UXUE ALBERDI

Hetero

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2024 Uxue Alberdi Estibaritz

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2024ko iraila

Edizio hau: 2024ko iraila

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

           Telefonoa: 943 83 26 55

           Elektroposta: susalit@armiarma.eus

           Webgunea: http://susa-literatura.eus

Gure alde segurutik kontatzen dugu.

Gure alde itsutik.

MOLLY MALONE COOK

Landareek hazteko behar dutena

Zarautzen, langile barrio batean eraikitako lehendabiziko zoru erradiatzailedun etxebizitzan, Jabi lorezaintzarako eskularruak janzten ari da. Aingura txikien marrazkiak dituen bainujantzi azulmarinoa du soinean eta kamiseta nasai bat, aitzurraren bila makurtzean sabelaren parean puzten zaiona. Laida ontzitik atera berri duen magnoliaren ondoan dago zutik, irribarrez, zuhaitz klase horri buruz irakurritako datu bat etorri baitzaio burura: “Magnoliek, petaloen ordez, tepaloak dituzte”. Mattinek goizean egindako galderarekin lotu du: “Ama, ni noiz hasi nintzen prefekto hitz egiten?”.

      Jabik galdetu dio zer ari den barrez, eta Laidak “txorakeria bat” esan dio, baina kontatu egin dio, dena den.

      — Etxeko prefektua —dio Jabik, eta magnoliarentzat zuloa egiten hasi da.

      Harri kozkorrak erretiratu, landarearen ipurdia zuloan sartu eta turbaz gozatu dute. Laidak hatzak lurrean hondoratu ditu, eta beherantz sakatu dio orpo trinkoari, ertzetako hutsuneak betez Jabik ateratako lur puska hezeekin. Apartatu denean, ureztatu egin du Jabik.

      — Noraino haziko da?

Etxea estreinatu berritan, Laidak sofarekin eta egur tonuarekin bat zetozen kotoizko arropa argiak janzten zituen, apal hitz egiten zioten elkarri, mantak tolesten zituzten, tentuz ibiltzen ziren hormak ez zikintzeko. Laidak eskuaz lisatzen zituen ohazalak, ordura arteko aldi konpartituaren izurrak ere keinu harekin berdindu nahi balitu bezala. Baina laster errebelatu zitzaien egunerokoa, arrunkeriarako tema egoskorrarekin. Jabiren amak gomendatuta enkargatu zituzten zakukada bi behor gorotz baratzea ongarritzeko. Lurrean zabaldu eta gutxira hasi ziren euliak agertzen. Laidari onartzeko moduko ordainsaria iruditu zitzaion eskuratu berri zituzten pribilegioen trukean: aurreneko aldia zen etxean lanerako gela bat zeukana, belarra zapal zezakeen pijama erantzi gabe. Leihateak itxi zituen, estoreak erdiraino jaitsi, eta euliak erdi lo egoten ziren albako tarte labur batean haizeberritzen zituen logelak. Jabik motelago zirudien, beharbada ez euliengatik bakarrik. Apal antzean zebiltzan enpresan, ondo koipeztaturiko hiru hamarkadako zaina galduta, beherakada hasi zen unea identifikatu ezinda eta gainbeheraren motiboak ihes egiten zien sentsazio txarrarekin. Almazeneko “Imaz Elektrizitatea” errotuluak lekutan zeukan garai bateko distira. Edo agian, unerik zailenetan bere lekuan eutsi bazion ere, tripetara helduta zeukan oraindik Laidarekiko desengainua, haren begien irrika, beste gizon batekikoa. Trapu-zartek esnatzen zuten Laida goizetan. Euliek arrautzak jarri zituzten eta larbetatik euli txiki likinak jaio ziren.

Zakurra paseatzen ari zen Iria, jasmin faltsu landatu berriek oraindik estali gabeko hesiaren aldamenean. Itxituratik barrena, euliz estaliriko murruari begira gelditu zen, eta saila ureztatzen ari zen Jabiri esan zion:

      — Ez kezkatu, etorri bezala joaten dira.

      Auzoan bizi zen, babes ofizialeko etxeetako batean. Bistaz ezagutzen zuten, haren hiru semeetako txikiena Mattinen ikasgela berean zegoen.

      — Liztorren txanda orain.

      Iragarri bezala gertatu zen: liztorrak etorri, eta euliak jan zituzten aski modu agresiboan. Jabik eta Laidak txunditurik behatzen zioten horma kontran tontoturik zeuden eulien ehizari eta intsektu batzuekiko zein besteekiko euren pasioen bilakaerari. Liztorrak boz gora animatzeraino iritsi zen Jabi.

      Handik egun batzuetara, zapi batean bildutako piku sorta batekin azaldu zen Iria atean.

      — Alde egin al dute?

      Bi familien arteko laguntasunaren hasiera izan zen. Iriari lasaitasun aire bat zerion, Jabik eta Laidak behingoan gutiziatu zutena, eta sartzen utzi zioten. Pikuak, hurrak eta mizpira eskukadak ekartzen zizkien, sukaldean eseri eta belar-urak edaten zituzten. Iriaren bozak arbolen gaineko euria gogorarazten zuen, hain zuen presentzia diskretua, egun batzuetan airez egina ematen baitzuen. Formazioz itsas biologoa zen eta gaztetan hainbat espediziotan parte hartu zuela kontatu zien entusiasmo handirik gabe. Kaxaloteak ikertu zituen Australiako uretan, eta kaxaloteen tripa barruetan edo hondartzetan hilik agertzen ziren txibia erraldoiak, Valparaison. Besteren etxeetara egokitzeko gaitasuna zuen, eroso agertzen zen, bistakoa zuen hamaika kamainatan etzana eta makina bat mahaitara eseritakoa zela. Jabi eta Laida ere harkor sentitzen ziren Iriarekin, eta horrek bat egiten zuen beren buruaz izan nahi zuten etxejabe abegitsuen irudiarekin. Iriarekin erraza zen: opariekin gorteatzen duen txoriak nola, fruituak eta haziak ekartzen zizkien atera, ez zuen keinu desegokirik egiten, eta beti alde egiten zuen garaiz. Leihotik ikusten zuten dotorezia mantsoan aldentzen.

      Iriak haurrak jaiotakoan utzi zion ikerketari, baita bidaiatzeari eta atzerriko lagunak bisitatzeari ere, orduz gero munstro itsastarrek berarentzat inolako esanahirik ez balute lez. Bere buruari bolumena jaitsi ziola ematen zuen. Orain surf eta padel eskolak ematen zituen hondartzan, ia hutsaren truke. Aspaldiko babesleek edo hondartzako ikasleek opari emandako arropak janzten zituen, kolorea galdutako janzki onak. Bere buruari urrunetik begira ariko balitz bezala ibiltzen zen, gorputzak ez baizik oroitzapenak mugitzen diren eran. Solte eramaten zuen ile grisa, apaindurarik batere ez. Hitz egin arau aharrausi egiteko ohitura zuen. Jardun nagi hartan esaten zuen ezerk ez zirudien determinantea. Antzeman zekiokeen kokotseko keinuan eta begien hondoan tristura tanta bat soseguarekin nahasten erraza, baina, lehen begiratuan, zuhaitzetatik fruitu helduak biltzen imajinatzen zenuen, erraz, errespetutsu, bakean. Laidak, bizitzaren puntu hartara iritsita, horixe baino ez zuen desio: umo zena jaso.

Elkarri mesedeak egitera ohitu ziren. Laidak eskolak presta zitzan, Iriak mendi aldera eraman ohi zuen Mattin bizikletan ibiltzera, “zer kostatzen zait, ba”, seinalatzen zituen beste hiru txotxoak. Bazkalondoetan, Laidaren eta Jabiren lorategiaren aurretik igarotzen zen semeekin, eta Mattin ere artaldera batzen zuen. Hartara, Jabik eta Laidak ez zuten etxetik irten beharrik izaten. Iriak uzten zituen eskolan, eta, itzuleran, Jabik lanera alde egin aurretik, infusioa eskaintzen zioten eta udazkeneko eguzkitan esertzen ziren solasera, orpoa kafe hondarrez aberastu berri zioten magnoliaren aurrean. Iriak sandaliak eranzten zituen belarra zapaltzeko, kontaktua egitea deitzen zion. Laidak armairuen garbiketa egin eta, udako jantziak gordetzearekin batera, bi poltsa bete zituen Iriarentzat, “onak dira, baina ez ditut janzten”. Gorpuzkera antzekoa zuten, luzexkagoa Iriak. Tartean behin, Iriak eta Andreuk hirira joan behar izaten zutenetan, Jabiren eta bien etxean geratzen ziren bazkaltzen haien semeak. “Badatozela txetxeniarrak!”, oihukatzen zuen Jabik hiru morroskoek atea zeharkatu orduko, eta indarrez besarkatzen zituen. Aldez aurretik, izara batekin estaltzen zuen lihozko sofa familiarra.

      Gauetan, afalondoan, elkarrekin paseatzen ziren bi emakumeak eta Max. Laida lotarako pilulak uzten saiatzen ari zen, eta iluntzeko itzuliak on egingo ziola konbentzitu zuen Iriak. Bederatziak eta laurdenetatik hamarrak bueltara arte irteten ziren. Hondartzara jaisten ziren eta oinak bustitzen zituzten Max itzalekin jolasten zen bitartean. Itzuleran, kanaleko zubitik igarotzen ziren.

      Paseo haietako batean bere etxeko giltzen kopia bat eman zion Iriak Laidari.

      — Gorde —esan zion.

Iriaren etxean sartu zen lehen aldian, giltza-sorta sarrerako altzariaren gainean utzi eta apartamentuari begira gelditu zen Laida. Kataluniara joanak ziren denak, Andreuren herrira, eta landareak ureztatzeko eskatu zion Iriak. Laidak sentsazioa izan zuen zakur usainak ez ziola ondo ikusten uzten, dena estaltzen zuela manta batek bezala. Tarte bat hartu zuen, ahotik arnaska, sunda hartara ohitzeko. Arestian ohara egon izanarekin zerikusirik ba ote zuen galdetu zion bere buruari. Iriak ez zuen hustu nahi izan, ernaltzen ere utzi nahi zion, desira opa ziola esaten zuen, ezin ebatsiko ziola sena, baina arreske zen bakoitzean gupida zuen, eta erru bikoitza izaten zen animalia aztoratuaren antsiak sortzen ziona.

      — Andreu gogorarazten dit.

      Behin baino gehiagotan aipatzen zion, erdi txantxetan, senarraren sexu-irrika temosoa. Egunero ematen saiatzen zela esan zion behin.

      — Egunero? —harridura apaltzen saiatu zen Laida—. Noiz?

      — Zakurra atera ondoren.

      Laidak, ate aurrean geldirik, lurrean sakabanaturiko jostailuei erreparatu zien, tapiz batekin estalitako telebistari. Trapu bat hartu, eta hautsez estalita zegoen xingola landarea garbitu zuen. Metalezko esekitoki batetik zintzilik zeuden berokiak, jakak eta alkandorak, eta pinu egurrezko apalategietan pilatuta kamisetak eta jertseak, agerian. Artilezko alfonbra baten mugak bereizten zituen sala eta sukaldea. Egurrezko entzimeraren gainean ogia egiteko makina eta Thermomixa, sagar okerrez betetako frutaontzia, hogeita bost kiloko olo zakua eta txakurraren goporra lurrean, hormaren kontra. Hozkailuko atean, iman batekin finkatuta, sasoian sasoiko fruta eta barazkien gida. Aulki baten bizkarrean nahas-mahasean, orduantxe erantzi izan balitu bezala, Andreuren korrika egiteko arropak ikusi zituen. Euren etxe aurretik igaro ohi zen, irribarrez eta izerdi patsetan, eta agur egiten zien arnaska. Laidak kamiseta hartu eta, instintuz, usaindu egin zuen. Andreuren irudia egin zitzaion, egongelan biluzik atera begira, Iriaren presentzia airezkoa bertatik noiz igaroko. Burua astindu eta, Iriak eskatu bezala, balkoi txikiko landare lurrintsuak ureztatu zituen tapoia puntzoiz zulatuta zuen plastikozko botilako ur iraziarekin. Ordurako kartoituta zeuden zintzilikatutako arropak bildu, eta tolestuta utzi zituen Maisons du Mondeko mahaiaren gainean.

Kanaleko zubiraino iritsi zen behin tesi zuzendariarekin. Mattin txikia zen, urte eta erdi izango zuen, alokairuko etxean bizi ziren oraindik. Umearen gurdiari bultzaka abiatu zen Laida, arrapataka eta odola kantari, txikiaren bazkalondoko siesta aprobetxatuz Ramonekin biltzera. Zerua ikusi zuen zerua jaten. Malekoiko tabernetako beirateetako islan ez zuen bere burua ezagutu, beste bat zirudien, frenetikoa eta galdua. Haurra esnatu aurretik bi ordu izango zituztela kalkulatu zuen. Pentsatu zuen bera iristerako Ramon terrazako mahai batean egongo zela, artean plantxaren lurrina zerion polo urdin iluna soinean eta emazteari ebatsiriko zigarro luzanga bat ezpainetan, liburu bat zabalik ezkerreko eskuan, ezkerreko orkatila eskuineko belaunaren gainean, bizkarra atzerantz bermatuta eta ukalondoa aulkiaren bizkarrean. Edo bera iritsi eta lasterrera agertuko zela zaldiz, hala deitzen baitzion bere bizikletari, eta aisa jaitsiko zela zalditik —behorretik, sekula ez—, martxa guztiz gelditu aurretik, mutiko bat institutu aurrean bezala, eta “hegan etorri naiz” esango ziola edo “kaixo”, hain serio eta seguru, denak baitzirudien aurrez esana.

      Laidak emakumeen desiraren errepresentazioa ikertzen zuen euskal literaturan. Fakultateko bulegoan gaia aurkeztu zionean, Ramonek besoak luzatu zituen eskuekin tren bat gelditu nahi balu bezala eta oihuka esan zion “Et, et, et! Nora zoaz?”. Baina handik aste gutxira airez beteriko ahotsarekin hitz egiten hasi zitzaion, egarri handia duenak nola, eta Laidak piztiaren bat bezatu uste izan zuen. Handik gutxira, noizbait fakultatetik kanpo gelditu behar luketela esan zion Ramonek. Askotan erabiltzen zuen behar aditza: “Gogor lan egin behar duzu”, “gauza inportanteak egin behar ditugu”, “eskuez eta oinez hitz egiteko gelditu behar dugu”.

      Kanalera iritsi ziren egunean Emma Bovaryren eskularruari buruz hitz egin zuten itsasaldeko terrazan. Mattinek begiak ireki zituen une batez, baina buelta erdia hartu eta ametsetan jarraitu zuen Laidak doinuren bat murmuratu eta gurdiari eragin ahala. “Esku biluzi bat oihal horizko errezel txikien azpitik, ¡toma ya!”. Ramonek zigarro bat eskaini, eta muturra hurbilarazi zion bere supiztekoaren garrera. Beste bat piztu eta atxiki sakon bat eman zion. Gero hizketan jarraitu zuen ahotsa beheratuta. Laidak Holly Golightly aipatu zionean, buruarekin ezetz eginez keari mantso joaten utzi eta, harrituta, “¡eres fantástica!” esan zion euforiko, eta Laidak arriskutsuki gogoratu zuen gizon bat zoriontsu egitearen poz atabikoa.

      Golf zelaiaren aldameneko pasabidean barrena abiatu ziren oinez, gogoa biluzik Laida, Ramonen erudiziotik eta zapelatz begiradatik zintzilik.

      — Golightlyk denetik dauka: senar ohia, lagunak, akonpañanteak, tabernariak, fotografoa, mafiosoa, eta… Ibarra diplomatiko brasildarra. Ibarra… joder! Capote hori maisu bat zen, idazkeraren musikari bat.

      Kanalera iritsi zirenerako atezu zegoen Laida, esku bat Mattinen loa zaintzen eta bestea ile xerlo bat belarri atzean moldatzen. Hoditeriaren kiratsa zerion paisaia idilikoari, edo, akaso, kiratsaren oroitzapena zen airean zirauena. Orduan hasi zitzaion lokatz hura bularrean, baina, nolanahi ere, ez zion irribarre egiteari utzi. Zingiraren gaineko zubiaren kontra bermatu zen, besoak gurutzatu zituen barandaren gainean, urrutira begiratu zuen: lan bilera bat baino ez zen, ez zitzaion hainbeste falta tesia amaitzeko. Jabi irudikatu zuen, mantal marratua soinean, sukaldea jasotzen. Bere heldutasunari trankil heltzen zion gizon bat. Eta bakea eman zion irudi hark. Hondo lasai bat behar zuen, noizbehinka arrain tropikalarena egiteko. Barandan pausatuta, birikak hustu eta, iturburua bat-batean oroitu duen izokinak nola, etxera itzultzeko ordua zela erabaki zuen. Bizkarra zuzentzear zenean, zartako batek gorputza zurrundu zion bat-batean. Jiratu egin zen. Ramonek ipurdiko lehor bat eman berri zion eskuineko ipurmasailean. “Ama” entzun zuen orduan Mattinen ahotsa, eta, aztoratuta, besotan hartu zuen umea.

      — Orain ezkerreko aldea inbidiatan dago —esan zion Ramonek beste aldera begira—. Horrela funtzionatzen du literaturak.

Fakultatetik itzuli zenean, berokia eskegi, trasteak sarrerako bankuaren gainean utzi eta, oinetakoak erantzi gabe, bainugelara egin zuen, Mattinen kalaka txikia aditu baitzuen panpinekin jolasean. Semearen aldamenera makurtu zen. Biluzik eta ilea bustita ikusten zuen bakoitzean ohi zuenez, ume kozkorra ninitu eta txita bat irentsi izan balu bezala hitz egin zion, “baina, baina… nor daukagu hemen?”.

      — Arratsalde on! —muxu eman zion Jabik kokotean—, utziozu, oraintxe sosegatu da eta.

      Jabik ileko urkilak kendu zizkion, eta adatsa solte erori zitzaion bizkarrera. Komunetik irtetean ikusi zuen Iria sukaldean, mahaira eserita.

      — Ui, ez naiz konturatu hemen zeundela.

      — Igarri dut —erantzun zion Iriak irriz.

      Jabik mahai gainean utzi zuen bere ardo kopa, eta esertzeko keinua egin zion Laidari. Ardo kopa bat atera zion. Gazta zatitxoekiko platera luzatu zion Iriak.

      — Mandarinak ekartzera etorri da —seinalatu zion Jabik entzimerako frutaontzia.

      Haiek begiz jo orduko hedatu zen etxean zitriko usaina.

      — A ze bakea ume bakarrarekin, ezta?

      Iriak begiak itxi zituen isiltasuna arnasteko. Laidarena izaniko artilezko jertse beix bat zeraman soinean, aspaldi urak hartua, Laidak janzten zuenean baino laburragoa orain, agerian uzten zizkion eskumuturrak.

      — Tira, utzi egingo zaituztet —esan zien.

      Ez zioten pixka batean gelditzeko eskatu. Oinetakoak jantzi, eta orbela airean bezala joan zen.

      — Ze jatorra den.

      Jabi eta Laidarentzat eguneko tarterik intimoena izaten zen afaria prestatzekoa, eta momentu hori elkarri erreserbatzen zioten. Mattin gero eta gehiago entretenitzen zen bakarrik, eta bestela telebista pizten uzten zioten bakearen izenean. Jabik, mantala soinean, ardoa ateratzen zuen, eta Laidak solasa ematen zion. Jabiren ahotsa egur noblea bezalakoa zen, sendoa eta beroa, estruktura baten modukoa, haren gainean oinutsik ibiltzeko gogoa ematen zuen. Lanaz hitz egiten zuten, bataren, bestearen eta elkarrekin zituzten asmoez, lagunez. Barre egiten zuten suelto, lasai. Bizitza plan bat zuten. Normalean Jabik kozinatzen zuen eta Laidak gidatzen zuen konbertsazioa. Auzoko txutxu-mutxuak kontatzen zizkion saltsa loditzen zuen bitartean. Laidak ongizatea definitu beharko balu, “patatak frijitu bitartean Jabirekin hitz egitea” erantzungo luke. Gaztetan deprimitu egingo zuen ideia hark, baina gaztetan ez zekien deus landareek hazteko behar duten gutxienekoaz. Jabik atun lata bat ireki, eta ogi mutur batekin emango zion ahora, Laidak entsalada prestatzen lagunduko zion, kanpoan euria ariko zuen. Afalostean iritsiko zen Iria Maxekin.

Lau urtez gorde zituen Laidak Ramonen mezuak, tesiaz idatzi zizkionak eta tesiaren aitzakian idatzi zizkion beste batzuk. Hitz haien atzean zegoen gizona ulertu nahi izan zuen, bere burua ulertu nahi izan zuen hitz haien galipotean. Ez ziren inoiz elkarrekin oheratu. “Eskerrak”, pentsatzen zuen orain Laidak, zakilkatua izatearen umiliazioak baino gehiago —hasieran oso poliki egingo zuela imajinatzen zuen eta gero oso-oso azkar, konferentzietan hitza hartzen zuenean bezala—, gizon hura bere barruan husten irudikatzeak ondoez fisikoa eragiten zion. Sekula ez ziren elkarri begira luzaz egon, behako laburrak egin izan zizkioten batak besteari, zurrutaden antzekoak. “Lagunduko dizut”, esan izan zion Ramonek askotan. Eta esan izan zizkion bestelakoak ere, adibidez: “Egunen batean zuk niri bizarra egitea nahi nuke”. Ramonek, garai hartan, nahierara definitu ahal izango zukeen, bere adjektiboen zain bizi baitzen Laida, txorikume gosekila mokoa zabalik. Beldurra pasatu izanaz oroitzen zen. Ramonek bere aurpegitik oso gertu betaurrekoak erantzi eta begiratu zion hartan bezala.

      — Beste bat ematen duzu —esan zion Laidak dardarka.

— Norbait zurekin obsesionatzea nahi zenuen —esan zion Iriak hondartzan, aharrausika.

      Ordurako, Jabiren eta Laidaren konfidente bihurtua zen, bakoitzarena bere aldetik. Batarekin eta bestearekin paseatzen zen txandaka, normalean afalostean. Laidak ez zekien Jabirekin zertaz hitz egiten zuen, iraganaz mintzatzen ote ziren ala ez, lotsa zen, baina bazekien lotsa erruaren aldaera autokonplaziente bat baino ez zela, eta damua ardurari ihes egiteko biderik motzena, zubia zingiran.

      — Ezin nuen zerua ikusi —saiatu zen azaltzen.

      Ezina fisikoa zela esplikatu zion, hain zegoela irrikan, izuan eta kulpan korapilatua, begiratu arren ez baitzen zerua ikusteko gai. Ez zuela askatzen barreneko zera latz eta egoskor hark, espektazio gehiegizkoak ez ziola ezertaz ohartzen uzten. Itsas karakola batek bezala entzuten zion Iriak, ezer gehitu gabe, ez bazen sakoneko zurrumurru bat.

      — Jabik etxera itzultzen lagundu zidan.

