki zeikün ülünetik. Kolpeen indarraz, nahiz ez zen ahorpegian oinaze markarik irakurten, txapela lürrealat erori zeion. Korpitza nekez makürtüz iseatzen zen txapelaren atzamaitera, bena ükaraiak estekirik zütüan eta jestüaren ezin ürrentüz egon zen gizagaixoa. Jaun Kontearen mitil galanta zatekeana arra-mintzatü zen:

      —Eta orai... zer egiten deiogü?

      —Lagünak non dütüan erran beza hasteko!

      —Ez düt ihor salatüko —oihüstatü züan botz zeiharrez gizon lüze ejerrak, bürüaren goratzez eta jaun Konteari xüxenean so egitez.

      Jaun Konteak ordüan, azotedünari behatzaz seinale bat eskentü zeion. Lau zaldünek batetan jo züen beren erdian ümiltarzün xügünean zagona. Preso zenaren ezpainetarik ez zen garrasirik sortü. Joana eta biok mentüraz, gogapen bardina günüan: saldo etsaien arteko gataska baten jakileak ginela, bena gizon lüzea nonbaitetik ezagützen günüan eta jenteen arropek balizko oraikotarzuna ükatzen zeiküen. Ber denboran begitarte errizü gazte elibaten Heriotzaz bete ziren gure golkoak: iparraldean edo hegoaldean, adixkide zonbaitek gisa berean ikusi züen azken hatsaren tenorea hüilantzen, azoteen ordez —Iruñeko karriketan, Bidasoa hegietan, ghettoko ostatüetan, lrunberriko arroiletan, Bilboko komisaldegietan, Algortako eküratokietan, Frantziako eta Espainiako kartzeletan...— bürdüin pezüzko harma bat züalarik «indartsüenak» meneko. Kasü orotan sohakoaren lüzada taigabea zen, eta biharko «askatarzünez» esperantxetan. Joanaren begietan nigarttanka baten itzala sümatü nüan. Zaraitzuarrak ahoa esküaz tapatü züan, oihürik ez egiteko bezala.

      Jaun Kontea oso kexatü zen:

      —Bereterretx... non dütük lagünak?

      —Ez düt ihor salatüko —tematzen zen gizona, hiru egün züala Ahüzki tinian kürütxatü Bereterretx hura günüan, Jaun Kontearen manüer bühürtzen gure aitzinean.

      Zaldünek Bereterretx haritx bati esteki züen. Aize hegoak buhako azkarrago bat eman züan, korpitzaren üngürüan mitilek sokari ondar ützülia eginarazi züelarik. Jaun Konteak zalditik eraitxi gabe, ezpata zorrotzaz, Bereterretxen lepoa mehatxatzen züan:

      —Mintza hadi berehala!

      —Ez düt ihor salatüko —jaukitzen zeion orano, Jaun Kontearen ezpatak Bereterretxen matela ildozkatzen züala. Odola ausarki ixuri zen. Zaldün-mitilek ükabilkaz ahültzen züen, jadanik kemenez hüsten ari zen korpitza. Bideaz bestaldeko etxetik, emazte lerden bat jalgi zen, karrikako lerrotsek iratzarrarazirik heltübada. Lürrean metatürik zagon zerbaiten biltzen ari zela zürüdian.

      —Ez düt ihor salatüko! —arrapikatzen züan geroago apalago Bereterretxek, eta Jaun Konteak ezkoxinen pean hamalau nabela-kaldüz ebaki zeion bihotza.

      —Eraik beza Marisantsek bizirik —segitü züan zaldün-nausiak bortizki—. Atzamanen ditiagü hire lagünak!

      Odol itxaso nahasian lehertü zen Bereterretx. Hego aizea ixiltü eta ibarrak iharrausi zütüan düründa motz bat entzün zen. Zaldünak hürrüntzearen azantzarekilan batean, lürraren sabeletik intziri latzak jeiki ziren. Kantüko etxeko emazteari bürüz joan nintzan ezintarzünez lasterka eta arrakotxean.

      —Ezpeldoiko jenteak ala sendimentü gabeak! —Joanaren botza behatü nüan—. Hila hain hüilan üken eta deüs ere etzakienak!

      Emaztea harritürik zen. Ahorpegi griüatsüa erakutsi zeitan.

      —Margarita! Erna zite! Anbulantzia bat behar da!

      —Anbulantzia bat? Zentako? Estorbü bat agitü düzü ala?

      —Bereterretx... hiltzear dagozü... hortxetan! —leküa seinalatü neion Margarita Ezpeldoi deitzen zela süsmatzen nüan emazteari, eta bizkitartean argizagiaren distiretan, Joanaren begitarte zurbaildüa baizik ez nüan ikusi. Haritxaren maldala abiatü nintzan. Han, belar idorraz besterik ez zagon.

      —Ertzo zireea? —ahozkatü züan emazteak.

      Galdo egin neion:

      —Zer ari zinen?

      —Egürkan nündüzün.

      —Tenore hontan?

      —Bai, gaüez ez dit iorik egiten. Sütondoan egoiten nüzü, eta süa...

      —Zer süa?

      —Itzali zitadazüt.

      —Alabadere.

      —Zer?

      —Ez düzüa zerbait pertzebitü?

      —Ez, ez düt uste. Dena oso normal düzü.

      —Margarita Ezpeldoi... Bereterretxen odoletik ahürkaz biltzen ari zinela...

      —Haurkeriak dütüzü horiek oro!

      —Amets egin dizügü beraz?

      —Zoazte etxealat.

      Joana eni so eküratü zen, eta emaztea bere sükaltean erri ozen batekilan sartü zen. Lazgarrikerien ezabatzeko xedeaz begien torraka ari nintzan. Nigar inbea nüan. Joanak besotik tinkatü nündüan.

      —Amentsa zun.

      —Bai, phü... bat haboro...

      —Bizitzea amentsa zu.

      —Xiberoan bai mentüraz.

      —Eta arrama korik?

      Joanak arrazu züan aldi hontan ere. Intziri txükoak horra ziren Bostmendietan behera, aize hegoak karreatürik bezala. lzan zitazkean abere orro elkorrak, bena egiaz heiagora haiek ba züen halako jentetarzün koxi bat. Harrigarria zen. Doi ezkapirik ginen amets gaixto batetarik —emaztea elerran günüalarik!— ahalke amiñi batekilan, eta aitzina ba zoan lürraren eta zelüaren arteko borroka. Intzirien behatzez, egürükian ginen noiz edo noiz arra-agertüko zeizkün zaldiak eta zaldünak. Bena ez zen kabale aztalkada oiharzünik ihontik azaldü. Intziriek ordea, jarraikitzen züen.

      —Goazin kebentik!

      Manatü züan Joanak. Ez nakien norat bideratzen ahal ginen, ostatüak eta hotelak zerratürik ziratekean tenorean. Ordülariari so egitez ohartü nintzan, bai, jadanik goizeko seirak zirela, eta leküaren trajikotarzünetik hürrüntzea erabaki günüan. Harroka maldazü bat atzamanik, 4Letik lo-zaküak esküalatü güntüan, bata-bestearen saihetsean tink-tinkia, gaü epelaren ondar minaren higatzeko. Gaüa lanjerrez beterik zelako üdüripena azten günüan biek.

      Kezka elibat nütüan kasko-zokoan jauzi eta punpeka ari. Einerik zen Joanaren hatsartze arinak gogapena türbüsten zeitan. Maite nüan jentearen loaren ejertarzünaren mirestea, eta aldikal loaren xarmak, amodio-deia hedatzen züan ene bihotzealaino. Galtoek goiz-ürratzearen eztitarzüna barreatü zeitaen: non zen Gaxpar Büztanobi gaxoa? Agitü zeikün güziaren ogendant ezarten nüan Büztanobiko nausi xaharra, orano bizirik zelako seinalea helarazi gei baleikü bezala; orozbat, Gaxparren eta bekanika krüdelek zilatzen züen gazodükaren ogena zen arratseko ikuskizünaren plantadüra osoa. Zer ari zen lürrealat konkortürik Ezpeldoiko etxekanderea? Zentako ez zen igitü? Odola ahürkaz biltzen ala egürkan, berak zion gisa? Misterioa zen, eta ene ustez galto bitxi saldoari ez geneion arrapostürik aurkitüren behialakoan. Nihau, nolaz ez nintzan joan Bereterretxen salbatzera, heriotz-emaileen menetik libratzera? Egari nüan soraiotarzün builtaz pentsamentükan ari nintzalarik, sort-herriko arto alorrak ütxüratü nütüan, eta loak bere sare xeheetan hartü nündüan.

      Iratzarri nintzanean egüna lilitzen ari zen bortü gainaren marraren aldean, hego aroetako arrostarzün hunkigarriaz. Bazterrak jada bero ziren.

      —Joana?

      —Bai? —aharrausi lüzea markatü züan Joanaren ahoak.

      Arras akitürik ginen, bena erri zabal batez agürtü günüan ostegün azkorri hartako mündüa. Bostmendietan behera, marraka ahülak eta zürrünga zonbait apertzebitzen ziren. Zelüaren urdinak beldürra ezabatzen züan.

      —Gaxpar hor nonbait dago.

      —Begamala!

      —Askaritik landa txerkatüren dizügü.

      —Okey.

      4Lean kokatü ginen lo-zaküak plegatürik, Ligiko Laminen Zübüaren trebesatzez, Atarratzeko bide handitik abiatzeko. Autoaren motürraren piztera ginelarik, gizon herres bat jalgi zeikün besuñ baten gibeletik: bihotz-ondoan züan animalko ürraküratik Bereterretx ezagütü günüan eta nigarra begi-hegialatzean, ohartü ginen gaüko ikuskizüneko gizon lüze ejer hura bera zela.

      —Bereterretx, nola zira?

      —Gaxpar bizirik düzüe.

      —Balinba...

      —Hüilantzen ari ziree.

      —Agian... Bereterretx... zoin da zure izen txipia?

      Ihardesteko denborarik gabe Bereterretx hürrüntü zen, menteak züala koblakari anonimo batek izkribatü ohizko kantoreko bi orroen murmuzikatzez. Bereterretx azken aldikoz kürütxatzen günüalako inprexionea nüan, eta sohakoa taigabe korpitz minartüaren —egünko Xiberoko lürren maneralat ote?— itzalari etxeki nüan, halako nostalgia berriak katiastatürik. Autoa martxan ezarri ordüko, hego aizeak damüz bezala ekarten zeizkün zapalküntza üsantxaren —egiaz, nor zen üsatzen zapatürik iraüteari?— hitz ahatzeak:

          Heltü nintzan Ligira

          Buneta erori lürreala

          Buneta erori lürreala

          Eta eskürik ezin behera!

          Heltü nintzan Ezpeldoira

          Han haritx bati esteki

          Han haritx bati esteki

          Eta bizia zeitan idoki...

      —Okey —arrapikatü züan Joanak, iragan günüan amets gaüan elearen hontarzünaz desjabetürik izan balitz beno ixilago.

12

Güneka arra-berritzen ari ziren Atarratzeko bidean, Joana ene kantüan erdi-lo zagon, eta nik orano gaüko ikuskizün trajikoaren ütxürak nütüan gogoan. Oritzen nintzan partikülazki, Bereterretxen begitarte zühür bezain gogorraz. Aldi berean maitatzen ikasten nüan Bereterretx horren ürratsa geroago hürrünago zeitan. Ba nakian amets bat baizik ez zela, eta aize hegoaren imaterialitatea züala, amiñi bat Jimen gisa. Egia erran, Jimen imaterialitatea telefona-dei batez hauts nezake, ordea zinezko amodioala indar haboroegi egin behar zelakoan, nahiago nüan balizko —sekülan segürtatzen ez zen— zoriontarzünaren ildotik ez abiatü. Joanak aldiz Haitzen materialitatearen lehia züan, eta hori ejer atzamaiten nüan: amodio-bidea hunkigarri beit zatekean ondarrean, Iotsaren aztaparretan preso ez zenarentako. Bereterretxen ahorpegiaren nostalgia nüan orozbat, eta aitzina joaiten ginen Liginagako herriaren trebesatzez.

      —E! Joana!

      —Ze zu ?

      —Ürxoak!

      Ipularrean eküratü ginen, zelü urdinegian galtzen ziren txori migrazaleen hegaldien segitzeko. Joana, doia iratzarririk, harritürik zen, üdüriz ez züala ihoiz holakorik begistatü. Lühertzeko harroken gaintitik aidatzen ziren ürxoak, eta larrazkenaren hatsarrehatsarrea izana gatik, —lanjerra edonontik jin lizate!— presan ba zoatzan «elürrez beteak ziren» bortüer bürüz. Joanak marmaratü züan:

      —Kok bedein bizia salbatren izue.

      —Bai, zonbaitek bai phü.

      Ühaitzaren gurguria zehargia horra zen errekatik gure beharrietarat, hegoaren bailaka lagün. Mintzatü gabe, Joanak eta biok, ürrietako ürxo-pasaien krüdelkeria imaginatü günüan: esküalte orotarik heltüko ziren ihizlariak, beren dretez hantürik, katkatretan xenden larrützera, harma eta jauntsi-kaki greügarrieki, mündüari minik egiten ere ez züen hegazti eztien ehaitera. Güziak txori ebiltariak ginela giniolarik, desertüetako harainaren epelak ezürrak berotü zeizkün, eta gogapenak «herio latza»ren asmotik saihestü. Irostarzün koxiaz jabetü ginen, eta zelüa sarri dolütan lehertüko zeiküla gogazkatü günüan. Arrastiriko odeiak alabena, gorritzen ari ziren eta mente-ürrentze ixilaz bete ginen. Lanjerra bertan zagon. Elearen hariaren iruten arra-hasi ginelarik, Joanari, hatxeirüzko hitzez, laüdatü neion Xiberoko Zelüa, negüaren hüilantzearekilan zoinen paregabea bilakatzen zen, urte oroz milaka ürxo eta kürlo iragaiten zirelarik, üngürümen etsitüaren krükrü lüzez biziaraztez, orenak orentegi gastatzen zirela txorien hegaltaka baratxak jarraikitzen, eta gero gaüko ametsaren eremüa ere trebesatzen züala kürloen kantoreen oiharzünak. Zelüari so ginaudelarik Ansoposeko kamioi erraldoi batek altxatü errautsak bixta llabürtü zeikün. Eztülka ari ginen. Eta bai... hau zen errealitatea: txori ebiltari elibat ginen... eta bizkitartean gure Lürrak sardeskatzen zeizküen.

      —Goazan! —ahül bat ahozkatü züan Joanak.

      4Lean sartü ginen, zelüaren arintarzünetik errealitate pezüala lerratzea ezin honartüzkoa beit litzan. Halarik ere, errealitatearen errontetik partitzen ziren ezkapi ühinetarik bati etxeki nintzeion, eta Bereterretxen argaltarzün minkorra jin zeitan izpiritüaren kilikatzera. Maitekortzen ari nintzana? Ata Maulerat heltü ordüko Jimen deitzeko erabakia hartürik nüan. Ene kasüan inbea, momentü gogorretan agertzen zen, eta gero, bizia anpletzen zelarik arras desagertzen; Gaxpar Büztanobiren kausitzeko estakürüaren kraxtürüetan lotürik nintzan, auherkeria sentimentalaren jüstifikatzeko.

      Atarratzen kafe bedera edan günüan. Plaza hütsik zagola ohartü gintekean, mezperako mobimentü linguistiko-politikoak ixiltürik beit ziren ja. Gük ere hortzaz gain, gaü nahasia egari günüan eta ez ginen haboro debaldezko haurkerietan higatzeko gei. Ostatüko mürrüan orano ixkilimatürik zen Atarratzeko besten afitxa: Ansoposek sos inkaü bat eman züan Basabürüko hiri nausiak ospakizün aberatsak jenteer eskentzeko gisan. Gazodükaren egileek nahi zükeen erakutsi zinez eskü-zabal izaten bazakiela, nola lehenago Erromako agintariek zirko-joküetarat saldoak biltzeko ogia kitorik barreatzen züen. Orozbat gazodükaren asmazaleek jakinik züen Herri Honek berotzeko inkatza behar züala, eta edozoin moldez, inkatz kiretsa banatzen züen jaunkilloten baimenareki. Bena, denbora joan arau, nabari zen gazodükaren «inkatzak» ez züala ondoramen bekaitxa baizik ükenen. Ahapetik ari nintzan kafearen hürrüpatzez:

      —Harrizko Herri Hau.

      —Ze erraiten zu? Aresti ezagun zu ala?

      —Bai.

      Eta Joanaren ahoa idekirik üztez, ostatüko ixiltarzüna moztü züan Arestiren olerki zati baten aranak:

          Egün batetan

          ez dü ihork

          deüs erosiko;

          egün batetan

          ez da merkatüetan

          axüririk merke

          saldüko;

          egün batetan

          güziak girateke

          zoriontsüak.

      Joana erriz lehertü zen, Arestiren poemak xiberotarrez sekülan ez zütüalakoz entzün eta «sagarren» ordez, ELBren arrenkürer hüilanago zen «axürien» geia jarri nüalakoz. Karkazak anpletü zirelarik, kikeren eta goilareen sonüak bete züan ostatüaren barnea. Bakotxa bere pentsamentüketan galdü zen. Gazodükaren mehatxüalat bideratü ziren eneak: Maulen eta Atarratzen etxez-etxe ebilten ziren jadanik GDFko mitilak, erraiten züela gazodüka eginik zela parte handi batez. Prefosta gezürra zen. Ezin zilatüzko puzkak ba ziren orano güneka Larraineko bürdüin-oletan adibidez, edo Mitikile eta Sütsi herrixketan. Mitikilen ezar dezagün, Matalasen garaietan bezala, herritarrak prestik ziren indarrez gazodükaren hedatzearen epantxatzeko: «Gük, goratik diogü gazbidea, Mitikile eta Sütsitik igaraitearen kontre egoiten girela fermüki. Behar datekean bühürtzea egiteko xedeetan gira, züzena guretako beit dügü...» idazten züen oldarzaleek egünkariek argitaratü agirietan.

      —Izanen zu borroka ohono!

      —Bai, segür aski bai.

      —Kola, Zaraitzu re salbatren gu.

      —Ailedi! —erantsi nüan Joanaren opa xügünari.

      Kafe ttankak agortürik ostatütik elki ginen, mihiak pezü eta begi-zokoak idor senditzen güntüalarik.

      —Goazen Lakarrirat... zerbait berri ba düenez.

      —Büztanobrat?

      —Bai, amañiareki elestatü behar nikezü.

      —Arren.

      Aste bardinean, hamargerrenekoz hartü günüan Lakarriko bide hersia. Leküak engoitik ezagün güntüan, bena Altzaiko Elizaren planta larderiatsüak, aldi oroz türbüsten zütüan gure gogo düdakorrak. Ordea besta handi biharamen batean bezala —aho-sabaiak txüko!— autoak berak gidatü güntüan Büztanobiko lobiroalaino. Zelüaren ejertarzünaz begien bailakatzeko, Ahüzki gainari so egon ginen, eta nik segeretüki agiantzen nüan Bereterretxen arra-ikustea. Lehen xixtan, aizearen murmurio amorezüa baizik ez zen apertzebitzen, bena beharriak aizearen gurguria eztia ahazten züalarik, lür-petikako dei hanitxen gisa, sortzen ziren intziri ahülak mezperan bezain beldürgarriak zeizkün. Joana ützülikatü zeitan:

      —Non da Gaxpar?

      —Kori zu galtoa maitia! —eman neion arrapostü erri-gogoz, eta Joanaren eüskalkiaren ikasten ari nintzala erakustez. Joanak begirada bideko garailetan itzatü züan mütütürik, eta arrunt Büztanobin ginen.