      Iriak zaparradak harrapatu duen ume bat irudika zezala nahi zuen Laidak, baina ez zegoen ziur Iriak irudikatuko zuenaz. Kontatu zion Jabik beheko sua piztu zuela hirurentzat, Mattinentzat eta beraientzat bientzat. Kontatu zion galtzerdiak lehortzen utzi ziola, baina ez ziola inoiz erosi sarean harrapatutako euliaren bertsioa.

Gau batean, Mattin lokartu ostean besaulkian irakurtzen ari zela, Jabi bustita itzuli zen paseotik, arropak soinari itsatsita.

      — Bainatu egin zarete.

      — Bai.

      — Biluzik? —galdetu zion Laidak begiak liburutik altxatu gabe.

      Jabik kamiseta erantzi eta arropen saskira jaurti zuen. Zerbaitek, Jabiren besoaren mugimendu alaiak, haren bizkarraren hedatzeak, senarrari adi begiratzeko agindu zion. Jiratu zenean, beste bat zirudien, beste garai batekoa.

      2007ko neguko gaua. Frantses eskolako koadernoa bularraren kontra sartu da neskatila Herriko Tabernara, eta azkeneko mahaian ikusi du gizon gaztea, egunkaria irakurtzen. Beroki beltz luze bat darama soinean, gerora jakingo du aita hilarena duela. Gizonak begiak altxatu ditu. Auto barruan, hondartzan, Laidaren pisu konpartituko zoruan iraulkatu dira: usainak, plazera, lehia. Egurraren epeltasuna bizkar biluzian. Kalkuluak egin dituzte: ni inteligenteagoa naiz, bera guapoagoa da, biziagoa ni, serioagoa bera, sendoagoa da barruz, ni jeloskorragoa, gehiago desio nau berak, gehiago behar dut nik. Ez dakite zertan ari diren.

      — Jeloskor zaude? —galdetzen zion orain Jabik.

      Ezpainak estutu zituen Laidak aspaldi antzeztu gabeko keinuz, eta besoak gurutzatu zituen bularrean. Lepoa tenkatu eta bizkarra eman zion. Kokotean, egun-argia bezala hazten sumatu zuen Jabiren poza. Egin zion minaren sakona ukitu zuen, poz haren ifrentzuan. Besaulkitik altxatu eta hitzik egin gabe atera zen lorategira. Hego haizeak astintzen zuen magnolia, hurrengo urtera arte ez zuen beste lorerik emango. Kotoietan bilduta eskaini nahi izan zion Jabiri jelosia, hark, zazpi urte atzera, bere barrutik atera berritan Mattinen gorputz labaina eskaini zion bezala: “Zurea da”.

      Jabiren eskua sumatu zuen sorbaldan; farola batek atzetik argitzen zituen Iria eta Max.

Ukitzen gaituen ura

Aldiune jakin hori loratu aurretikoa,

maisutasun aro hori

dohaina agertu aurrekoa,

jabe izan aurrekoa.

LOUISE GLÜCK

1

Tenka-tenka egindako haurrak gara nerabezarotik gertu. Lagunen etxeetako balkoietatik neurtzen dugu hiltzeko behar den altuera. Oihana eta Lore zazpigarrenean bizi dira, Eli zortzigarrenean. Gure auzoko adreilu laruko blokeek ez dute umetan marrazten genituen etxeen antzik, alargun tristeak zer dira ba, etorriko ez den haizeren baten zain autopistaren ertzean.

      Noizbehinka galga eta goma hotsa aditzen dugu; egunaren zatirik handienean narkotikoa da autoen igaroa. “Jaizu frutia!”, egiten dio errietan amamak Eliri, sukaldeko armairuetara arrimatzen sumatzen duen bakoitzean; “zenbat erru?”, galdetzen dio etxerako lanekin ari dela, “zuzenduizu bizkar hori”. Ikastolan akatsei erru esaten diete. Gure okerren kulpanteak gara. Baina orain oporretan gaude: hiru hilabete diktaturik, bonba abisurik eta erradiadoreen gainean epeldutako esne basorik gabe.

      Lorek motots baxu batean bildu du orraziaz bustitako ilea, eta, Craioveanu bizkarrean, baloiarekin tokeak egiten ditu etxepean. Oihanak amarentzako LM tabako kartoiak eta seiluak erosten ditu auzoko estankoan. Mezu-kate batean parte hartzen ari da: “Gizon batek neska bat hil zuen 1933an. Hiltzaileak artean bizirik zela lurperatu zuen, Toma sora balcu kantatzen zuen bitartean. Abestiaren izena irakurri duzunez gero, neska zure bila etorriko da, eta hiltzaileak ito zuen ber gisan itoko zaitu zu. Baina mezu hau beste bost laguni bidaltzen badiezu, bakean utziko zaitu. Zeuk egin aukera”.

      Erlauntza konpartitzen dugu, baina nork bere gelaxka du. Gure etxea aitarena da, lanean ari da eta isilik ibili behar dugu. Haren lepoa ikusten dut zuzentzen ari den paperetara makurtuta, jertse beti bera soinean. Kultuak gara. Mapamundia dugu komunean, konstelazioak sabaian, liburuak apaletan, munduko bola logelan. Aita “ep-ep-ep” esanez altxatzen da eskritoriotik, eta begiei antiojoen azpitik igurtzika joaten da komuneraino. Pospolo bat pizten du kaka egin ostean. Grafologia ikastaro bat egin du, eta T hizkiaren zehar-marratxoa jaisteko ariketak eginarazten dizkit umilagoa izan nadin. Pozik dagoenetan, gauzak esaten ditu italieraz: bisogna insistere, la tua mamma, la mala testa, sehaska kantaren bat.

      Ama etxeratzen denerako, bederatzietako albisteak izaten dira. Denda itxi ondoren ardoa edatera joaten da ahizparekin; bi hartzen dituzte, batzuetan hiru, eta berandutu egiten zaio. Footing egiten du denbora librean, eta eguerdian ere tardantzaz itzultzen da. Txistuka sartzen du giltza sarrailan, poza banderatzat. Amaren aldean energia eta konformidade gutxikoa naiz. Balkoian itxaroten diot bainuaren ostean gauez, butano bonbonaren alboan kukututa, albornozaren azpian biluzik. Barandara igotzen naiz aldapan gora ikusten dudanean, “badator!” oihukatzen dut barrura; ezkaratzetik Jugoslaviako gerra irristatzen da.

      Udak izterretako ileak horitu ahala zanpatzen gaitu porlanaren kontra. Egunero entseatzen dugu pozaren aldaeraren bat, zorren bat kitatzeko bezala, baina zailagoa da aldiro. Ez gara gurasoen pentzura ibiltzeko bezain umeak, ezta gure kasa mugitzeko bezain libreak ere; ez zaigu ezer falta, baina ez dakigu denborarekin zer egin. Portaleko freskuran etzaten naiz, babes ofizialeko berrogei etxebizitzaren zamaren azpian, suspertu egiten nau lixiba usainak. “Aspertzea inportantea da”, dio amak, eta badoa.

      Etxe blokeen arteko banku berdean itxaroten diet lagunei aitak ez diezaien interfonotik euskaraz gaizki egiteagatik kargu hartu. Ea jaisten naizen galdetu ohi dute. “Jaitsi-ko! Jaitsi-ko!” zuzentzen die aitak, edo, “bai, egunero jaisten da”. Gramatika da ezinegonari aurre egiteko bere modua, araua zaintzea du ofizio, seguru sentitzen da sintagmaren barruan. Hitzetan babesten erakutsi dit. Borragomaren usainak arkatz bat eskura izateak adina trankiltzen nau; hamaika urte ditut eta hunkitu egiten nau “lurrik ikuitu gabe gorputzari jira” bertso zaharreko esaldiak aitaren ahotsean. Ez diot inori esaten. Bi hizkuntza egiten ditut, zuzena etxean eta euskañola kalean: bizkor ikasi dut hizkuntza lotsaren mugetara bridatzen, “atzo jun laike ginan”, diot giharrik uzkurtu gabe, “bixar geratu laike zera?”.

      Indurainen izena dator sukaldeetatik, bibak eta animoak; ihesi doa, tropela atzean utzita. Indurain da munduaren poza. Gora begiratzen dut. Beira esmerilatuz itxitako balkoiak beroa metatzen, maindireak eguzkitan gogortzen. “Holaaa!”, Eli plastiko zati handi bat besapean dakarrela dator. Asierri bokadilloa jaurti dio Mamenek: “¡No tires el pan!”. Txabusina soinean, loreontzi hutsez betetako balkoitik begiratzen digu. Zaintzaileek hazi gaituzte: Mamenek, Julik, Margak, Beak. Gure ordezko amak dira; gure premia fisiologiko eta emozionalez arduratzen dira titularrek dendan, ofizinan edo pelukerian lanean diharduten bitartean. Kalendarioan marratxoz markaturiko ordu-kopuruaren arabera kobratzen dute, beltzean. Asierrek estropezu egin du eskaileretan. Asko hazi da azken urtean, handiegi gelditzen zaio gorputza, sueltoegi darabil, edonork esango luke burua txikitu zaiola. Ukondoetan gotelearekin egindako zauriak ditu; Teo-ren moduko berna formarik gabeak. Oihalezko poltsa bat dakar klin-klin: “klabijak”, dio. Motxila ireki dut: sokak, kordoiak eta hariak; mailu bat.

      A8-aren gaineko zubia igaro behar dugu Lore eta Oihanaren etxera iristeko, keinuka tematzen gara kamioilariek bozina jotzea lortu arte. Zubiaren aldameneko zelaian andreak eguzkitara daude hamaketan etzanda. Beste batzuen amak dira, gureak ez dira hain alaiki etzaten. Bidegurutzean, oinak obretako porlan freskoan hondoratzen ditugu, gure zapata zola betikotu nahi dugu, halako sosegu iragankor bat sortzen digu horrek. Zubiaz haraindiko etxaurreetan buzo urdinek eta grisek, zintzilik, gizon hutsak dirudite, haizeak puzten dituenak lantzean-lantzean. Nireak ez beste aita guztiek tailerrean lan egiten dute, eta ez dute apenas etxerik zapaltzen. Txikiteotik tailerrera eta tailerretik txikiteora egiten dute. Etxabeetan GORA ETA (m), LEITZARAN EZ!, SIGMA EZ ITXI. Ez dugu hormek diotenaz hitz egiten.

      Oihana eta Loreren amak igotzeko agintzen digu interfonotik, erdi kantari. Astuna da igogailuaren atea, norbaitek barruko botoiak erre ditu txiskeroarekin. Tabako eta tapioka-zopa usaina du bikien etxeak. Askotan etortzen naiz telebista ikustera, edozein ordutan hartzen naute, hemen ez dut trabarik egiten. Karmenek muxuka jan gaitu, eta niri ipurdia ukitu dit galtzen barrutik, “¡culo bonito!”. Txandal ardokara eta permanentea daramatza. “Ez da etxetik irteten”, esan ohi du gure amak Karmeni buruz, eta hori esatean sudur-zuloak zabaltzen ditu. Keinu egiten dio aitari hatz lodia ahora gerturatuz, tuntuna banintz bezala, “andre tristea”, esaten du, “tristea andrea”. Nik behin baino ez dut Karmen goibel sumatu. La ruleta de la fortuna ikusten ari ginen biok, Oihana eta Lore ostiaka ari ziren gelan eta ustekabean betaurrekoen besoa hautsi zitzaion. Negarrez hasi zen kokotsa paparraren kontra estututa, intziri txikiak eginez. Nik isilik iraun nuen. Baina gaur pozik dago. Lore belaunetarainoko esporteak, galtza motzak eta Realeko kamiseta jantzita, Zülleri buruz ari da aitarekin salan, gorputza telebistarantz inklinatuta biak, Alpe d’Huezen gora doaz aita-alabak. Kaiet, berriz, txapakume lamina handi birekin dator paparra bistan, imitaziozko Adidas galtzak soinean eta tabako paketea galtzetako goman sartuta. Soinean dituen prakek alboko hiru marrak oihalera itsatsita dauzkate josita izan beharrean. Bikien neba zaharragoa da, bost urte ateratzen dizkigu, eta xaflak kanpamenturaino eramaten lagunduko omen digu. Karmenek gozokiak dakartza denontzat: jamoiak, Minimilkak eta Risketosak. “¡Hala, a jugar a pala!”.

      San Rokera bidean Kaiet aurretik doa. Ezetz pastore elektrikoa ukitu. Ezetz zakurrari harria part tira. Ezetz asunari heldu. Zenbat apustu. PROHIBIDO EL PASO kartela zintzilik daukan katea igaro eta ehunen bat pausora daukagu basea. Terrenoa berdintzen igaro ditugu asper-egunak, paletak josten. Gazteak Debako hondartzara joaten dira trenez, baina guri oraindik ez digute uzten. Oihanak Minimilkak atera, eta zorroa kendu dio bati: “Beitxu, honela egiten da mamada bat”. Kaietek kokoteko bat eman dio zuk-zer-dakizu-puta-criaka.

      Asier ermitako iturrira bidali dugu kantinplorak betetzera, olana tenkatu eta txapakumea josi diegu paletei. Kaietek plakak zerratu ditu Chesterra hortzetan. Elkarri irainka hasi dira Oihana eta Lore, bata besteari titietan joka, elkar defendatzen eta elkar hil nahian agortzen dituzte egunak. Elik eta biok txabolaren barrualderako ideiak pentsatu ditugu, sofa bat eraikiko dugu hankak ebakitako hiru aulkiri bi burko josita. Asier teilatuarekin tematuta dago: ez bustitzea eta barruan gauzak gorde ahal izatea da garrantzitsuena.

      Atseden hartzera eseri garenean, zerbeza latak atera ditu Kaietek. Oihanak bakarrik hartu du bat, barre gangarrez. Lorek sunormal marru egin dio, eta ostikoka hartu du enbor bat. Gero teilatuari ekin dio Asierrekin. Klaseko jendeari buruz hitz egin dugu. Hilekoa jaitsi orduko ahizpa zaharrak erregimenean jarriko omen duela Ane Gonzalez. Garbiñek eskuak beti izerditan dituela eta ETAk inpuestoa eskatu diola haren aitari. Amaia Silvaren titiburuak fresaynata txupatxusen kolorekoak direla eta miazkatzeko gogoa ematen dutela, a ke baietz! Jon Korta astindu egiten duela aitak, sardexkaren markak dituela eskuan. Andoniri enpinatu egiten zaiola eskolan.

      Irakasleak errepasatu ditugu: dantzakoa alkoholikoa, Patxi viejoverdea, Joxe marikoia. Gorka Lopez zigortu dutela errekreoan “Sara maricom! Sara maricom!” jazarri ziolako moroarena eginez. Lourdes andereñoaren solitaria eskolako laborategian dagoela formoletan-gordeta-puto-asco. Mirarik zaldi hortzak dituela eta erraldoi ahotsa. Gero geure gorputzetara irristatu gara. Elik aldakak zabaldu zaizkiola dio, Oihanak titiek min ematen diotela bi intxaur bezain gogor jarri zaizkionetik. Niri zilindrikoa naizela esan didate. Egia da ez zaizkidala ez titiak hazi ez formak bete, Minimilk bat naiz. Aluaren usaina aldatu zait limoira, iodora. Orain ere aditu dezaket galtzetan barrena. Une oro aditzen dut. Besteek usaintzen ote duten ez dakit.

      Lainoa dator Durangaldetik. Sabaiko egituraren gainean zabaldu dugu plastikoa, ziri luzangak eta palma hostoak sokaz lotuta. Palma hostoak ere plastikozkoak dira, zaborretan aurkitu genuen landare artifizial handi batenak. Lasto fardoak goitibehera txapelketan jiratu genituen. Belar sikua esku-beteka zabaldu dugu hostoen gainean eta harri zapalekin eutsi. Teilatuak sendoa dirudi. Urrats batzuk egin ditugu atzera, txabola urrunxeagotik miresteko: egunen batean hemen egin behar genuke lo.

      Elkarri pega-pega eginda eseri gara, seiok kabitzeko moduan. Azukre, olio eta izerdi usaina dugu; sakon sentitzeko zorian gorputza. Urrezko euri-hauts gozoa sartzen da paleten zirrikituetatik eta airean geratzen da dantzan. Asierrek irratikasetea atera du motxilatik, baina ez du pilarik; baboa, ez da konturatzen ezin dugula inon entxufatu. Sofaren aldamenean jarri dugu, hala ere, eta Elik, trastea piztearena eginda, kantatzeari ekin dio: “If you wanna be my lover!”. Algarak. “I wanna ha!, I wanna ha!...”, atzetik besteek, eskumuturreko merkeak besoetan tintin. Kaiet bozkario infantiletik zentzuzko distantziara kokatu da; soina atzerantz botata begira gelditu zait betunezko begiekin. Hatzak mugitu ditu magaleko tabako hondarrak astintzeko. Hari banatatik tiraka sentitzen ditut taldearen hats beroa eta bestelako dei indibidual bat, narrasean datorrena. Taldearen pultsura batu naiz Kaieten begirada erabat askatu gabe.

      Tanta lodi baten hotsa aditu dugu geure buruen gainean eta sabaira begiratu dugu denok. “Shhh”, dio Lorek. Beste tanta bat. Eskua atera du. “Ekaitza”, dio. Lehen baino ozenago ari gara kantari. Aire freskoa sartu da. Tenpesta lehertu denean elkarri izterrak estutu eta txilio egin dugu Oihanak eta biok, dagoeneko badakigu nesken beldurra sexya dela, eta praktikatu egiten dugu. Asierrek eskuak igurtzi ditu. Hiru anai-arrebek bizkarretik heldu diote elkarri. Elik eskukada bat gominola sartu du ahoan. Tarte labur baterako, kanpoan utzi dugu ulertzen ez dugun guztia.

2

Ikaroren eskultura inauguratu dute King Kongeko zubian. Bailarako herriek azaleko kraka arraskatuz erauzi nahi dute iraganaren zama, eta artelanak eta olibondoak enkargatu dituzte plazak, zubiak eta errotondak dekoratzeko. Brontzezko eta aluminiozko irudia Deba ibaiaren gainean zintzilik dago, eskuak zubira luzatuta. Eguzkiaren beroak argizarizko hegoak urtu zizkion gizonaren mitoarekin leziatu nahi gaituzte: Ez da munduko tokirik ederrena baina etsi ezazue bertan, ez dezazuela eraman behar izan goregi hegan egin nahi izanaren lotsa. Izebarekin noa eskultura ikustera. Institutura aldatu naizenetik ez naiz ikastolako nesken taldean kabitzen, badira zenbait aste euren planetatik kanpo uzten nautela. Badut halako desira urduri bat aldaketarako, auzoko lagunartea azken udararekin desegin zen, konfiantza handiagoa dut etorkizunean presentean baino.

      Masailean haizea bezain aisa hartzen dute batzuek tokia jendartean, ez nik. “Inoiz ez da jakiten nondik sartuko den airea”, dio izebak pentsamendua irakurri izan balit bezala. Zintzurrera daramatzat eskuak. Tirakada batekin jertsearen txanotik erakarri eta lepoa estutu dit norbaitek. “Bazatoz?”. Jennyfer da, ia bota nau. Institutuko marimatxoa, sumatu izan dut niri begira. Bere kuadrillarekin dago. Kokotetik sakaka batu nau multzora.

      “Marlon askatzera goaz”, ezkerreko besoan tatuaje tribala eta ezpain zulatua dituen neska garai batek fabore bat egiten ariko balitzait bezala hitz egin dit. “Saioa”, aurkeztu du bere burua, bi hatz bekokira eramanez eta ibiltzeari utzi gabe. “Kanpofubol zaharraren ondoan bizi da”. Marlonez ari dela ulertu dut. Zubian behera dendarantz urruntzen ikusi dut izeba.

      Jennyferrek bizkarretik pasatu dit besoa, izerdi eta ozpin usainarekin bildu nau, tipulinak jaten ari da zorro garden batetik. “Badakizu nor den?”. Baietz nik. Marlon, Olegario, Fonda, Maca, Colomo... Bakoitzak du bere istorioa. Olegariok bosgarren pisuko balkoitik bota zuen butano bonbona. Tabernetan auto-txokeetako fitxa laranjekin ordaintzen saiatzeagatik ere ezaguna da. Fonda roskatik pasatako bat da; ohorezko matrikularen jabe institutuan, Fisikako karreran desbideratua, anfeten erruz edo listoegia zelako edo biak batera, omen. Bi liburu argitaratu ditu berak asmaturiko hizkuntza batean. Maca puta izan zen Madrilen. Orain ahotsak entzuten ditu, zikina eta zarrastela da. Afixa eskegi zuen etxeko balkoian: “Vendo casa con marido dentro”. Colomok listina ikasi zuen buruz eta gutxien uste duzunean zure telefonoa kantatzen dizu kalean.

      Beti izan dut burutik egiteko beldurra. Zoratzekotan noren moduan zoratuko nintzatekeen kalkuluak egiten ditut. Badakit hurbilago nagoela Fonda eta Colomorengandik Olegario eta Macarengandik baino. Marlon daukat urrunen, jaiotzetik da gaixoa. Ironiaz jarria du izena, Marlon Brandorengatik. Herrena eta utzia da, zango bat du bestea baino hogei zentimetro laburragoa, eta aldea halako takoi lodiarekin ibiltzen da tangalaka, aldaka bilin-balan eta eskuineko oina arrastan, galtza kanpai beltz edo granateekin beti, zapata zola itsusia ezkutatzeko. Txotako bastoia dirudi kokotserainoko ile lastokararekin.

      “Lotuta dauka amak”, Saioa errabiak propultsatuta doa. Banuen aditzea. Izebak kontatu zidan hemezortzi urte bete arte etxean gordeta izan zutela Marlon, “Jaungoikoak erabat amaitu gabe utzi zuelako, manda huevos”, eta herrian ez zuela inork ezagutzen. “Como un puto perro”, dio Saioak, eta eskuinera hartu du beltzen etxeko errotondan. Olibondoa jarri dute biribilgune honetan ere. Atzean utzi ditugu Guass diskoteka, zerrategia eta gasolindegia. Gizondu zenean nesken atzetik ihes egiten zuela kontatu zidan izebak. Saioak plastikozko botila bat jo du orpoaz: “Egin umeak horretarako”. Larunbatetan kalean gora ibiltzen da Marlon, usoen moduko urruma bat eginez. Ez du hitz egiten, ez daki. Batzuetan edatera ematen diote gazteek, ikusi izan ditut zanka-motza xaxatzen eta haren balantzarekin barrez. Berotzen denean “Ma-lon-Ma-lon!” lardaskatzen du bere izena. “Asteburuetan bakarrik askatzen dute”. Pentsu fabrikaren albotik oinez doala, Saioak bideoklip bateko protagonista dirudi.

      Erdigunetik urrunduta, bazter-kalexketan, pabiloi abandonatuek hautsita dauzkate kristalak. Harriak eta botila hutsak jaurti dituzte barruetara mutilek. Arratoientzako pozoi horia zokondoetan; hormetan, txiza-parabolak. Bost neska eta mutil bi gara. Grafitiak, kolorea galdutako afixak eta “Se alquila” kartel erdi askatuak igaro ditugu, parabrisan “Limpia guarro” idatzita daukaten autoak, uralitazko teilatudun txabolak. Los Herminios tabernaren atzeko eskaileretan eseri garenean inork ez dit izenik galdetu, baina zigarro-ketan bildu naute.

      Aliketak eta espraia atera ditu Saioak motxilatik, “ni bakarrik sartuko naiz”. Bi mutilek sarrera kontrolatuko dute etxe aurreko zuhaitzetara igota. “Zuk egingo duzu pintada?”, galdetu dio Saioak Jennyferri. Jennyfer lata zahar batekin jolasean ari da, oin batetik bestera darabil. “¿Y qué quieres que ponga?”, gelditu du hankapean. Salto egiten dute euskaratik erdarara. “Marlon askatu, ¿no?”, proposatu du ordura arte isilik egon den mutil begi-putzu batek. “¿Marlon no es un insulto?”, Jennyren ondoan Coca-Cola bat edaten ari den neskak hezurrak bistan ditu. Inork ez daki Marlonen benetako izena zein den. “Pues, Independentzia y punto” dio bekainak erorita dituen tipoak, “yo qué sé”. “Ya me lo haré”, erabaki du azkenean Jennyferrek lata kentzen ahalegindu zaion mutila driblatzen duen bitartean. “Lagunduko diot”, atera zait.

      Etxe apartatu bat da trenbide ertzeko langile barrioaren eta futbol zelai zaharraren artean. Saioak dio burdin sare batek inguraturiko lorategi txiki bat duela ibai aldera, non katuak eta ahateak kumatzen diren elkarren lehian. Etxeko hormara jositako zirrindola batetik katez lotuta egoten omen da Marlon. Ogi apurrak ematen dizkie animaliei. Urruma itsusia hegaztiei ikasi omen die. “Hor egiten du lo?”, galdetu diot Saioari. “Fíate”.

      Farolak piztu diren arte itxaron dugu. Kamioaz bestaldeko platanondo kimatuetan gora egin dute mutilek. “Chris, pasa piti bat”. Mutilak paketea jaurti dio motzondo itxurako adar baten gainetik, eta Saioak ezkerraz harrapatu du. “Eta atzetik segitzen badigu?”, tipa bulimikoak ez du, antza, kontua argi ikusten. “Ba, emaiozu Coca-Cola bat, pareces tonta”, danba, Jennyferrek. Jertsearen txanoa seinalatu dit: “Ponte el choto”. Espraia hartu eta etxaurreko ilunpeko hormara goaz, farolek bestaldeko espaloia argitzen dute: “Deletrea”. Potoa astindu du eta idazten hasi da. “Pssst!”, nondik sartuko den seinalatu digu Saioak, hortentsia buruhandi batzuen aldamenean makurtuta. Alboetara begiratu dut, auto bat igaro da, baina ez gaitu ikusi. Amaitu duenean, “goazen!” presatu dut Jennyfer; Saioa burdin sarearen azpiko zementuzko murrutxoaren gainera igota dago.

      Hesiaren gainean zangalatrau jarri, eta bizkor egin du behera. Lorategiaren ertzean gelditu da, aliketak txuparen patrikan. Begiak iluntasunera ohitu arte itxaron dugu: etxearen atzeko toldopean dago Marlon hondartzako hamaka bat izan daitekeenaren gainean erdi etzanda, lo, agian. Burua hautematen zaio albo batera eroria. Inguruan janari hondarrak ditu, potoak, botilak eta latak. Katu bat hondarretan miazka ari da. Txiza eta lore usaina dago. “Hor egingo ote ditu bere gauzak?”, ahapeka nik Jennyferri. Hatza ezpainetan, erne jarri da. Pixkanaka gerturatu da Saioa. Eskutik heldu diot Jennyferri, eta ez dit askatu. Bi zigarro punta gorri ageri dira platano mozkinduetan. Eta Marlonen gurasoek armaren bat balute?

      Katuak hanka egin du Saioa sumatu orduko. Ez da mugitzen. Hormara loturiko katea bereizten saiatu naiz, baina gauden tokitik ez da ezer garbi ikusten. Ez dugu ulertzen zer egiten duen Saioak Marlonen aurrean kieto, katera makurtu gabe. Atzera egin duenean, botila bat jo du oinarekin eta korrika irteteko prestatu gara, baina ez du inork zirkinik egin. Eskuak burdin sarean sartu ditu Saioak, murrura igo eta poliki igaro du hesia: “Ez da bera”.

      Oinez goaz, isilik, etxea inguratu dugu Saioaren atzetik. Mutilak arboletatik jaitsi dira, eta auto baten gibeletik atera dira beste bi neskak. Egongelako leihoaren parean gelditu da Saioa, eta barrura begiratu dugu denok. Marlon eta haren ama besaulkian eserita telebista ikusten ari dira elkarri eskutik helduta, argi urdinkarak dar-dar egiten die aurpegietan. No te rías, que es peor. Paretak, gure atzean, “Askatasuna” dio pintura gorriz.

3

Jennyferrek eta Saioak kurtsoa errepikatu dute eta hirurok ikasgela berean gaude orain. Saioak beso eta hanka mehe-meheak ditu eta aktore porno baten bularrak. Jennyferrek futbolari bernak ditu, zaldizko bat dirudi. Jennyren aitak goitibehera eraikitzeko altzairuzko errodamenduak eta egurrezko listoiak ekarri dizkigu tailerretik, eta haren garajean elkartzen gara arratsaldeetan; nesken goitibehera armatu nahi dugu San Juan Bosco egunerako. Mutilei ez diegu garajera sartzen uzten, ezta Jonasi eta Chrisi ere, Jennyferren eta Saioaren nobioei. Haiekin lokalean egoten dira, elkar masturbatzen dute eta porroak erretzen dituzte bizkarrezurra bigundu arte. Saioak larrutan ere egiten du, “echar el palo” esaten dio. Orbanak eta zuloak dituzte txandaletan.

      Garajean ere etengabe erretzen dute; “líate un porro”, agintzen diote elkarri. Hizkuntza berri bat zabaldu zait zakarkeriaz eta taldetasunez biltzen nauena, min egiten didan tokitik zaidana ezinbesteko. Nik euskara ematen diet, eta, nire harridurarako, onez jasotzen dute. “Guai hitz egiten duzu”, esaten dit Saioak. Hortz okerrak ditu. Haiek ere nahi dute zerbait nigandik. Doskia erretzen dute normalean, marroixka eta hondartsua, lagunen batek Morotik ipurtzuloan huevaren bat ekartzen dien arte. Arrautzatxoek burbuilak sortzen dituzte metxeroaren sugarra hurbiltzean eta lika-lika gelditzen zaie atzamarretan. Nik begiratu egiten diet. Euren hatzen, mihien, ahurren abileziarekin xarmatzen naiz. Zorabiatu egiten nau keak, landareen erritmora hurbiltzen nau, tentsioa askatzen laguntzen dit, atseden hartzen dut estutzen nauen guztitik. Lurrean eserita, apunteak errepasatzen ditut hurrengo azterketarako.

      Taladroa, zerra eta lixagailua txandakatzen dituzte. Michelek, Jennyren nebak, azaldu zigun goitibehera nola eraiki. Bi autoren bateriak erabilita soldatzen irakatsi zion Saioari, titietara begira. Errodamenduak jarri dizkiogun hodiari zuloa egin eta burdinazko ardatz bat sartu diogu oinarriari lotuta, erdian baskula dezan.

      Nekatzen garenean, Jennyren etxera igotzen gara. Laugarren pisu bat da, zakur usainekoa. Eros Ramazzottiren musika jartzen du eta Sunny Delight zukuarekin bultzatzen diegu frijigailuan egindako patata izoztuei. Zukua derrotean edaten du Jennyk, bularra jotzen du korroka egiteko. Bera baino hobeto elikatuta nagoela konturatzea errebelazio bat da niretzat, zenbateraino baldintzatuko gaituen ez dakit. Amak oharrak uzten dizkio sukaldeko mahaian: “Jenifer, he ido al dientista”, “Jenny, tengo aurobic”, “te dejao la abugresa en el frigorifico”. Ez dakit akats, koipe eta azukre geruza horren azpian taupaka ari den maitasuna azaltzen. Afrikar erako txirikorda artifizialak daramatzan andre ipurtandi bat da Jennyren ama, alabaren izena diferente idazten duena egunaren arabera.

      Art botatzarrak erantzi, butakan etzanda hankak luzatu eta zigarroak erretzen jarraitzen dute nire lagunek. “Geure burua elkarrekin pozoitzea klase elkartasuna da”, dio Saioak. Azazkaletako esmalte beltzez konpondutako galtzerdi urratuak daramatza. Handik gutxira, berriz: “Neskak, lasai, e?, baina haurdun nago”. “¿Se te va la olla?”, Jennyfer begira gelditu zaio falta zaizkion hitz guztiekin. Nik badauzkat hitzak; ez dute, ordea, ezer esateko balio. “Tranki”, lasaitu nahi gaitu Saioak, aitak lagunduko omen dio abortatzera. “Baina ondo zaude?”, galdetu diot. Baietz. Kondoirik gabe egin zutela duela hilabete eta erdi lokalean, “qué coño quieres que haga”, begiak jaitsi ditu, kanpora begiratu du, “follando como mongolitos”. Nire aitarekin pentsatu dut eta hotzikara bat igo zait bizkarrean gora. Nire gorputz orbangabea. Kolore arrosako imajinatzen ditudan nire obulu bigunak. “Nahi baduzu, lagunduko dizut”, eskaini diot. Muxu eman dit masailean, “si al final vas a ser maja”. Xanpu eta ke usaina du. San Juan Bosco egunaren biharamunean egingo diote abortua Bilbon.

      Garajera itzuli gara. Aurreko hodiari soka lotu diogu alde banatan. Tirafondoekin josi dugu V erako egitura, eta zeharkako listoi labur bi gehitu dizkiogu eserleku gisa. Aldamenetan heldulekuak egin dizkiogu altzairuzko hodiekin. Ez dugu dekoratuko, gure asmoa ez da originaltasunaren saria irabaztea. Garbi daukagu: Jennyferrek gidatuko du, ni erdian joango naiz, Saioak kontrolatuko ditu inertziak.

      Elkarrekin egoten garenetik ez da inor nirekin sartzen. Institutuan besoz beso esertzen gara, irakasleek ez dute ezer ulertzen. Korridorean atzetik etorri, eta belaun kolpe batez nireak tolesten dizkit Jennyferrek, erori aurretik jasotzen nau, azpiraka hasten zait, kokotean lapatzen dizkit ezpainak, kamisetaren lepotik heldu eta bultza egiten dit paretaren aurka, “estás eschumirriada” esaten dit. Saioak bizkarretik oratzen dit kuadrillatik joatera gonbidatu ninduten neskak hurbiltzen ikusi orduko. “Te parto la cara” mehatxatu zuen ni iraintzen harrapatu zuen mutil bat; Jennyk ukabilaz kendu zion besapean zeraman baloia, eta hamar minutuz behartu zuen bere hankapean dantzatzera. Nik aitaren liburutegia erakutsi nien. Bilduma literarioak eta gramatika liburuak, filosofiakoak, hiztegiak eta entziklopediak, “nahi baduzue, eraman bat”. Saioak ekuazio bat ebazten ari balitz bezala begiratzen zion gure etxeari.

      Atzeko ardatzari supermerkatuko gurdiek izaten duten moduko gurpil birakari bat jarrita frenatu dezakegula proposatu du Jennyk, tronpoak saihesteko. Karrozeriako mutil batzuek sistema hidraulikoa instalatu omen diote goitibeherari, baina konplikatuegia iruditzen zaigu. Errodamenduei galga sistemaren bat jarri behar geniekeela errepikatu du Jennyk, edo esku-frenoa, bestela. “No flipes”, kontra egin dio Saioak, ez du frenorik nahi: “Atzean, konponduko naiz ni”. Hain dago ziur, ez gara aurre egiten saiatzen, bere burua etorkizunerantz jaurtitzeko duen moduak edonor apartatzen du. “Probatuko dugu?”.

      Pikoa da barrioko aldapa. Ni ia arratsaldero igotzen naiz bertatik, Jennyferrek futboleko selekzioarekin entrenamendua duen egunetan salbu. Etxerako lanekin laguntzen diot duela hilabete batzuetatik. Inteligentzia bizia du, baina azalekoa eta gaizki antolatua. Ez du oinarririk matematikan, ingelesean, euskaran; amatatzear dagoen gar bati putz egitea bezalakoa da. Pasilloan igarotzen ditu eskola ordurik gehienak, Jonasi SMSak bidaltzen. Tuntuntzat du bere burua, eta tuntuntzat dute irakasleek; horrek minik eragiten badio, disimulatzen saiatzen da. Zakar eta irrikaz tratatzen nau. Kopeta jartzen dit kopetaren kontra ahari jokoan bezala, eta muxu ematen dit ezpainetan gogor: “No me enterao de la misa la media”. Berriz azaltzen diot, badakit uler dezakeela; hiruhileko honetan denak gainditzen baditu, muerdo bat emango didala esaten dit. Kontzeptu bakoitza uler dezan zenbat eskailera jaitsi behar ditudan kalkulatzen dut, urte bat, bi urte, lau; eta elkarrekin igotzen ditugu gero. “Soy corta”, etsitzen du. “Gero jarraituko dugu”, esaten diot, “etzatera joan nahi duzu?”. Masajeak ematen dizkiot bernetan bero efektuko krema mentolatuarekin. Luzetara etzaten da, aratinik, eskuak burupean eta telebistako agintea paparrean. Txandala kentzen du masajea eman diezaiodan. Kargatuta izaten ditu giharrak entrenamenduen ostean. Belar artifizialeko futbol-zelai baten moduko hankak ditu, gogor hazten zaio ile beltz-beltza. Izterretaraino igotzen naiz; “no te emociones”, gelditzen nau.

      Batzuetan “ven” agintzen dit eta ohera eramaten nau. Flanelazko izaren azpian etzaten gara gorputza esna; eskatzeak lotsa ematen diolako agintzen ditu gauzak. Horman Jonasen argazki bat dauka distira erabat galduta, muxu ematen baitio gauetan loak hartu aurretik. Beste bizitza bateko oroigarria iruditzen zait, mutil horrek ez du gurekin zerikusirik. Jennyk kamiseta altxatzen du, eta bizkarra laztantzen diot bularretako deportiboaren azpitik, orin lodiak eta bilo leuna haztatzen dizkiot, kuleroaren goma ertza; berak niri ere bai, gerria eta bizkarra, saihetsak asko jota. Galtzak desitsatsi behar izaten ditut iluntzean etxera bueltan.

      Duela hilabete, aita siestan zegoela etxetik irten, eta gerrara doanak bezala egin nuen ibairainokoa, nire 50 kiloak destinoaren mende. Zubitik zintzilik, Ikaroren eskulturak hondakinez beteta zeukan ahoa, hegoak zabalik. “¿Qué te pasa?” esan zidan atea ireki orduko. “Zurekin maitemindu naiz”. Bizkarka jarri zen: “Y yo qué quieres que te haga, si ando con Jonás”. Eta gero: “Anda, dame un masaje”.

      Hiruron artean pendizera atera dugu goitibehera. Jennyfer tramankuluari gerturatu zaio, bira bat eman dio atzealdetik. Besoen indar hutsez atzeko ardatzetik gora jaso, eta astindu egin du egituraren sendotasuna egiaztatzeko. Saioak bere erabakietan adinako ustea du Jennyk bere gorputzean. Lurrean utzi du atzera. Altzairuzko heldulekuak laztandu ditu. Distira egin diote begiek. Benetako gozatua behar du lehen lerroan eseri eta, aurpegia haizetara, norberaren pisu guztiari joaten uzteak.

      Jonas eta Chris etorri dira kaskoekin, eta bidea zaintzen jarri ditugu, bata goian eta bestea burdindegiko bihurgunearen parean. Niri Michelen kaskoa utzi didate. Auzoko haurrak trastea mirestera hurbildu dira, eta gizon batzuk begira dauzkagu Casa del Pueblotik. Neskak garela ohartu direnean, dei egin diete barrukoei. Geure tokiak hartu ditugu. Hankak zabaldu, oinak ardatzean bermatu, eta sokekin eskumuturrak inguratu ditu Jennyferrek. Izterrekin besarkatu dut. Nire atzean zutik jarri da Saioa. “¡Venga, va!”, garrasi egin du Jennyk. Belaunak tolestu ditut eta ezker-eskuin ditudan heldulekuei heldu diet gogor. Ez dut sekula halakorik egin. Saioa korrika hasi da goitibeherari bultzaka, errodamenduen dardara hedatu zait gorputz osora, azkura egiten didate masailek. Saioa noiz igo den sumatu dut, jauzi bakarrean kokatu da nire bizkarrean, grabitatearen mende goaz orain. Abiadurak bertigoa eta kontrolatu ezin dudan euforia eragiten dizkit. Jennyferren lepoaren kontra jarri dut burua, begiak itxi ditut, harrabotsa aditzen dut inguruan, izutu egin nau abiadak, “ezkerrera!” garrasi egin du Saioak, eta pentsatu gabe etzan dugu gure existentziaren zama guztia. Gorputz bakarra gara eta maldan behera goaz; ez dut beste inon egon nahi.

4

Laster ez naiz hemen biziko baina ibai hau izango da nire ibaia. Doi-doi habitagarria, nekatua, arrea: industriaren zamaren gainean eguzkiaren dirdaia, Ikaro zaharra zubian zintzilik. Kazetaritzako karreran matrikulatu naiz Bilbon. Berandu baino lehen, zauri baten antzera itxiko da iragana, bizitza saldo handietan isuriko da hiriburuko kaleetan; baina orain zabor hau guztia garbitu beharra dago.

      Ahotsak alaiak dira, hogeita hamar lagun ibaian gora zapatilak, praka motzak eta eskularruak soinean, zakar poltsa bana garraio. Sufritua da ibaia, lau hamarkada makina erreminta eta utzikeria daramatza, leihoetatik zuzenean jaurti diren zabor poltsak, euriak mendietatik arrastaturiko lokatzak. Bi neska eguzkitako toldo bat garraiatzen ari dira, blai eginda dago olana, eta laguntza eskatu digute, hurbildu egin naiz, “aspaldiko”, agurtu naute. Terrazetako aulkiak eta mahaiak atera ditugu, Galapagoetako dortoka bi. Hainbat formatako burdinazko piezak daude urpean, altzairuzko errodamenduak, bolanteak, esku-frenoak. Oholek hondakinak pilatzen dituzte eta isuria trabatzen dute. Bi mutil uralitazko xafla handi bat atera nahian ari dira. Han aurrean dago Jenny, lizar baten adarretatik azken uhaldian kateaturiko plastikozko poltsak erauzten. Herrian geldituko da, ikasturtea gainditu du, oraindik ez daki ikasten jarraituko duen. Trafiko-konoak, patineteak, konketa bat, telefonoak, edari latak atera ditugu, haur-kotxe ugertu bat. Txistu egin dit Saioak, orgari bultzaka doa, “birra bat?”. Ibai ondoan dago bere amaren taberna, eta zerbeza kaxaz beteta dakar karroa.

      Urak orkatilak miazkatzen dizkigu, mehe dator eta distira egiten du eguzkitan. Ahateak labaintzen dira korrontearen mende, aldamenetik igarotzen zaizkigu. Koartza bat ibai hegian.

      Sakonune batean auto baten motorra aurkitu dugu, ez dugu ateratzerik izan, ezta sokaz lotuta ere. Paratxokeak, haizetako garbigailuak, ihes hodiak, atzerako ispiluak. Colomo ikusi dut, telebista bat darama besoetan antena herdoilduak tente, izterretaraino bustita galtzak. Haur batek eskua zabaldu, eta ibai hondoan aurkitu dituen txanponak erakutsi dizkit. “Auto-txokeetarako”, esan diot.

      Estufa bat, kateak, disketeak, diapositibak. Amak agur egiten dit zubitik. Pintura potoak, pilak, bizikleta bat. Ukitzen gaituen ura itsaso izango da arratsalderako.

Irla

Irla, bere modura, beldurrez eta plazerez

inguratuta geundenaren ebidentzia zen.

JON BENITO

Gure fikzioak ere lehiatuko genituzkeela uste duzu?

GARAZI ARRULA

Irlak badauka sakontasun bat

barrurantz zulatu beharrekoa.

IRAITZ AGIRRE

Garaia: 2023ko udazkena.

Eszenatokia: Donostia, Amara auzoko etxe bloke bateko lehenengo solairua, elikadura eta dietetika kontsulta.

PE:  Grabatzen ari da?

UA:  Bai. Aizu, ba, gustatzen zait kontsulta, argitsua da. Pazientearen aulkian eseriko naiz. Zurea altuagoa da, e?

PE:  Eta erosoagoa. Enkoadrea inportantea da. Baina lasai, ez dizut kobratuko. Kafe bat?

UA:  Bale, bai, eskerrik asko. Zenbat kobratzen diezu?

PE:  60 €.

UA:  Joño.

PE:  Badakizu, bestela ez du funtzionatzen. Eta ez diet Bizumez ordaintzen uzten.

UA:  Zergatik ez?

PE:  Inportantea da norberaren erabakiez jabetzea: kutxazainera joan, dirua atera, billeteak askatu. Keinuak gorputzean gelditzen dira. Tori, kontuz, katilua bero dago. Kubari buruz hitz egin nahi duzu, orduan.

(Bazkalondoan zitatzea onartu duen gizonak, Pello Egurenek, bidaia bat konpartitu zuen nirekin 2006an. Nik hogeita bi urte neuzkan, berak hogeita lau. Urte hartako Aste Santuan Kuban errefuxiatuta zeuden euskaldunekin Aberri Eguna ospatzera eta hamabosta igarotzera gonbidatu gintuzten bi bertsolari, Pello eta biok; kazetari bat, Ekaitz Lopez; dantzari bat, Oihana Rekondo; eta trikitilari bikote bat: Olatz eta Urko. Garai hartan Pellok porroak erretzen zituen bata bestearen atzetik, bizarra narrastuta eramaten zuen, lodi zegoen eta kamiseta itsusiak janzten zituen. “Badut lagun bat eta arrazoia du”, esanez hasten zituen hitz-hartzeen erdiak, eta Arnaldo Otegiren azentuarekin hitz egiten zuen. Aurreneko liburua idazten ari nintzen ni.