      Büztanobiko amañia bortala jin zen, autoaren herotsa behatü ordüko. Imur honez agurtü güntüan, eta behinkoz Joana ützi züan eneki Büztanobiko ezkaratzean sartzera. Azkenean Zaraitzuko kolaborazalea honartzen züan amañiak. Mintzatü nintzeion:

      —Gaxpar hor dizügü nonbait... intzirika.

      —Ixil zite otoi! —amañia hits zen.

      Segitü nüan:

      —Barda... Jaun Konteakeho dizü Bereterretx... eta intziriak gero...

      —Ertzotzen ari zidee bai biak.

      —Lotsa ejerra phü egari dizügü.

      Aize hegoak kanpoan hedatü mihiseak kolpekatzen zütüan. Amañiak jarraiki züan:

      —Ni belagilea nüzü.

      —Baia? —ihardetsi nüan xoilik amañiak bere poterea salatü züalarik, eta hitzez hitz erran zeikün Büztanobin izan ginen batez, auto barnealat amets belarra urtuki züala, eta üdürialat ontsa ba zakian mezperan Ezpeldoi alteko ülünean ez-ohizko ehaitearen ikuskizüna jasan günüala.

      —Amets-errautsak... üsatüzko ametsaren haraintialat eroan zütüe!

      —Doors of perception —murmuzikatü züan Joanak ingelesez, eta harritürik so baratü nintzeion—. Prefosta! —erantsi züan bere bürüaz harro, zaraitzuarrak.

      Amañia galtozkatzen narraikan:

      —Bai phü. Eta intziriak?

      —Lürrarenak dütüzü. Zonbait egünez besteek apertzebitzen ez dütüen sonü-xeheak oro entzünen dütüzüe —ihardetsi züan amañiak, solasaren heinaren etxekitzez—. Alabatxiak ere ikusten dütü gük ikusten ez dütügünak.

      —A!

      Zer orano? Amañiak sükaltealat eraman güntüan. Züzülüaren gainan etxekandere gaztea nigarrez zagon eta alabatxia bere jokü eletronikoan txoxtakatzen. Ordülariaren tik-tak monotonoak mozten züan Space War lojizielaren txinkakatzea.

      —Anple zite Maddalen! —erran zeion eztiki amañiak, eskü-ahürra Maddalen zelakoaren soinean pausatzez. Bapatean Maddalen ohartü zelarik gü hor ginela (estranjer elibat), ttanka loditan hurtü zen. Etxekandere gazteak hitza hartü züan:

      —Errejentak eskolalat jinarazi nizü. Kexü züzün oso. Marisantzek atzo redakzione drole bat izkribatü diozü gisala...

      —Atx!

      —...eta Gaz-Parsekoak ginenez jakin nahi zizün!

      —Gaz-Parsekoak züek?

      Tiatroaren kalmatzearen aldekoa nintzan. Etxekandere gazteak ordea, ez züan nigarretan eküratzerik. Hipaka ari zen eta mahainaren kantu batetan zagon «bekatüaren» jakilea lüzatü zeitan. Alabatxia —beraz Marisantz izena züan hameka urteko printsesak— arras baketsü agertzen zen, itxaso bilakatzear zen Büztanobiko sükaltean. Paperaren irakurtzen hasi nintzan. Hatsarrean ez nüan deüs süsmagarririk ediren, bena idazkian aitzina joan arau, oilo-larrüa azten zeitan korpitz güzian. Marisantz, aitañi Gaxparren desagertzeaz inkiet zela nabari zen, eta elez-ele,Lakarri zolan iraganen zen gazodükaren zartatzea ütxüratzen züan, jokü eletronikoetan noizean behin agertzen ziren zenario-katastrof xinpleen ildotik. Bena Marisantzen aditzak joküak beno lotsagarriagoak ziren, gazodükaren ixtorioa oraikoa eta hüilana beit zen, süntsitü güneak —jenteak ere!— oro halaber ezagünak. Ibar-esküina sütan erakusten züan, eta irakurten ari nintzalarik etxekandere gaztearen daldara herotsak mingarriak zeiztan ber zoinüan. Galtatü neion:

      —Eta zer erran deizü errejentak?

      —Ez züala haboro Marisantz eskolalat nahi. Sorgina zela.

      —Sorgina?

      —Bai, bere amañiaren gisa.

      —...eheeeeem!

      —Ez düzü haüzü gazodükaren kontre izatea!

      Doiez harritürik nintzan. Frantses eskoletan beti lelo bardinak ziren, beti debetzeak, beti ixilik egoitera behartürik, beti indarraren legearen honartzea, eta Maddalenen kontsolatzen iseatzeko, kasik salatü neion aski züala Marisantzen ikastolan ezartea... han pürü... bena, ezpainak ez nütüan igitü zer hel ere! Beste aldetik Marisantzen izüa entelegatzen nüan: alabena, multinazionalek diharüa ausarki irabazteko planeki, planeta porrokitzearen arriskü handia ba zen, eta gure ondokoer lür zikina baizik ez günüan ütziko, nekearen, ondarkinen, gosearen eta gerla etnikoen lür bat orozbat. Multinazionalak aipatzen nütüan, bena gütarik bakotxa manera berezi batez porrokitzearen ogendanta zen, geroago konfor habororen nahikünte mügagabea günüalakoz. Kapitalismoaren bekaixkeria jentalte berek pairatzen züen: pobreek, xaharrek, emazteek eta haur hotzek. Hola konprenitzen nütüan herriko errejentaren hirasortü züen Marisantzen hitzak. Audela, Marisantzen idazkiak Gaxpar Büztanobiren dolüa ütxüratzen züan.

      Amañia sütondoan zagon lür-sagar xuritzen, eta jokü eletronikoan tematzen zen Marisantz. Maddalenen bihotz-minak anpletürik ziren, eta errejentaren aitzinean senditü züan ahalkea aisa ahal günüan imaginatzen. Joanari so egin neion. Ametsetan galdürik zela üdüritü zeitan: Haitz... Haitz... heltübada... Haitz gogoan. Mündüko gaüzarik ejerrenak ardüra, hitsenaren bidea kürütxatzen züan. Ixtanpatez, gazodükaren malürra ahatze nüan eta haur baten sortzea... odoletan... osto idor eta lür busti ürrinetan... bizitzearen begi berdeak idekitzearen oihüaren lehen arana... amaren hatsartzearen lagüngoarekilan... hunkigarri zitakeala asmatü nüan... eta üngürüan nütüanen presentzia ükatzez... nihau... haur-beharretan... Aztoratzen nündüan Büztanobiko sükalteko giroak. Delirio hütsetan nindabilan: sabelak hurez, gatzez eta oligoz hantüko ziren egünak desiratzen nütüan, bena hortakoz gizon bateki... eta merde! Marisantz so eküratü zeitan ene pentsamentüka ertzoa zilatü züala porogatzez. Neskatila sükaltetik elki zen desafioka bezala, «Goizean Goizik Jeiki Nündüzün» kantorearen ahaidea eskentzez. Ez nüan, Kantu Txapelketako Xiberoko Erdi Finalean baizik hain molde zelütiarrean emanik entzün Egün Bereko Alargüntsaren eresia. Amets-errautsaren eragin bat zela sinestez Joanari bürüz ützülikatü nintzan eta etxekandere gaztearen begiradak enea jo züan.

      —Atzamanen dizügü Gaxpar. Arrunt.

      —Arrunt? —biderkatü züan oiharzünak.

      Ausartü nintzan:

      —Bai... segidan...

      Galto beltzez jauntsi ahorpegi pare bat altxatü zen niganat, eta amañiak zopa kozinatzen züala sükaltetik jalgi ginen, Büztanobian igurtzen günüan bürzoroaz askatzeko eta gaineratiko traholetarat lehiatzeko.

      —Bai... segidan... —arrapikatü neion Maddaleni, eta lehen beno lehen Mauleko xahar-egoitzalat joaitekoak ginen Pette Kihilalt ezkapikariareki solastatzeko.

      Bide honean ginena?

13

Züberoko hiri nagusitik kanpo gaü bat iragan ondoan, ohartü ginen, karriketako mobimentüak ez zirela hanitx kanbiatü. Peko Arrüan pürü, jentea ba zabilan zale, ostegün arrastirietan ere erosketen egiteko estakürüaz, aihalteko zietak beterik edükitzeko bederen. Zietaren betetarzünetik ageri zen «praubeekilako» desbardintarzün segürtamen ekarlea. Emazteak plaztikazko zakü hantüeki ikustez erran neion Joanari:

      —Goazan Championerat. Gaza ments dizügü.

      —Gaza kori! Ezu besterik agoan!

      —Parka bena kafea bero maite düzü bai zük ere.

      —Jüsto!

      Harritü nintzan Joana ene imitatzen entzün nüalakoz, eta so gaixto bat urtuki neion, bena soaren beltzaz arrunt damütü nintzan, ez beit nintzan orano imitatzekoa zen xiberotar plaña. Erriz lehertü ginen. Joana kantan ari zen eta mezperako lotsaren ezeztatzeko moldean «Bereterretxen Kantorea» heavy-metaleroen maneran eskentzen züan, ahoak emana ahala züntzürraren larrützez:

      —Kasü emazü, bihar marrailo zirateke.

      —Ba! Astezkenean zu bezein baniz, ezu deus.

      Oso ahatzerik nüan Garindaineko Hertzainaken konzertütik landa, botza arras galdürik nüala eta ez zeitala aski izan eztiz asetzea, ele-tresnaren bere hein normalealat arra-jinarazteko. Beti bardin agitzen zeitan: «estatuari gerra...» oihüstatzen nüan dantzarien arteko korpitz itxasoan eta biharamenetan —garagardo freskegiak edateak ere ba lüke frango funts!—, marrailo edo «baleiü» nintzan. Estatüari hitzemaiten geneion gerla ez zen sekülan hedatzen hain maite güntüan ordokietan, eta botzik gabe, eskü hüts eküratzen ginen, treinek desertatü bürdüin-bide erdoilatüen hegietan.

      Championeko parkinean ützi günüan errautsez estalgi 4La. Beste autoen erdian zikin emaiten züan, bena ez zen orozbateko zikinkeria, ibar lüze bat ebakitzen züan minaren ondoramenezko odol ttanka baizik. Joanari hamar libera jesan neion, eta kariota aitzinean süpermerkatüan sartü ginen, zaraitzuarra eta biok. Üsatü bezala, erosketen egitean, Championen ba zen Guk taldearen azken K7aren behatzeko planta. Ilüsionea gaintitü günüan eta kariota arradatü günüan, sonüaren bürüraino estimatzez, gaüza inütil hanitxeki. Pakatünealat heltzez, oritü nintzan:

      —Alajinküña! Gaza!

      —Xoriburu bat zra zu! —erran züan Joanak eta lasterka abiatü nintzan botila urdinaren txerkara.

      Joana, pakatünean egon zen herrokan haidürü. Aldi oroz beharrezkoena nüana ataletan abandonatzen nüan, hori güzia Guken müsika sal-erosteen mündü sofistikatüan jarten zeiküelakoz. Botila esküalatü bezain fite pakatünealat ützüli nintzan, eta Joana ari zelarik kariotaren arra-kargatzen, kartareki ordaintü nüan Ardürazko Jateko Ontarzün saila, ekonomistek zioen bezala. Kofrea ideki günüan eta gaz botilaz gain, bi zaküak han bertan pausatü güntüan. Zelüan kürlo goiztiarrak iragaiten amiratü nütüan.

      —Non da Gaxpar Büztanobi?

      —Ezta kori sorginkeria!

      —Alabadekoa.

      —Sinen zu ba Gaxparren bellitzea begamala!

      —Bellitzea?

      —Iratzartzea nahi bazu, bardin zu.

      —Santazin... mozkorrak belhitzen dütüzü gisala.

      —Aituzut.

      —...eta Belhi-Gaina ba düzü Ibar-Esküinean.

      —Mirakulu bat zu naski!

      Joanaren ezpainek boztarioa markatü züen. Ba zen jadanik zonbait egün, nintzan «Xiberotar Xainküa» «Zaraitzuko Eüskaldün Berria»reki ebilten ginela alkarreki, eta geroago nabarmenago zeikün eüskalkien arteko lotüra zintzo eta barnakorra. Mentüraz ezezagützaren mügak amodio-gaü batek hautse zütüan, entelegatze linguistikoaren ürratsen zaletzez. Egiazko azkaziak ginen audela. Eüskal Herri bazterretako eüskalki desagertüak imaginatzen hasi nintzan: Ziberoarik Bizkaialat ba zoan errontako eremüetan hoinarriz xiberotarra zen mintzajea erabilten züen Uxueko, Tuterako edo Gazteizko bizizaleek. Ametsak amets, Joanak, bere hitzeki Postalat bideratzeko züan xedea konpreniarazi zeitan, aitzineko negüan artzainek «oküpatü» züen gaznategiaren eretzetik gidatzean.

      —Postal zomait igorri bear tut.

      —Iruñealat?

      —Bai, Arturo Kanpioneko laguner... ta...

      —Eta zer?

      —Haitzi re deitu sarriko.

      —Sarriko?

      —Faten nuzu karen ikustrat... kala... agian eridren zut.

      —Zertarat?

      —Amodioa xesteretzrat.

      Bihotza jeloskeria xixta batek erre zeitan. Züntzürrean azten ari zeiztan «konportak» ahazten iseatzez ihardetsi neion:

      —Ontsa düzü. Ba noazü Mauleko xahar-egoitzalat.

      —Pette Kihilalten bila?

      —Bai. Etsitü batez ürrentü nüan solasaldia. Xiberoko Botzaren kantüan 4Laren geldiaraztez, Joanaren gibeletik Postan sartü nintzan, eta harek egin beharrak oro bete zitzan egürükitzez, txinatar aüzoan nintzaneko denboretan bezala, püblikoarentako zen mahai hegian jarririk egon pentsakor. Joanaren manera deliatüan Jimei telefonatzeko korajerik ez nüala kontü-errendatü nintzan. Koraje mentsaren ordez, errealismo zorta bat baizik ez zela eransten nüan nihauk, Jim zen potiko ejerrak ez beit zükean etxit enekilan «elkitzeko» inbea handirik ere, hitza emana gatik. Postako jenteer so hurtü nintzan. Langileak eüskara eta frantsesaren aldizkatzez, ari ziren klienten zerbützatzen. Brauki Gaxpar Büztanobiri, lehen mündüko gerlan tiratü zeioen potreta papoko sakolatik jalgi nüan:

      —Atzamanen haüt... diloa... gero Jimetaz...

      Eta zer Jimetaz? Zer nahi neion Jimi? Arrapostürik ez züen galtoak saihetseratzez Joana ikusten nüan kabina telefonikoan, Haitzeki elestan, biloen erroetalaino gorritzen.

      —Amodioa zoriona düzü. Edo hala behar likezü phü —murmuzikatü nüalarik, Joanak kabinaren tepoa ützi züan.

      —Kotxea bear zut.

      Prefosta auto... gogo-honez pestatüko neiola... Barkoxe-Bürgüalat ez zen alabena VTTan partitüko... prefosta autoa... Telefona pakatü eta zonbait tinbre erosi ordüko Joana hüilantü zeitan giltz-eske.

      —Noiz ützüliko zira?

      —Eztakiñat. Iguzkiak Ezpeldoi bellitzean.

      —...

      —Ero ala zer iago?

      —Alabadere!

      —Ongi sin bat eginen drot Haitzi zure partez.

      —Fan adi beaz —moztü nüan minberatarzün zerbait nitan pizten züan mintzaldi llabürra, Joanaren ahürrean giltzak pausatzez. Joana, Postako leiho übelen gibeletik desagertzen jarraiki nüan, eta bigerren aldikoz aste hontan, oso bakarrik senditü nintzan. Aitortzekoa nüan maneran, üsatürik nintzan emazte-bakotx ebilten eta balin norbaiten konpainian paseiatzeko gusta egokitzen ba zeitan, ondoko egünak gaizki egarten nütüan. Enfin... Treville fama latzeko kontearen izena züan karrikan zagon Mauleko xahar-egoitzalat nindoalarik, gogapena hits nüan. Bena aitzinatü arau ordea, Orhimendi tinian nola, odeiak altxatzen nabaritzen nütüan.

      Xahar-egoitzako aterbean sartü nintzalarik izpiritüa hein bat argi nüan. Honki-jin leküan zagonari galto egin neion:

      —Nahi nikezü Pette Kihilalt elestatü.

      —Egürük ezazü amiñi bat.

      Haidürü egon nintzan xütik. Egürüküan nindagon artean, amañi bat jin zeitan kantüalat bere kaidirako errotak besoen indarrez bulkatzen zütüela. Botz hautsez deitü nündüan:

      —Eroan nezazü hebentik.

      Bizpahirutan arrapikatü züan deia. Ez nüan deüs ahal egiten. Erizain batek lerdenki üngüratü zeion kaidira eta eraman züan amañi oihükaria.

      —Etxealat nahi nüzü!

      Erizainak kaidira amoltsüki lotü züan eta borta idekitik ageri zen kuluar hersi batetarik abiatü ziren biak. Handik laster, erri handia ezpainetan, andere galant bat plantatü zen ene itzal-gainen.

      —Nor zira zü? Noreki mintzatü gei düzü? Familiako bateki?

      —Joanik düzü honki-jineko langilea Pette Kihilalten txerkara.

      —Nola deitzen zira?

      —Amaia Ezpeldoi. Detektibe rüral nüzü. Maulen.

      —Pettarreko ala Basabürüko?

      —Manexina nüzü sortzez. Eta zü?

      —Madam Oskigil nüzü, errejent ohia, xahar etxe hontako «püblic-relation» zerbützüetakoa.

      —Kontent nüzü zure ezagützez.

      —Ez ni bezain ez. Hura Suzanne düzü.

      —Suzanne?

      Ene harridüra nekez irakurri züan Oskigil andereak, bena segitü züan erraitez Suzanne horrek, departamentüko xahar-egoitzetarat telefonatzen iragaiten züala egüna, atxekitzez Maulen ez zela batere üsatzen.

      —Ata zinez ontsa gütüzü heben —ahozkatü züan harroki Oskigil andereak.

      Beste emazte bat jin zen gure aldealat eta arrunt, saldo bat ba zen ene eretzean. Oskigil andereak ororen presentazionea egin zeitan, eta bakotxak bere hitz eztia ba züan murmuzikatzeko nintzan kanpotiarrari. Leonie batek honttoak eskentü zeiztan eta imur honez aberats zen Jüjek erriz galtatü zeitan:

      —Nola maite dütüzü gizunak? Izotz ala idor?

      Xaharrak karkaza ozenzüetan lehertü ziren. Ageri zen ez nütüala hiltzen ari zen mündü-rüral-erraldoiaren hitz-joküak entelegatzen, eta ene damüaren arintzeko ordez beren arteko arrailerietan lerratzen ziren. Honki-jin lekükoa ützüli zenerako erriak anpletürik ziren. Leoniek beharrialat erran zeitan:

      —Gure gazte denborako balentriak dütüzü.

      —Ba bai, prefosta!

      Erizainaren hüilantzeak saldoa desegin züan. Ez nüan kürütxatü nütüan jente berrien agurtzeko astirik ere üken.

      —Pette Kihilalt karrikan dizügü.

      —Ez düt zorterik egün ño!

      Honki-jin gelakoaren ondotik, Maurice izeneko batek arrastiri hegotsüaren itzala ebaki züan:

      —Paper hau ützi ditazüt Pettek.