  Adiskide egin ginen, berak ni asmotsu eta nik bera bihotz oneko ikusten nuelako, eta geure buruarengan aurkitzen ez genituen ezaugarriak estimatzen genituelako batak bestearengan. Gero talde-terapia bat konpartitu genuen. Bi urtez, hilean larunbat goiz batez, psikologo bik lurrean eserarazten gintuzten afinazio emozional zaileko hamar lagun, eta biluzte-ariketak eginarazten zizkiguten. Elkarren lotsak ukitu genituen. Hurrengo urteetan asko eztabaidatu genuen, etengabe izan genituen eztabaida berak inora iritsi gabe, eta urruntzen joan ginen. Neu urrundu nintzen. Bera argaldu, eta dietetikan graduatu zen, ez zuen aurrera egin bertsolari modura. Nik idazten, kantuan eta aldian behingo krisiak izaten jarraitu nuen. Laguntza eske deitu nionean, nire ipuinaren alde ahal zuen guztia egingo zuela esan zidan, gardentasunez hitz egin nahi zidala. Esandako helbidera iritsi naizenean, haren izena daraman plaka zilarkara ikusi dut atalondoan. Jaka dotorea soinean ireki dit: “¡Compañera!”, agurtu nau.)

PE:  Nik nola gogoratzen dudan kontatzea nahi duzu?

UA:  Bai.

PE:  Disimulurik gabe hitz egin nahi dizut.

UA:  Hala hobe ipuinarentzat.

PE:  Dena den, hasi aurretik, gauza bat: hitz eman diezaiogun elkarri batak besteari epairik gabe entzungo diogula. Ez gaitezen saiatu elkar konbentzitzen.

UA:  Konforme nago, bai.

PE:  Ados, ba, aurrera. Nondik hasi… Kontaktua Oihana Rekondoren bidez izan zen. Norbaitek eman zion Ferminen enkargua, ezta?

UA:  Bai, lankide itzultzaile batek. Oihanak niri deitu zidan, nik zuri eta zuk Ekaitz Lopezi. Eta Oiartzungo taberna batean egin genuen zita.

PE:  Bai, nik militantziatik ezagutzen nuen Ekaitz, iritzi-emaile ari zen Garan.

UA:  Ezin kabitu geunden.

PE:  Pentsa.

UA:  Buruz genekien jende haren epika: torturak, ihesak, enboskadak, klandestinitateko kontuak… Eta orduan jakin genuen erbesteratu haien artean bazirela izen potoloak: ideologoak, kazetariak, idazleren bat…, seudonimoak erabiliz publikatzen zutenak hemengo prentsan eta editorialetan. Oihanak esan zigun nor zen nor. Fermin aipatu zigunean, sinistu ezinda gelditu ginen. Zu aurretik ere egonda zeunden Kuban, ezta?

PE:  Bai. Xalarekin eta Paorekin, urtebete lehenago. Kaka eginda pasatu nuen hilabetea. Ehun kilotik gora nintzen, egun guztian kolokatuta… Itxaron, leihoa zabalduko dut. Inporta dizu erretzen badut? Ni anulatuta nengoen. Iraultzaz hizketan isildu gabe eta alerik esan gabe. Gogoratzen al zara nola janzten nintzen?

UA:  Bai, eta nola hitz egiten zenuen ere bai.

PE:  Niretzat Kuba nahi izatera atrebitzen ez nintzen guztia zen. Baina beste bat izateko aukera ere bazen, beste identitate bat probatzekoa, batez ere, neskekin. Nik ez nuen emakumeen desirarik sekula sentitu, ezta neure amarenik ere, haurra nintzenean.

UA:  Ja.

PE:  Asuntoa ez zen han larrutan egin nezakeela, asuntoa zen zuriak eta turistak izate hutsagatik desiozko begiradek inguratzen gintuztela. Hurreratuko didazu, mesedez, horko hautsontzia? Interesatuak zirela? Injustuak? (Zigarroari tira eginez) Niretzat lehen aldia zen neskak gauza goxoak esatera hurbiltzen zitzaizkidana. (Beheko ezpaina aurreratu eta kea indarrik gabe askatuz) Agian zuretzat zaila da ulertzen.

UA:  Ez dakit.

PE:  Kuba ispilu potentea da, zeure buruaz itzultzen dizun isla sinistu nahi duzu, baina badakizu ezin zarela erabat fidatu. Gauza bat da neskak eskura izatea, hori erraza da han, baina beste kontu bat da benetan irrikatua sentitzea. Sakonean denok dakigu desira ezin dela erosi. Ni errudun sentitzen nintzen, eta beldur handiagoa ematen zidan ligatzeak ez ligatzeak baino. Zuk ez duzu erretzen?

UA:  Utzi nion.

PE:  Ondo. Esaten da behar duzunaren eta nahi duzunaren artean dagoen distantzia dela desira. (Lepoa luzatuta kea askatuz)

UA:  Freud?

PE:  Keba. Baina Kuba desira aplastante bat zen. Gu ezkertiarrak ginen, guk ezin genituen emakumeak esplotatu, baina nire lagunak, Pao eta Xala, elkarrekin liatuta zeuden han izan ginenean, eta egun osoa pasatzen zuten larrutan. Gero esaten zuten, “historia hemen esertzen da”, eta ingurura begiratzen zuten pelikula baten barruan bageunde bezala. Playa Girón kantatzen zuten, nik ez nekien letra. Diru gutxi geneukan, pentsa, nik Paori 600 euro utzi nizkion bidaia hartarako, berak ez zielako gurasoei dirurik eskatu nahi. Lotarako gela bakarreko etxeak hartzen genituen, aurrezteko. Komunean eta dutxan entzuten nituen gogor txortan, izerditan ateratzen ziren. Ez banengo bezala jokatzen zuten. Edo han nengoelako jokatzen zuten horrela? Barkatu, leihoa itxiko dut. Egun batean ohe bakarreko gela bat hartu behar izan genuen, eta gauaren erdian maindireen tirakadek esnatu ninduten. Lo plantak egin nituen.

UA:  Garai hartan Xalarekin kolgatuta zeundela uste nuen.

PE:  Hmm. (Kokotsa igurtziz eskuarekin)

UA:  Hala zeunden?

PE:  Ez dakit. Bidaia hartan ez nintzen inorekin liatu. Burutik pasatu ere ez. Haiek biek ederki zaintzen zituzten nire debilidade posible guztiak, neskei begiratzen ere ez nintzen ausartzen. Behera begira eman nuen hilabetea. Inork deskuiduan ipurdia arrimatzen bazidan, feminismoaz hitz egiten nion. Diskurtsoa banekien.

UA:  Itzuli zizun?

PE:  Zer?

UA:  Dirua.

PE:  Terapeutak behartu ninduen eskatzera. Rekalde tabernan gelditu ginen.

UA:  Karreran zenbiltzan ordurako?

PE:  Ez, harategian, anaiekin.

(Ez nuen harategi hura ezagutu. Baina Pellok kontatuta nekien berak hamalau urte zeuzkala, eta anaiek zortzi eta bederatzi gehiago, aitarekiko harremana eten eta etxetik alde egin zutela. Umetatik lanera lotuta zeuzkan aitak sagardotegian. Egun hartan parrillan jarri zuen Pello eta, itxuraz, txuleta bat gaizki bota zuen sutara. Aitak, bere onetik irtenda, titimuturretatik helduta eraman zuen paretaren kontra. Pelloren anaia zaharrenak bultza egin eta lurrera bota zuen orduan aita, frente egin zion, eta zaharrak lehenengoz egin zuen atzera. Ordutik, etxebizitza eta kontu korrontea konpartitu zituzten hiru anaiek.)

UA:  Terapian hasita zeunden, orduan.

PE:  Bai.

UA:  Ahoarenarekin akordatzen naiz. Psikologoak esaten zizula ahoak hiru funtzio dauzkala: jatea, espresatzea eta haginka egitea. Esaten zizun beste bi funtzioak “itzalita” zeneuzkalako jaten zenuela kontrolik gabe. Orekatu egin behar zenituela ahoaren funtzioak.

PE:  Eta koipeaz, gorputzekoaz, babes-geruza bat zela esaten zidan: bioprenoa.

UA:  Garai hartan militantzian oso sartuta zenbiltzan.

PE:  Ezker Abertzalea etxea zen niretzat. Bileretara joaten nintzen, banekien hitz egiten, ekitaldi guztietan kantatzeko deitzen zidaten… baina badakizu zer gogoratzen dudan batez ere? Beldurra. Belaunak dardarka egoten nintzen manifetan. Panikoa nion poliziari. Eta zer esanik ez kideek nire izua nabaritzeari. Niretzat polizia aita zen, herria ama eta ETA justizia egitera zetorren talde armatua. Nire anaiak ETA ziren, ni ETA nintzen, aita hil nahi genuen eta ama salbatu. Benetan sentitzen nuen horrela. Gerora aldatu egin zen hori, baina orduan hala ikusten nuen.

UA:  Nik bolada hartan ezagutu zintudan.

(Jaka erantzi du. Besoetan eta bizkarrezurraren forman nabaritzen zaio iraganean oso lodi egon zela. Begira gelditu zait, baiezko keinu ia hautemanezina egin dit buruarekin.)

UA:  Eta Oiartzungo bileraz zer daukazu akorduan?

PE:  Oihanak esplikatu zigun brigada politiko-kultural bat osatzeko kontua. Gu baino lehen bisitan joandakoak aipatu zizkigun: zinegile bat, kantari pare bat, editoreren bat, idazle batzuk, Oihanaren lankidea bera… baina gu izango ginen talde modura gindoazen aurrenak.

UA:  Klandestinitatetik ateratzen ari ziren apurka-apurka.

PE:  Bai, errefuxiatuek urteak eman zituzten herrikide eta senitarteko bat bera ere ikusi gabe. Oihanak kontatu zigun lankideak esan ziola bisitetan Fermini eta besteei liburuak eta diskoak eramaten zizkietela, eta originalak ekartzen.

UA:  Orain dela gutxi jakin dut nork ekarri zuen Ferminen nobela.

PE:  Bai?

UA:  Gero esango dizut, baina segi.

PE:  Ezkutuan egon zen sasoian ilunetan irakurri beharrak begiak erre zizkiola kontatu zigun. Beste exiliatu batzuen osasun-arazoak ere bai. Esplikatu zigun hainbat iheslari zeudela, legalak eta ilegalak, eta haientzat ere eramango genituela gauzak. Gu, batez ere, ilegalekin egongo ginela argitu zigun, benetako izenez bizi ezin zirenekin. Eta hor sartzen zen Txarli.

UA:  Bizi da? Badakizu zerbait?

PE:  Bihotzeko batetik onik atera zela jakin nuen, eta Hendaian txaleta erosi zuela. Oraindik antolatzen ditu afariak, noizbehinka.

UA:  Segi, barkatu.

PE:  Oihanari lankideak esan zionez, errefuxiatu batzuen laguna zen Txarli. Berak antolatuko zuen dena. Dirua zeukala esan zigun, eta irlako gastuez arduratuko zela. A, eta bakoitzari 20 kiloko maleta bat prestatuko zigula, errefuxiatuentzako gauzekin.

UA:  Ze enpresa mota zeukan? Jubilatuta egongo da honezkero.

PE:  Plastiko-lantegi bat. Sebas berak enplegatu zuen itzuli zenean.

UA:  Baina orain zabor-biltzaile ari da, ezta?

(Sebas kamioiarekin kontainerrak husten ikusi izan dut, lohihartzeko laranja soinean. Kostaldea egiten du, Zarautz-Getaria-Zumaia behintzat bai. Berdin jarraitzen du, kizkurrak urdinago. Oihanak ere egin izan du topo harekin.)

PE:  Bai, segituan utzi zuen. Nik ez dakit Sebas zenbateraino fidatzen den Txarliz, baina oraindik lagunak dira. Garbi dago urte askoan harreman hori komeni izan zitzaiola bizirauteko. Hauek gosea pasatu zuten Periodo Especialean, eta Txarlik diruarekin erosten zituen pertsonak. Guri ere hegaldia ez beste guztia ordaindu zigun: alokairuko kotxeak, Cayo Levisako etxea, otorduak, tragoak… dena.

UA:  Irlatik ospa egin nahi izan nuenean, hori izan zen okerrena, ez neukan dirurik. Ezin nuen bueltarako hegaldirik erosi, ez beste etxe batera joan, ez nik bakarrik bidaiatu. Txarliren etxeko afaria gogoratzen duzu?

PE:  Bai. Lasarten zuen txaletera joan ginen bidaia prestatzera: trikitilariak eta gu. Iritsi orduko, Ekaitz eta biok bodegara jaitsarazi gintuen berarekin, eta bi botila aukeratzeko agindu zigun, guk nahi genituen biak. Ez genekien tutik ardoaz. Han behean geundela Kuban larrutan egingo genuela esan zigun.

UA:  Bodegan?

PE:  Birjina al nintzen.

UA:  Ez zabiltza benetan.

(Sudur-irri bat egin du, kolpe laburretan kanporatuz airea.)

PE:  Gero, afaritan, bidaiarako plana azaldu zigun. Aurreneko hiru egunak Habanan pasatuko genituela, Euskal Etxean abestuko eta dantzatuko genuela Aberri Eguneko urteroko ekitaldian, Palmas y Cañas telebista-saioan lotu nahi zigutela tarte bat…

UA:  Ahaztuta neukan Palmas y Cañasen egon ginela.

PE:  Garbi utzi zigun kontua, batez ere, errefuxiatuei konpainia egitea zela. Fermin, Sebas eta Joxe aipatzen zituen.

UA:  Afari hartan esan zigun nor norentzat ginen.

PE:  Nola nor norentzat? (Nire kafe katilu hutsa seinalatuz)

UA:  Oihanari begira “zu Ferminentzat” esan zion; niri begira, “zu Sebasentzat”; eta Olatzi, “zu Joxerentzat”.

PE:  Ez naiz gogoratzen. Ekaitzi eta bioi ea beltzak gustatzen zitzaizkigun galdetu zigun.

UA:  Gure aurrean?

PE:  Baietz esango nuke.

UA:  Ostia, ba, ni ere ez naiz akordatzen horrekin. Badakit bertsotan egin genuela eta normal-normal bueltatu ginela etxera.

(Telefono dei bati erantzun dio, zerbait idatzi du agendan.)

UA:  Eta bidaia? Nola gogoratzen duzu?

PE (kafe-kapsula makinan sartu, eta palankari eragin dio): Sebas zegoen aireportuan gure zain bere terrier beltzarekin.

UA:  Nola zuen izena?

PE:  Cleo.

UA:  Hori da: Cleo!

PE:  Hantxe zeuden biak. Ez genuen arazorik izan maletak pasatzeko. Denok besarkatu gintuen, hunkituta geunden. Txarlik, di-da batean, bi kotxe alokatu zituen: berarekin eta Sebasekin sartu ginen gu biok auto batean, eta gainerakoek atzetik jarraitu ziguten bestean. Bidean, Sebasek galderak egiten zizkigun. Gu flipatzen, euskaraz kubatar azentuarekin hitz egiten zuelako. Euskaraz Kuban ikasi zuela kontatu zigun, Ferminek erakutsi ziola, enpresan sartu zenean ez zekiela tutik. Bera bi hilabeterako sartu zela mobidan… “eta hemen nago, kaka jaten!”, esaten zuen.

(Sebasek balkoirik balkoi ihes egin zion poliziari 1982an, San Sebastian gauez, danbor-hotsek hiria gortzen zutela. Hogeita bi urte zituen. Beste hogeita lau zeramatzan erbestean.)

UA:  Hori beti esaten zuen, “hemen gaude, kaka jaten”.

PE:  Hark maleta prest zeukan edozein momentutan Pasaiara itzultzeko. Dena jakin nahi zuen Euskal Herriaz. Gu ingurura begira gindoazen: jendea, autoak… Polakitoak ikusten genituen atzeko atea irekita, aire beroari irteten uzteko; saltzaileak, “maní!, maní!”. “Irakultzen dituzue Felminen liburuak?”, gogoratzen naiz galdetu zigula, eta zuk baietz, eta berak “onak dira?”, eta zuk “joe, bai!” eta berak, “ba idazten ditu denak gure ihtoriekin, eskatu behalko diogu comisión!”. Segituan kamelatu gintuen, Sebasek kristoren karisma zeukan, dauka, denoi gustatu zitzaigun.

UA:  Bai, baina kotxea gelditzen zen bakoitzean, neskei gauzak esaten hasten zen kopilotuaren bentanillatik, “mami, hazme caso”; “linda, ven acá…”. “Psst!, psst!”, egiten zien.

PE:  Bai, ja… hori denek egiten zuten.

UA:  Eta ahoarekin txakurrei deitzekoen moduko zaratak, klaskak eta muxuen moduko zerak. Shockean gelditu nintzen horrekin. Ez dakit, ez nuen espero. Kubakoa beste kultura bat zela banekien, igual espero nezakeen kubatarrengandik, baina inpresioa egin zidan euskaldunak, exiliatuak horrela ikusteak.

PE:  Iheslari idealaren irudia zeneukan egina, igual. (Gorputza besaulkian atzeratuta)

(Iheslari idealaz pentsatzen gelditu naiz. Eskuan darabilen metxeroa erori, eta jasotzera makurtu da Pello, bistan gelditu zaio burugaineko soila.)

UA:  Joe… Bale ezin nituela nire perspektibatik epaitu, bale erdi kubatarrak zirela eta moldatu egin behar izan zutela, apurtuta zeudela, baina niretzat, ostras, txokantea zen. (Baiezkoa egiten dit buruaz) Irlan baziren emakume errefuxiatuak ere, baina ez genituen ezagutu, ez zizkiguten aurkeztu. Haien bertsioa gustura ezagutuko nuke. Baina jarraitu zuk kontatzen, mesedez.

PE (beste zigarro bat piztu, eta leihoa zabaldu du berriz): Ba, Sebasen etxera iritsi ginenean, Txarlik maletak ireki zituen, eta atera zituen zartaginak, txorizoak, bizikleta-piezak, arropak, botikak, diskoak… sekulako festa. Joxe azaldu zen. Gizon txiki hanka-mehe bat, begi biziak eta sugandila-muturra zeuzkana. Azkar-azkar mugitzen zituen eskuak, gogoratzen?, eta hitz egin ere antzera. Sebasek eta biek kamiseta erreibindikatzaileak zeramatzaten jantzita: Egingo dugu! zioen beltza Sebasek, eta Alde hemendik! zioen zuria Joxek.

UA:  Bai, momentu horren argazkiren bat badago.

PE:  Horregatik gogoratzen naiz.

UA:  Bi ume ere agertzen dira: Joxeren semea bat, gero haserretu zitzaion hura, eta, bestea, Kattalin. Ordurako nerabea zen, hamabost urte zeuzkala uste dut. Umeek apenas zekiten euskaraz, amek hazi zituzten.

PE:  Txundituta gelditu ginen Joxeren azentuarekin, Lazkaotik atera berria ematen zuen, kaxero totala, eta hogeita sei urte zeramatzan erbestean.

UA:  “Iepa, Joxepa!” agurtu gintuen neskak. Joxepa edo Maritxu esaten zigun neska guztioi, batzuetan bat eta besteetan bestea. Eta igartzen genuen ez zela asmo txarrez, baina, ostia!, izenik ere ez!, “Joxepa, kafeik nahi dezu?” eta “Maritxu, ta zu nungoa zea, ba?”.

PE:  Xelebrea, bai. (Irribarrez) Eta, halako batean, Fermin agertu zen. “Aupa, zelan?”, lotsa-lotsa eginda.

UA:  Isil-isilik gelditu ginen denok.

PE:  “Imajinatzen zenuten más alto, no?”, adarra jo zigun Sebasek, momentu delikatuak biguntzeko kapazitate horrekin. Txikitxoa zen eta potolo samarra.

UA:  Aurrez aurre ez zuen mito nazional bat ematen.

(Besoak zabaldu ditu ahurrak gora, esanaz bezala “eta nork ematen du mito nazional bat bertatik bertara?”.)

PE:  Oihana hurbildu zitzaion besarkada bat ematera, eta Ekaitzek, serio-serio, bostekoa luzatu zion. Gero gu hurbildu ginen. Berak barre egiten zuen bere txakurtxo-algara harekin, je-je-je. Pozik zegoen. Olatz eta Urko zerbait jotzen hasi zirela uste dut… Eta hor ja kafea atera zuen norbaitek, zigarroak, patxarana… Bertsotan hasteko agindu zigun Txarlik. Oihanak aurreskua dantzatu zien, eta hango giroan sartu ginen.

UA:  “Zuk badakizu saltsa dantzatzen?”, galdetu zidan Ferminek.

PE (erretzaile-barrez): Gau hartan ez, baina hurrengoan joan ginen diskotekara, uste dut.

UA:  Bai! Ni ospitaletik pasatu eta gero. Akordatzen? Lehenengo gauaren ostean, goizaldean komunera altxatu nintzen tripako minez. Hilekoa jaitsi zitzaidala ikusi nuenean trankildu nintzen, baina komunean eserita nengoela, hasi nintzen goitik eta behetik… vomicagando, puf. Burua harrian etzanda, ezin eutsi, konortea galdu nuen. Ekaitz etorri zen, berak suspertu ninduen, eta chapeau, e?, ze han zegoen koadroa… Hori ikusi eta gero ez dakit nolatan liatu zen nirekin. Dena garbitu zuen. Ohera eraman ninduela gogoratzen dut, ordurako zuek denok itzarrik, eta esaten nuela “mina!, mina! Zer da hau?”.

PE (kopeta zimurtuz): Zer gertatu zitzaizun?

UA:  Ekaitz kalera atera zen garrasika, “un médico!”, eta segituan bueltatu zen mutil gazte batekin. Ibuprofenoa eman zidan, eta galdera mordo bat, “¿puedes estal embarazada?”, eta ni lotsatuta, ze orduan Mikelekin nenbilen, baina Mikel atzerrian zegoen ikasten, eta hala ere, “sí”, eta zuek denok han... Umetokitik kanpoko haurdunaldi bat izan zitekeela esan zidan, ospitalera behar nuela. Eta Txarlik eraman ninduen, gogoratzen? Orain flipatu egiten dut horrekin. Oihanak lagundu zidan janzten eta Txarlik eraman ninduen. Nirekin igo zen gora, biok sartu ginen kontsultan. Zer gertatu zitzaidan kontatu nion ginekologoari, eta esplorazioa egitera pasarazi ninduenean, Txarli ere barrura sartu zen. Nire senarra zela pentsatuko zuen medikuak, auskalo. Han egon zen zutik, kamillan hankak zabalik etzanda nengoen bitartean. Azkenean, ez omen zen ezer, “una mala regla”, tentsio beherakada bat. Bueno. Barkatu. Enbalatu egin naiz. Total, handik ordu batzuetara diskotekan geunden.

PE:  Don Cangrejon.

UA:  Ez nekien izena. Han izan zen “alternativa KAS”ena?

PE:  Bai, Sebas kabroia. (Algararen erdian eztul txikiak egiten ditu) Sartu eta gutxira neskak hurbildu zitzaizkigun. Errefuxiatuetako bakoitza neska banarekin dantzan hasi zen, Txarli ere bai, Urko desagertu egin zen… Guk oraindik ez genekien twerkinga zer zen, baina hori, haiek neska kubatarrekin perreatzen, eta gu korroan kikilduta. Bucaneroak eta mojitoak atera genituen, eta hantxe berriketan eta gerria mugitzen saiatzen. Niri, momentu batean, neska bat etorri zitzaidan, beltz-beltza, eta zalameriatan hasi zitzaidan. Eta ni, ba, ahal nuena egiten, dardarka, konbertsazioa luzatzen “ezer gerta ez zedin”. Kubaren egoeraz galdetuko nion, irlako ekonomiaz, Fidelez… Halako batean han non datorren Sebas eta neskari esaten dion “¡no te estará explicando la altelnativa KAS!”. Ederki pasatu zenuten horren kontura.

UA:  Hurrengo egunean izan zen Aberri Eguneko ekitaldia.

PE:  Han kontatu ziguten, ba, Joxe Martinena!

UA:  Ostia, egia, Joxe Martin… Nola zen?

PE:  Aurreko urtean trikitilari klasiko batzuk izan ziren ekitaldi hartan, eta mitinlaria, Euskal Herritik bisitan joandako idazle bat, mozkor-mozkor eginda, Jose Marti gora eta Jose Marti behera aritu omen zen ordu erdiz, eta halako batean galdetzen omen dio panderojoleak soinujoleari: “Hi, Joxe Martin hoi zein dek?”.

(Santa Klausenaren antzeko algara ozena du, kutsakorra. Komunera jaiki da, elkarrizketa eteteko baimena eskatu dit eskuaz.)

UA:  Oihanak soinu-grabazioa pasatu zidan, jasota daude guk kantatu genituen bertsoak eta Ekaitzek egin zuen diskurtsoa.

PE:  Bai?

UA:  Tamalez, bai. Eta biharamunean irten ginen Cayo Levisarantz?

PE:  Viñalesen ere izan ginen. Txarlik txangoak antolatzen zizkien errefuxiatuei, bestela apenas irteten ziren euren auzoetatik. Txapuzak egitetik bizi ziren, erdi mekanikari bata, erdi igeltsero bestea… Jan ere bidaia haietan egingo zuten ganoraz. Baina ez naiz akordatzen zehazki zein ordenatan egin genuen bidaia. Abiatu aurretik Aranbururen etxean ere izan ginen bisitan.

(Patxi Aranburu eritasun degeneratibo baten ondorioz paralitiko gelditu zen sona handiko eskultore euskaldun bat zen, aspalditik Habanan bizi zena. Iritsi orduko jakin genuen adin bereko bi haur zeuzkala bi neska kubatar diferenterenak. Haietako batekin, bien alaba txikiarekin eta ordainpean zeuzkan masajista eta txofer partikularrekin bizi zen, esan zigunez, Euskal Herrian bizi ahalko zen baino askoz hobeto.)

UA:  Uf, egia.

PE:  Eta handik lehenengo Viñalesera eta gero Cayo Levisara, uste dut. Fermin ez zen gurekin etorri. Haren anekdotak kontatu zizkiguten bidean: umea liburutegian ahaztu zuenekoa-eta. Eta Felmin-tengo-flío-rena.

UA:  A, bai! Hori nola zen?

PE:  Ba, behin neskaren bat gelditu omen zen bere etxean lotan, logela bat utzi omen zion, eta neska gelatik deika hasi omen zitzaion: “Felmin, tengo flío!”, eta Ferminek zer eta manta bat eraman. Eta handik gutxira neskak: “Felmin, tengo calol!”, eta Ferminek zer eta leihoa ireki. Adarra jotzen zioten horren kontura. Zu Ekaitzekin liatu zinen Viñalesen. Eta Oihana Sebasekin.

UA:  Bai.

PE:  Esperientzia txarra, ala?

(Badakit nahiago duela erantzuna ez aditu.)

UA:  Gau hartan Txarlik banatu zituen gelak. Irlatik bueltatu ostean konturatu nintzen bidaia osoan berak nahi izan zuen bezala antolatu zituela etxeak eta logelak. Beste guztion mugimenduak kontrolatzen zituen.

PE:  Belarri bat altxatzen zuen bi pertsonaren artean tirarik sumatu orduko.

UA:  Arratoi-txakurra.

PE:  Voyeurra zen.

UA:  Bikoteak egiten zituen, berak esaten zuen nork norekin lo egingo zuen. Orduan ere fijatuko zen Ekaitzen eta bion artean zer edo zer bagenbiltzala eta horrela banatu zituen etxeak.

PE:  Olatzi eta Urkori etxe bat eman zien, eta ni berarekin eta Joxerekin jarri ninduen.

UA:  Gero, gaua elkarrekin pasatu genuenoi, bueno guri ez, gizonei galdezka joaten zen, ea zer moduz honekin edo harekin larrua. Zu gau hartan eraman zintuen bakarka, ezta?

PE:  Bai.

UA:  Niri oso biolentoa egin zitzaidan. Denon aurrean esan zuen txortan egitera eramango zintuela. Zu ez zinen behartuta sentitu?

PE:  Galduta. Zuek denok plana zeneukaten. Ni akojonatuta nengoen, eta, aldi berean, erabili gabeko desira neukan barruan ustelduta, eta beste estadio batera pasatzeko gogoa, nik ere izan nahi nuen sexua normal bizi zuen norbait! Oihanaren eta zure epaia iristen zitzaidan, eta gizonen burla, ez nintzelako ezertara ausartzen. Olatzi pena ematen niola uste dut. Nire bizitzako esperientzia sexualik txarrena izan zen, etxe kutre batean, Txarlik aukeratu eta ordaindu zuen neska batekin.

UA:  Beste egun batean neska bana ekarri zizkizuen Ekaitzi eta zuri. Gau osoa pasatu zenuten etxe batean neska birekin.

PE:  Hizketan! Baina hori lehenago izan zen, Habanako bigarren gauean. Txarli enperratuta zegoen guk “beltzak probatzearekin”. Pizza zati bana eta Tropicola latak erosi zizkien, eta gaua gurekin pasa zezaten konbentzitu zituen. Ekaitz batekin sartu zen logelan, eta ni aldamenekoan bestearekin. Gaueko momenturen batean gosea zeukala esan zidan neskak, eta Pain de Parisera atera ginen jateko zerbait erostera, eta berriz ere gelara. Ekaitz eta biok hiru aldiz atera ginen pasillora elkarri galdetzera “ze ingo diau?”. Beraiek kontutan baino ez zirela ari esaten zidan Ekaitzek, eta orduan, ba, ni ere berdin, neskari galderak egin eta egin. Sexuaz hitz egin genuen, katxondo jarri ginen, baina ez genuen ezer egin, ez ginen atrebitu. Goizean Txarlik zerbait ordaindu ziela uste dut. (Eskuineko orkatila jarri du ezkerreko izterrean eta bi eskuak orkatilaren gainean)

UA:  Denon aurrean galdetu zizuen ea gaua zelan joan zitzaizuen. “Hizketan?!”, kargu hartzen zizuen barrez, “hizketan?!”, besoak fanfarroi zabalduz. Igual gau hartan ez, baina Ekaitz behintzat gero liatu zen beste neska batzuekin.

(Isiltasuna. Baietz buruaz.)

UA:  Beltzen usainaz hitz egiten zuen, askoz hobeto jotzen ei zuten. Nirekin egin ostean hori. Emakumeaz hitz egiten zuenean, singularrean egiten zuen: “Nei berua gustatze zaiak emakumia”. Ez nuen imajinatzen Euskal Herrian horrelako gauzak esaten, gutxiago nesken aurrean. Kazetari serio bat zen, jendeak sekulako errespetua zion. Oihana eta biok bete-bete eginda geunden zuen desio putarekin eta larru kontuekin, dena okupatzen zenuten. Egun osoan sexuaz, emakumiaz, txortaz. Koipearen modura pegatzen zitzaigun.

PE:  Bueno, nik ez nituen nire grinak asko espresatzen. Behar baino gutxiago.

UA:  Sebasek galdetzen zizuen: “Eta? Zuek astean zenbat aldiz egiten duzue txoltan?”, eta Ekaitz ito beharrean: “Astean, esaten dik!”. Hiru egun larrutan egin gabe pasatuz gero buruko mina jartzen zitzaiola esaten zuen Sebasek.

PE:  Nik epaia sentitzen nuen, Oihanarena eta zurea. Oraindik egin ez nuen zerbaiten gainean. (Ez dit begietara begiratzen)

UA:  Jeloskor geundela leporatzen zeniguten, itxiak ginela.

PE:  Antsietate-krisiak eman zizun arte (Begiratu dit) ez nintzen konturatu hain gaizki pasatzen ari zinela. Ikusten zintudan dantzan, bertsotan, berriketan… ondo pasatzen. (Orain ezkerreko orkatila jarri du eskuineko izterraren gainean)

UA:  Gau hartan Cayo Levisako diskoteka batean egon zineten, ni ez nintzen atera, eta Joxek eta Txarlik neska bana ekarri zuten hondartzako etxera. Ez dakit zenbat urte izango zituzten, niri neskatilak iruditu zitzaizkidan, ni baino dezente gazteagoak ziren. Eta Joxe eta neska hura nirearen aldameneko ohean sartu ziren, otxentako koltxoi txiki batean, besoa luzatuta ukitzeko moduan, eta txortan hasi ziren. Ni tapoiak jarrita nengoen, baina entzun egiten nituen, neskak boz mehe batekin egiten zuen intziri... Ezin nuen. Alde egin nuen gelatik. Eta gosaritan muturtuta egotea egotzi zidan Txarlik, ea zer ostia gertatzen zitzaidan. Handik ospa egin nahi nuela esan nion. Sebas ni trankiltzen ahalegindu zen. Ez hartzeko gauzak hain estu. Neskek gure aldamenean gosaldu zuten, baina gizonek ez zieten kasurik egiten, arreta guztia elkarrentzat zeukaten. Neska bana magalean hartuta besoa laztantzen zioten, pareko gizonarekin sozialismoaz eta Otegiren bi mahaien proposamenaz eztabaidatzen zuten bitartean, eta, neskek euren atentzioa erreklamatuz gero, haserretu egiten ziren. Joxe, erdi brometan, kontu eske hasi zitzaion bietako bati mantekilla gehiegi hartzeagatik… Ordutik aurrera ez dut ezer gogoratzen. Buruan kolpe bat eman balidate bezala.

(Itxuraz, hondartzatik bueltan Palmas y Cañaseko grabaketa egin genuen. Telebistan atera ginen. Euskal Herrira bueltan Ekaitzen kronika bat argitaratu zen Garan Aberri Eguneko argazki batekin, eta guk Xenpelar dokumentazio zentrora bidali genituen bertso-saioen grabazioak.)

UA:  Bueltan Txarlik afari bat antolatu zuen, Oihana eta biok ez ginen joan.

PE:  Ni ez nintzen Kubara itzuli hurrengo urtean. Ondorengoetan bai, beste bost edo sei urtez, Ekaitzekin, baina Txarli gabe. Zuk erabat moztu zenuen harremana kubatarrekin?

UA:  Kattalinekin bakarrik jarraitu nuen harremanetan.

PE:  Eta Oihanak?

UA:  Sebasi idatzi zion, ezkondu zen arte. Irakurri nuen kartaren bat. “Urriak 22, atelena” hasten zen, eta bukatzen: “Ez ahaztu gurekin, agul”.

PE:  Ez genituen ahaztu.

UA:  Ez.

Gizakiaren adin guztiak

Manuelek gauez hartu zuen erabakia eta gosaritan jakinarazi zion Beatrizi. Ohiko etxean, amantala soinean, laranja bat eskuan. Emazteak amaitu berri zuen ordu erdiko saioa bizikleta estatikoan, eta, dutxatu ostean, kefir esnea edaten ari zen Pyrenaica orriztatzen zuen bitartean.

      Bueno, esan zuen kontuari garrantzia kenduz, datorren urtean beharbada.

      Emaztearentzako zukua prestatu eta ontzi-garbigailuko platerak armairuan ordenatu zituen handitik txikira. Manuelek bere paperetarako janzten zituen galtza maiztuei erreparatu zien Beatrizek atzetik.

      Atzoko menestra daukagu eguerdirako, esan zion Manuelek.

      Eskolatik jubilatu zenetik goizero kantatzen zion menua. Beatriz jaiki egin zen. Galletak jaso, katilua eta edalontzia harraskan utzi, eta leihoak zabaldu zituen sukaldea egurasteko. Kanpotik sartzen zen autobideko igaro-hotsak itsaso urruna imitatzen zuen.

      Ummm… Ze suerte!

      A ze zortea!, zuzendu zion Manuelek, azentua a-n jarrita.

      Á ze zortea!, errepikatu zuen Beatrizek alai.

      Jaka eta poltsa hartu, eta bulegorako presatu zen. Ezpainak bilduta, begiak itxi zituen Manuelen muxua jasotzeko.

      Agur, langile!, despeditu zuen senarrak.

Manuelen jaioterriko portu gaineko tabernako terrazan epela zen haizea. Andoni Bruselatik itzuli berria zen oporretan familiarekin, Amaiaren haurrek ere amaitua zuten ikasturtea; denak batera zeuden aspaldiko partez. Poltsako patata frijituak, olibak eta zerbezak atera zituzten mahaira.

      Tira, erabakia hartuta dago, iragarri zien Manuelek haurrak belardira urrundu orduko: aurten ez dut zeharkaldia egingo.

      Amaiak amari begiratu zion eta hark ezpainak okertu zituen diskrezioz. Andonik aitari begiratu gabe galdetu zuen.

      Herniarengatik?

      Sabelpean sumatzen zuen aspaldi molestia, erauzitako giltzurrunaren ebakiondoa baino hatz bi beherago. Baieztatu berri zioten iztai-etena, “zuloa betetzera jotzen dute erraiek”. Dena den, emaitzak onak izan ziren esfortzu proban; “ez dituzu ematen”, esan omen zion medikuak hatza Manuelen jaiotze-datan jarrita; “eman, emango nituzke gustura!”, hark erantzun seminarista umorearekin, baina medikuak ez zuen barrerik egin.

      Zerbezari trago jo, eta kokotsaz seinalatu zuen itsasoa.

      Hotza zagok!

      Uztail hartan tarteka eta ahul irten zen eguzkia, eta ura ez zen hogei gradura iritsi. Manuel herriko igerilekuan hogeita bederatzi gradutan entrenatzera ohituta zegoen. Berriki, bazkide-txartelak erretiratu eta hatz-marka irakurgailua jarri zuten, baina makinak ez zuen funtzionatzen Manuelek erpurua arrimatzen zuenean. “Irakaslea?”, galdetu zion sarrerako langileak. “Erretiratua”. Klarionak hatz-aztarnak ezabatzen zituela azaldu zion, eta txartela eman, bueltan.

      Ordubeteko saioak egiten zituen mutil segailen oin-zipriztinei segika. Planta oneko bat hautatzen zuen eta hari jarraitzen zion egoskor, sakaka, “ez didak, ba, alde egingo”. Nonbait irakurria zuen taupadak azkartu eta bihotzekoak jotzeko arriskua nabarmen handitzen zela hogeita bi gradutik behera. Presioa neurtzen zuen ordulari bat oparitu zion Beatrizek berrogeigarren ezkontza-urtemugan, eta goizero hartzen zuen, igerian egin aurretik eta ondoren.

      Hotza!, errepikatu zuen, joan den astean egin nian proba eta hamar minuturako bete ninduan. Ezin! Betaurrekoak mahai gainean utzi, eta sudur hegal gorrituak igurtzi zituen. Hirurogeita hamahiru urte, zer nahi duzue, ba!

      Ordurako, hamabi zeramatzan hiru kilometroko itsas zeharkaldia egiten. Bere jaioterrian udan antolatzen ziren bi igeriketa probetako bat zen, eta, familiak uda han igarotzen zuenez, izena ematea erabaki zuen erretiroa hartu berritan. Hezueriak jo zuen urtean baino ez zuen huts egin.

      Hiru zatitan banatzen zuen zeharkaldia mentalki. Irteerako sakadaren ondoren lasai egiten zuen moilatik badia txikirainokoa, xaboiak olioa nola zabaltzen zuen hatzaz ura, kulpak ere erantzita, gorputzak berez flotatzen ziola. Pentsamendu arin kulunkariak sortzen zitzaizkion, itsas belarren antzekoak. Tarte hartan, arnasaren erritmo konstantea entzuten zuen, urpean ez zen ezer aldatzen, gizakiaren adin guztiak zeuzkan batera. Pixkanaka iristen ziren, ordea, nekea eta hotza, zahartzaroaren konkrezio isila, moilatik urrundu ahala. Badiatik aurrera tristezia moduko baten aurka egin behar izaten zuen igerian, hondoa berriz argitzen hasten zen arte. Orduan hasten zen atzera bizkortzen, eta korrontea alde, zerbaiti ozta-ozta ihes egin izanaren ziurtasunarekin egiten zuen hondartzara artekoa.

      Aurreneko hamar aldietan urtez urte hobetu zuen marka, ordubete azpitik sartu zen behin. “Ehun urterekin, txapeldun!”, animatzen zuten seme-alabek. Beatrizek burua astintzen eta ukabilak altxatzen zituen senarraren alde, bultza egiten zion aurrera, edo tira atzera, nola begiratzen den. Hamahiru urte gazteagoa zen Beatriz. “Igarriko dion”, esaten zion Manuelek.

      Familian festa bilakatu zuten erritua. Goizean esnatuta, Manuelek eta Beatrizek elkarrekin gosaltzen zuten etxepeko gozotegian. Emazteak estutuak egiten zizkion sorbaldetan. Bizkar zabaleko gazte trinkoz betetzen zen herria; kirolari federatuak autobusez iristen ziren nor bere taldeko ekipamenduarekin, eta soin depilatuen desfilea hasten zuten txankleta eta igeritako estreinatu berriekin. Poz urduria hedatzen zuten herriko Erdi Aroko kalexketan, erritmo toniko bat.

      Gosaldu ostean etxera itzultzen ziren probarako azken prestaketak egitera. Manuelek tentsioa hartzen zion bere buruari eta Beatrizek beste alde batera begiratzen zuen. Bainujantzia janzten zuen, boxer beltz estu bat, izter gihartsuak nabarmentzen zizkiona. Beatrizek dortsal zenbakia idazten zion bi besondoetan. Botikak hartu, aldatzekoak eta toalla Beatrizen bizkar-zorroan sartu eta, izen-ematean opari jasotako kamiseta soinean, txankletak eta bisera jantzita irteten zen atzera kalera.

      Portu gaineko talaian itxaroten zieten seme-alabek eta lau bilobek argazkia egiteko. “Zuk irabaziko duzu?”, ekiten zioten txikien kalatxori ahotsek. Amaiaren bigarrena, barbarina baino mugituagoa, izterrean gora igotzen zitzaion ohartzerako. Manuelek gutxi hitz egiten zuen irteera aurreko ordubetean. Irribarre egiten zien. “Et, et, et” eta “kia, kia, kia” moduko soinuak egiten zituen. Gero izango zuen hizketarako eta jolaserako tartea jatetxeko terrazan, udako toldopean, nekearen neurriko arinduarekin.

      Begiratokiko eskaileretatik jaisten ziren senar-emazteak moilara, senegaldarrek zapatilak saltzen zituzten tuneletik barrena. Proba-egunean ez ziren han egoten, egun horretan ez zegoen tokirik salgaiak erakusteko. Manuelek jende ezaguna agurtzen zuen, zaharrenekin gelditu eta adinaren gaineko txantxak egiten zituzten, “kasko ona duk hik”, batek, “gila zaharra, ordea”, eta halakoak. Bere multzokoengana laguntzen zion Beatrizek eta, behin iritsitakoan, kamiseta erantzi eta, paparra bistan, urrezko katea askatzen zuen Manuelek. Han zeramatzan ama zenak opari egindako gurutzea eta bere jaiotze-urtea eta odol-tipoa grabatuta zituen medaila. Beatrizi ematen zizkion gordetzeko. Gero, txankletak eranzten zituen eta haiek ere jasotzen zizkion. Betaurrekoak kentzen zituen azkena; eman buelta, esaten zion emazteak eta baselinaz igurzten zion bizkarrezurra goitik behera, “ez hozteko”. Tutua berari pasatzen zion besapeak eta iztarteak ere koipezta zitzan. Txanoa eta uretako betaurrekoak janzten zituen.

      Ea, ba, iristen garen, esaten zion.

      Duda, ala?, erantzuten zion Beatrizek.

Manuel moilan hanka-hutsik utzi, eta oinez abiatzen zen Beatriz itsas gaineko paseoan barrena, bizi-bizi. Gurditxoei bultzaka zihoazen ama gazteak aurreratzen zituen, eta korrika edo patineteetan barreiatzen ziren igerilarien seme-alabak. Helmugako herrian itxarongo zion eskuoihala prest.

      Tarteka gelditu, eta igerilarien artean senarraren besakada asimetrikoa bilatzen saiatzen zen. Ezkerreko besoa eskuinekoa baino gehiago ateratzen zuen uretatik, beti alde beretik hartzen zuen arnasa. Moilako estiloan igeri egiten zuen, bost urte zituela bere aitak soka gerrian txaluparen kareletik jaurti zuenetik.

      Lepoa luzatuta eta oin-puntetan egoten zen familia osoa helmugako hondartzan, aitona nork lehenago begiz joko. Beatrizek ikusi ohi zuen beste inoren aurretik. “Han!”, seinalatzen zuen, besoa estutzen zion Amaiari, eta “aupa, Manuel!” egiten zion oihu senarrari, entzuteko oraindik urrun bazegoen ere. Amaiari malkoak ihes egiten zion aita hondarra zapaltzen ikustean —antzinako lehorreratzeak zekarzkion gogora, marinel nekatuak lurra zapaltzen—, eta Andonik bizkarrean hartzen zituen txikiak, jendetzaren gainetik adoretu zezaten aitona.

      Orduan aurreratu egiten zen Beatriz, eta, helmugako ate puzgarria igarota, toallan bil-bil egiten zuen Manuel, bizkarra igurtzi eta “tiburón!” esaten zion belarrira, eta senarrak hozka egiten zion lepoan, probako domina jaso berria paparrean dilindan.

Taldeka abiatzen ziren igerilariak aurreko urteko markaren araberako multzotan. Pixkanaka bakantzen ziren multzook, nork bere erritmoa hartu ahala. Txano zuriarekin egin zuen Manuelek azken zeharkaldia, laugarren taldean.

      Beatrizek huts egin zuen lehen aldia izan zen ordukoa, mendiko emakumeen taldearen txangoak igeriketa-probaren datarekin bat egin baitzuen kasualitatez. Haren faltan, Amaiak gosaldu zuen aitarekin. Ohi baino goizago esnatu zen, eta itsasertzean itzuli bat egitea erabaki zuen aitarekin elkartu aurretik. Lo zirudien itsasoak, apenas zuen pisurik egunak. Herria inguratu zuen oinez, eta Manuel baino lehenago iritsi zen kafetegira. Berea eskatu eta leihoaren arrimuan eseri zen aitaren zain.

      Hemen, gure alaba, kasu egin zion Manuelek, goiz zabiltza.

      Giltzak eta telefonoa mahai gainean utzi zituen. Ingurura begiratu zuen. Eseri aurretik izterretatik tira egin zien galtza motzei.

      Betikoa, etxekoandre!