      Xügünki plegatürik zen papera lüzatü zeitan lotsaz bezala Maurice zelakoak. Kanporateko bidearen hartzen ikusi nüan, galtza-llabürretan eta bunet gorria bürü-gainen züala.

      Ez nüan Pette Kihilalten mezüa zatekeana segidan ideki. Egon nintzan orano zonbait minütaz, ene üngürüan bildü zen saldoaren hurtzeaz pentsaketan. Ideiak nahastekatzen zeiztan: holako egoitzak beharrezkoak ziren... gaztentako ere ez litazke gaizki... ihork ez dezan bakartarzün ez haütatüaren pezürik egar. Bapatean, nihauren zahartzearen ildoa iragarri nüan eta ikara ertzo batek katiastatü nündüan: zale ba zoan denbora... zale bizitza... laster hel-mügan izanen ginen... begitartea eta korpitza tximaldüraz estalgirik... bortüetan gora igaiteko indarrik gabe... karrikan baratx-baratxa ebilten... ahülezia eta bakartarzüna gure hatea zatekean. Orit nintzan behin Peko Arrüan, xaharñi batek besotik tinkatü nündüala:

      —Lotsa nüzü.

      —Lotsa? Bena zertzaz?

      —Hiltzeaz!

      —Anple zite, ez zira orano hortan, ez.

      —Lotsa nizala!

      Ezkapi zen amañia, engoitik bere hitzetaz ahalketürik, eta hura joan bezain fite, damütü nintzan —üsatü bezala!— ene axolagabekeriaz. Alabena, harek senditzen züan lotsa aipatü gei züan, ardüra ostatüetan arraheinki agurtzen pürü zükean batekilan, eta ni ez nintzan holako eleen entzüteko prestik. Damüaren gainara beldür hotz batek esteki nündüan, eta xahar-egoitzako honki-jin gelan nindagolarik azken hatsaren tenorea ütxüratü nüan. Erizaina ene planta gaitzaz ohartü zen, eta begiak Mauleko Apezek hedatü denie-dü-kült galtoari lüzatü nütüan, irakurtez destrenpüaren ezabatzeko: ...aberatsenek beren gaineratikotik eman dezaela... beharrunantek aldiz beharrezkoen düenetik... eta herio latzak bardintzen handi txipiak... Hori zela egiazko jüztizia zoziala imaginatzez erriz hasi nintzan sardonikoki. Erizaina mintzatü zeitan:

      —Gaizki zira ala?

      —Ez.

      —Erran deizüt Pette adeja joanik zela.

      —Bai, entzün düt, bai.

      Honki-jin gelako anderea debeatzen ari zen. Alde-kanpoko argialat bideratü nintzan arrunt, Petteren paper plegatüa esküan natxikalarik.

      Maitatzen ziren jenteer amodioaren erraiteko denborarik gabe ba zoan bizia. Treville karrikako eki-leinürü epelak berotü züan herio latzaren hormak gogortü ene bihotza. Ahal bezala bizi behar zela niolarik, Petteren papera desplegatü nüan izkribü daldarakariaz idatzirik zenaren irakurteko. Haurzaintegiaren eretzean eküratü nintzan ele herrokatüen ürrenealat heltzeko: R.D.V. ARRASTIRI HONTAN ZAZPIETAN XÜXEN ELIZABIDE ÜZINA OHIAN! Prefosta, tenorez hüilantüko nintzala Pette kihilalten hitzarmenealat. Agian... agian ez günüan hüts-eginen! Haur-Zaintegitik haur oihü airosak behatü nütüaneko, ene erreüstüra jabaltürik nüan. Treville Karrika ohargarria zela pentsatzen nüan ondotik: biziaren ildotik ba zoan Haur-Zaintegitik ilerriraino, xahar-egoitzatik eta Gema lantegi aitzinetik iragaitez. Bien artean... hatsartzearen zurrunbiloa!

      Arrastiriko bostak ziren. Jojobarrerat joaitea erabaki nüan kafearen edateko estakürüareki, tximaldürek sortüko züen biharko bakartarzün egünen ahazteko doia. Doia hitzaren ahozkatzez Joana Haitzekilan zoriontsü asmatü nüan, eta lagün-min baten ezpain idorretarik behin erori zühürtzia arrapikatü enetako:

      —Doiak hegiak zorrotz.

14

Xahar-egoitzan iragan oren lüzeen ondoramenez, amiñi bat türbüts nüan gogoa. Gaxpar Büztanobiren atzamaiteko lehia sekülan beno azkarragoa nüan. Gaxpar ez zen audela gizon-bakotx bat, familia ba züan üngürüan artatzeko, erasiatzeko eta orozbat maitatzeko. Akontrari, adin erre hortarat heltü hanitxek ez züen gisa bereko zorte honik, eta aitor niron xahar-egoitzetan zirenek pürü, bakartarzünetik sort zitakean isolamentü sendimentüari ihes egiten ahal züela. Ba nakian heinbat gazte izana gatik, bakartarzüna egar-gei zela, bena zerbaiten beharrean —elesta edo beste—, ihoren ez kausitzea arras gogor ere zela. Izpiritüaren eremüan, bortü-handien tinier txilintxautürik, Jimen begi urdinak amiratü nütüan: lotsa gaintitzen ez balin ba nüan, oso galdürik ebiliren nintzala segür nindagon. Ordea, lotsa, presontegi tinkoa zen eta bakartarzünak bere alde eztiak ba zütüan, prefosta. Peko Arrüan nintzan jadanik. Karrikaren hedadürak lotsa hürrüntzen beit züan ixtant batentako, animalko ilüsioa azi zeitan eta argitarzünak airostearen hegaletan eroan nündüan. Joana Haitz Zümeta detektibe-ohi-filologo-berri zelakoarekilan inganioalat abiatürik zen, eta ni Peko Arrüan lo-hasna bitxi batetan, ametsetan. Argitarzünari jarraikitzez eta zotükatzekoa nintzala oritzez, xüxen-xüxena Jojobarrealat gidatü nütüan ürratsak.

      Jojobarren arima xotil güti zagon. Arrastirietan, heltübada, horko aizinantak pausaldien üsantxer plegatzen ziren, edo telebixter so egoiten —arrunt ET(B) Maulen!—, gaü apaletan burrat baten üngürüan, zer erranik edükitzeko baizik ez balin ba zen ere. Kontuar kantüan jarri nintzan eta kafe bat manatü nüan. Jojoren begiradak enea jo züan, lehentze ikusten nündüala erakusteko moldez eta kopeta tximaltzez, manüari baiezkoa eman zeion. Ülüneko mahainean ordea, lau gizon kartakan ari zirela kontü-errendatü nintzan. Botz ozentsüz mintzo ziren, eta oihüen artetik, gazodük eta Gaz-Pars eleak berezi nütüan. Beharria, ostatü zokotik horra zen broilari bermatü nüan:

      —Ba dakizüea zer egin düan barda SIVOMeko bürüzagiak?

      —Bilküra beit zen atzo?

      —Gaz-Parsekoak han zütüzün. Gazodükarena ordr-dü-jurrean ezarrazirik. Jünta ürrentü dizü gazodüka aipatü gabe.

      —Horik, horik!

      —Biba! Biba!

      —Hüxtüka elki dütüzü Gaz-Parseko hipiak gisala!

      —Oro bilozione! Oro zikin! Oro drogatürik!

      —Ez düzü xiberotar bakar bat ere saldo hortan.

      —Hobe. Fama phü hon etxek dezagün.

      —Xiberotarrak ez gütüzü nolanahika agertzen gero!

      —Ez horixek!

      Kartakariak karkazaka lehertzen ziren. Kafe-kikera ezpainetaratü nüan barantx-baratxa, eta kafearen beltzak arra-bete züan ene gogapen hitsaren ordokia. Hau ez zen bakartarzüna. Hau ez zen isolamentüa. Hau zerbait haboro zen: thotx-keria hütsa. Mündüko edozoin herritan agitü izan balitz HAU —demokraziaren kerestatzea...— jente bardinek «protestatüko» züen. Xiberoan, honartzen zen demokrazia horren lür-peratzea, demokraziaren joküaz baliatzen beit ziren Jojobarzaleek hastiro zütüen bi jentalte: laborariak eta eüskaldünak. Beti harritzen nündüan, jente ustez normalek —eüskaldün izanak berak noizbait bena zürübi-zozialeko heltükin bilakatürik...— gaineratiko eüskaldüner züen herrak. Nihau, extremistaz jaunsten nintzan ordüan eta pentsatzen nüan, herri hau maite züanak —Herria maitatzeko era asko dago...—, züala heben deliberatzeko eskübidea. Brauki xütitü nintzan, eta berritan Peko Arrüa bailakatzen züan eki ahülak berotü zeitan ametsaren ildoa. Karrikan nindabilalarik, Kolegioko Zübü aldetik hüilantzen ari zen adixkide bat kürütxatü nüan. Eleant zen:

      —Zerentako düzü keffieh hori?

      —Gazza Banda bat ba dizügü heben eta...

      —Parka?

      —Ba gazodükareki, Gazza Banda bat!

      —Intifadaren ordüa horra ziküzü beraz?

      —Peko Arrüako harriak mendeküz urtukiko ditizügü.

      —Ba bai, ertzotzen ari zira ondarra.

      —Ez etxit, bena...

      —Agur.

      Adixkideareki amiñi bat elestan eküratzeko prest nintzan, azken egünetako gertakarien aztertzeko. Joana Haitzen ganat ezkapiz geroztik lagünik ez nüan, eta hitzaren sonüaren ahazten ari nintzan. Ondoramenez, murmuzikan, Peko Arrüaren 76. zonbakialaino segitü nüan. Bülegoan sartü ordüko bake zerbait nabaritü nüan, eta Thelonius Monken KDa laser-irakurgeilüan ezartez osoki anpletü ziren ene intifada desirak.

      Izkiriatzeko bekanika oihalaren petik jalgi nüan, zinez idatz-inbeaz beit nintzan, eta üdüritzen zeitan isolamentüari ihes egiteko molderik egokiena zela hitzak bata-bestearen ondotik herrokatzea. Harrien urtukitzea bezala. Karrikako adixkidearen ahorpegiaren airostarzün griüatsüak gogoa trebesatü zeitan eta Jimei telefonatzeko plan tan nintzan. Telefonaren besagia altxatü nüanean ateko zintzarriak bortizki jo züan. Ez nüan, egiaren erraiteko, ihor egürükitzen eta seirak irian, Pette Kihilalten hitzart-leküalat abiatzekoa nintzan.

      —Aitzina!

      Bapatean larrüzko zaküa besapean zeraman gizon bat nüan eretzean, kostüm trua-piez batez apaintürik zena. Hatsarrean, uste nüan, Jeovharen jakile bat zela, bena gizonak ene uste xinpleen zerrenda arrunt moztü züan.

      —GDFkoa nuxu, etxe guzietaat baniaxu, eta nahi nikexu jakin ea Victor Hugo karrika huntako jende auxienen gisa, gaz branxamendu bat egitea desir duxunez. Merke: 1779,00 libera... TTC!

      —TTC?

      —Ha bixtantxu... Tut Tax Konpriz!

      —Eta ez ba niz branxatü-gei?

      —A ordian sosa galduko’uxu, burrustan, eta sosa galtziaz gañ... Bena zendako ez xira branxatü-gei?

      —Gaxodüka laborarien lürren porrokatzez egiten beit da!

      —Hara, hara. Xu’re hipi hetaik xira ala? Dena den, laborariak beti pleñi txu!

      —Ezautzen txit ba kantia nik’e.

      —Haie... Gazik merkeena ta garbiena Xuberandako’uxu.

      —Hoi’e usu entzuna’ixit naski.

      —Xu etxira xuberatarra.

      —Ta ze?

      —Etxit deus konpreitzen xure ebanddelioan.

      Ehelegatzeko püntüan nintzan eta eüskalkien nahastekatzen ari nintzala ohartzean, izpiritüa Thelonius Monken müsika-notetan esteki nüan. Oritü nintzan ber zonüan, gure arto-herriko xahar batek, urte hanitx züala, argia ekarten zeion EDFko teknikalari baten despeditzeko erabili zütüan hitzetaz. Arño zenaren hitzak arrapikatü nütüan:

      —Paa’ti ha’i heentik... ta fite io!

      Gizona harritürik so egon zeitan. Larrüzko zaküa besaperatü züan, eta kostüm-trua-pieza ozkan ezartez ahoa ideki züan:

      —Hipi hiroa... beharre gañatikoek «batzarri-hon» egiten daaxie!

      GDFko mitilak bülegoko atea klaskarazi züan. Mürrüan dilingo nüan Maule-Gaineko komunixta hil-berri baten ondorengoek eskentü Leninen potreta bere itzetik erorazi züan danbako bortitzaz. Lür-ikarak iharrausi zeitan korpitza. Ikara ühin bardinaz senditzen nüan, Gaxpar Büztanobi orai ez zela nitarik hain hürrün, ene ezpainetarik mintzo beit zen.

      Zainak anpletü zeiztalarik, hunki ere ez nüan izkribatzeko bekanika gordatü nüan. Hozkeilütik garagardo bat elki nüan eta ordülariari sohako bat botatü.

      —Jada?

      Seiak kart ments ziren. Denbora agüdo ba zoan. Deüs hartü gabe karrikalat eraixi nintzan, eta Mitikiltarren oldar iragarriaz ametsetan hurtzeko prest nintzan: «hainbeste legezkanpoko egitate salatü izanik ere, gasbideko lanak abiatü dira, eta Jüztiziak ez dü oranokoan...». Aldi oroz eüskaldün frangoren gisa, Jüztizia hitz hortan traukatzen nintzan... errespetatzen ez zen müga baten maneran altxatzen zen güne güzietan, jenteen nahikünteen kontre obratzeko. Elizabide lantegi ohiaren aitzinean nindagon arrunt eta Jüztiziaren injüztizia baztertü nüan kaskozokotik. Ez nakian nontik sar eta karrikako kihilaren gaintitzez, erdi-idekirik ikusi nüan borta batetarik ausartü nintzan. Aüzoko txakürrak orroaz ari ziren. Ez nütüan abereak maite eta laket zeitan konpainiako abere bakarra bi zankotako hegazti ebiltaria zitakean. Etziko balizko amodioaren begietan itotzez, korajez bete nintzan, ürratsean ez etsitzeko. Beldürraren engainatzeko Ikerzaleak taldeak argitaratü libürüko argazki batez gogoratzen nintzan: Pataugas lantegiaren lobioran ba ziren hiru ehün langile ezteietan bezala herrokan, üros eta alkartürik. Elizabide zenari «Regum» espartinaren ideia ümen, Erronkarin jin zeiola kontatzen züan libürü harek: han, eiherazain-ondorengoak begistatü zütüan abarka arinak hoinetan txoxtakatzen ziren haurrak —libürüak ez zeikün salatzen «haur korik euskararaz ari zrenez!»—, eta Maulerat ützültzez abarka moldeko oskien egiteko üsina sortü züan. Mitoa pürü hala hedatü zen eta iraün züan, 1965ko «desastre» ekonomikoaz ürrentzeko. Trajedia bat zen, Elizabideren bizitzea 1952an, berak pastoral bat hont-araztez, pastoralgei litzakieena. Elizabide miserian zentü zen. Elizabide Pastoralaren lehen kopla moldatü nüan lotsaren eta arrastiriko spleenaren aizatzeko:

          Egünko gure süjeta

          dügü R. Elizabide

          gizun handi zela eta

          gurekilan akort zide!

      Lantegi hüts eta hotzean, ürratsak taula-gain asmatüan nola, herots metalikoa azten züan hola. Pastorala montatzen balitz, jokülari zonbait Erronkariko eta Zaraitzuko eüskaldün berrien artean hartzea ontsa litakeela üdüritzen zeitan. Eta... Bapatean, maskaradetako Pitxu ertzoegi baten oihü lüze bat entzün nüan. Pastoral detsak abandonatzez, kantüan zagon kartoin metaren gibelean gordatzeko junpe egin nüan. Leiho hautse batetarik horra zen argi-zimiko ahülean Pette zatekeana agertü zen, kexü:

      —Nor dabil heben gainti?

      Behar nüan zotükatü. Kartoin metaren maldatik ahal bezain anple elki nintzan:

      —Ni.

      —Nor zü?

      —Amaia Ezpeldoi, Gaxpar Büztanobiren txerkaralaria.

      —Tenorez zira.

      —Beti hala nüzü. Non da Gaxpar?

      —Sarrixek erranen deizüt.

      Pette Kihilaltek abantxü hirutan hogeita hamar urte züan, bena korpitzez oso zainart emaiten züala honartzekoa nüan. Zakü batetik soka lodiak esküalatü zütüan, eta eki-leinürüak begiak ütsützen ez zeiztan artean, ohartü nintzan saihetsean karabina gottor bat ba züala Pettek. Geroago lotsago nintzan:

      —Zentako düzü arma hori?

      —Zure bahitzeko!

      —Ene bahitzeko? Erradazüt non den Gaxpar eta libro ütz nezazü.

      Mintzo nintzalarik Pettek ükaraiak tink esteki zeiztan, eta armaren bürü karruntatüa lepo-ondoan nabaritzen nüalarik, Elizabideren lantegi desertatütik jalgi ginen.

      —Hobe düzü trankilik egoitea.

      —Besteñaz... pan! pan!

      —Eta bai, perdiu, prefosta, uste düzüa zinpurtüko nizala?

      Ez nüan behar heina entelegatzen: Gaxpar Büztanobi non zen balin ba zakian Pettek, zerentako ez nündüan leküalaino zale gidatzen? Bena ez nüan mehatxü-pean ebilteaz beste haütürik. Pette erriz ari zen. Erri aberats horren arana hastial zeitan, eta Txinako aüzüneko karate klaseetan ikasi abilezia zonbaiten erabilteko inbea nüan. Ordea, debaldetan eskarniatzeak ez züala balio handirik pentsatzez, Joana Haitzeki Barkoxe-Bürgüan imaginatzeari ekin neion, eta zintzoki Petteren desiretarat plegatü nintzan, argi beit zen Pettek goiz edo berant Gaxpar Büztanobiren ganat eroango nündüala.

      Eskolen Arrüan Pettek abandonatürik Simca 1000 hoilian sartü ginen. Ükaraiko soka ez zeitan apentziarik ere iaxatü, eta karabina gibeleko jargietarat urtuki züan mentüraz zen ihizlari trebearen gisa.

      —Arma kargatürik düzüa?

      —Perdiu, prefosta, bai, karabina eta pixtoleta, biak —ihardetsi zeitan sibilinoki.

      Simca 1000 zaharraren azantza nekez egarten nüan. Pettek giroaren airosteko, Hegabü gaxoaren zorte gaitzaren berri eman zeitan. Bigerren aldia zen ixtorio hori behatzen nüala, eta imur beltzean nindagon. Ohartü zelarik Pette alageratzeko partez, ülüntzen nündüala, ixiltü zen eta irratia piztü züan.

      —Xiberoko Botza düzü... regalatzen nüzü! —erran züan Pettek, harro, Sportingeko jabeak Indurainen trikotaren erakustean zükean harrotarzün bardinaz asetzez, zerbait prezios eta harrigarri balü bezala.

      Esküetan min nüan eta üdüritü zeitan Pettek harrotarzünetik landa züan mütütarzünaren arabera, ez nüala aski estimatü Xiberoko Botza entzütean «regalatzen» zenaren ürgüilü kültürala. Irratiko mintzaiariaren hitzer üztartü nüan gogapena: «... engoitik ba dakizüe dagün neskenegünean Muskildin, Benito Lertxundiren emanaldi berezi bat da datekila...» Banpez arraileriant bilakatü nintzan.

      —Muskildin ba da tekila. Ontsa da.