      Ongi deskantsatu zuela kontatu zion Amaiari, “lo bat, inori ezer demostratu beharrik ez-eta”. Amaiak aitaren bekainak orrazteko bulkada sentitu zuen, baina eutsi egin zion. Betaurrekoen gainetik begiratu zion Manuelek nini biluziekin, “nahi bai, demostratu!”.

      Sudur-hots bat egin zuen Amaiak.

      Aurten ere bai?, galdetu zion Manueli puru itzalia ezpain artean sartu zen auzokideak.

      Paparra zabaldu, eta begirada jaitsi zuen Manuelek.

      Intentzio horretan!

      Irtetean, auzoarena ere berari kobratzeko eskatu zion zerbitzariari. Ez zion Amaiari gosaria ordaintzen utzi. “Tira, tira!”, baztertu zuen alabaren imintzioa.

Besoetan dortsal zenbakia markatu zionean, aitaren kolonia ezagutu zuen. Soldaduskaz geroztik erabiltzen zuen kolonia berbera, Quorum. Lehen sarri kontatzen zien kaporal egin zuten kuarteleko pisu-jaurtiketan txapeldun gelditu zenekoa. Pudorea sentitu zuen aitari beso biluzitik heltzean.

      Kalerako eskailerak eta porturakoak jaitsi zituzten. Aitari jarraitu zion Amaiak. Ibilera eskuinerantz eskoratzen ari zitzaiola ohartu zen, sorbalda zaintsuetako lerroa erori egiten zitzaiola istriborrerantz. Aldakatik zetorkion desoreka. Kaira apartatu zuen behakoa.

      Inoizko handiena zen partaidetza; igerilariak gal-gal ari ziren moila barruan, arrain sarda sarean bezala. Kaio guztiak jela-fabrikako teilatura erretiratu ziren ezohiko zalapartarekin kikilduta. Talaiapean laborategiko lankide batekin topo egin zuen Amaiak. Albotik igarotzean, mahukatik suabe tira egin zion hark, eta Amaiak ezin izan zuen harridura ezkutatu haren gorputz zehatzaren aurrean. Igerilari federatua zela ondorioztatu zuen taldekoen slip gorri-beltzari erreparatuta. Txolarre gosetuak bezala mugitu zitzaizkion begiak.

      Zenbatean egiten duzu?, galdetu zion Amaiak begiak itsasorantz desbideratuz.

      Zeharkaldia?, barre egin zuen lankideak jolasti, berrogei minutu azkenekoan.

      Zortea opatu, eta urrundu egin zen irribarre behartuaren erruz ezpain gaina oraindik hortzoian trabatuta. Aitaren buru zuria bilatu zuen inguruan. Ez zuen ikusten larruazal gordinen artean. Eskailera-koxkara igo, eta kofradia zaharrerantz begiratu zuen, pantalanaren alderantz.

      Aita ikusi duzu?, galdetu zion igerilarien artean paseoan zebilen arrantzale erretiratu bati. Eskailera ertza seinalatu zion. Kamiseta erantzia zuen ordurako, berotze-ariketak egiten ari zen esku bat kontrako sorbaldan jarri eta besoari helize tankeran atzerantz eraginez.

      Koipea zabalduko dizut?

      Azala ezagutu zion hogeita bost urteren ondoren. Lepoa, atzealdetik, ez zitzaion batere aldatu Amaiak umetan bertara igota uretara jauzi egiten zuenetik. Mendian nekatzen zenean altxatzen zuen lepoa; bere paperekin lanean ari zenetan tentetu hutsez isiltzeko agintzen ziona. Urrezko katea askatu eta esku ahurrean jarri zionean ikusi zion sikaturiko kolko maskala. Betaurreko graduatuak jaso, eta motxilan gorde zizkion aldatzeko arropekin.

      Prest?

      Erretratua egin zieten moilan. Bizkarretik helduta, “datorren urtean biok?”, tentatu zuen alaba. Manuelen langak azpitik pasatzera egina zegoen ordurako Amaia, eta, hala ere, hunkitu egiten zuen zeharkaldia aitarekin batera egitearen ideiak, besakada konpasatuan, elkarren aldamenean, nahiz eta jakin gurasoen bertute fisikoak Andonik jaso zituela oinordetzan eta ez berak, igerian nahiko ondo moldatzen zen arren. Irribarre egin, eta aita baino urrats erdia aurrerago kokatu zen; bizkarrarekin estali zion hegaleko ebakiondoa, giltzurruna erauzi ziotenetik puzten joan zitzaiona planta oneko gorputza itsusteraino.

      Ea, ba, iristen garen.

      Zain egongo gara.

Paseorantz jo zuen Amaiak helmugarako bidean, zeruari begiratu zion. Zeharkaldia hastearekin batera altxatu zen haizea eta zartatu uraren gainazala. “Eguraldiak kanbioa du”, iragarri zuen aitak gosaritan, baina hitz beste egin zuen Amaiak. Egunsentiko zamau barea harrotu eta orbandu egin zen, ordea, haize-olatuak ugaritu ziren itsaso zabalean. Kostaldeko paseotik aitaren bila aritu zen alferrik, ez zuen identifikatu ehunka txano zuridunen artean.

      Parrokia aurrean elkartu zen Andonirekin eta haurrekin. Haraino heltzen ziren Michael Jacksonen Beat it eta esatariaren kalaka. Malekoira jaitsi zirenean, lehen taldekoak jada dutxatuta zetozela ikusi zuten, saihetsak bistan, nekearen pisurik ez hazpegietan. Une hartan txano horiak ari ziren sartzen, “bi talde lehenagokoak”, azaldu zien Andonik haurrei. Urdinak hasi ziren iristen gero. Kronometroari begiratu zion Amaiak, berrogeita hamahiru minutu. Beste bost kalkulatu zizkion gutxienez aitari; hamar ere bai, itsasoaren zakarra ikusita. Aleka bistatu ziren lehen txano zuriak, eta ugaritzera egin zuten laster. Amaiaren begiak aitarenak ortografia akatsen bila bezala mugitzen ziren ur-azalean ezker-eskuin. Azken txanpan olatuak hartzen saiatzen ziren igerilariak, bagek eraman zitzaten hondartzara arrastan. Nabarmena zen zenbaiten nekea, pasara hartuta zetozen.

      “Ordubete eta bost”, esan zion besoak gurutzatuta irribarrez hondartzara begira zegoen nebari. Itsasora begiratu zuten. “Aitona?”, galdetu zion alabak. “Aitona azkena geldituko da?”.

      Bizkarra ukitu zion semeari. Herriko igerilari gazte bat animatu zuen eta itsasora begiratu zuen atzera. Zango bat falta zitzaion igerilari bat iritsi zen. Halako batean ikusi zuen, kronometroak ordubete eta hamaika minutu markatzen zituenean, aitaren gorputza uretatik irteten. Dei egin zion: “Aupa, aita!”. Zotin bat irentsi, eta txikia besoetan hartu zuen. Builaka hasi ziren haurrak, eta Andonik, txaloka, urrats bat egin zuen atzera. Manuelek eskua jaso, eta begiak asko ireki zituen paretik igaro zitzaienean.

      “Larri-larri”, esan zion Amaiari, hark helmugan toalla zabalik itxaron zionean. Putzu bat egin zitzaion oinen artean. Aurpegia igurtzi, betaurreko graduatuak jantzi, eta urrutira begiratu zuen.

Zeharkaldi alternatiboa antolatzea Andoniren ideia izan zen, portu gaineko tabernako terrazan. “Moilatik irten eta arranpalara, ea nor lehenago”, proposatu zuen hatzaz ibilbidea markatuz. “Amaia, zu eta hirurok; ‘Isastitarren zeharkaldia’”. Kokotsa altxatu eta sudur puntarekin jo zien erronka aitari lehenengo, arrebari gero.

      Beatrizek baxoerdia mahaian utzi, eta zutitzeko imintzioa egin zuen, “ni arbitro!”.

      Manuelek esertzeko agindu zion emazteari esku-keinu batez. Begiak barrez-barrez, ezpainekin soinurik atera gabe txistu jotzeko keinua egin zuen Beatrizek.

      Inguruan bada txapelak brodatzen dituen inor?, ekin zion Beatrizek atzera.

      Telefonoan bila hasi zen Andoni, “hemen bat!, Maria Jesus Lorenzo. Eskatuko dut?”.

      Manuelen erreakzioaren zain gelditu ziren.

      Itxaron, esan zuen Beatrizek, bekainak bildu eta buruaz ezezkoa eginez. Legeak jarri behar ditugu.

      Legeak, legeak… Arauak esan nahiko duzu, zuzendu zion Manuelek.

      Arauak. Moilatik arranpalarakoa laburregia da, aitak irabaziko badu, distantziak luzeagoa behar du. Hondartzari bi joan-etorri gutxienez.

      Manuelek ez zuen zirkinik egin.

      Ni ados, onartu zuen Amaiak. Zenbat metro luze da hondartza?

      Seiehun hortxe-hortxe, bota zuen begiz Beatrizek.

      Eskuak burura eraman zituen Andonik, flotatzen ikasi beharko dut!

      Ba, ikasi!, erantzun zion amak. Beste erronda bat?

Handik astebetera, hondartzako petrilean erantzi dituzte arropak elizako kanpaiek hamaikak jo dituztenean. Oraindik antzematen dira kaioen oinatzak hondarrean. Euri txikia ari du. Beatrizek argazkia egin die odol bereko hiru soinei. Andoni da garaiena, iparraldeko terrajea du, amarenaren antzekoa. Manuelek eta Amaiak molde berekoak dirudite, gorputz baten bi bertsio, bular-kaiola zabal eta gerri estukoak; azala ere leku berean lehortzen zaie. Atzean dute, ilun eta zabal, itsasoa.

      Manuelek uretara egin du bizkor, eta atzetik segi diote seme-alabek irteerako arranpalara. Beatriz ere bertaratu da haurrekin. Amaia bien erdian kokatu da, ezkerrera aita eta eskuinera neba. Beatrizek irteera abisua eman duenean, dena emanda hasi dira neba-arrebak elkarri indarrak neurtzen, bazirenik ere ez zekiten amorru zaharrak giharretan. Metro erdia ateratzen dio Andonik, baina Amaiak erabakita dauka nebari irabazi egin behar diola. Elkarren kontra lehia daitezkeen kirol bakarra da. Manuelek atzetik jarraitzen die.

      Lehenengo luzearen erdi parean nabaritu du Amaiak nebaren flakia, bat-batean, crawl estilotik bizkarkakora igaro denean. Bere kautan, “bat gutxiago”, pentsatu du Manuelek. Amaiak ukitu du aurrena hondartzaren bestaldeko ertza, Manuel iritsi da segundo gutxira, eta ia harekin batera baina pott eginda, Andoni. Bigarren eta hirugarren luzeetan Amaia doa buru, bere gorputzean eroso, inork harengandik espero gabeko erakustaldiaz harro. Laugarren eta azken luzeari ekin orduko jarri zaio, ordea, parean aita. Besakada bakoitzean ikusten diote aurpegia elkarri, kuku eginez bezala, ispilu-jokoan, Amaiak eskuinaldetik eta Manuelek ezkerraldetik hartzen baitute arnasa.

      Amaiak ezin dio irribarreari eutsi bere buru jiratuak aitarenarekin topo egiten duen bakoitzean. Horman alboz albo jarritako bi penduluren modura, bat egiten doaz apurka, sinkronizatzen urpetik elkarri igorririko bibrazioen bidez. Amaiak badaki gutxi gorabehera denbora-tarte berean kulunkatzen diren edozein bi gorputzek, elkarrengandik gertu egonez gero, harmonizatzera jotzen dutela pixkanaka. Hogeita bost urte bete arte aitarekin izandako ezin ulertuak etorri zaizkio burura. Haitzen moduko isiltasunak. Elkarri egindako mina.

      Bat-batean, aitak erritmoa nabarmen bizkortu duela nabaritu du, gorputz erdia atera dio ohartzerako. Berdintzen saiatu da, baina koska bat gehiago estutu du Manuelek. Amaiaren aurrean kokatu da, oinekin aparra harrotuz. Ihes egin dio malapartatuak. Eta zabaldu egin zaio zerbait bularrean, ezin bete diren promesen distirarekin. Burua hondorantz murgildu duenean, barre egin du urpean. Arnasa behartzeke iritsi da helmugara, bostekoa luzatu dio aitari, bularraldeko ikara mehe hori zer den oraindik arrastorik gabe.

Literatura lezioak

Ostirala, 16:06

Idazlea etxean dago. Bikiei zorriak kentzeko orrazi estua du esku batean eta telefonoa bestean. Lurrean barreiatuta, koloretako egurrezko jostailuak. Umeetako bat negarrez ari da, eta besteak, isildu gabe, galderak egiten dizkio bata bestearen atzetik. Buru bat magalean jarrita, orrazia pasatu ahala lehertzen ditu parasitoak folio zuri batean. Adigalduta erantzuten die galderei. Plazer adiktiboa sentitzen du zorriak lehertzean, paf. “Odola zorriarena ala nirea da?”, galdetzen dio orain malkoak xukatzen ari den umeak. Idazle amak erditik tolestu eta atzazalaz zanpatuz hiltzen ditu bartzak. Telefonoaren pantaila argitu da berriz, whatsappa ireki du. Urtebete da azken eleberria kaleratu zuenetik. Haurrei titia kendu berri die. Faltan botako zaitut idatzi zion editoreari liburua aurkeztu berritan. Ez dizut utziko erantzun zion hark.

      IDAZLEA: Email bat bidali diot editoreari.

      EDITOREA: Zureari?

      I: Jakina. Ea lagun diezadakeen.

      E: Ba… “nire editoreari” esan behar didazu, mesedez, hurrengoan.

      I: Ados.

      E: Ez zen errieta (barkatu). Harrikoa egiteko nago. Ondoren… emaila deboratzera eseriko naiz.

      I: Ez dut errieta modura hartu. Ez naiz haserretzen nire editorearekin.

      E: Idealizatu egiten nauzu (nik zu bezala).

      I: Katramilatu egin naiz ipuinarekin. Uste dut zuk segituan ikusiko dituzula gauza batzuk.

      E: Bidaliko al dizkidazu ipuinari buruzko oharrak? Terrazan erakutsi zenizkidanak.

      I: ETXE-GARBITZAILEA (oharrak).docx

      E: Nahastetik askatzeko bidean ipiniko dugu ipuina (eta zu ere bai, seguru baietz).

      I: Ni ari naiz… pixkanaka.

      E: Nik idealizatuta zauzkat oraindik. Igual gehiago atzeratu beharko dugu elkar ikustea.

      I: Nik ez dakit gionizatzen.

      E: Et, et, et… ez segi hortik.

      E: Gero arte, zeozer esango dizut (ona).

      I: Edo txarra. Nire editorea zara.

      E: Idealizatuko zaitut gaur ere, zu lasai. Aio, Jordan.

ETXE-GARBITZAILEA

(oharrak)

      —Neska hartzea erabaki dutenetik, askoz gutxiago eztabaidatzen dute Garik eta Norak. Gemak astean behin garbitzen die etxea.

      —Norak haurdunaldian proposatu zion Gariri etxe-garbitzailea hartzea, profesionalki desagertzeko beldurragatik (aktorea?, abokatua?). Gariri oso ideia ona iruditu zitzaion. Gari txukunagoa da Nora baino, agerikoan, behintzat (gero kaxoiak, ardo-botila hutsak harraska azpian, armairuetan pilatutako arropa...).

      —Gema asteartero joaten da garbitzera. Hiru urte daramatza haientzat lanean. Dolutan dago, ez da alargundu zaharra. Autonomo-egutegi desordenatuen ondorioz, Norari eta Gariri sarri ahazten zaie asteartea dela eta garbitzailea etortzekoa dela. Ezustean harrapatzen ditu giltzaren hotsak sarrailan, mihia klaskatzen dute, ez da une egokia, joder, siestan, irakurtzen, lanean ari dira. Gema zarataka sartzen da, umea esnatzen du. “Zer moduz? Deskantsatu al duzue?”.

      —Gemak garbitzen dituen beste etxeak: homeopata bikote batena aldameneko herrian (kontratuarekin). Homeopaten txakurra paseatzera ateratzen du. Produktu ekologiko garestiak erostera bidaltzen dute kooperatibara. Kuadrillako baten etxea (beltzean), semearena (beltzean) eta alabareneko eskailera (lau hilean behin, lau astez segidan. Beltzean eta eskura). Norak eta Garik beltzean hileroko transferentzia bidez.

      —Gema Anarentzat (Garirentzat?) lanean hasi eta gutxira gaixotu zen Santi, Gemaren senar ohia. Ez zuen luze iraun.

      —Etxe-garbitzaileok dena dakigu. Eta etxe-garbitzaileok lapurtu egiten dugu. Ez jabeek uste dutena, ez sufriarazten dien hori. Huskeriek tentatzen gaituzte. Ez dugu hautsontzietako txanponik nahi. (Norak eta Garik, nork bere aldetik eta elkarrekin hitz egin gabe, etxe-garbitzailea proban jarriko dute, dirua eskura utzita).

      —Garbitasuneko neskentzako aholkua: Onartu andreak ematen dizuen guztia eta esan eskerrik asko. Utziko duzue gero autobusean, eserlekuko hutsartean.

      —Norak opariak egiten dizkio Gemari. Gemaren aldean gustu fina duela uste du.

      —Gemaren aurrean arropa berria probatzea gustatzen zaio Norari: “Zuri dena gelditzen zaizu ondo!”, esaten dio.

      —Etxe-garbitzaileok: Ahal bada, ez lagunentzat lan egin. Lehenago edo geroago gogaitu egingo dira euren bizitzaz gehiegi dakizuelako. Edo zuen gustukoak izateari utziko diote, motibo berberagatik.

      —Noraren leihotik hotela ikusten da, Gemaren lantoki ohia. Santiren arreba gazteenak darama orain. Deskribatu hotela, egin lotura Gemaren aurreko bizitzarekin. Gemaren iragana: hotel bat zeramaten Santik eta biek. Santiren familiarena zen hotela: Itsas Begi. Gema neskame hasi zen hamasei urterekin eta hemezortzirekin ezkondu zen Santirekin. Santik kokainari zion adikzioak, hoteleko festek, emakumeekiko adeitasunak, eskuzabaltasun histrionikoak, zorrek... harengandik banatzera eraman zuten, baina Gemak maiteminduta jarraitzen zuen. Etxe-garbitzaile hasi zen banatu berritan, sosak ateratzeko. Kontraturik gabe egin zuen hotelean lan 30 urtez. Etxea ordainduta dauka, baina aurrezkirik ez.

      —Eserita ere gelditzen naiz sarri, berandura arte gelditzen naiz. Erretzen eta New York Times irakurtzen, liburu pornoak orriztatzen. Nola eraiki pergola bat. Batez ere, leihotik begira egoten naiz, aldameneko etxeari beha, hantxe bizi izan nintzen bolada batez.

      —Nora eta Gariren leihotik portura begira egoten da Gema. Senar ohia ikusten du paseoan: “Han doa Santi”.

      —Santik, aspaldi, haurrak eskatu zizkion Gemari (“zer kostatzen zain?”), Gemak ez zeukan argi guraso izan nahi zuen ala ez. Azkenean haurrak izan zituzten. Santik hire umeak deitzen zien Gemaren aurrean, “egien kasu hire umeei”. Orain Gema eta Santiren alaba zaharrena zerbitzuburua da Itsas Begin. Banaketak Gema desklasatu du, ez, ordea, Gemaren umeak.

      —Gemak etxe hobea du Norak eta Garik baino: terrazadun etxabe bat itsasoari begira, hotelaren aparraldian erosia. Nora eta Gariren etxea 70 metro karratuko teilatupe bat da, armairurik gabea eta haurraren trastez gainezkatua. Errentan bizi dira.

      —Nora ohartuko da Gemak, batzuetan, erre egiten duela etxean bakarrik dagoenean.

      —Norak bere perfumearen usaina adituko dio Gemari. Errotulagailu bat hartu, eta lurrin-potoa markatuko du.

      —Nora konturatuko da Gema —Gari?— bere ordenagailuan pornoa ikusten aritu dela. Historialean arakatuko du. Masturbatu egingo da.

      —Garbitasuneko neskok: asko ikasiko duzue emakume liberatuengandik. Lehen fasea kontzientzia feminista hartzeko talde bat izaten da; bigarren fasea, etxe-garbitzailea; hirugarrena, dibortzioa.

      —Gemak konfidentziak egiten dizkio Norari. Beraientzat lanean hasi eta gutxira kontatuko dio banatuta dauden arren, noizbehinka, Santirekin oheratzen dela.

      —Emakume estatubatuar gehienei oso deserosoa egiten zaie neskamea izatea. Ez dakite zer egin beren etxeetan gauden bitartean. (...) Errudun senti ez daitezen, saiatu zerbait gaizki egiten.

      —Gemak etxera sartzen den bakoitzean esaten du “hau da beroa!”. Menopausia betean, ez du disimulatzen bikote gaztearen etxea garbitzera joatea molestia zaiola. Laugarren solairua da igogailurik gabe. Izerditan iristen da. Purrustadaka garbitzen du, hasperenka. Ez da saiatzen beroa, nekea eta asperdura disimulatzen. Ahotik hartzen du arnasa, kamisetaren barrenarekin lehortzen du kopetako izerdia. Kargu hartzen die: “Aber, kristalak garbitzekoa falta da!”, “arropak oraindik bustita daude…”, “non dago nire garbiketarako kamiseta?”. Etxera sartu orduko, leihoak zabaltzen ditu parez pare, udan eta neguan. Nora ixtera jaikitzen da: “Hotz naiz”.

      —Norarentzat erosoagoa litzateke Gema otzanagoa balitz. Ordea, Gemaren petralkeriak kontzientziako karga arintzen dio, garbitzaile bat —kontraturik gabe— kontratatu izana eramaten laguntzen. Gemak bere buruari kexarako ematen dion baimenak badu zerbait erredimitzailea Norarentzat.

      —Deskribatu Gemaren gorputza mugimenduan.

      —Gemari askoz errazagoa egingo zaio Santi maitatzea hura hil eta gero. Ez du harekin eztabaidatzen post mortem.

      —Biziekiko, ertz desatseginen kudeaketaren emaitza da maitasuna. Hilekiko, ertzak ahanzteko gaitasunari dago lotuago. Hildako bat maitatzea norberaren burua maitatzeko ingurabide bat da.

      —Gemak gaizki hitz egiten du: “ze sospresa!” dio, “mestatasia dauka”, “kaptus hori zer?”...

      —Gari gogaituta dago Gemak ez duelako behar besteko arretaz, mimoz, sakon garbitzen (bere amak bezala). Dena kolpeka darabilela dio. Paretetako markak aztertzen ditu. Gema etxean egon ostean, errepasoa egiten du. “¡Cuánto amooor!”, esaten du sabaira begira. Gemak, batzuetan, gauzak pilatzen ditu inongo zentzurik gabe: liburuak-jostailuak-botikak. Paper-dorreak egiten ditu, hiru edo lau, etxean zehar. Zabarra da (sofa-ohea bi aldiz askatzen du ardatzetik). Ez du zaborra sailkatzen —Garik ere ez, Nora gainean egon ezean—, eta Norak sailkatutakoa nahasten du: dena plastikozko poltsa industrial batera husten eta etxepeko errefusaren kontainerrera botatzen du.