      —Zer diozü?

      —Tekila datekila Muskildin... biba Txe eta Zapata...

      Joanaren ahotik ikasi ahaidearen kantatzen hasi nintzan:

          Ardo gorri naparra, Kubako rona ta

          Mexikar tekilakin badugu zarata

          Independentzi griña odolan eukita

          Aurrera Napartheid Txe eta Zapata...

      Pettek ez züan ene imur aldaketa konprenitzen. Otoitz egin neion:

      —Soit nezazü azkenean.

      —Egarriak hila nüzü perdiu. Eküra egitean Atarratzen.

      —Soit nezazü hots!

      Atarratzeko plazala heltzeareki esküak askatü zeiztan. Behatz übeltüen mobitzen iseatzen nintzan, bena odola ments nüan behatz-püntetan. Simca 1000ari joka hasi nintzeion odolaren bidearen aisatzeko. Pette larderiatsü ikusi nüan.

      —Zer ari zira ene autoari kuskaka?

      —Ez nüzü eskü-mütür hotz horieki sartzen ahal ostatüan arauz!

      —Zerbait bero pakatüko deizüt: zokolateznea edo kafioleta.

      Ez nüan ene ideiaren partekatzeko astirik üken. Piellenean kokatü ginen. Pettek golkoan züana manatü züan enetako, beretako ardu-godalet bat galtatzez. Zerbützariak zokolatezne ketsü eta gahündüna ekarri züalarik goibel egon nintzan, desgustatüaren plantan. Pette inkiet ageri zen:

      —Zer düzü orano?

      —Vodka bikoitza nahiago nikezü.

      Begi-pare animal bat miretsi nüan Petteren ahorpegian.

      —Bena, bena... neskatilek ez dizüe alkoholik edaten.

      —Neskatila izaiteko adina aspaldian iraganik dit.

      —Alabade... vodka ordüan —oihüstatü züan ene bahizaleak. Eta vodkak, negürik latzenetan amañiren sütondo xokoak bezala, barnea, arras goxatü zeitan.

15

Godalet txipiñietako vodka zehargi eta freska aisa eraixten zeitan züntzürraren behera. Atarratzeko plaza elür-pean arra-asmatü nüan eta edari ttilika bakotxean, negüa berantetsi zeitan, negüareki horra beit zen maskaraden eta Xiberoko Ikastoletako Aitamek xügünki saltzen züen pastetxen urtaroa. lgantez-igante hedatzen zen bedatsearen hunkigarritarzüna. Gogapenak baztertzez, ohartü nintzan Basabürüa ülünpean zela jadanik. Negü ametsaren ordez, hego aizeak buhatzen züan amoroski, eta ez nüan pentsamentüka antzüetan galtzeko arrazu handirik: aski nüan Petteren segitzea, Petteri obeditzea, eta aitzina joaitea. Ostatütik elki ginen. Simca 1000 hoilia gure haidürü zagon. Atarratze ützi günüan eta Ligiko Laminen Zübü kantüan autoko motürra eho züan Pettek. Kofretik jalgi züan oihal puzka bat, eta hareki begiak tapatü zeiztan.

      —Gure gordagialat eramaiten zütüt.

      —Züen zerealat?

      —Komando Mandoaren gordagialat.

      Harritürik nintzan oso:

      —Zonbat zidee?

      —Lau, üsatüzko komandoetan bezala, prefosta!

      —Perdiu! —erantsi nüan; zur eta lür eküratü nintzala ohartü zen Pette, eta karabinaren mütürra bizkar-ezürrean plantatzez oihüstatü züan:

      —Aitzina!

      —Alabadere... —erran nüaneko bideko harri koxkor baten gainen trabükatü nintzan.

      Petteren manüak jarraikitzen nütüan zer hel ere! Ixilik ebilten ginen. Gaüa zela ba nakian, bena behi-eznadün ürrina züan oihal-zapiak debetzen zeitan larrazken hatsarreko ene plazeretan higatzeko moldea: zelüko izarren zonbatzen aritzea. Izarren ahaztez —ai artizarra ikusi nahi nükeala!—, Komando Mando zen saldoaz galtozka nindabilan: zinez arraro kausitzen nüan xaharrak holako talde paramilitarretan bildürik izaitea, normalean Hunki-Jin edo Adin Ejerra izeneko klübetan sartzen zirelakoz hein batetara heltü ondoan; lau gizon horiek nonerebeita, gerlari ohiak ziren eta ba zakien komando bat zer zen; edo azkenik, egiazko komandoa zen, ekintz-egile, zartagailü montazale, zübü trabazale eta bürdüin-bide okerzale. Xendera malkartü zen. Petteren hatsa llabürtzen nabaritü nüan eta ausartü nintzan:

      —Bena zer egiten düzüe komando hortan?

      —Orai kartakan eta kantan ari gütüzü. Düala zonbait urte ordea...

      —Düala zonbait urte?

      —Montorin güntüzün aleman baten zaintzen.

      Pette erriz hautse zen eta Basabürüan Montori ahaidea, ahoak emana ahala eskentü züan amira ez nezakean gaü beltzari:

      —Ez zinen orano sortürik.

      Karkazaka segitzen züan Pettek. Ihardetsi neion:

      —Ttarrotürik nündüzün bai.

      —Orit zira beraz?

      —Bai, hortzaz eta beste hainbat gaüzetaz.

      Noski —Joanak zioen bezala!— oritzen nintzala, Burgosko auzi denboran nola ahapetik mintzo ziren gure kartieleko jenteak, gü ginen krepautek ez entelegatzeko mügaz bestaldean agitzen ari zena. Bena irratiak goizetik arrats ez züan Burgosen kondenatüekilako alkartarzüna baizikaipatzen, eta mentüraz herriko gehitüek bezainbat jakinean ginen. Urde ehaiteetan edo familiako apaidüetan gei horiek oro «diskrezionerik» handienareki eztabadatzen ziren haurrak lotara igorririk. Bapatean ene pentsamentüka nostalgikoa botz herots airosak ebaki züan:

      —Pette! Biba Pette!

      Ordüan, Pettek begietako tapagia elki zeitan eta ola baten eretzean nindagola ohartü nintzan. Larrazkeneko gaüa hotz zela kontü-errendatü nintzaneko Pettek olaren barnekaldealat bulkatürik nündüan, karabina kolpü bortitz batez. Argi ahülari üsatü ziren ene begiak baratx-baratxa, eta süaren üngürüan jarririk ziren hiru gizonetaz gain, ardi saldo baten marrakak apertzebitü nütüan.

      —Gaü hon —erran nüan lotsaz katiastatürik, eta hiru gizonetarik batek ttottogi apala eskentü zeitan, beste batek «kostaletak errerik» zelakoz bete zieta bat lüzatzen zeitalarik.

      —Jan ezazü.

      —Eta ardu goxotik edan.

      —«Mahats-ardu doiak dütü flakoak azkartzen» —erantsi züan zühür-hitz maneran beste botz batek orano.

      Komando Mando osorik agertzen zeitan. Hiru gizonak Petteren «klasakoak» ziren mentüraz. Pettek presentatze lana egin züan:

      —Jüje... Johañe... Pierra... eta ni Pette!

      —Botzik niz züen ezagützeaz —ontsa-ikasiaz erantzün nüan Petteren elastüriari.

      Jüjek godaletak arduz arradan bete zütüan. Ardi marraka minbera batek ützülarazi nündüan eta ikusi nüan Pierra gazna egiten ari zela, olaren aixolbe beroan.

      —Gure kümitari —opatü züan Pettek godalet erdi-hütsaren altxatzez.

      Lauak gero Suharreko ahaide bati lotü ziren, eta nik behatzaz kostaleta ezpainetarat ekarri nüan, egiaz otsoa bezain gosaio nintzalakoz. Urina ixurten zen aragiaren behera eta kimikako kürsoetan nekez ikasi erreakzioneaz ametsetan hasi nintzan: alkoholak lipidoak gaintitzen zütüan gisala; halaz lürrean zagon ene godaleta arduaren altarealat iganarazi nüan: Jesus Krixto han zen bere kürütxean txilintxau... egarriz ote?

      Kimika, fisika, metafisika eta gaineratiko debaldezko jakitate sailak arrunt ahatze nütüan sütondoko etxe-larren pindarrek seaska-kantore bat moldatzen züela, loak hartü beit nündüan. Erdi iratzarri nintzalarik, besoko ordülariak goizanko biak markatzen zütüan eta iau gizonek mus partida erraldoia ürrentzen züen. Lo-hasnan arra-erori nintzan bena orano behatzen nütüan gizonen oihü eta garrasi hanitxak nindagon belar-haxealaino heltzen. Pette etzan zen. Pierrak ohe estali hona züan. Jüje jarririk eküratü zen sü kantüan. Ardien marrakek noizean behin ixiltarzüna hausten züen, eta uste-gabean Johañe kantan ari zen. Botz xeheaz emaiten züan sekülan entzün ez nüan ahaide batetan Argia dela diozü-ren ühin eztia: emekiñi ari zen hitzak argiki ahozkatzean sonüen hüilantzez. «Har nezazü saihetsean... bizi nizano mündüan» solasak bihotzean ximiko bat sortü zeitan, eta olako bakartarzünean Jimen «honezia» geroago hürrünago ütxüratzen nüan. Bigerren aldikoz arrapikatü züalarik «Amodiorik ez düzü... orai zütüt ezagütü» nigar-hegian nindagon, kantoreak —eta orozbat kantoreek—, zoinen hunkigarriki erakusten züan bizitze bakunaren harat-honarata pentsatzez. Johañeri so egon nintzeion. Ez nüan ahal sinesten: harek, ahaidea harilkatzen segitzen züan, gü ez bagina bezala. Kantore horrek ez züala xiberotarrez baizik eskentürik izan behar niolarik, senditzen nüan kantatzeko plazeraz gain, orano zerbait haboro ba zela Eüskal Herriko Eresitegietako hitzetan: bihotz bakotxaren minaren arana... Pette jauzian hupatü zen.

      —Ixil hadi... Zer hel ere!

      Johañe olako leihotik alde-kanpo ülünaren miresteko eküratü zen xütik. Gizonaren balizko penaren partekatzen iseatzeko ordez, eta nihauk ediren «egi berriaren» aztertzeko partez —Jimen kasua!—, bürüa bateria herotsez, kitar eletriko lerrakorrez eta askatarzünari deika ari ziren metal asotsez bete nüan: «... ez esan inoiz hau bukatua dago... ez inoiz esan bidea amaitu da... borrokan gelditu barik... gogor etsaiari!» Kaskoa hatxeirüz hantü arau ezpainak mobitzen zeiztala üdüritü zeitan. Jüje zerbaitetaz ohartü zen:

      —Hau phü, amiñi bat español dizügü.

      —Gük ez giniroke hola erran.

      Nitzaz mintzo ziren Komando-kideak. Jaukitü nintzeien:

      —Española ni? Ez düta aski manexina izaiteareki. Audela ez düt ahoa ideki ere!

      —Kantan ari zinen.

      —Ni?

      Nahiküntea nekez kontrolatzen nüan beraz eta ützi nütüan lau gizon jadanik iratzarriak beren artean elestatzera. Belar-haxe idorraren maldan plegatürik zagon —süaren pizteko heltübada!— Egünkaria zahar bat atzeman nüan. Berriek, aspaldikoak zirenez, ez züen ene ardüra etxeki, bena Pernan Karrikabeitia batek sinatü artikülüak lotü zeiztan begiak. Hitzak lerrokatürik ziren moldean deüs güti nüan entelegatzen, ordea irakurten tematzen nintzan: «...inmakulotasun virginal puru garbiena, nola-ere kapable ez bagina... ulertzeko izanki antza pensamendu eskatologiko hain sublimea...» Alabadere mütüka ari zeitan mihia eta gizonak godaletak arradatzen ari zirela ikustez, enea lüzatü neien gogo honez. Xuri nintzan mentüraz. Jüjek galto egin zeitan:

      —Zer dü paper horrek?

      —Ba, izkribü drole bat.

      —Eüskaraz?

      —Prefosta, ikaragarriko planta düana.

      —Diana... otoi! —xüxentü zeitan Pierrak.

      Beste biek ez züen ihardokitzeko paradarik galdü:

      —Ago, ago Pierra!

      —Ez dük hala gero. «Düana» dük. Ertzotzen ari hiza?

      Kexüa nagusitü zen. Johañe, ñiñiak bustirik beti, bere leiho-hegian zagon. Gaineratiko hiruak berotzen ari ziren:

      —Eüskalzaindiak erabakiak hartürik ditik!

      —Libro nük bai auz... Mulde-gaitz elibat zide!

      —Legea lege dük, eta hola iraünen dik gü bizi gireno! —moztü züan Jüjek, eta Pettek karabina olaren hegatz ahül-pean altxatü züan mehatxüz bezala.

      «Basa» horien erdian nindagon, ez jakin zer pentsa: behin egarten nüan Eüskaldünon Egünkarian irakurriaren pezü hitsa eta gero xiberotar hen arteko debadioaren ozena. Enetako ez zen idatz-moldea arrazoaren funtsa, bena bai eüskararen erabilpena, hain hersia, hain debetüa, hain zanpatüa, hain zokoratüa, hanitxetan eüskaldünen artean berean. Estado zentralixtaren legearen kontre —le français est la langue officielle de la République (à la Bastille)— behar züen eüskal eleek ezpainetaratü, aldi oroz bortxa baliatzez. Audela pentsamentükan zeihar, Pierraren teoria llabürrak oritarazi zeiztan SICaren züzendariak gazodükaren aurkako bühürzaleen apaltzeko hedatü zütüan iragarkiko solasak: «Hots Xiberotar haitetsiek eta aintzindariek dioie lan franko egin diela bi urtez eta franko ardietsi diela...» Nahasten ari nintzan bena segürtarzüneko galtoa egin neion Pierrari:

      —Gazodükaren alde zirea?

      —Ez düzü gure lürretarik iragaiten!

      —A!

      Leiho-hegitik «mündüalat» ützüli zen Johañe kontsolagaitza. Bakea nahi züan eta oihüstatü zeikün:

      —Akamudatüko zideia?

      Pettek karabina pausatü züan:

      —Arren, burrat bat edan dezagün.

      —Gaxpar sarri atzamanen beit dügü —ausartü nintzan, kopetaren erditsüan gaüko godalet hütsen dantzaz azirik zeitan hatxeirüzko barra ahatze-gogoz.

      Pettek botila lüzatü zeitanean, ez nüan halarik ere, ezetz errontaren ahozkatzeko korajerik üken. Ez nakian ezetz erraiten —ez nintzan hargatik baikor!—, eta hortzaz ifernüko ekai nintzatean gaineratikoen gisa. Johañe arraileriant agertü zen. Ixtorio bat kontatü gei züan:

      —Behin gizun bat kofesatzera jun züzün eta apezak atsolüzionea eman beno lehen ohartarazi ziozün bekatü bat gordatzen zeiola: «Eta ebatsi dian mobileta hura? Jakinean nük gero!.» «Ba bai Jauna, nik ere ba dakizüt zertan ebilten ziren gelariareki!» «A!, bon, bon...» ihardetsi zeion apezak eta gibel-asmorik gabe ego te atsolboa eskentü.

      —Hori, hori! Johañe! —zioen karkazaka debadioan higatü hiru gizonek. Erri zabalaren oiharzünak iharrausi züan olaren anpletarzün berria:

      —Halere, Johañe, emazte bat da diagü heben.

      —Entelegatzeko adinean dükek bai, perdiu!

      —Prefosta —artekatü nüan solasaldi xügünean—. Ba dütützat gordiñagoak entzünik, bai.

      —Biba zü! Ezagützen düzüa Hegabü gaxoarena?

      —Nahi düzüea nik kontatzea? —proposatü neien, bigabostetan egari beit nütüan Hegabü zenaren miserien agerpenak. Mezperan Atarratzeko bidean, Petteren Simca 1000 traheilean esküak estekirik nütüalarik adibidez, eta lagüneki edanaren gainetik horra zen boztario-zorionaren partekatzez ardüra, Hegabü xütitzen zen gure begi türbütsen eretzean.

      Orga higatü baten dimuaren pausagian zagon irratiaren egüneko lehen txinkakatzeak behatü güntüan, abantxü harritürik: «Seiak eta hogeita zazpi minüta dütügü. Orai iratzartzen diren ororer agur...» Xiberoko Botzaren ühinak barreatzen hasi zirelarik lo-horditik arras elki nintzan. Emazte-botzaren goxotarzüna hedatzen zen Basabürüko bortüetan eta Pettarreko ordokietan, galanki. Pettek garrasi latza botatü züan:

      —Xütik! Komando Mando!

      —Gaxparren txerkara gira joango!

      —Biba Berango!

      —...eta Mauleko Xango! —deiadarkatü züen lau gizonek bizkarreko zakü pezüen altxatzez. Pettek behi-eznadün ürrina züan oihalaz tapatü zeiztan begiak. Ordea, argi-azkorriaren amiratzeko denbora amiñi bat edüki nüan, orano urdinagoak zirela Xiberoko bazterrak ohartzeko. Jadanik debetüko zeitaen ikuskizünaz dolütan nindagon. Petteren ürxokako karabina lepo-hegian senditzen nüan, hotz eta lotsagarri. Iratzeen artetik, bortüaren behera abioan ginela üdüritü zeitan eta asmatü nüan Bostmendietan barna ebilten ginela. Ene xedea azaldü nüan:

      —Telefonatü behar düt.

      —Lakarrin soltetüko zütügü.

      Arrazu nüan pürü eta beldürrik gabe ja, karbinaren mehatxü-pean aitzinatzen nintzan, lau gizonak Gaxparren aspaldiko balentrietaz mintzo zirelarik solas kokilotez.

      Larrazkeneko argi-ürratzeetan, oihanetako iraztor eta xareetan pausatü izar-ihitzak zankoko espartinak bustitzen zeiztan eta izar-nigar ttanka bakotxak Gaxparren gordagialat hüilantzen nündüalako segürtamena azkartzen zeitan. Gizonak ene gibelean ixiltü zirelarik, kantore baten arrapika ospetsü bat ausartü nüan:

      —Jo Ta Ke... Irabazi arte... Dana emon biar jako maite dan azkatasunari!

16

Komando Mando saldoko lau gizonak goizaren ejertarzünaz mintzo ziren, eta nik begiak tapatürik ükena gatik, ba nakian Basabürüko ibar hori zinezko argitarzün berezi batek katiastatzen züala eki sortzearen tenorean. Pierraren botza altxatü zen:

      —Bena, norat goaza?

      —Gaxpar heben non bait diagü.

      —Heltübada bai, neskatila horren arabera bai phü. Pettek tinkatzen züan karabinaren mütürra geroago lanjerosago nabaritzen nüan lepo-hegian. Noizean behin bidea malkarregi zelarik, tiroa bera partitüko zela lotsa nintzan. Johañeren botz xehea entzün nüan lotsaren ezeztazale:

      —Barda... ortografiaz aharran ari zineelarik amets bat egin dit.

      —Alabade!

      —Gaxparren gorda-leküa ikusi dit.

      Ütsüalat üngüratü nintzeion:

      —Gaxpar? Ikusi? Non?

      —Araneko kürütxünean, zübüa iragan eta handik hamalau metretara.

      —Segür zira?

      —Ametsa ametsa baizik ez düzü —heineratü züan Johañek hatsantürik, eni bürüz ari zela solasean. Besoa tinkatü zeitan elestan segitzez:

      —Ez zaizüa sekülan agitü hanitx maite düzün gizon edo emazte bateki ebilten zirela amestea?

      —Bai, prefosta, frankotan. Eta?

      —Eta... edo egiaztatzen düzü ametsa eta iros zirateke edo ihoiz ez düzü zoriontarzün horren txestatzeko ahalik. Ordüan ametsa maradikatzen düzü.

      —Johañe. Diozüna ejer zitazüt. Eta Gaxparrentako?

      Gizon erromantikoegia ixilik eküratü zen. Petteren armaren pezüa arintü zela senditü nüan, Lakarriko arrabotealat heltürik ginelako seinale. Begietako tapagia elki zeitan Pettek eta telefona-kabina urdina behatz larderiatsüz erakutsi. Kabinaren barnean nintzan ximixtaren abiadüran, Barkoxeko Haitzen zonbakiaren marrazteko prestik. Telefonoak bostetan jo züan. Seigerren joaldian lo-ürrina züen hitzak kausitü nütüan.

      —Haitz?

      —Bai, kaixo. Zelan zagoz?

      —Ontsa, ontsa. Ziauzte agüdo Aranerat.

      —Joana etorriko da neu barik.

      —Nola da Joana?

      —Ohean itzi dot oraino. Jaten nork emango daust ba?

      —A, gizonak! Gosaria egiten be ez dakizube —ihardetsi neion erri-gogoz Bizkaiko eüskalkian zinpurtzez. Oritü nintzan gero Joanak, «esnatu»ren ordez, Xiberoan erabilten zen «belhitü» solasa ezpainetaratzen züala, eta segidan zaraitzuarrak bilbotarrareki azi amodio-gaü ikaragarria ütxüratü nüan batere jeloskeriarik gabe. Bake xoil hortaz harritü nintzan nihau, eta harritü ber zoinüan Jimen ganako transfer automatikorik ez nüalakoz egin. Ixtant hartan egiaz, berantetsiago nüan Gaxpar Büztanobiren eretzean izaitea Jimen ondoan beno.

      Bostak libreki aintzina gindoazan. Lakarritik jalgitzez mürrü erori batetan, laborarien kexüa iragartzen züan pintada drole batek imur hona sortarazi zeitan bihotzean. Alabena, alageratzeko zen Pierra Gat (Garat-Aran) tabalari mitikoaren herrian berean «GATT: ez!» lemaren irakurtea. Arraileriant nintzan oso. Lau gizonak ere boztariotan zabiltzan. Hürrüneko lühertzean ürxoak amiratzen güntüan, hegaldi xügünez zelüan hurtzen, aize hegoak münho batetan bermatzen zen Altzaiko eliza bailakatzen züalarik. Zazpien altexean Ibar-Esküineko zeinüek oroek alkarreki tenorea markatü zeiküen.

      —Ordü dizügü —erran züan misterioski Pettek. Bizkarreko zaküak Johañeren ametsak agertü leküan pausatü zütüen.

      —Kau ke triballa!

      —Hobe ginikezü lehentze... beb u kop! —erantsi züan Pierrak eta hegoalat plantatü ziren, godaletak eskü ahürretan tinkatzen zütüela.

      —Perdiu, has gitean lanean orai! —erabaki züan komando-bürüak.

      Zaküetako tresnak lürrean hedatü zütüen: aihotz erdoilatüa, haitzür bat, dailü-aho bat, arraskleta, aizkora eta gider makür zonbait. Gizonak arnesen montatzen ari ziren, Altzaipeko bidean ene 4La kütünaren motür herotsa behatü nüalarik. Jüje grinazü agertü zeitan:

      —Nor da hori?

      —Joana Garalda.

      —Zotüka gitean, Anzoposekoak jinen beit dira arrunt —kontseilatü zeikün Pettek.

      Araneko bide-jüntan gelditü zen Joanak gidatzen züan autoa. Kontent nintzan Joanaren arra-ikustez aspaldian alkarreki izan ez bagina bezala, eta begietarat so egin neion. Erri zoriontsü bat ba züan ahorpegian.

      —Ontsa?

      —Bai. Soizu ze agitu zaida niauri?

      —Amodioa?

      —Begamala... erden dut laiski fite!

      Amets iros batetan galtzen zen Joana bena ez nintzan heltzen haren boztarioaren osoki txestatzera, nik dakita nonko bortüko olan lorik gabe gastatü gaüaren ondoramenez. Erreüstarzünik ordea, ez nüan senditzen, Büztanobiko Gaxparren adixkideen erdian «gerla-mezperako üsantxa» sail berezi batetan parte hartürik beit nintzan, eta goiza iratzarri zelarik Gaxparren atzamaiteko segürtantxa nüalakoz.

      —Eta Haitz?

      —Ba, kura... karek badizu lan bat... Barkoxeko apezaren zerbutzuko!

      —Zer?

      —Badra Barkoxen sorgin zomait... gau guziz apezaren leio-pin «Barkoxeko Apezak...» ahaidearen lehen hitzak kantan ari drenak...

      —... oro dira manexak!

      —Kori bai... ta zilatu bear zu nor den kantaria!

      Karkazaka hasi nintzan: Barkoxen beti ba ziren bilagarro arraileriant andanak, eta Haitz filologiaren abandonatzez bere gazte-denborako lanari üztartü zen Barkoxeko apez orano manexaren lagüntzeko.

      —Agian zorte hon dikezü.

      —Orai sa balioko zaiko... fan giten lanrat! Joanaren delibero ernea laket zeitan. Solasak hürrentürik, jadanik lürraren ützülikatzen ari ziren gizonen gana hüilantü ginen. Gazodükaren lankiaren puzka bat hor mozten zen momentüko... eta hürrünxagoñi arra-hasten, hain xüxen Anzopose multinazionalak merke pakatzen zütüan langileak elerran güntüan günean. Ondar egünetako lantzer eztiek lürraren trenpüa iharrausi züen, eta doiez elkitzen zen alde-kanporat hodiaren mütür gorria. Johañeren ametsaren arabera Gaxparrek, hodi horietarik batetan beharko züan izan. Gük Atarratzerik jitez eraman güntüan ikertzeak, ez beit günüan uste aitañia etxeratzear zagola. Mobileta pürü Lakarrin edo Aranen lokalizatü ba günüan, aisago finkatzen ahal günükean txerkara eremü hersiago bat. Bena plañitzekorik ez ükena gatik, xantza berekoi izan zen gureki.

      Haitzür kaldü bakotxean hatsa llabürtzen zeien adineko gizoner eta izerdia perla errontaren moldean eraixten kopetetan behera. Ez züen eskentü geneen lagüntzarik nahi:

      —Züek... malestrük zirateke.

      —... katxak jinen zaizüe! —erantsi züan Petteren kritika sakontzez Pierrak, eta gizonak ützi güntüan arroilaren xahatzera, heinean eta xahar indarren izariaren hartzez.

      Ipularrean lürra metatzen ari zen, üda-minetako ehorzketa goizetan ilerriak apailatzen zabiltzan edozoin etxaltetako bost aüzoen haitzürren menean bezala. Argi zen bestaldetik aitzinean güntüan gizonak —gerla hanitxetan üsatürik heltübada!—, tranxere bakitzeko ezinago trebe zirela; bizitzea berritan herioareki nahastekatü nüan gogo zokoan. Aldi hontan ordea, ez zen ürrezko behaztünik atzamanenko, are gütiago kalzioz hüstü ezürrik, bidegabekeria baten mehatxüa baizik. Zortziak kart ments ziren hodiaren aho gosetüa agertarazi züalarik aihotzaren zorrotzak.

      —Gaxpar? Hor hiza? —oihüstatü züan Pettek.

      Zürrünga lüze bat heltü zeikün. Bihotza junpeka hasi zeitan eta Joanaren esküa hartü nüan. Zaraitzuarrak ene keinüa ezeztatü züan, ahürraren herstez. Jüjek deia arrapikatü züan:

      —Hor hiza Gaxpar?

      Herioaren mündütik hantzen zen intziri latzaren oiharzüna jin zen gure gana. Buhakoa azkartü züan aize hegoak eta odeiek ezagüna zen ahaidea murmuzikatzen züela üdüritü zeitan.

      —Habil eraikan bizirik! —zioen odeiek eta lür freskaren hatsak bete nündüan.

      Bürzoro ertzoaren jazarpenaz oritü nintzan, haurzaroan, nolako ürrina züan, idi-pare nekez heziek —mantso mantso eta gü hotsemaiten «haugi katzo»ka!— lauhazkatü goldeak ideki ildoak. Beleak zirurikan zizarekan zabiltzan, harrogitik elgealat xüxenean. Gü ere lür-ekai ginen, itxaso primalean itotzen zen lür peza xoila, eta asmatü nüan hil ondoan ürrin epel bardina bildüko züala aragizko betiko uste günüan korpitzak, urte parrastot baten bürüan pürü. Aitortzekoa nüan herio molde horren ütxüra maite nüala, ez nündüalakoz lotsatzen.

      —Habil eraikan bizirik! —Kantatzen züen zelüko aidearen mezülariek—. Bizirik...

      Lau gizonak pausatzen ari ziren xahakoaren bata-besteari iragaitez, eta Joana lür meta ketsüaren gainen jarririk zagon, pentsamentükan:

      —Eraikan... eraikan... bizirik... eraik...

      Odeien gurguriak gogapena kiribilkatzen zeitan. Bi esküez kaskoa tinkatü nüan, eraik aditzaren nabelkaldüek zauri ez nindezaen. Botz bat entzün nüan:

      —Heben dükek —ahozkatü züan Johañek—. Zü Hodian sartüko zira eta Gaxpar bizirik eraikiko deiküzü.

      —Ni? —harridüra seinalatü nüan, debaldetan, Pettek inkazkin edo meatzari bürüko bat oparitü zeitanean. Bürüko argizaiola piztü nüan amiñi bat klostrofobea nintzala erran gabe.

      —Arrunt ekarten deizüet! —hitzeman nüan.

      Hodiaren ahoan hurtzeko ordüan düdetan nintzan: «Gaxpar ez balitz hor?»

      Düdak oro ixilarazi nütüan eta beldürraren gaintitzez baratx-baratxa lerratzen nintzan hodiaren zola hotzak ene sabela larrützen züalarik. Argizaiolaren leinürü ahülarekilan aitzinatzen nintzan hastiro nüan güne erronta hortan zeihar. Ardüra irakurri nüan norbaiten osoki ertzotzeko aski zirela izkinak desagertaraztez gelen errontaz betetzea. Hala idatzirik zen pürü, bena ideiaren kaskotik elkitzen iseatzen nintzan, eta bürdüinazko ezkoxinak sortzen zeitan bidean ba nindoan. Ez nakian zonbat denboraz ebili nintzan hola. Hamar minüta... ala ehün mente... zena zela, senditzen nüan orratzak eküratü zirela ülünaren menpean.

      «Gaxpar ez balitz hor?» niolarik imaginatü nüan Mourenxerik Norvegiako gaza partiarazten züela, eta gaz ühin gaiztoak hüxtüan eroaiten nündüala partiküla atomikoen maneran beren akzelerratzeko bekaniketan barna, han harat, han harat, Xiberoatik hain hürrün, ekaia enerjia bilakatzen zen lekü hitsealat. Gaza, nahi züen segürtarzün izariak plantatürik ere, beti lanjerosa zen bai jenteentako eta bai prefosta, natürarentako. Beldürraren ezeztatzeko kantan hasi nintzan: Johañeren ezpainetarik mezperan ikasi ahaidea eskenten nüan ühinari, agian sekülan iraganen ez zen gaz maradikatüari, maite nüala erraitera —irresponsablea nintzalakoz ote?— ausartzen ez nintzeion Jimi eta gaineratiko lagün-adixkideer. Bereterretxen begitarte nabelkatüaren gogapenak pentsüa trebesatü zeitan: bai... harentako ere ari nintzan!

      Hodien arteko hirugarren jüntaz jabetü nintzalarik meatzarien bürükoaren argizaiolaren ixürian forma lüze bat süsmatü nüan.

      —Gaxpar!

      Arrapostürik ez nüan ardietsi. Gaxpar hortxek zagon. Lotan edo hilik. Kantüalaino hüilantü nintzeion:

      —Gaxpar!

      Bigerren deiak ere ixiltarzüna jo züan. Hodiaren hersidüran mobitzea nekez zeitan, bena zotükatzekoa nintzan eta emazte indarren ororen biltzez, Gaxpar zitakean gizona zankoetarik gibel tiratü nüan, egiazko argialat karreatzeko Büztanobiako nausi xaharra.

      —Iratzar zite Gaxpar! —erran neion amoltsüki. Intziri einerik bat entzün nüan.

      «Ez zira hilik beraz?» komentatü nüan hats-ments nintzala ahazteko. «Hobe!» gaineratü nüan enetako, tiraka segitzez.

      Aize hegoalat ba gindoazan. Sokratesen erakaspenaz ametsetan ari nintzan: Errepüblika-ren libürüxkako harpe-lezearen metaforan, ba zen halako ekintza hunkigarri bat. Ülünean ziraüen jente elibatek Argia-rateko petik-gora hartzen züen. Lehentze ikusi argiaren xuriak ütsützen zütüan eta harpe-lezearen goxotarzün beltzealat ützültzeko lehia züen. Gidariak bortxaz egonarazten zütüan argi-ütürriaren menean. Argiaren eta Bortxaren arteko lotüra zehargi zeitan: Txinako aüzoko etxe-erraldoien arteka grisetarik Maulerat jin nintzalarik, argiaren gogorkeria bardinak katiastatü beit nündüan, eta bakartarzünaren tentazionealat eroriko nintzan segür aski, lagün zonbaitek burraten pürü partekatzera ez ba nündüen kümitatü, eta kümitüaren ohoratü beharrez ez ba nüan ene bürüa ostatü ezezagünetarat bideratzen bortxatü. Argiaren amodioak Jimen xenderalat eroan nündüan ber zoinüan. Argi horri berari orai, tiratzen nüan Gaxpar Büztanobi, hodi hügüngarrian trebes. Gaxpar lotan zagola ohartü nintzan, hatsartze lanoaren herots ümila entzüten beit nüan, eta hodiaren pünta argitsüaren azkenean, lau gizonen botzak apertzebitzen nütüan. Abantxü salbatürik ginen. Atsianartzen nüan. Arra-üsatü beharko günüan argiari eta heltübada ez zatekean hain aisa.

17

Asta-müka ützüli nintzan agiantzen nüan argialat. Bürüa sobera tinkatzen zeitan meatzari edo inkazkin-kaska elki nüan eta hodiaren barnetik zonbait denboraz Gaxparren zanko pareak agerian egon ziren; lau gizonek Gaxparren oskier hüilantürik, erakutsi züen Büztanobiako nausi xaharra identifikatzen züela. Pette botzik zagon:

      —Haügü Gaxpar!

      Oihüak aize hegoaren murmuzika jeloskorreki nahastekatzen ziren, amoltsüki. Ülünaz desgustatürik jalgi nintzan Hodiatik eta ejer beno ejerrago zeitan Xiberoako zelüaren amodio-eskentea. Begiak, urdinean galtzen nütüan artean, Joana eskü-zartaka ari zen.

      —Biba! Arrepetu zugu! Deañoa!

      —Bai phü —akitü batez ihardetsi neion, Joanaren harrotarzün hunkigarriaren oiharzünari. Elestan narraikan:

      —Bena ez aisa.

      —Jarreio aitzinat beti kola! —ahozkatü züan segidan zaraitzuarrak: Ezpeidirokie gazoduka ifin... debria sarbalakoe!

      Airos zagon Joana; prefosta, aferak oro ontsa martxan zütüan. Nik aldiz... bena ez nüan deüser pentsatzeko denborarik, ekiak ene begitartea zoinen goxoki bailakatzen züan ohartzen beit nintzan, holako zoriontarzün merkerik ihon ez zela agitzen niolarik. Üngürüan nütüaner so eküratü nintzeien. Johañek Jüjeren lagüngoareki Gaxpar arras eraitxi züan hodiatik. Gaxpar gaxoa xuri-xuria zen eta üdürialat oso ahültürik. Nekez baizik ez zütüan hitzak trenkatzen:

      —Fe... ge... gertatü fitafüt?

      —Anple hadi Gaxpar, bizirik eraiki haügü orano!

      —Beharre bai... bifirik nifala... Fe loa egin düdan!

      —Aste bat iragan dük hodiaren itzal-pean —salatü neion eztiki.

      Droleki aztertü nündüan:

      —Bena, nor fira fü?

      —Amaia Ezpeldoi, Mauleko detektibe rürala —esplikatü neion gero nola Büztanobiko amañiak (bere emazteak funtsean!) txerkara igorri nündüan, eta inkesta-ikertze lüze bezain gogor baten ondoramenez zer moldetan heltü ginen Altzai behere hontako ordoki zabalerat, gazodükaren lankien mirazkatzera.

      —Atf... ahatferik nifün... efkontürik nintfala.

      —Edanaren gainen gaüza hanitx ahazten dük Gaxpar —xüxentü züan Pierrak karkazaka lehertzear, eta Johañek soinean zaraman xahakoa beso-beso hegaltatzen zen.

      Baratx-baratxa honeratzen ari zen Gaxparrek galto egin züan:

      —Ene lagünak fideia?

      —Ba bai. Ahoa txüko dük ala?

      —Egiaren erraiteko, ef diat fekülan mefperan afki edaten biharamenetan egarri ef ifaiteko!

      —To, tira ezak burrat bat.

      —Ifil hadi fe hel ere.

      Aize hegoaren sonü dantzalariareki jüntatzen ziren eleak mündüa desbardin litealako esperantxa arina sortzez. Joanaren kantüalat abiatü nintzan.

      —Pentsamentükan?

      —Bai... ni ustian ezu kain aisa kori.

      —Zer?

      —Amodioa.

      —Bijotza gentzea aski zu.

      Hasperenka higatzen zen Joanaren entelegatzeko indarrik ere ez nüan egiten. Imur ezinago alageran barna lerratzen nintzan aspaldi hartan —berrogeita zortzi oren hetan pürü— Jimen ütxüra gogapenetik ezkapi beit zeitan. Ez nüan ordea, Jimen Muskildiko kantaldian kürütxatzeko segürtantxa osoki hürrüntürik, bena amodioaren beraren fundamenaz düdan nindagon, eta düdak izpiritüaren pezatzeko ordez, arintzen baizik ez zeitan. Lau gizonak dantzan ari zirela ikusi nüan Gaxpar hein bat iharrausiaren üngürüan, Johañek sakolatik elki txülüla erabiliegiaz Braletik Jauztearen ahaidea txoxtakatzen züalarik. Ürrats xotilak emaiten zütüen, Pierrak aitzindari xehearen joküa egiten züala. Ageri zen adin batetarat heltü gizonek maskaradetan parte hartü züela, eta orano trebe zirela. Joana harritü zen:

      —Ze ari dra?

      —Azken güda-dantza eskenten deiküe.

      —Malenkoniatrik bizitzeko zomait gauza bear tugu, bai.

      —Prefosta. Negü gorriak bertan ditikezügü.

      Joanak ez züan segitzen ametsaren odei-kartzelan beit zagon, eta eni, gazodükaren maradikazioneak katiastatü zeitan gogoa. Hotza imaginatzen nüan, Ibar-Esküina jentez hüstürik progrearen izenean, etxelarrak eta txülülak mütü, tabalak ixil, entrexat eta frisat egilerik gabe, hebenkoak zelü-pe grisetan eskarniatzen berenak ez ziren interesentako, herriminez hurtzen. Hori oro gazodükaren detsa küdeatzen züenek hitzaman «retombées économiques» zirelakoen trüküan. Aberastarzüna ez zatekean xiberotarrentako —gazodüka izan ala ez izan— eta enpresa bürüek jarraitüko züen lantegiak hersten, Marrokiarat edo Tunisiarat —Türkiarat ere... pastoraletako aktürreki!— joaiteko sos irabaztera zapatagintza alorrean ezar dezagün, hanko langile «bahitüek» ez beit züen SMICaren esküalatzeko ahalik ere. Pentsamentüka itotzen zeitan txülülaren sonüak. Gaxpar ene kantüalat jin zen:

      —Efker mila.