      —Garbitzen ari denean, Gemak irratia oso ozen jartzen du. Manu Etxezortu gustatzen zaio. “Ez al du barre polita?”.

      —Garik Gemari Fujitsu deitzen dio: “el silencio”.

      PENTSATU: Narratzaileak zergatik kontatzen du istorio hau? Narratzaileari etxe-garbitzaileak sentiarazten dionaren kontaketa izan dadila, egon dadila eboluzio bat distantzia harrotik begiramenera. Ipuinak izan behar luke… maitasunezkoa eta soziala. Zer sortzen dio narratzaileari Gemak senar hilarekiko erakusten duen maitasun idealizatuak? Nolako harremana du ipuineko bikoteak? Zer leku behar du ipuinean Noraren eta Gariren arteko harremanak? Zer dauka Nora-Gari bikoteak Gema-Santi bikoteak ez zeukana? Zer zeukan Gema-Santi bikoteak Nora-Gari bikoteari falta zaiona? Afektuen sarea dibujatu. Asimetriak erakutsi: klasea, kultura, generoa, adina. Nola maitatzen da posizio bakoitzetik? Narratzaileak etxe-garbitzailearekiko garatzen duen lotura... nolakoa da? Zeren sinboloa da etxea? Zeren sinboloa da zikina? Hautsa? Leihoa? Dirua? Dirua ez da sinbolo bat.

Ostirala, 17:31

E: Joder… Saiatu eta saiatu, eta ezin dut zabaldu (merde!) bidali didazun artxiboa. Ahalegindu naiz programa diferenteekin, eta ezin (zer arraio?) (kabreatuta nago!). Konputagailuak esaten dit, behin eta berriro, “el documento está dañado (neu ere bai) o protegido por la Administración de derechos (ez dago eskubiderik!)”.

      I: Berriz bidaliko dizut.

      E: Ipuina eta oharrak.

      I: ETXE-GARBITZAILEA (oharrak).docx

      I: ETXE-GARBITZAILEA (ipuina).docx

      E: Arratsalde osoa daukat irakurtzeko. Gau osoa daukat irakurtzeko. Eta pentsatzeko. Gau osoa daukat zuretzat.

      I: Ea orain.

      E: Banoa!

      E: Hau hankaz gora dago eta ostirala da oraindik. Bien!

      I: Amaieratik hasi zara?

      E: Inprimatu dut.

      I: Zain egongo naiz.

      E: Guanteak jantzi, ahoa tapatu, bisturia hartu… eta manos a la obra.

Ostirala, 18:31

E: Hor al dago nire idazlea?

      I: Bai.

      E: Gauza asko kontatu dituzu, abaila bizian kontatu dituzu, eta badirudi gauza askoz gehiago dituzula kontatzeko. Ondo ari zara. Dialogoetan motz samar, arnasa gutxirekin bezala; hori gero hobetu beharko da. Gogoan izan narratzailea aktorea dela, dialogoak esaten dituela eszenan, eta igarri egin behar genuke bere elkarrizketarako dohaina: dotorezia ez batere errekargatua, arintasun sobrioa gauza sakonak esatean, solaserako gustu atsegingarria (zerorrek daukazuna bezalakoxea), etc. Aktorea da!

      E: Denetik dauka ipuinak: sozialki eta politikoki. Lortu behar duzu pertsonaia guztiek senti dezatela maitasuna eta ager dezatela, baina baita ere amorru espontaneoa (eguneroko bizimodukoa), baita ere botere harremanen konplexutasuna, eta... jendearen bizitzaren zaila eta bizitzak berez sortzen duen konfusioa.

      I: Hori da asmoa.

      E: Saiatu hitzez adierazten kontatzen dituzun prozesuen prekariotasuna: ze gutxigatik lortu duen gizakiak gizaki izatea, bizitzak bizitza izatea, munduak mundu, maitasunak maitasun eta gorrotoak gorroto. Zer oreka klasek eusten dio egitura prekario bakoitzari?

      E: Pertsonaia asko dauzkazu: Nora eta Gari eta umea eta Gema eta Santi... horiek gutxienez.

      E: Ipuinaren amaiera hobeto pentsatu edo imajinatu behar zenuke, nolabait esatearren: non eta noiz itzaliko diren argiak. Eta asmatutakoan zein izan litekeen amaiera, hasi behar duzu kontatzen ahalik eta hurbilen denboran amaieratik (ez hasi aspaldi). Gidoi moduko bat trazatu behar zenuke, asko daukazu-eta kontatzeko eta dialogatzeko eta sentipenetara ekartzeko (sentipen ideologikoak eta sexualak barne). Seguru al zaude narratzaileak aktorea izan behar duela? Zergatik ez... idazlea?

      I: Idazlea ni naiz.

      E: Orainaldian amaitu behar du. Etxean.

      I: Bai.

      E: Zergatik da hain ona Lucia Berlin? Haren aipuak dauzkazu oharretan.

      I: Esan zuk.

      E: Gaiztoa delako, eder eta argi idazten duelako, anekdotario zabala duelako, doi eta premiazkoa jartzen duelako, kondizio humanoaz gogoeta egiten laguntzen duelako, gaiztoz eta gozoz idaztea konbinatzen duelako. Eta hizkera!, mintzo da dotore, normal, poetiko, ahozko, zehatz, multiple.

      I: Ze inbidia.

      E: Hitz astunak eta arinak dotoreziaz konbinatzen dituelako.

      E: Esazkidazu hitz arinak.

      I: Laztana, luma, zira, desira, loa.

      E: Gehiago.

      I: Libelula, sagar, arima, heze, ihes, orein, sare, dirdira…

      E: Aa! Me muero.

      I: Amua, zura, altzifrea, akazia, pagoa, usoa, Chopin, Renoir, Aurore, Lilith.

      E: Eta astunak?

      I: Zintzarria, karroza, grabitatea, botanika, mertxikondoa, branka, popa, palmondoa, obulua, Kierkegaard, Cervantes, Ricardo, korrokoia, konkorra.

      E: Je t’adore.

      I: Beruna arinagoa da kortxoa baino.

      E: Esaktamente! Zer oparitu zenidan urtebetetzean?

      I: Gatsbyren hidroabioia.

      E: Amodiozko opari bat da hidroabioia, fetitxe bat.

      E: Jostailuzkoa, aerodinamikoa, sinbolikoa, txikia, irudimentsua, inteligentea, gurea. Ni naiz Gatsby, zu zara Daisy. Goazen urrutira. Dena da posible eta dena da gezurra. Itsasoa, zerua, lebitazioa, energia…

      I: Plastiko zati bat.

      E: Airean zintzilik idatzi behar duzu! Izan arina, bilatu beti mugimendua, informazioa eman, ahalik eta gehiena. Ipuina zaldi bat da, trostan edo galopan doana. Abiadura kontua da, abiadura mentalarena. Festina lente!

      I: Nire ipuina asto bat da.

      E: “Gaur… zaldiz ibili naiz gizon gisa eta emakume gisa, maitalea eta maitatua bainintzen pieza bakarrean, basoan, udazken arratsalde batez, hosto beilegien azpian, eta sentitu dut izan naizela dena batera… zaldiak, hostoak, trukaturiko hitzak, eguzki gorria… eta nire bi maitaleak”.

      I: Flaubert?

      E: Bingo!

      E: Oraindik ez dakit zer kontatu nahi duzun.

      I: Telefonoz hitz egingo dugu?

      E: Oraingoz, oharrak hobeak dira ipuina baino.

      I: Vaya.

      E: Ni aktorea banintz, ni banintz kontalari hau, niri gertatzen ari zaidan asunto bati buruz ere jardungo nuke (ez bakarrik Gemari buruz). Beraz, oso probablea litzateke, nik —Norak, zuk— kontakizuna garatzea kontatzeko Garirekin —Anderrekin?— dudan harremana, kezka, arazoa, edo zeozer.

      I: Bai.

      E: Bai… telefonoz. Zuk nahi duzunean.

Ostirala, 19:34

I: Ze lotsa: nire intimitate guztiak kontatu dizkizut!

      E: Gustatzen zait zure intimitatea. Asko. Gehiegi. Kolgatuta nago. Barkatu. Pozik nago. Gaur mezuka, atzo mezuka. Batzuetan pasatu egiten naiz. Baina horrela umore onez eta literaturaz ari garenean, barkatzen diot nire buruari. Asko gustatzen zait, disfrutatu egiten dut. Nire intimitatea baldintzatzen duzu. Gustatu egiten zait. Baldintzatu, hitz okerra izan da. Influitu esan nahi nuen. Estimulatu, akaso. Hori gustatuko litzaidake. Estimulatu ere bai… bai. Gero gaizki pasatzen dut. Kolgatuta. Malenkonizatuta. Alkoholizatuta bezala. Handik sei ordura, edo hamar ordura. Sufrimendurik ez… Kuelge bat. Zure falta. Eta jeloskor. Zurekin egon izanaren jeloskor. Ulertzen da? Hori leuntzen ikasi behar dugu. Lagunak. Lagun onak. Luuuuuuzerakoak. Beti literarioak. Aldika erotikoak. Libreak. Eskuzabalak. Alaiak. Hori nahi nuke.

      I: Ez nizun telefonoz deitu behar.

      E: Ez didazu ezer kontatu. Dohain hori ere baduzu: esan egin dizkidazu zure intimitateko gauzak, baina kontatu gabe xehetasunik (nik ere ez dizut utziko niri kontatzen).

      I: Anderrekin ardo bat hartuko dut Gemari eta Santiri buruz hizketan. Eta afaria egingo dugu. Umeak gose dira.

      E: Anderrekin ardo bat hartu, Anderri buruz. Santi utzi datorren asterako. Utzi ipuina datorren asterako. Ander eta ardoa, ardoa eta Ander dira orain garrantzia dutenak.

      I: Urrunegi joan naiz.

      E: Ez torturatu zure burua; torturatzailea ni naiz.

      E: Ondo idaztea ezinezkoa da: utopia bat.

      E: Aingeruek bezala idazteko (bizitzeko) deabru bat izan behar da eta gainera xanpaina eduki: distira, dotorezia eta alaitasuna.

Larunbata, 11:04

E: Ondo lo egin al duzu bart?

      I: Ez, Anderrek gaueko txanda izan zuen eta berandu etorri da.

      E: Anderrekin... gaueko txanda?

      I: Idiota.

      E: Ipuinean Gemaren bularrez esaten duzunari buruz pentsatzen aritu naiz.

      I: Hmm.

      E: Titiak ezagutzeko erraztasuna daukat.

      I: Hara.

      E: Titiak eta neskaren izaera ia beti etortzen dira bat. Ez beti.

      I: Ez nekien.

      E: Titiek badute zerbait… urrutitik dakarten zeozer. Titiak dira umore klase bat, izate klase bat… gorputz osoarekin datozenak, baina baita ere izaerarekin. Gemaren eta Noraren titiak bi mundu dira. Gemarenak zintzilik ikusten ditugu lurra garbitzen ari dela, handiak dira. Behi bat da, ugaztun bat. Noraren titiak… txorikumeak dira, eskuetako habian hartzeko irrika pizten dute.

      I: Hori bastante erotikoa da.

      E: Atseden eta atsegin arratsaldean, aio.

      I: Distantzia hartuko genuela esan genuen.

      E: Ez torturatu zure burua; torturatzailea ni naiz!

      I: Malkoa atera zait.

      E: Ez! Salda, garbantzuak, haragi egosia prestatzen ari naiz; denak lo daude; ez dakit zer ordutan iritsi zen Ines; beranduago, seguru, Ane, ordu biak pasata bai (gaia aldatzearren).

      I: Zuk ez duzu sufritzen?

      E: Nik hogei urte gehiago ditut.

      I: Eta?

      E: Hurrengo batean esplikatuko dizut, whatsappez ezin dut.

      E: Atseden & atsegin.

      I: Zer egingo duzu arratsaldean?

      E: Ez dakit. Etxean egon. Etxean egoten naiz.

Igandea, 11:28

E: Berriz irakurri dut ipuina. Idazlea zara. Polita zara, ez zentzu estriktoan. Polita zara espresioan, bizitasunean, bekozko ados ez zaudenean, gauzak esatean niri, polita zara pentsamenduan, buruan duzuna esaten… ez zara ohartzen zenbat! Erotismo handia duzu taupaka. Buru prodigioso bat! Eta Uma Thurmanen oinak!

      E: Pulp Fiction - “Foot Massage” - YouTube

      I: Baita zera ere.

      E: Xehetasunetan fijatzeko gaitasuna daukat. Italo Calvinori esker hartu nuen kontzientzia: erritmoa, belozidade handia baina detaileetan pausatua, etc. Fitzgerald bizkorra da kontakizunean, nahiz eta dotorezian regodeatu. Organizatua? Ez. Antolatua? Ernea. Adi egoteko modu hori ikasi behar duzu. Testuaren zerbitzura adi. Bizitzan.

      I: (audio mezu bat, 3:16 minutukoa)

      E: Oraintxe adituko dut. Ane jaiki da. Ines esnatu dela konturatu naiz, telefonoz dihardu norbaitekin. Foot massage eszena transkribatu eta euskaratu behar zenuke. Fijatu Tarantinok nola egiten duen.

      I: Sontag-en Koilara itzuli dut.

      E: Sontag hobea da saiakeran. Fikzioan ipurdiak pisatzen dio.

      E: Erabili ahalik eta gutxien guztiz, oso, erabat eta halako hitz totalitarioak.

      E: Saiatu gauzak eta esaldiak kentzen.

      E: Zaindu akotazioak.

      E: Ez presatu, beti berridatzi, eta laaaaasai.

      I: KOILARA.docx.

KOILARA

Koilarak ahoan bere lekua duela dirudi. Koilara ez da guztiz heldua, labana eta sardexka diren eran. Koilarak ez du mehatxatzen. Koilara haurtzaroko mahai-tresna da, atseginena. Koilara infantila da. Mmm-mmm. Bildu nazazu apur bat, isuri beste pittin bat. Sehaska nola, edo pala, edo esku ahurra. Ez du ebakitzen, zulatzen, zeharkatzen. Onartu egiten du. Biribila, makoa. Ez zaitzake makilakatu. Ez fidatu semeaz sardexka garraio, labana eskuan, baina zer min egingo dizu koilaraz? Koilara bera da haur bat. Mundua plazerez enpo dago. Zauden lekuan egon besterik ez duzu. Hemen. Orain. Eman nire koilara, eman nire koilara handia eta jango dut mundua. Koilaratxoa: besarkatzea, muxukatzea, laztantzea. Maitaleak ohean koilaren eran ahokatzen dira.

Igandea, 11:43

E: Eskerrak barea den mezua, ze bestela...! Zure hitz egiteko modua eta sintzeridadea demoledoreak dira. Ondo pasa aperitiboan. Elkar ikusiko dugu noiz edo... noiz.

      I: Oso nekatuta nago.

      E: Ez dakit zer esan.

      I: Neurriak hartu behar ditut.

      E: Terapeutek asko dakite, ikasi egin dute, formulak dauzkate, konpartimentazio-sistemek funtzionatzen diete. Literatura desberdina da... bestelako formulazio batzuekin egiten da, oso konfusoa izaten da dena, autentikoagoa (gezurra badirudi ere).

      I: Distantzia behar dut.

      E: Zenbat eta urrunago, okerrago (terapeuta batek doi-doi kontrakoa esango lukeen arren).

      E: Terapeutak halakoak dira: hasteko... protokoloa; gero... estirpazioa; bitartean... kobratu. Ondoren... gero gerokoak.

      I: Baina funtzionatu egiten du.

      E: Bueno, batzuetan.

      I: Aio. Ez dakit egunotako konbertsazio hau nola definitu.

      E: Ez definitu.

      I: Inork ez du horrela hitz egiten whatsappez.

      E: Guk bai.

      E: Ez klasifikatu. Ez konpartimentatu. Ipuin bat izan da gure arteko dialogoa. Denetik eduki du. Den-denetik. Inpresionantea izan da. Oraindik borratu ez baduzu elkarrizketa... irakurri. Uste dut jeniala izan dela. Nik ezabatuta daukat (idatzi ahala borratzen dut).

      I: Egongo gara egon behar dugunean (suposatzen dut). Me rindo.

      E: Muxu bat. Debekatuta daukazu errenditzea. Atseden!

      I: Haserre nago. Lotara noa.

      E: Eeee? Nirekin?

      I: Ez.

      E: Ez sufritu, mesedez!

      I: Zorabiatzen nauen honekin guztiarekin.

      E: Lo egin. Gero esnatuko zara, eta dena joango da ondo.

      I: Ez kezkatu nigatik. Ez zait gustatzen. Nire burua krispatu dut.

      E: Nekatuta zaude. Muxu bat. Amets egin!

      I: Nire buruari min ematen diot. Ez naiz nire burua ondo tratatzen ari. Idiota bat bezala ari naiz jokatzen. Erridikulua da guztia. Kaka, oso haserre nago.

      E: Et, et, et.

      I: Elkarrizketa osoa berrirakurri dut: benetan ematen dugu idiotak.

      E: Ez.

      I: Bai.

      E: Ez.

      I: Gilipollas.

      E: Nekatuta zaude.

      I: Aio.

      E: Lo egin, eta Ander iritsitakoan kosk egiozu.

      I: ¿A ver si se me baja el intelecto al coño?

      E: Horrelako zeozer.

      I: Lehengoan esaldi hori bota nion.

      E: Zer!

      I: Horixe.

      E: Ze esaldi... A ver si se me baja... hori?

      I: Fóllame: a ver si se me baja el intelecto al coño.

      E: Ondo esana. Zergatik ez? Hori da nire idazlea! Violenta, tierna eta, batez ere, adorable.

      I: Elkarrizketa hau…

      E: Bai. Horrela idaztera iritsiko zaren egunean... uf... ondo joango da dena, oso ondo.

      I: Puf.

      E: Zer min egingo dizu koilaraz?

Igandea, 13:50

E: Ezin al duzu lorik egin? Merde! Nire kulpa!

      I: Ez nago ondo.

      E: Lagunak gara.

      I: Ez.

      E: Zure lagun ontzat daukat nire burua.

      I: Min ematen dit telefonoaren argiak begietan.

      E: Ez lotsatu nirekin, ez lotsatu niregatik, ez lotsatu zuregatik.

      I: Ander iritsi da. Atea entzun dut.

      E: Ez estutu.

      I: Oso gaizki nago.

      E: Ez zaude gaixo. Zure burua posizio horretatik askatu behar duzu.

Ander ohera sartu da. Ez ditu bikiak entzuten. Besarkatu egin du idazlea, “oso polita zara” esan dio. Idazleak negar egin du luze. Igandea da eta dena hankaz gora dago oraindik.

Uso-pasea

1

“Se vende Salgai” dio kartelak. Eibarrera doala, biribilgunean, autobiderantz jo ordez, aspaldiko partez kostako bidea hartzea bururatu zaio. Mamografia bat egingo diote, aurrenekoa. Eguneroko molestiei, titi zanpatu bati, adibidez, edertasun printzekin aurrea hartzen saiatzen da. Konpentsazio-joko bat balitz bezala egiten dio bizitzari frente. Garaiz abiatu da, kontsultara baino lehen paseo bat egiteko. Gustuko du arkitektura zatarra, etxekoa zaio. Bizkor gidatzen du N-634an barrena. Huntzak aspaldi jan zuen Jazz Berri diskotekaren fatxada, ez zaio euforiaren arrastorik geratzen, aje luze bat baino ez. Aurrerago, gasolindegi bertan behera utzia igaro duenean, leihoak ireki ditu. Eskuinetik itsasoa sartu zaio; ezkerretik, mendia. Orain bai. Astigarraren hazi hegodunak biraka erortzen ari dira haizetakora: udazkena da. Zuhaitzen korridorea zeharkatu eta, bihurguneetan gora, autobide gaineko zubira iritsi da. Pasaeran ikusi du iragarkia, ia ez da ohartu. Akordatzerako, atzean utzi du etxea. Lepoa jiratu du, baina berandu. Txitxarroraino gidatu du, pare bat kilometro aurrerago. Bigarren dantzaleku abandonatua hamar minutuko tartean. Animalia eraitsi bat dirudi pabiloiak: hesiturik dago, txakur-txabola huts bat barruko aparkalekuan, kono bat buruz behera, adarrak eta orbela. Apaldu zaio krisi ekonomikoaren aurreko optimismoa, zaborrak ordezkatuko zuen. Hogeitaka urte parking hori azkena zapaldu zuenetik. ETA, deja alguna discoteca, kantatzen zuten gerora. Bidegurutzera iritsi denean, noranzkoa aldatu, eta egindako bidea desegin du.

      Hutsik dago bost kamioi handirentzako tokia duen hartxintxarrezko zabalgunea ere, platano mankatuek inguratua. Norbaitek hartu du haiek kimatzeko lana. Bezperetako euriek umeldutako egur lote bat eta legar ilunezko bi mendixka ertz batean pilatuta. Zelaian, fruitu lehertuak sagarrondoen oinetan. Fatxada printzipalaren parean aparkatu du. “Xanti” dio zintzilikako errotulu bertikalak. Etxaurrean beste bi afixa: Hospedajes-Agroturismo eta Restaurante. Baserri zapala eta zabala da, ez itsusia ez polita, karretera ertzeko taberna bat. Motorra itzali eta begira gelditu zaio. Beharrezkoa zen garaian, funtzio bat duten gauzei darien duintasuna izango zuen. Toki eta jende zokoratuak higatzen dituen nekadura gailentzen zaio orain. Autotik irten, urrats batzuk atzera egin, eta argazkia atera dio. Lotsatu egin da. Zubiaren ertzean esekita dago baserria, hantxe eusten diote etsi oneko paretek. A8a eraiki zutenean joan zitzaizkion lainezak, kamioilariek bigarren mailako errepideak ahaztu ahala. Itxita dauzka kontrabentanak, giltzarrapo eta guzti, batzuk. Etxeak azpitik igarotzen zaion autobidearen zurrumurruak loguratua dirudi.

      Ondo ezagutzen du eraikinaren barruko antolaera: beheko solairuaren erdian taberna, egurrezko barra bernizatua, taburete pisutsuak eta mahai eta aulki trinkoak; eskuinetara berrogei lagunentzako komedorea, ardo-koloreko mantelekin eta paperezko mahai-zapiekin atondua; atzean altzairu herdoilgaitzezko sukaldea; ezkerretara biltegia eta, biltegiari itsatsita, garajea eta ehiza-txakurren txabola. Garajean irudikatu dituen autoak, todoterreno pinu-kolorea eta ranchera granatea, ez dira jada existitzen. Bietan jo izan zuen larrua.