      —Ez düzü zerik. Egin-beharra baizik ez düt egin.

      —Efker mila halarik ere —ahozkatü züan Gaxparrek bortizkiago—: Oifü ardu inkau bat.

      —Ez dit edaten!

      Pette erriz hasi zen:

      —Eneki vodka doblea iretsi zian barda Atarratzen.

      —Ordüan?

      —...ala ez zaizü aski hon xiberoko ardua?

      Gizonek, gaitzitürik üdüri züen. Orano agertzekoa nüana hanitx estimatzen nütüala Xiberoko edariak, —edariak oro!— eta Xibero integrala maitatzen ikasirik nüala denboraren fagorez alabadere! Karrikan, noizean behin, agitzen zeitan lagüneki mintzatzean, gei baten edo bestearen haritik entzütea: xiberotar petzeroentako ez zaizü balio eta gisa hortako ele minberak egartea. Jüjamentü faltsoa izaiteaz gain, ez nakian sekülan, nola arra-bil geiaren orratza eta üsü, trixtüra barnakorrak jaten zeitan bihotza. Goiz ejerrean ordea, azalpen habororik gabe beraz, xahakoa ahotik hogeita hamar zentimetrotan ezari nüan, eta ardu xügünaren xirrixtak gozatü zeitan züntzürra. Joanari iragan neion xahakoa eta zaraitzüarrak bardin zürrütatü züan.

      Bapatean lühertza herots metalikoak türbüstü züan eta bekanika hoiliak hüilantzen segitü güntüan begiz, Aitzai-peko bidetik. Bazterretan, agüdo, itzal elibat barreatü ziren eta nabari zen gazodükaren egileen maniobrak zirela. Pettek erran zeikün:

      —Goatzan hebentik... eta zale!

      Ipularrean zagon 4Laren hersian kokatü ginen zazpi jenteak. Joana, Petteren altzoan pausatü zen, eta hau arraüeriant zen oso.

      —Ai, ainintza gazteago!

      Petteren sendimentüa moztü züan Johañek:

      —Gaxoa, ba doak denbora!

      Jüjek hitzaren bortüa harilkatü züan ordüan, eta salatü zeikün, Johañeren andrea berrikitan zentürik, kontsolagaitz zen alargüna bilakatü zela gizona, amets bereziak egiten zütüala eta Komando Mando saldoaren imurra noiztenka histen züala bere ikuskerieki. Joanak jauzi egin züan Petteren altzoan:

      —Komando Mando?

      —Bai —lakonikoaz ihardetsi zeion Pettek. Debaldezko agerpenetan ez zen galdü saldoaren liderra, eta Pierrak sorbalda hunki zeitan:

      —Eküra zite heben.

      Autoko motürra eho nüan. Lakarriko bidean zagon ostatüan sartü ginen güziak eta Gaxparrek oihüstatü züan:

      —Burrat bat ororentako!

      Mahainean jarri ginen. Bi emazte jin ziren gure zerbützatzera.

      —Zer plazer zünükee?

      —Ekar ezazü xopina bat. Arranjatüko gütüzü! —erran züan Pierrak.

      Etxekandereetarik bat sükaltealat abiatü zen eta zazpi godaleteki ützüli. Besteak ardu-beltz buxundatü botila bat ekarri zeikün, gaztain-egürrean zizelkatü mahain gainen pausatzeko.

      —Non zinen Gaxpar? Gorderik ala?

      —Ba... bakantfetan nündüfün.

      —Jakin ginizün desagertürik zinela.

      —Gazodükeko langileek bahitürik gisala! —erantsi züan botila nekez idekitzen ari zen andereak.

      Gaxpar erriz zagon, eta üdüri züan ez zela sekülan gelditüko. Joana mahain püntan, düdarik gabe, Haitzez ametsetan zabilan, eta ni gazodükaren barnen egin nüan bidaje lüzeak ützi desgustaz hügüntzen ari nintzan. Bereterretxen ahorpegiak bete zeitan gogoa. Gaxpar mintzatü zen ordüan:

      —Ba dakifüea fe ametf egin düdan?

      —Zer amets eta zer debrü?

      —Hodian nintfalarik Bereterretfen ehaitea bifi ifan düt.

      —Ehaitea?

      —Bai. Kantorekoaren nabelkatfearen jakile ifan nintfan.

      Harritürik nintzan. Gaxparrek zarraikan:

      —Ordüan... lohorditik elki nündüfün... eta ohartü nonbait prefo nintfala... ahoa tfüko nifün eta kopetaren behera iferdia horra fitafün... fer düfü fük eni fo? —züzentü zeitan Gaxparrek.

      —Gük ere amets bardina egin dizügü ostegün gaüan —tartekatü nüan.

      Gaxparren haroa kilikan zagon:

      —Iratfarri nifalarik?

      —Bai, heltübada, gaü hortan züzün.

      —Ni nündüfün folt nindefaen deika ari!

      —Ez, gaü hartan Xibero osoa züzün libertateari oihüstan!

      —Ertfo pare bat fidee...

      —Parka, gü sano eta plañ gütüzü. —eman neion arrapostü. Johañek segitü züan:

      —Otoi... Niagozü Xiberoa ez denez mintzo-gabe ... jenteak joaiten dütüzü «beren opilaren egitera...» eta heben... gü baizik ez gütüzü eküratzen...

      Johañeren trixtüraren arintzeko aitortü neion:

      —Saldo airosa phü.

      Johañeren begitarteko tximaldüren kontatzen ari nintzalarik Gaxpar ezin ixiltüz zagon, eta botila, estado zentralixtek herria bezain arrunt hüsten zeikün. Ausartü nintzan:

      —Lürrak zizün bere dolamena deiadarkatzen.

      —Begamala, Erronkariko ta Zaraitzuko ermuak re juntatzen zren! —erran züan Joanak, ixtant batez ametsaren ildotik elkitzez.

      Ahaide zahar bat ba nüan bürü zokoan behin bihotza hersatürik entzün nüana, soldado ba zoatzan xiberotar gazte zonbaiten ahotik, Baionako geltoki zurbailaren larrützen: «...Pariserat ba noazü... oi ama eüskal herri goxoa...» kantatzen züen goratik eta tünel ülünetik, inazi urdinetan pindarka horra zeikün treinak «bena berantzen zitadazüt zure berriz ikustea...» eleen ozena bürdüinaren indarraz lehertzen züan. Ordüan nik begiak zerratü nütüan, eta trein erroten paratze herots barbaroa ezürretan, azkona zorrotzaren pare, sartü zeitan, karrutze-atomiko garai hüilana ütxüratzez. Halaz lürra baizik ez zen deikan ari Ezpeldoi Alteko günean, haurrak heben egon zitean, ibarren, karriken, etxeen, lantegien biziarazteko. Johañe kanporat so plantatü zen, eta mezperako «Argia Dela Diozü» eztiaren murmuzikatzen hasi zen, aspaldian desagertürik zen hego aizeak ldlikatzen züan argizagiaren marra zilarrari. Johañeren mateletan nigar-ttanka bat lerratü zen, eta hunkidüraren zama-pean hauts ez gintean Pettek erabaki züan:

      —Goatzan orai Büztanobirat.

      Egüerdin altexean ostatüko aterbetik jalgi ginen koloreak hein bat gorri, eta autoa bertan üztez, errege-bidearen zabala betetzez, bata bestearen kantüan heltü ginen Lakarriko arrabotealat, Büztanobiko lobiroan pausatzeko. Borta-aitzinean Gaxparrek mintzaldi txipiñi bat eskentü zeikün:

      —Ef düfü gofo... afte bat gafodükaren ülünean iragaitea... eta erremeftiatfen dütütfat hor diren bi nefkatila galteak... eta propofatfen deifüet oro far gitean... Gaf-Pars alkargoan!

      Komando kideak «biba Gaxpar»ka ari ziren. Bapatean ezkaratzetik jin zen Marisantz, Gaxparren iloba eta bere aitañiaren lepoalat junpe egin züan. Haren ondotik agertü zen amañia, eta Gaxpar gaxoaren elastüriaren behatzez bürüa makürtü züan.

      —Aisago dükek, bai, Gaz-Pars alkartean sartzea, etxen beno!

      —To, Maria maitea!

      Gaxpar oritü zen mente bat üdüri züan astetik landa, emazte xaharñia bakotx egon zela behien jeisteko eta bazkatzeko. Bien soak kürütxatürik baratx-baratxeko hüilantzea marrazkitü züen ezpazioan, alkarren beso-artealat erorteko «Maria... Maria!» eta «Gaxpar... Gaxpar!»ka. Hego aizea entzüten zen Ahüzkin behera eraixten eta Johañe kantoreari lotzear zagola ikusi züan Pettek. Behatza ezpainetaratü züan, ez zela ünerik egokiena erakusteko. Miresten günüanaren ejertarzünak katiastatzen nündüan eta botz xahar batek ametsa ebaki zeitan:

      —Apaidüa prestik dizügü.

18

Lakarri-Büztanobian ezinago ontsa bazkaltü ginela aitortzea haizü bekit. Joanak Barkoxerik ekarri 4La hartü nüalarik, arraildüraren hegian nintzan eta doi zilatzen nüan Lakarririk Atarratzeko bidea, gero Atarratzerik Mauleratekoa. Ekipamentüko kantonier trebeek herrokatü marra xuriek erakusten zeitaen nontik iragan; azkenekoz, autoak berak bidea ezagützen züala erraitez, automata baten gisa gidatzen nüan. Joana ene kantüan lo-hasnan zagon, ez ni beno hobekiago: sobera edanik, üzten nündüan bakotx, erresponsabilitate güziak ene gainen zirelarik.

      Molde hortako bazkaririk ez nüan aspaldixkan egin: zopa berotürik, oilo-saltsa errisareki bildürik, ahüñakia ilarretan igerixkan, kostaletak errerik, ogia muñerik... ardua, prefosta, gozorik... Zerrendatzen ari nintzan eta kantore zaharraren «han ez zen eskasik maitea zü baizik...» hitzeki ürrentzen nüan. Non zagon Jim hon hura, hordimenaren erresüman ebilten nintzan tenore kütünean? Galtoak pentsamentüka trebesatü zeitan, eta papo aldean halako zimiko baten ziztak türbüstü nündüan. Amodioak sügearen zaletarzüna züan, bena ene ahalak—beharrak ote?— düdan jarten nütüan ber zoinüan, amodiorako xenderetan higatzeko auherregi beit nintzan. Ata, Jimtaz bestalde ez zagon mündüan potiko txit ejerragorik. Maitekortarzünaren argien txestatzeko ez nintzan orano prestik, akitüegi beit nintzan «etxerat ützültzeko egünaren haidürüan», eta Txinako aüzünean abandonatü urte antzüetan barna ez zeitan bürütü ere, amodio inkaü bat ments nüanik arras jente normala izaiteko. Treinez, zopa amestüz, hego aizez, lilitzear ziren gerezi-ondoz eta agurrez beterik etxeki nüan lüzaz izpiritüa eta Jimen argitarzünak jo nündüalarik, ez nakian haboro zer zen amodioa. Ordea Muskildirat joaiteko, erabakirik nüan lotsa beno hürrünago lerratzea, audela, Gaxpar bizirik kausitü ondoan, baiezkor bilakatürik nintzan, Joana ene saihetsean zurrungan arizana gatik.

      Gibeleko jargietan pausatürik ziren paper-xuri arinean troxatü lau behi-gazna freskak. Büztanobiako amañiak eman Gaxpar atzaman-sariak ziren: bi Joanarentako... gaineratikoak enetako.

      —Sosik ez ba düzüe nahi, horra phü etxeko gazna zonbait.

      Gaznak besapean elki ginen Büztanobiatik, hanko sükalteko mahain-üngürüan boztariotan hurtzen zen saldoaren kitatzez. Lobiroa aztalkatü günüalarik entzüten ziren ahaide hanitxen eta karkaza aberatsen oiharzünak. Bazkari denboran, Marisantzek bere ordenagailüaren aitzinealat kümitatü nündüan, Pierra eta Joana, Xiberotarraren eta Zaraitzuko euskara galdüaren azkazgoaz eztabadakan ari zirelarik. Joana Erronkari eta Zaraitzu larrütü zütüan 1918ko izurriaz mintzo zen eta Marisantzen botza apertzebitü nüan:

      —Tzai!

      —Bekanika horiek ez dütützat hain maite.

      —Beldür zira ala?

      —Ba... ba düzü zerbait holako.

      —Ez zütü janen ez arauz!

      Erran behar zen Marisantz oso abila zela begitarte sofistikatü bezain itsusiak zütüen etsaien güdükatzen. Bekaniken txinkakatzeak «play again» solasek erdizkatzen zütüen, eta bürzoratzear nindagon. Ixtant batez, ordülariaren joaldiak behatü nütüan eta amañiak deitü —salbatü?— nündüan:

      —Kafea hartüko düzü gureki?

      —Ba bai, prefosta. Kaferik gabe ni deüs ez nüzü.

      Mahainealat bideratü nintzan, galaxien artean ja gerla-gorria zela ahatze lehiaz. Johañe goraki mintzo zen kikerak hur-ülünez hantzen zirelarik:

      —Kafeak hon izaiteko behar dizü apeza bezain beltz eta emaztea bezain bero.

      Erriz ari ziren denak Johañeren imurraz harritürik bezala. Kantoreak arra-hasi ziren eta Maddalen etxekandere gazteak, bere alabaren gusta esplikatü gei zeitala erakustez, hitza plegatü züan:

      —Ba dakizü oraiko haurrak nintendo eta sega...

      —Ba gük ere txipiñitan sega ba ginizün bai.

      —Ordüan ordenagailüeki laket zira?

      —Batere ez. Egiazko segaz ari nündüzün, egür-ebakitzekoaz!

      Maddalenek ez züan konprenitzen eta oritzen nintzan sega-zahia nola hedatzen günüan baratzean, etxen, bonoa zela ütxüratzez; gero, lürra trenpüan senditzen günüalarik, haitzür eta jorra ari ginela, intzaur edo hür ostoen lantatzeko. Kontrolatü ez nüan zorion batek boztü zeiztan ezpainak eta Joanak so egin zeitan bitxiki:

      —Ze zu ainguru ahorpegi kori?

      —Txipi ginelarik...

      Joanak bortizki moztü züan ene oritzapenaren kontatzeko oldarra:

      —Orai haundi zra. Ze eginen zu Jimeki?

      —Jimeki?

      —Bai, maite zun mutiko gaxuareki?

      —Sarri deitüren dit!

      Sükaltean leküa hartzen ari ziren karkazer jüntatü zeien Joanarena, eta botz apalez Haitzeki iragan züan gaüa xeheki agertü zeitan.

      —Ordian?

      —Zer ordüan?

      —Ze eginen zu?

      —Eta lelori bai lelo... leloa zarrai leloa! —kantatzez segitü nüan lüzexka atzamaiten nüan mintzo-aldia. Joanak bürüa ene soinean pausatü züan eta orok alkarreki ospatü günüan Büztanobiako «seme prodigoaren» ützültzea. Oilo-saltsaren ürrinak kilikatzen zeitan orano gogapenaren eremüa: bapatean etxondoan nintzan, urde-ehaite goiz grisetan, negü hotzaren seinale ziren urde sangreatüaren garrasiak ixiltürik. Amak egüerdiko oilo-saltsa kozinatzen züan, parada handietarako etxekitzen zen janaria. Gaxparren orroak arra-jinarazi nündüan Büztanobiko berotarzün tepoalat.

      —Ba, izan nündüzün Atarratzeko Postan... Libretetik sosa eraikitzeko... mobiletez. Gero lagün hek kausitü nitizün eta arrastiria edaten iragan ginizün. Kartakan, elestan.

      —Eta gaüa jin züzün.

      —Ba phü... mobiletaren gainen etxeratzekoa nintzala pentsatü eta abiatü nündüzün. Altzai-pe hartan abantxü erori... zer hel ere hobe zela eküratzea... zigarreta bildü nizün eta ebia hasi züzün.

      —Ebia?

      —Bai, ebia. Lantzerra. Bide bazterreko hodietan aterbea txerkatü nizün.

      —Eta han, perdiu, prefosta, loak hartü zütü! —jarraiki züan Pettek airos; harritürik nindagon Gaxparren entzütez, behialako hitzen ahozkatzeko traba desagertzen ari beit zeion, ardu plaxenta züntzürrean behera ixuri arau:

      —Bai, horixek: loak hartü. Ohart hiza Pette, gazteagoak ginelarik?

      —Prefosta. Non nahi loak hartzen gintüzün.

      —Bai, gaü zerenaren lotsarik gabe!

      —Ohart nüzü bai, phü. Ordüan ere talotzen güntüzün!

      Amañia solasean sartü zen:

      —Aski txülülatürik beti ere!

      —Ba...

      —Soik, Gaxpar. Kabaleak hein bat edanik eküratzen dütük... hi... kabalea beno pisago hiz... ez beit hiz sekülan eküratzen!

      Amañiaren erasiak sükaltea freskatü züan. Laster, Pierrak Gaxparri galto egin zeion geiaren harirat biribilkatzez:

      —Bena, Atarratzen zonbat edan zünüen?

      —Lau barrikot ardu —ihardetsi züan Gaxparrek harro, eta Johañek arrunt xüxentü züan Gaxparren agerpena:

      —Ba, bat ontsa hütsik ützi balin ba dügü ejer dük!

      —Ixil hadi otoi; honek astoak latina bezala oro sinetsiko züan! —erantsi züan Gaxparrek erriz.

      Pierra jaukitü zen:

      —Zer gizona hi Gaxpar, ez bahintz hain gezürterra..

      —Ni gezürterra? Nontik dük hori hik? —Büztanobiko nausi xaharra Pierrari kexatü zeion, amañiak artean üngürüak anpletzeko lehiaz, mahain-gainen, etxeko patxaran botila agradant bat pausatü züan. Gaxparrek bere ixtorioa ürrentü züan, ikustez entzüteko prestik ziren beharriak züt-züta zirela:

      —Beraz, ostegün arratsez lotarik elki nizü Bereterretxen ehaitearen ametsak. Gero, goiz hontan züek jin ziree ene libratzera...

      —Askatzera! —züzentü züan politizatüagoa zirüdian Pettek Komando Mandoaren liderrak:

      —Nahi diana Pette. Libratü edo askatü bardin dük, bai.

      Solasak hein hortan ziren, Maulerat abiatzeko gure xedea agertü günüalarik:

      —Joan behar dizügü.

      —Zer? Jada? Neskatila ejerreki laket gütüzü gü —erran züan arraileriant Gaxparrek, bena ororek gure erabakia honartü züen eta amañiak, etxen antzera gibelak merkatüalat eroaiteko erabilten zen paper-xuriz troxatü lau behi-gaznak oparitü zeizkün: —Tziauzte gure bijitatzera noizean behin phü.

      —Bai —hitzaman günüan, eta sükalteko herotsetarik hürrüntü ginen. Joanak, kontent zelako ütxüra züan, bena nik ürrako bat nabaritzen nüan bihotzean. Autoan kokatü ordüko, Joanak Haitzeki zütüan planak azaldü zeiztan eta Atarratzera heltü bezain sarri loak eraman züala kontü-errendatü nintzan.

      Mauleratü ginelarik arrastiriko seirak eta erdiak ziren. Gotaine trebesatü aitzineko ordokietarik San Antoni kapela ümilaren itzala amiratü nüalarik, Joana iratzarrarazi nüan. Izitürik so egon zeitan:

      —Ze zu orai?

      —Bena... abantxü Maulen gütüzü!

      —Maulen?

      —Ba düzüa burrat baten edateko denborarik?

      —Ba, kori bai.

      4La Peko Arrüan nolanahika eküratü günüan eta Jojobarren sartü ginen. Ostatü barnen jateko urintsüen ürrinari lotzen zeitzon tabako kearena. Desgust zerbait senditü nüan eta oilo-saltsaren xügünean gogoaren bermatzez, bi garagardo manatü nüan:

      —Nik pakatren zut! —proposatü zeitan Joanak.

      Hirian izaiteko destorbü sikologikoa gaintitzez airoski ihardetsi neion:

      —Ez. Aldi hontan, maskaradetako buhameen gisa pakatü gabe ezkapiko gütüzü.

      —Itsusia zra zu!

      Begi-keinü bat trükatü günüan eta garagardo freskaren gahünak haginak kilikatü zeizkün. Kontuarrean ginelarik, ostatü zokotik orroa basa zonbait horra zirela behatü günüan.

      —To... gure auherrak... gure gazte auherrak!

      Alkoholak jan emazteñi mehakoil bat hüilantü zeikün kexü-gorrian:

      —Bai, züek hor auher... Somalian eta Iugoslabian hainbeste egiteko ba delarik.

      —Bakean ütz gitzazü otoi!

      —Ez gra zureki akratren araiz! —segitü züan Joanak besoaz emazteñiaren bulkatzez. Bena atsoak ez züan izaririk:

      —Gerla bat bai behar zünükee züek ikasteko!

      —Hai. Hiru gerla egari dütüzüe eta ez dütüzü hanitx arranjatü züek. Akontrari.

      —Jin bedi Pasqua züen ororen preso sartzera... edo Somaliarat igortera...

      —Ertzotzen ari zira ala? Zertarat joanen gira gü Somaliarat? Armada amerikainaren lagüngoareki erris bihiak banatzera? Eta errisa maite ez düana tiroz ehaitera?

      —Amerikainen kontrekoa zira zü.

      —Bai. Ianki kanpora kantatü ginizün Garindainen!

      —Gazodükaren kontrekoa ere bai audela!

      —Bai, prefosta. Gazodüka edo errisa... bortizkeria bardinak beit dira biak! —ausartü nintzeion. Harritürik ohartü nintzan amesten zen mündüaren aide agertzea amodiotan hurtzea bezain hunkigarri eta ejer zitakeala: ...sinesten düt lür eremü hontako jenteen erroak ez dütüala hatxeirüak ahatzaraziko... sinesten düt urtats goizetan eki-leinürü eztiak, maite direnen begitarteak argitzeaz gain Matalasen odol-idor hatsaz mozkorraraziko gütüala... sinesten düt... Amets handi batean galdürik nintzan aitzinean zagon emaztea erreüsten ari zelarik, eta Joana ene kantüan, presatürik.

      —Sinesten düt egün batez aske giratekeela.

      Emazteñia bere ülüneko mahainealat ützüli zen artean. Aizinanten saldoko gizonak zotükarazten zütüan ginen gazte-auher-müküzü-meskil-bürüberoeki gaüzen ozkan jartera kümitatzez. Joanak kaldü bat eman zeitan:

      —Jimi telefonatü bear zu.

      —Jimi?

      Kredo berriaren hitzak asmatzen ari nintzalarik arras ezeztatürik nüan Jimen izaitea bera, bena deüs güti balio züala sinesteak pentsatü nüan, haboroxieneki partekatürik ez balin ba zen, eta amodioa —Jimen ganatekoa— sinesteen gozatzeko eta hedatzeko molde bat zatekean.

      —A, bai. Jim...

      —Nigar anpulik ez ohono —komentatü züan sardonikoki Joanak.

19

Xiberoko bestaliant ororek ba zakien maskarada urtarotik kanpo, Mauleko Pitxu batzokian hartzen zela hitza. Nafarroa karrikala eraitxerik zen Maule-Gainetik eta horrarat joan nintzan, beste hanitxen gisa, garagardo fresk bezain merke zonbaiten edatera, ostirale gaüak jüntatzen züan lagüngo haütüan. Arrastiri apala nola iragan zeitan pentsamentükan nindagon bizkarra kontuarrean bermatürik. Joanak ene 4La «bahitü» züan Haitzen ganat bideratzeko. Gisala —eta erriz kontatzen zeitan— zortziak alderat goaitan egon behar züen biek Barkoxeko apezetxe aitzineko tartetan, «Barkoxeko Apeza...» hitzeki hasten zen Etxahun-Topeten kantorea nork oihüstatzen züan kausitzeko, eta apezak manexa izanagatik, behineko bakea goza zezan pürü.

      —Kluk bat irestren zugu Jerminenin!

      —Margak zerbützatürik balinba...

      —Bai, kori zu.

      —Zer haboro?

      —Gero Haitzeki... murtx-murtx!

      Joanaren matelek kolore gorria züen. Zaraitzuarraren ator xuriaren pean, amodioaren bihotz berdea joiten süsmatzen nüan. Alagera nintzan, bapatean Joanari so, gure herriak hain maite züan ikürriña ütxüratzen nüalakoz. Eta ikurriña hego aizetan dantzan asmatzean kobla zahar elibatetaz oritü nintzan:

          ikurriñ bat —kate ta lili—

          torre goitijan zabal dago

          bera salduko daun umerik

          mendi hontan ezta jayo!

      Eta «eztau laztanduko axeak!» arrapikatzean üngürüaren histarzüna ahazten nüan. Imur ezinago honean nintzan. Kantan narraikan: «Maitatzen bazaitut, itaundu dautsozu leyuan klisk dagin illargi-izpijari...» Joanari begira... begira... begien zola higatzealaino. Erabakirik nüan:

      —Nik Jimi telefonatüko deiot.

      —Azkenin.

      Karrikan ari ginen ahaide harilkatzen eta elestan, tipustapastean Jojobarretik elki ondoan. Bülegoala igan ginen, aste ejerra eta baliosa bizi izan günüalako üdüripenaz oso botzik. Joanak bere aldetik «Bereterretxen Kantorea» murmuzikatzen züan, Aberri Kuttunaren eresia murduiatzen nüan bitartean, ikurriña Mauleko Gaztelüko Harresietan arra-ikusteko esperantxaz hantürik. Bülegoan, konpakt-irakurgailüan Thelonius Monken KDa jarri nüan, eta Joanak hozkailütik, whisky pilika bat jalgi züan. Leihotik so egon nintzan düdaz beterik bena agüdo erabakiaren gibel-ühinen ondoramenik ez egarteko, telefonoaren besagia altxatü nüan eta Jimen zonbakiak marraztü. Berritan jo züan bekanikak Haranbeltzean... lauetan... bostetan... zazpietan.

      —Heltübada ez düzü etxen!

      —Begamala...

      —Domaje lükezü —zeiharkako sohakoa lüzatü zeitan Joanak ene ahorpegian trixtüra zerbait nabaritü beit lüan.

      Eginen erraiteko arras trixte nintzan. Indar animala konplitü nüan —Joanaren prezione pean prefosta!— telefonalat hüilantzeko eta ihor ez zagon linearen beste püntan. Monken piano sonüer üztartü nüan izpiritüa eta Joanak eskentü zeitan, arrastiriapal hartako lehen garagardoa. Ixilik egon ginen ünean pentsatzen nüan, Jimen ganako trixtürak beno, nüan ürgüilü propioaren mankatzeak belzten nündüala. Üsü, ürgüilü propioaren xederetan preso sartzen ginen, mündüa gure desiren arabera erabilten ahal ez günüala kontü-errendatzean. Erabilten edo xoilik bizitzen... Joanak mütütarzün pezüa hautse züan:

      —Baniazu Barkoxrat. Zazpiak t’erdiak dra.

      —Zoaza —artekatü nüan.

      —Biar Lertxundren entzutrat sinen zra?

      —Muskildirat?

      Zoriontsü zen Joana. Erantsi züan:

      —Kebenko Muskildi ala kanko Muskilda...

      —Eta zer?

      —Su bardina zugu sabelin! Fait te pauer!

      Hitz horiek ahozkatü zütüaneko bülegoko bortaren itzalean desagertürik zen, parekotarzünak aisa moldatzen zütüan zaraitzuarra. Eskailerretan behera eraixten zelarik behatzen nüan, autoko giltzek Joanaren ahürrean sortzen züen dilindotsa.

      Pitxurat heltü nintzan hamarrak irian. Müsika «a tope» zagon jadanik eta ene trixtüraren itotzeko lehia handia nüan, üsatü bezala, sei gradoko alkoholean bezainbat sonü gogorretan. Lagün zonbait atzaman nüan. Laugerren garagardotik landa ez züan ene ülünbeak kemen doirik erakutsi. Hantik harat «irostarzün etiliko-xinple... dobla»ean igerixkan ebilten nintzen. Solasaren hariaren ehuntzen ari ginen gazodükeko lankien trabatzeaz aküsatürik zen bat kantüala jin zeikülarik. Elea ezpainetaratü artean hedatzen ziren segundu baratxetan, bülegoan arra-irakurri nütüan 1990ko Miroir De La Soulean agertü gazbidearen honartze-artikülüak iragan zeiztan bürütik. 1990koarramaiatzaren 23ko hamaboskariaren titülüak, Bostmendietan, Üthürzehetan edo Altzaipe hetan ikusi bekanika erraldoien maneran zilatü zeitan gogoa: «C’est officiel: Le gaz norvégien passera par la Soule!». Izkribüan azaltzen zen gazodia lürrean hiru metretan ehortzirik zatekeala. Agorrilaren 4ean «Xiberoko Mirailak» xehetarzün baiezkorrak zabaltü zütüan». «Enfin, le chantier durera sans doute deux bonnes années, et aura certaines retombées économiques, la taxe professionnelle pour les bureaux du chantier, les achats locaux de matériel, l’embauche temporaire de main-d’oeuvre locale, une certaine part de sous-traitance locale et régionale, et aussi l’apport des 200 personnes qui s’occuperont de ce grand chantier...» Idazlearen lümaren ildoan düda eta boztarioa nahastekatzen zirela nabaritzen nüan. Bena oroz gainetik, düda zen nausi: kazetariak izpiritüaren anpletzeko —ala lokarazteko?— erabilten zütüan hitzetan segürtarzün izpirik ez beit zen. Pentsamentüka zalean, Gaz-Parseko kidea aitzinean nüala ohartü nintzan, eta hareki elestan jarraiki nüan: Paueko tribünaletik iragan zortzi lagünen aüzia kontatzen zeitan. Interesatürik entzüten nütüan oldartzea eroaiten züenen indarren agerpenak eta Gaxpar Büztanobiren erria ütxüratü nüan.

      —Ba dakizüa, Gaxpar Büztanobi Lakarrin, Gaz-Parsen sartzear dela?

      —Ez.

      —Arrastiri hontan erabaki dizü hori.

      —Haboroen eta hoberen!

      —Nahi düzüa beste bat?

      —Bai, zerentako ez!

      Lagünaren üngürüalat ezagützen ez nütüan jente elibat jin zen. Garagardoa zürrütatzen ari nintzalarik orano, Mauleko Berri-Paperaren «segürtatze» maniobrak nütüan kasko-zokoan hegaltakan: 1991ko apirilaren 13ko hoilan aipatü zeiküen haütetsiek Loire esküaltealat egin züen bidajea. Ordüan ikasi —eta ikusi!— züen xiberotarrek, gazodüka lür-azalean pausatürik zatekeala, 65 zentimetretan eta gaz’a ez zela aidearentako zikinkor, are gütiago lanjeros aidean bera hurtzen zelakoz arrunt «ezkapatze» kasüetan, eta «inzidenteak» aski arraro zirela funtsean. Artikülüa ürrentzen zen GDFko kargüdün baten solaseki: «C’est dans quelques années que votre région constatera les bienfaits d’avoir une telle source d’énergie à proximité...» Gazodük detsaren honartzea oso begironez amiratü züan prefetak, 1991ko maiatzaren 25ko zonbakiaren arabera: «J’ai admiré comment vous Jes (La SNGSO) pris en otages... nous avons une attention particulière sur votre zone qui se défend... mais il n’y aura pas de banco de ma part... je serais votre complice sur un canevas précis de travail...» Prefetaren hitzek SICaren bürüzagiaren erraner ihardesten züen: «Le comité de pilotage met tout en balance... il faut créer un fond de reconversion industrielle... il faut avoir l’ambition de créer 500 emplois!» Erdarazko deklarazioneak gogoan nütüan, eta galtoak ere bai: nor izan zen bahitüena? non ziren hitzaman bost ehün enplegü hek? nork züan gaz’a merkeago pakatüko? norentako egiten zen egiaz gazodüka? zerentako hain ülünak ziren segürtarzün negürrien argibideak? —nahiz Haroun Tazieffek Bokalen ahozkatü züan antologiako zati hau: «Si le gazoduc est construit suivant les normes des ingénieurs qualifiés, le risque sera insignifiant...» Bokaleko mintzaldia 1991ko apirilan agitü zen, eta norbaitek jakitekotan, sümendi-ikerzaleak ba zakian Ahüñamendi güne hotan lürrak üsü egarten zütüala ikara bortitzak. Pontzio Pilat osen moldean Haroun Tazieffek, ikusiz herrialdearen praubetarzüna, esküak xahatü zütüan, progre ütsüaren altarean Xiberoa eskentzez. Zerentako hots, gezürkan segitzen züen notableek, natüraren defendazale ohiek, politikariek, mültinazionalek eta kazetalariek? Errealitatean, enplegü-kontü, gazodükaren honartzeak ez züan bizpahiru jenteentako baizik lana sortzen, eta orano epe mügatüko, non ez ziren audela lan-postüak galtzen... Jakintsüek baieztatü gezürren eragina krüdela zela üdüritzen zeitan gure mentean, jakintsüek potereen beharren arau edozer baieztatzen ahal beit züen ondarrean, eta halaz Xiberoko lürra betikoz bahitürik zagon, bere izena ontsa beno ontsago eramaiten züan «Servitude à vie» zelakoaren bidez. Gaxpar Büztanobik ejerki ikasi züan bekanikek ez züela jentetaz axolarik. Gük ere bai ber zoinüan. Mozkortzen eta deskorajeatzen ari nintzan. Bapatean Mitikiltarren eta Sütsiarren agiriak airostü zeitan gogapean: «Orai artino nahi düena egin beit düe gazodükaren büiltazaleek uste lükee Mitikilen jaun eta jabe bezala jokatüren direla. Jakinarazi nahi diegü orai artino agitüek ez gütüela lotsarazten, bena bai, aldiz, oldartzera behartzen». Xiberoa saltzen züen De Treville Jaun Konte berrien kontre güdükatzeko prestik ziren Mitikiltarrak eta borroka alorrak ez ziratekeen Sohütako edo Ündüraineko ordokiak, gazodiaren üngürüko zonbait metra-karratü baizik. 1661 ko urtats gaüaz agitü zenaz irakurriaz oritü nintzan: saldo batek —Komando Mandoren gisakoak ote?— Matalasen bürüa bere lantza-tinitik elki züan, kirixtiki ehorzteko Berrauteko txapelako lürrean... Bede-hizketan higatzen nintzalarik aspaldiko adixkide baten soa kürütxatü züan eneak.

      —Beti ametsetan?

      —Bai. Denbora lasterrago iragaiten zitazüt hola.

      —Bena... no... Galto egin gei neizün...

      —Zer?

      —Libro zirea dagün astetik harat?

      —Orano bai phü. Zentako?

      —Eratzari aisa manatzen zünüan Txinako aüzüne hartan ez?

      —Bai. Eta?

      —Gure lanean menajearen egiteko norbait ments dizügü.

      Erriz lehertzen ari zen adixkide hari ez neion erakutsi trüfatürik izaitea ez nüala batere maite.

      —Zonbat?

      —Berrogeita hamar oren, lau ehün libera astekal!

      —Merke düzü, bena akort. Dei bat balin ba düt ezkapatzen nüzü.

      —Ontsa.

      Bostekoak topatü güntüan. Kontent nintzan adixkide horren zerbützüan egoiteaz denbora llabürreko. Ez nintzan «difizila» etaxaharrek erraiten zeiküenez, —erretreta galantak... % 100 seküritate zozialean... plein-emploi garaiko langileak... gure pikarraitarzün ekonomikoa... horien ongi izaitearen trüküan...— botzik orano lanaren ükeitez.

      Bihotz-üngürüan zimiko bat nabaritü nüan. Oso arrail izanagatik Jimen begi urdinak jin zeiztan nekez esküalatürik nüan bakearen türbüstera:

      —Lana bai, bena amodioa? —murmuzikatü nüan. Behialako adixkidea harritürik ützülikatü zeitan:

      —Zer amodioa?

      —Deüs.

      —Mintzatü zira. Erran düzü... bena amodioa.

      —Nik?

      —Ez ziteala inkieta. Lau ehün libera astekal. Maite zütüt nik laneko!

      Lagün hura erriz hasi zen. Ahatze nüan. Ordülariak goizanko hiruak markatzen zütüan. Ahoa ideki nüan:

      —Ba noazü etxerat. Aski ba dit gaurko.

      —Koloreak berde dütüzü —ohartarazi zeitan adixkide harek eta kantore ezagün baten hitzen arrapikatzeari ekin zeion:

          Ezkont-mina dutenak seinale dirade:

          Matel hezurrak seko, koloreak berde!

      Kasko barnen ahaidea ebilten zeitan nabela baten moldean, larrüzale. Solasaren ürrentzean ezpainak mobitü nütüan, eta Pitxuko giro ezinago beroa bertan abandonatü nüan. Loaren mündü-hegian nintzan jadanik karrika aztalkatzen ari nintzalarik, lehiatzen beit nintzan ene ohe txipiko kuetaren pean pausatzeko. Mauleko plazala hoinez heltzez, hedexuri kamioi ülüna kürütxatü nüan eta ber denboran, eretzeko argi zurbailetan, plaza trebesatzen züan itzal batek oihüstatzen züan eresiak harri bilakarazi nündüan.

      —Bereterretxe? —deiadarkatü nüan batere ahalkerik gabe. Harro nintzan, arin eta zoriontsü haren aitzinean agitzeaz, miriak oro ezabatzen nütüan, Jimeri egin telefona-kaldü antzüa, mozkorra, trixtüra, gezürrak, eta prestik Ahüzkiko jabearen noranahi segitzeko, Harareko desertüetarat edo Metropolis grisenetarat.

      —Gaü hau amodio düzü —salatü neion, begiak aragiz hüstü ezür arteketan jüntatzez.

      —Bakartarzüna idatz ezazü —erantzün zeitan kantorekoak eta agertü bezala hürrüntü zen Mauleren üztez bere Ahüzkiko aterbean gordatzeko.

      —Nik izkriba?

      Heltübada Gaxpar Büztanobiren ixtorioa paperean etzan nezake, bena ez nintzan trebe hitzen lerrokatzeko lanetan.

20

Arratseko zortziak alderat ohearen goxotik elki nintzan. Joanaren azkenekoz ikusteko hitza gei nüan plañki ohoratü, aspaldiko partez entzüna ez nüan Benito Lertxundi kantariaren orano behatzeko estakürüareki batean. Joana, zaraitzuar ene kolaborazale galant, leial eta eztiaren kasüaren aipatzeko deitü nündüan, preseski Misteri-Serviceko enplegatüak, nüan lo barnakorraren haustez.

      —OK. Zer nahi düzü? —jaukitü nintzeion, lo-ebakiak gaizki eta imur tzarrez üzten nündüalakoz beti.

      Enplegatüak heineko botza etxekitzen züan:

      —Pakatüko düzü arauz?

      —Asea, loa, amodioa, lana... oro eman deitzot!

      —Ez düzü aski. Sosa ere beharko dizü.

      —A! gaxoa ez beit düt!

      —Ez düzü normal hori, ez düzü batere normal.

      —Ez ziteala erreüs. Zerentako ez deiozüe züek gobernütik ardiesten düzüen «inkatzetik» emaiten?

      —Uste düzüa aziztanta zozialak girela!

      Eta banpez telefonaren beste püntatik «oküpü» seinaleak horratü zeiztan. Alabena, aziztanta zozialak ez izaiteko zioaz, atzoko mündü aberatsak diharü-emaitzen partekatzearen printzipioa ezeztatzen züan: prefosta, egündaino, ihor ez zen lanean aritzen ogi puzka edo ardu godalet baten trük. «Hor zegoen koxka». Berantxagoñi, Muskildiko arrabotean herrokatü ttottogia gogorretan, Lertxündik Askatarzünaren Haurrer kantore —haizü bekigü hoinarrizko Semeei-en ordez Haurrer idaztea, halaz Alabak ere ez beit dira ahazten— ejerra eskentzen züalarik ametsetan nindagon: zerbützüak Har-Eta-Eman aditzen üngürüan biribilkatüko zen jentartea asmatzen iseatzen nintzan, ihor ihorrena ez zatekean jentarte responsable bezain irresponsablea, ihongo zapalküntzarik gabea, soaren amodio indarra hotsemaile:

          gure begi idorretan

          askatarzünaren egarriz

          nahigabea handitzen,

          etsidüraren aitzineko

          ütsümenean

          izar gidaririk ez...

oihüstatzen züan kantariak züntzürraren larrützez, taularen gainetik San Antoni kapelan behera jiten ziren odeiez apaintürik. Urdiñarbeko lühertzeko zelüan agertzen zen argizagi zilarra esperantxa güzien ama bilakatzen zen, neke eta penetan ziren ororentako. Imaginatzen nüan halaber, jabetarzün materiala ükatüko züan jentartea, adixkidetarzünaren aitorra karrika kantu ülünetan, eta aberri bat —aberri kuttunaren eresia gogoan!— hiru koloretako pürü:

          hor dira nonbait maite

          gure errege-alaben

          zetazko jauntsi xuriak

          hor nonbait ere

          oraindanik ürrindü gabeko

          lili freskak

          askatarzünaren haurren

          paradisüan...

      Lertxundiren botzak bihotza plegatzen zeitan, eta ba nakian ontsa zerentako hain harkor nintzan beste ordüz behatüren ez nütüan hitzer: Jim ez zelakoz Muskildirat hüilantü, preseski kantore horren eztitarzünaren txestatzera. Ez nintzan kexü... Ez nintzan jeloskor... Gogapen normaletarik kanpoko hüstarzün «ilüminatü» batetan nintzan. Audela, maitemin baratxen heineratzeko maniaren üdüriko üsantxa bat ba nüan: bat ba nüan: bizitzeko üne bakotxa kantore berezi bati üztartzen neion eta bizitzeko eleak murmuzikatzeko partez kantan hasten nintzan:

          amodiozko kontüak

          zilegi izanen zaizkülarik

          eüskal herriko haurrak

          berritan ere eüskal ipuin xarmantez

          loak hartüren dütüalarik

          gure arteko begiradak

          anai-arrebakor egingo direlarik

          gure izaitearen

          ardatz sendoaren üngürüan

          entzünen direlarik...

      Lertxundireki, aitzineko neskenegünean bezala Hertzainakeki, hitzak aragitzen ziren aldi oroz, gure lürreko plazetan kantore arras ezagünak hedatzen zirelarik. Ustez kantoreen emaiteko moldeak üsü bardinak ziren eta harritzeko estakürü güti günüan. Ordea, beti egiaztatzen zen miraküilüa: neskenegünkal hitzez josi lotüra sentimentala berriztatzen zen. Zelüari so nindagolarik, alkartarzün müsikala nüan bürüan eta ttottogiaren haraintiko püntatik Joana —Haitzeki...— ene ganatzen ikusi nüan.

      —Izan be, zeozer hartuko dogu —proposatü züan Haitzek.

      Joanak apalik galtatü zeitan:

      —Ezu sin Jim? —zaraitzuarrak, amorosek bekanikoki eta parteka ez dezakeen zorion ahorpegia baztertü züan arrapikatzeko—: Ezu sin ala Jim?

      —Ez. Bena barda arratsean Bereterretx kürütxatü dit Maulen!

      —Ohono fantasmeki deañoa. Faten gra zeiten edatrat?

      —Prefosta —erran nüan.

      —Bixtan dena... —segitü züan Joanak.

      —Noski —azkentü züan Haitzek.

      Ttottogiatik xütitü nintzan eta kantaldiaren ürrentzearen haidürü ziren jente zonbaiten türbüstez ene lagünak kausitü nütüan Xixterra ostatüko eskaileretan. Joanak esküa tinkatü zeitan:

      —Bagoatza biar Itzaltzurat.

      —Kanko Zaharra izengoitiko bat ezagütü düt iragan San Ferminetan. Emaizkiozu goraintziak.

      —Itzaltzuko bardo berria zu.

      —Bena joan beno lehen behar zütüt pakatü.

      —Nontik?

      —RMIatik oizü.

      —Trankila tia! Adixkide artian ezu sosik aipatzen. Bigurtu niz zure zerbutzari. Erremestiatzen zitut nihauk!

      —Burrat bat eskentzen deizüet ordüan.

      —Baie —ihardetsi züan Haitz-filologo-detektibe-ohiak eta arrunt kontatü zeitan Barkoxeko gaüko zortzietako «delinkuente-kantaria» ez züala «arrepetu», orai berantxe zatekeala zerbait honen konplitzeko, Joanareki Itzaltzurat bazoalakoz. Joana jadanik, ostatüaren barnen zagon eta oihü egin zeikün:

      —Saunstie fite!

      Abantxü lasterka hüilantü ginen, Joana airosaren kantüala, eta hareksolt etxeki mahain kantu batetan jarri. Bilkürak despedida aide bat ba züan ene gostüko, bena ez nüan nahi histüra bereziak alkar maite züenen irostarzünik ülün zezan. Garagardoa ahürrean nüan eta ametsealat lerratü nintzan. Amets hortarik Jim oso ments zen. Bapatean, ene kontsolatzeko bezala Joanak erran züan:

      —Aituzu pipitaki bat?

      —Pipitaki bat?

      —Ba, asmaketa bat emanen daiziet.

      —Arren.

      Amañi xahar baten —Büztanobikoa ote?— gisa hasi zen Joana ostatüaren sütondo xoko ütxüratüan, misterio moldez:

          Pipitaki-papataki...

          nik badakit gauz bat:

          belhitze eztia zu goizean

          itsas zabal eguerdian

          leze ulun date arrestian

          zer da?

      Haitz pentsatzen ari zen behatzen biloetan iragaitez, eta nik kokotxa hatzik gabe hazkaokatzen nüan pipitaki ümen zenaren argia ezin zilatüz. Harrotarzüna begietarik zariola Joanak garagardo botila txipia altxatü züan salatzez:

      —Bena aise zu alta. Amodioa zu!

      Ez nüan batere erri egiteko inbearik. Ata, bihotz-barnetik boztario hüme bat sortzen zeitala nabaritzen nüan, bihotza bera larrü zezakean axolaren gaintitik:

      —Ejer düzü. Heben papaita-joküa deitzen dügüna dükezü.

      —Papaita eta pipitaki iagoski artatzeko drenak iduri zaut.

      —Alabadere...

      —...herri bat gare! —erantsi zeitan Joanak.

      Zinezko herri bat ginela niolarik Haitz abiatü zen zerbait habororen txerkara, eta Joanaren soak biharamenean txestatüko züen eremüetan galtzen ziren ja. Kanpoko giro beroan, Lertxundik tauladan xütik, Matalasen Kantorea arrapikatzen züan: ...dolü gabe... dolü gabe... ni ere ondarrean dolü gabe... baketü zeitan izpiritüa eta bi lagünen arteko ixiltarzünaren ebakitzera ausartü nintzan:

      —Joana, bihar hire falta senditüko diñat.

      —Gau bat igarre diñat ez paitut klunka bat ere egin.

      —...

      —Sarriko oilarritean... Xiberotik urrun...

      —...herri hau maitazale bekaitxa dün!

      —Ezpeidiroket ahatz...

      —Eküra hadi heben, gureki.

      —Ni faten niz!

      —Sin adi nai nanian, ta esker mila!

      —Adio Amaia.

      Haitzek ekarri garagardoak arrunt hüstü güntüan. Azken aldikoz alkarreki, Gaxpar, Büztanobiren eta eginen ez zen gazodükaren osagarrialat topatü günüan. Gero Joanak Haitz besotik lotü züan, eta esküaz agurtzez ostatü barneko herotsetik elki ziren biak... Züntzür zokoan halako bürdüinazko barra batek hatsartzea trabatzen zeitan. Oihüstatü nüan, debaldetan:

      —Joana!

      Bena ez nündüan entzün eta mündüa bere ildotik ixuri zen, ümezürtz nintzalako sendimentüa nitan errotü arte. Goizanko laurak ziren eta üdüritü zeitan Hegoaldeko adixkideen konpainiako orenak oso llabür zirela. Erran zaharraren arabera... ohono!

      Joanak Barkoxerik Haitzeki ekarri 4Leala hüilantü nintzan, Muskildiko ilerriaren trebesatzean garailetan ene ürratsak lerratzen zirela. Ikusten nütüan argizagi-zilarraren eztiak mürrüetan marrazten zütüan kürütxeen itzalak. Nihau kürütxeen arteko itzal bat haboro nintzala ohartzez, galto xinplez bete zeitan kaskoa: non zen Jim? Noreki ba zabilan? Zentako? nola? noiz? Galtegeiak hanitx ziren eta ilerrian, lür-ützüli berriaren ürrinak katiastatü nündüan. Mezperako lo-nai lüzeetan egari nüan «goizanko hiruetako» antsiak jo nündüan: zelüko izarren bideari so egon nintzan xütik, nigar-hegian, üsatüzko erantzünik gabeko griñak bürüan: Zentako bizi? Zentako bakarrik? Ene ogena dea? Inütil bat niza? Dütüdan lagün apürreki zentako ez niz mintzatzen? Konplizitate-keinüen haraintiko adixkidetarzünik ba ditakea? Ilerrian herio-hürrana nabaritzen nüan, eta hatiaren pezüak ez lehertzeko ilerriko kihilalaino igitü nintzan. Zainen anpletzeko zigarreta bat bildü nüan eta bisean-bisean nüan 4La auto arrotz bat beit litzan begistatü. Ene kezkak ez ziren bidean baketü, baratx-baratxa abiatü nintzalarik. Lo egiteko inbea bortitza nüan. Oro ahaztekoa zen alabena, antzia, ausartzia eskasa, bakartarzüna, lür honi egokitzen zeion barbaria industriala... loaz ahaztekoa. Etxeko atea ideki ordüko telefonoak jo züan. Arraildüraren ondoramenez ützi nüan bekanika amiñi bat kantatzera bena bostgerren zintzarrialdian besagia altxatü neion:

      —Bai?

      —Amaia?

      —Prefosta. Nor uste düzü izan ditakeala besterik!

      —Ez ziteala kexa. Heben Jim. Ez nündüzün libre astebürü hontan.

      —Ez dizü axola. Ükenen dizügü bai alkartzeko parada noizbait...

      —Ba... zera... Iragan neskenegünean hitzartürik beit ginen.

      —Ez anbala otoi. Hitzak hitzak beno ez dütüzü. Ala damü düzü ez jinik?

      —Zentako ez zira baiezkorragoa?

      —Einerik nüzü, mozkor eta logale. Bakea emazüt!

      Karkaza arin bat behatü nüan telefonaren bestaldean Jimen botzaren gainetik.

      —Amaia, ez nüzü nihau.

      —Gaü hon Jim. Adio! —ahozkatü nüalarik senditzen nüan ekeiarekilako hürrüntarzünaz harritü nintzan trixtürarik eta jeloskeriarik gabe, hiper-baliostatzen zeiküen amodioaren «beharra» desagertü ba litzaitan bezala.

      Horrela ba zoan —zale— bizitzea: ametsetik ametsealat. Astean barna ezagütü nüanak gogoa airostü zeitan pürü: Gaxpar Büztanobiren hoditik elkitzeak zorionez bete nündüan eta jabetarzün bekaitxaren tentalditik askatürik nintzala kontü-errendatü nintzan Jimi adio xoilaren erraitez. Ohean aterbetü aitzin beste zigarretañi bat esküalatü nüan eta kearen errontak aidatzen jarraikitzean, pentsatzen nüan debaldezkoak izana gatik, hautsontziak bezain garrantzitsüak ginela, jentartean. Haütatzeak züan premia: zigarreta izan ala hautsa. Nik, hauts bilakatzea nüan erabakirik Aiguezeko ilerrian behin irakurriaren arabera:

          HOMO QUIA PULVIS ES

          ET IN PULVEREN REVERTIS

          NON OMNIS MORIAR CREDO

          Momentüko hauts ginen

          Heltübada arrunt gaz-ekei girate

          Artean Xiberoan credo...

ERASKINAK

BORROKAK DIRAÜ

Martxoaren 30ean, gazodiari bühürtzen diren laborari andana bat berriz ere bortxatürik dira Paueko Auzitegiaren aitzinean iragaitera: ekar dezagün gure süstengüa auzi hortan!

      Abiatzeko hitzordua Mauleko kurutze xuri altean 9 orenetan.

      Gaz-Pars

GAZODIARI BÜHÜRTZEN DIRENAK
SÜSTENGA DITZAGÜN!

Goiz hontan, asteartea, apirilaren 7an, Mitikileko laborari bat bere lürretan, bühürtü da GSOak hasi nahi zütüan laner; bere aüzo bateki, biak arrestatürik izan dira. Hogei bat hedexuri ba zen zapatze lan horren egiteko. Hori horra da sos tratü, berbal, mehatxü, jüstiziala deitze eta bortizkeria hanitxen ondotik, GSO eta GDFaren mitilen eta hüxeren tzakürken ondotik.

      Ba dakigü Gaz-Parsek auzitegian ezari aferak beti hürrüntürik edo baztertürik direla: holaxe da, orai düala urte et’erdi «Déclaration D’Utilité Publique» delakoa auzitegian ezarririk izan zen, eta ez da orano Tribunal Administratiboan igaranik.

      Ohartü behar da, holakorik ez zela izanen haütetsiek ez ba lüe hastetik gazodi xede horren lagüntzeko erabakia hartü. Egün ixilik dütügü, bena horrek ez deikü behar ahatzerazi ogendant handienak izan direla egün agitzen diren arrestatzetan.

      Laborariak bühürtzen direlarik gazodia ez dadin haien lürretan iragan, beren lan tresnaren zaintzen ari dira. Gaz-Bide zabal hori egin nahi düen diharükoientako laborari baten biziak ez dü hanitx balio.

      Gaz-Parsek alkarte ororer dei egiten dü, izan ditean langile ala laborari sindikat, alderdi politiko edo kültüral, bühürt ditean zer nahi maneraz, tematsüki, gahat ditean zapatze horren kontre.

      Gaz-Pars

      (1993ko apirilaren 7ko agiria)

MAIATZ LEHEN ARI BÜRÜZKO
ABERTZALE ALKARTEA

1993ko lau hilabete hoitan, zonbait faltsükerian sartürik, ekonomiari eta geroari bürüz asmü teoriaz beterik eta beste, Xüberoak kolpü txarrenak jasaiten dütü:

      —indüstriako lan postüen desagertzea Bidegain lantegiaren zerratze laidogarria bezala; hor, nausieria leheneko «potenta»-en gisa jokatü da;

      —gasodi baten sakatzen ari zaizkü, lür jabe txipien bizkar GDFaren profeitü izigarrientako. Gisa horrez 120 lür jabe beren mitil eta arrisküan ezaririk dira;

      —«Chaumes» lantegia ere Xüberoko ezne egileen galerazten ari da emeki emeki, eznearen pakatzeko eramaiten düan politikareki;

      —ofiziale eta komerzio txipiak galtzen ari dira.

      Xüberoak mintzajea galtzen dü bere indar bizi bamaenetan potere güziak hartzen dütüan Estado batek bortxatürik. Eta honek bere legeak ere ükatzen dütü (gasodiaren ixtorian bezala). Haütetsien arrapostü bakotxa izan da bizkarraren paratzea eta amoinan ebiltea (Leader, PCD) gü oro arrisküan ezartez.

      Xüberoa zinez jorik da. Arrajeikitzeko ordü da Eüskaldünak eta Xüberoaz axolatzen direnak oro beren geroa esküetan har dezaen, ekonomia, mintzaje, kültüra eta zozial eremüetan.

      Hortako behar dügü gure gaintarzün bat, gure egingeietan administrazio egitüra berezi bateki, zointan Herri osoak beitüke erabakitzeko züzena maila orotan.

GASODIA ERREPRESIOAREKIN
IGANARAZTEN DÜE

Atzo arrestiritan, Mitikilen, orano behin laborari bat arrestatürik izan da bere lürretan gasodiaren lanak trabatü beharrez. Laborari hau oldartzen da gasodiak bere lan tresna desegiten beit dio. Haboro dena gasodi horrek ez deio deüs ere ekarten arrisküa baizik, eta betiko gaz-entrepresen mitil izatea: laborariek eremü horietan ez dükee nahi düena lantatzen ahal eta gütiago orano etxe edo bordarik eraikitzen.

      Üsatü bezala Estadoak erabakia, beren abisa galtatü gabe hebenko jenteer, hedexurien lagüngoareki inposatürik dira.

      Haütetsiak hori honartzez ogendant dira, eta herriaren saltzale bilakatzen dira jente xeheari argizagia hitzamanez.

      Orano ordü da gasodi horri bühürtzeko, ez beit da gure beharren eginik eta bai GSO, ELF eta GDFen mozkinen loditzeko.

      Süstenga ditzagün bühürtzen diren laborariak eta beste Xiberotarrak.

      Gaz-Pars

      (Maiatzaren 15a üngürüko karrikan bildü agiria)

...ETA BORROKAK DIRAU!

Bihotzez eskertzekoa düt, behin beno berritan, «Margarita deitzen dena», izpiritü zabaltarzünez, nobela hontako itsuskeria linguistikoen xüxentzeko honezia eta pazientzia üken düalakoz.

      Eskertzekoak ere «burrat baten edateko» estakürüaz edo laneko arte anpleetaz balia nizan «manexinari» hitzen —aditzak, Mendikotan, Junes Casenaveki... Gaü Eskolen eskütik— erakasteko eta argitzeko denbora hartü düenak oro.

      Eskertzekoa molde berezi batez «ikusi züan bezala» zonbait gertakari kontatü eta Gaz-Pars alkartearen borrokaren üngürüko xehetarzün elibat eskentü deitan Nine. Ber zoinüan, eskerrak, Xiberoko Botzako berri-emaileer eta Herria astekarian Xiberoko «notiziyak» izkribatzen dütüan A.S.ri.

      Eskertzekoa azkenik Xiberoko zelüa, bere goiz-ürratzeetako eki leinürüaz zoharditzen beit deikü ametsaren hegia.