      Tabernako sarrerarantz gerturatu da, itxita dagoela egiaztatu du. Atarian aulkiak eta mahaiak ikusi ditu hormaren kontra pilatuta eta katez lotuta; atalondoan hamar bat loreontzi, urteko azken lore gorriak ematen ari diren geranioekin. Bihar bertan irekitzeko prest dirudi negozioak. Googlen sartu da eta “Restaurante Xanti Itziar” idatzi du; “temporalmente cerrado”, erantzun dio orojakileak. Inguratu egin du etxea. Ehiza-txakurren txabola hutsik dago. Atearen aldameneko eskailerak lehen solairuko terrazatxora ematen du. Amona Kruz hantxe egoten zen, eskailburuko barandaren kontra. Biltegitik ere igo daiteke, barrutik. Lehen solairuan atalondo estu bat dago beste bi aterekin: eskuinetara etxebizitza, eta ezkerretara kamioilarientzako gelak, bost guztira. Haietan ere egin zuten txortan, tabernako apaletik giltza ostuta. Giltza bakoitzak xanpain botila baten kortxoa izaten zuen giltzatakotzat.

      Oraintxe dagoen tokian, baldosa laranja mateen gainean, terraza jartzen zuten: aluminiozko mahaiak eta aulkiak, plastikozko hautsontziak, propagandako sonbrillak. Kafea zeramikazko kikara zurietan ateratzen zen. Salda, katilu zabaletan. Ardoa, baso motzetan. Paperezko serbilletetan Gracias por su visita. Rober eta Suso gogoratu ditu gaupasaren baten ostean, eguzkiak berotutako lauza epelen gainean luze-luze lo. Autoak joan datoz. Bere atzean, errepidearen beste aldean, oilategia begiztatu du hortentsia lerroaren atzean, txabola luzanga bat, bakartua. Errebueltako bidexkatik gora, auzoko baserriaren, Berrotaran Goikoaren teilatua onenak emanda. “Berrotaango semian launa izango zea zu…”. Azkarregi igaro diren bi motorrek estali dituzte ahots zaharrak.

2

Biribilgunean daude, igandeko zinearen ostean. “Ze in nahi dezu?”. Neskak dio “ez dakit”; eta mutilak “ba, zuk esan arte hementxe eongo gea bueltaka”. Bietako bat: esan dezake “Lizarretara” edo esan dezake “etxera”. Etxera esaten badu, portaleraino eramango du. Neskak uhala askatuko du, baina ez du joateko zirkinik egingo. Fokuak itzaliko dituzte, eta hantxe geldituko dira farolaren argitan. “Pixka-pixkat iyazu” erregutuko dio mutilak, atzeratu egingo du eserlekua. Galtzen gainetik ukituko dio neskak irrika. “Lizarretara” esaten badu, herria atzean utziko dute eta baserri apartatura gidatuko du mutilak ranchera. Atzeko eserlekuetara pasatuko dira, neska barrutik eta mutila kanpotik, handiegia da eserlekuen artean makurtuta moldatzeko. Autora sartu aurretik mutilak txiza egingo du sasitzara. Neskak eutsi egingo dio larriari, lotsatzeko ere. Zangalatrau hartuko du mutilak laster, ipurmasailak estutuko dizkio: “Esan”, eskatuko dio. Ezin neskak hitzik atera, ordea. “Esate ez baiazu, ez dizut ingo”. Neskak muxu txikiak emango dizkio hitz egin beharrik ez izateko. “Beitu”, esango dio orduan mutilak, eta bakeroen botoiak askatuta galtzontzillo bustiak erakutsiko dizkio. Neskak ez daki ziur barruko ur horren jatorria eta sakonera zein diren. Mutilak eri-mamia hartuko dio eta neskak zauri bat laztantzen den bezala laztanduko dio iturburu txikia. Hasperen egingo du mutilak. Arnastu egingo dio izena: Nerea. Begiak zabal-zabalik begiratuko dio neskak: mutilak hortz onak eta begiratu zuzena dauzka. “Esaiazu zuk ze nahi dezun”, aginduko dio. Eta azkenean esan egingo du: “titiak”, “titiak” esango du hitzak lotzen dizkion lotsa monumentalaren gainetik. Eta oihalaren gainetik bilatuko dizkio uso jaioberriak, aitzurrerako esku lakar horiekin. Eta dardara egingo dute, eta kulunka, ilargiak Lizarretako askan bezala.

3

Auto bat leihatilak zabalik espasmoka iluna zartatzen. Neskaren tanga-tira kaio fin bat da gerri baxuko praka kanpaien gainean. Mozkorrak gain hartuta, lo-suma doa burua mutilaren magalean. Susok auzoan du logura, autoko argi luzeak diruditen begiekin zulatzen du gaua, izarrei builaka, besoak bolantera tenka-tenka eginda, isildu gabe. Berrotaran Goiko semea da txoferra, Roberren lagunik onena, “hermano” deitzen diona, ez alferrik. Susoren amak Berrotaran Behekoaren sukaldean lan egiten du, eta begiak jaisten ditu Xanti aldamenetik igarotzen zaionean. Roberren eta Susoren amak ondo konpontzen dira itxura batera, horrek despistatu egiten du neska. Bi mutilek buztin berekoak dirudite, Xantiren moldea eta terrajea dakarte: menditar hezurdura petoa, ile asko eta beltz-beltza gorputz osoan, begi garbiak, atzazal kakotuak. Hiru hilabeteko aldearekin jaio ziren etxekoneko baserrietan. Seme bakarrak biak, ia lau urte arte hartu zuten bularra, nork bere amarena eta hurkoarena, behartzen zirenetan. Ondo zukututa utzi zizkieten titiok, lanerako amantalen azpian lurrera begira. Pago-tantaiak bezala hazi ziren gero. Bekain-bakarrak eta patilladunak nola bata hala bestea, guapoak dira. Goizean egindako bizarra gauerako hazten zaie. Suso eta Rober. Elkarrekin hazi dira, elkarri lizuna bezala itsatsirik. Haurtzaro tabernero-landatarra konpartitzen dute. Txapa-karrerak eta tiragomak, estraperloko ardo tragoak eta Mikolapizak.

      Hamar urterekin besoan tiroa jo zion Susok Roberri txoritarako eskopetarekin, urratua baino ez, suertez. Txakurrak masturbatzen hazi dira. Taka-taka-taka, animaliak zakil-gorritu, eztendu eta hustu arte. Laztan-kolpeka zaildu dira, ostiaka baina leial, sabelaldi bereko piztia bi. Neskak autoa gelditzen sumatu du, musika amatatu dute. Rober makurtu egin da eta zerbait hartu du poltsatik, mugitzen sentitu du, “mikatza ala goxua?”, dio Susoren ahotsak. “Goxua”. Zintz bat. Beste zintz bat, gertuago. Begiak ireki ditu, protesta egin nahi du, normalean ez dute bere aurrean drogarik hartzen. Baina, “ssss…”, ilea laztandu dio Roberrek, badaki behorrei hizketan, “ssss….”, kopeta kopetaren kontra. Kotxeko atea ireki eta irten egin da, burua heldu dio, eror ez dakion. “Torri, politt hori, nik zuri txarrik ez”, eta airean sentitu du gorputza. Besoetan darama eskaileretan gora. Roberren logelako usaina, ohe biguna, eskuak zapata astunak askatzen, belaunetaraino blaitutako galtzak eranzten, gauaren ustelak gelatik kanpora botatzen. “Eon hemen, laxte naiz”. Eta motor eta galga hotsa gero, musika bat, nanananananana nanana nana…, amets potoloekin nahasten hasi zaiona: Want more and more, people just want more and more…

4

Roberrek bazuen izendatzen ez zekien antsiaren bat lapikoei bezala azpia hartzen ziona. Intentsitate baxuko tristura ilun antxa bat antzematen zion Nereak, fede falta bat, zintz eta saka konpentsatzen saiatzen zena. Baserri hartan enterratutako isiltasunekin lotzen zuen. Neguan, ilunduta, logelako leihoan zigarroa piztu, eta zubipetik igarotzen ziren argiei begira egoten ziren. “Hortik salto in tzuan Joxe zaharrak”. Neskak ez zuen Susoren aita ezagutu.

      — Buenos días.

      Bere pentsamenduetan bilduta eta Berrotaran Goikora begira harrapatu du ahotsak, ezustean.

      — Buenos días, ¿quiere algo?

      Emakume ihar bat ari zaio goiko tranpaleko barandatik hizketan, Europako ekialdekoen traza eta azentua ditu.

      Irekita dagoen galdetu dio.

      — Todavía no, pero ya le saco. ¿Café?

      Baietz. Zertan lebilke han, bestela. Txapinak jantzita eta giltza eskuan jaitsi da emakumea. Azazkal luzeak ditu, lilaz margotuak. Forro polar urdin argi bat soinean. “Un momento”, esan dio. Tabernara sartu eta argiak piztu ditu, martxan jarri du kafe makina. Musika latinoa aditu du kanpotik, ateari tranga kendu dio, “pase” esan dio. Berdin-berdin dago taberna, barraren atzealdean jarraitzen dute Athleticeko bufandek eta Itziarko Amaren irudiak. Kafea atera dio kikara zurian.

      Jabe berria al den galdetu dio tabernariari. Barre egin du —¿tengo pinta de jefa?—. Ezetz, etxekoandrea —la señora— zaintzen duela esan dio, eta goiko pisua seinalatu du hatzaz. “Mucho genio”, esan du bizkarrez. Xantiz galdetzera ausartu da. Egin dion keinuagatik, hila dela ulertu du.

      — ¿De la familia? —galdetu dio.

      Oraingoan berak ezetz. Aspaldi, “hace veinte años o más”, askotan etortzen zela erantzun dio. Auzoko mutilak ezagutzen zituela. Rober eta Suso.

      — ¿El que se ahogó? —esan dio—. Sí, ya sé, mi prima cuida a su madre, pobre mujer —Berrotaran Goikorantz luzatu du hatza.

5

Andutzera doaz txakurra hartuta. Roberrek hurritz-makila darama eskuan, pozik doa pauso luzeka, txistuka. Baserriko arratoi-txakurrak ere Rober izena du. Neskak eskua eman dion unean, puzker zaratatsu bat bota du mutilak, parrat!, eta algara bat gero. Besoan jo eta muturra okertu dio neskak, “txerria!”. Atximur mutilak ipurdian: “Mendixan puzkerra in ber da”. Mutil hori bera da herriko aldizkarirako iritzi-artikulu dotoreak idazten dituena, logelako apalategia liburuz bete nahi lukeena, kezka existentzialistekin bueltaka aritzen dena. Tontorrera iritsi direnean, poste geodesikoaren aldamenean eseri eta gazta atera du Roberrek motxilatik, patrikako labanaz zatitu eta ahora eman dio. Belaunaldiz belaunaldi finkatutako keinuak ditu. Harenen aldean, neskaren mugimenduek estreinatu berriak dirudite, praktiketakoak. Erpuruak txorten-zuloan inkatuta erdibitu du sagar bat. Ustela atera da. “Fruta batzuk barrutik kanpoa galtzen dia” dio, “sagarrak eta madarixak”. Txiza egin dio zuhaixka bati. Gero, haitz gainean zutik jarri eta besoaz inguratu du neskaren gerria. Makilaz seinalatu dizkio: “Han, gure piñarixak; han, gure terrenuak; han, gure ganaua”. Ez dio ezer, baina pinuak prozesionariak jota daude, neskak badaki hainbeste. Roberrek askotan esan dio urte batzuk barru hortxe egingo duela etxea, pinudiaren azpian, magal-magalean. Hamabiak jo dute. Mutilak maite ditu erretxinaren usaina eta kanpai hotsa. Bitxia da neskak sentitzen duena: ziur daki bera ez dela hor biziko eta, hala ere, beste pixka batean gelditu nahi du. Korrika jaitsi dira menditik. Pagadi batean, besotik tira dio Roberrek, “axkar bat”. Makurtu eta usain egin dio mutilak. Muzin neskak, ezetz, baineran nahi duela. “Oantxe zaure punttuan”, mutilak. Zikloa usaintzen dio. Obulatzen ari denean erotu egiten da. Jaitsi dira. “Gora guaz, zarra”, Roberrek aitari. Xantik sorbaldak astindu eta zerbait esan die barrako txikiteroei. Roberren desira erabatekoa da, gose zantar bat, asaltatu egiten du, gainera etortzen zaio. Furia denak batera esnatzen zaizkio eta inguratu egiten dute. Grina fuerteak frenatuz-frenatuz egiten du larrutan, bere buruaren kontra, susto aurpegiarekin, min hartzen duela ematen du. Nerearen irrika suge bat da, isilka eta sigi-saga igotzen zaio espero ez duen tokitik, pozoia bezala zabaltzen zaio gorputz osora. Roberren izterraren kontra igurtzika korritzea gustatzen zaio, arropak soinean, isil-isilik, “kabrona” esaten dio mutilak abisatu gabe korritzen bada. Biek ikasi dute erabiliak izatearen plazeraz kulparik gabe gozatzen.

      Berrotarango etxeko komunean zabal-zabalik dago leihoa, euria ari du eta Nerea kanpora begira dago biluzik. Belartza eta, atzean, pinudi iluna. Roberrek toalla zuri bat darama gerrian lotuta. Neskaren bizkarrari itsatsi zaio, “ba, ez dakizu, ba…”, laborari ahotsa kokotean. Zaunka ari dira ehiza-txakurrak. Konketaren gainean, Xantiren bizarra egiteko brotxa eta xaboi-pastilla. Arestian, Magno xaboiarekin eta esponja handiarekin igurtzi dio gorputza behetik gora: erpe kakotuak, aztal finak, izter sendoak, sabel gihartsua, zentauro paparra. Larru iletsua eta azpiko okela. Amona Kruzek atea jo du lardaskan ari zirela, “oain ez, amona!”, uxatu du Roberrek. Likinak hartutako putzuak dirudite Roberren begiek Nerearen izterren artean. Miazka ari zaio, lehenengo, limoi erdia balitz bezala, gero, pikuari nola, eta txakurrek goporretik hala, azkenik. Neskak intuizioa du; mutilak sena. Ez da, zehazki, gauza bera. Lauza urdin iluneko bainugela lurrunduta utzi, eta hirugihar ogitarteko banaren bila jaitsi dira sukaldera.

6

Xantik errepidea gurutzatu, eta oilategira sartu da. Hanketatik helduta dakar oilasko bat, ama zaharrari ematen dio. Berrotaranen oilasko guztiek Kelemente izena dute, txakur ar guztiek Rober, eta emeek, Linda. Amonak egin dio lepoa oilaskoari atalondoko mukurrean. Oiloak eta untxiak hiltzea haren lana da. Gero sukaldeko harraskan utzi du hegazti beroa, eta hitzik egin gabe hartu dio txanda errainak. Roberren amak oilaskoa ur epelez betetako balde batean sartu du azaleko poroak zabal dakizkion, lumak errazago ateratzeko. Aulki txikian eserita lumatu du, isilik eta serio, abade esku zuriekin. Gizon triste bat dirudi Roberren amak. Erauzteko zailak diren azken luma txikiak kentzeko, plater sakon bat alkoholez bete, oilaskoa bertan sartu eta su eman dio. Atearen zirrikitutik ikusten ditu neskak andreen urratsak.

      Bazkalostean siestara igo dira denak ama izan ezik. Roberren gurasoen gelak hotza eragiten du. Leiho-oholak eta horma-armairuak itxita, Nenuco kolonia printza bat airean, belaunaldien pisuari batere apaingarririk gabe eusten dio. Nereak ez du inoiz ama bertan ikusi. Oheak ongi eginda egoten dira, pikezko tapaki astunez estalita. Oheburuetan gurutze ilun bana. Sosegu artegagarri bat. Zeharka baino ez du begiratu ohi barrura, Roberren gelara bidean. Xantik hamabost minutuko siesta egiten du eskuak sabel gainean, estalkia erretiratu gabe, eta atzera tabernara jaisten da. Amona egongelan dago ahoa zabalik lo. Gehiegi jan osteko siesta-giroa eta lanaren martxa gurutzatzen diren momentua da. Roberren eta bien larrutarako une faboritoa, izara gogorren artera sartzekoa.

      Berrotaranen jende artean bizi dira. Ezer ez da erabat pribatua, ezta guztiz publikoa ere. Bezeroek bazkaltzen ikusten dituzte, komunera joaten, siestatik bueltan, pozaldiak eta zaputzak mamurtzen. Roberrek eta Xantik barra konpartitzen dute. Apenas zapaltzen dituzte sukaldea eta komedorea. Nereak badaki etxe horren usainari iskin egin behar diola. Ezin duela ez armairurik ireki, ez izararik tolestu, ez mahairik jarri. Lanetik harrapatzen dela hemen jendea. Oraingoz, seguruagoa iruditzen zaio gizonen eremua. Bezero bat bezala portatzen da. Ohetik barrara eta barratik ohera egiten du. Eskerrak ematen ditu.

      Arratsaldean ertzain patruila bat sartu da kafea hartzera. Xantik irratiaren bolumena igo die partea entzun dezaten. Kamioneroei karta eta hautsontzia ateratzen dizkie, jubilatuei tapetea eta txakurrei obedientzia zilarrezko bandejan. Rober, aitaren aldamenean zutik, edalontziak sikatzen ari da. Amaitu duenean, barrako plastikozko ontzitxoa irauli eta zotz bat hartu du, mania hori du, eskugainak sastatzekoa tabako-paketeen ertzekin, tolestutako tren-txartelekin, zotzekin. Uniformedunak joan orduko adarra jo dio aitari, poliziekin otzandu egiten delako. Imitatu egin du, meneko. Aitak trapuaz zart eman dio pantorrilletan, “putasemia”. Bizkarretik heldu dio Roberrek, arra bete gehiagoko gorputzarekin, eta besapean hartu du aitaren buru iletsua. Arrate irratia entzuten da sukaldetik, rantxerak eta trikitia. Barrura begiratu du neskak. Susoren ama plater-garbigailua betetzen ari da. Roberren ama, suak garbitzen. Amona Kruzek ez dio Roberren amari hitzik egiten, baina inguruan ibiltzen zaio txapinak arrastaka. Orain Roberren maindire eta arropa garbiak tolesten amaitu berri du, gero armairuan gordeko dizkio.

      “Nere”, diotso Xantik, “toz”. Barratik irten eta sagardo-edalontzi zabal eta fin bati bezala heldu dio lepotik. “Ondo hartze al tzaittu beste honek?”, galdetzen dio semeari begira. Baietz, neskak. “Aber, ba”, Xantik buruaz. Sukaldera sartu direnean ama begira gelditu zaie erbinude begi beltzekin. Nebera industrialera darama Xantik. “Ikusi nahi?”, galdetzen dio. Neskak dena ikusi nahi du. Gizonak parez pare ireki du hozkailuko atea. “Gaur goizekuak” esan dio, eta erakutsi dizkio hogeitaka uso, kakoan eskegiak. “Zaharra!”, entzun du Roberren ahotsa tabernatik.

7

Eskerrak eman dizkio kafeagatik, eta biderako ur botila bat eskatu dio, naturala. Bost eurokoa utzi du barran. Telefonoak jo dio zerbitzariari, “ya voy”, esan du kafesnea prestatzen hasi ahala, eta gero berari, “un momento”. Katilua platertxoan jarri eta sukaldeko atetik sartu da, “ahora vengo, arriba no hay cocina”, esan dio. Ez dio esan badakiela. Emakumea goian dagoela aprobetxatuta, jangelako atea ireki du, mahaiak atondu gabe daude, itxuraz ez dute jaten ematen. Urratsak aditzen ditu goiko pisuan, karranka dagi egurrak. Begiratu azkarra egin dio sukaldeari. Altzairu hotza, arimarik ez. Barrara itzuli da.

      — Y Rober, ¿suele venir por aquí? —galdetu dio zerbitzariari, jaitsi denean.

      — Muy poco.

      Kanbioak ekarri eta eskerrak eman dizkio. Ez dio bestelako informaziorik eman: non bizi den, zertan egiten duen lan, ezkonduta ote dagoen, seme-alabarik baduen. Berarekin batera atera da eta giltzaz itxi du atea. Itxuraz, ez du irekiko beste bezero despistaturen bat agertu arte. Kotxerantz joateko imintzioa egin du.

      — Dice la señora que el chico se murió porque era demasiado grande.

      Begietara begiratu dio neskak, eta pareko baserrira gero.

      — Que cuando el coche cayó al puerto la chica salió por la ventanilla, pero él no cabía.

Autoan sartu da, oraindik gogoratzen du rancheraren matrikula, ertzainen eta suhiltzaileen argi gorriak eta urdinak Zumaiako moilan. Bi dei galdu ditu, alabarenak. Inozentzia pribilegio bat da, gero deituko dio. Arrankatu eta errepidera atera da, Berrotaran Behekoa erretrobisorean desagertzen ikusi du. Nork ez du zerbait salbatzeko beste zerbait naufragatzen utzi? Biribilgunean, kostako bidetik irten eta autobidean sartu da. Ez du kontsultara berandu iritsi nahi.

Sehaska kanta

2025-1975

Egun batean, optometristaren kontsultako itxarongelan ezezagun batek eskumuinak ematen dizkizu aitarentzat. Zelan dago?, galdetzen dizu. Ondo, erantzuten diozu.

Azatorren aparkatu eta intxaurdira igo zara inork ikusi gabe. Arrotza zara hemen, aitaren familiaren lurretan. Zure botei begiratzen diezu euri-putzuetan sartzen, eta zapaburuen akordua egiten zaizu. Amaren aldeko osabek zaintzen dituzte orain aitak landatu zuen sail hau eta harantzagoko hariztia. Intxaurdiak desagertu egingo dira Kantauri isurialdean, hezetasunaren eta euli batek eragindako zaurien erruz. Garotzan aurrera zoaz. Intxaurrondo zaharrenaren parera iristean, enborra laztandu eta berba batzuk esaten dizkiozu gizonetik gizonera; semetik aitara. Arbola-azal umelak bizarra egin bako aurpegia dirudi.

Medium batengana zoaz. Deskribatzen dizun aitak ez du zurearen antzik, baina ez dakizu oker nor dagoen: mediuma ala zu.

Antipodetan. Ontziaren bizkarrean, semeari txalekoa lotzen eta tutua jartzen laguntzen ari zara. Estralurtar txiki bat da, hodian barrena berbetan: uu-uuuh. Murgildu, eta itsaspean begiak jaiotzen zaizkizue. Semeak zure eskua bilatzen du. Koloretako arrainak, algak, anemonak, marrazo txiki bat, mundu paralelo hori. Kantuan sumatzen duzu, waka-waka-e-e, buklean, eta ohartzen zara bere ahotsa entzuteak beldurra eramaten laguntzen diola. Gidak seinaleak egiten dizkizue zuen gorputzen azpira begira dezazuen: dortoka erraldoi bat eta haren kumea dira, itsas hondoan hegan.

Osabarekin intxaurrak kimatzen Azatorren. Pozik dago laguntzera joan zarelako. Eskailera gainetik kontatzen dizu, artaziak eskuan, azken urte luzeetan zuen aitak eta berak ez zutela amarekin eta izebarekin larrurik jotzen, eta halako egun batean zuen aitari esan ziola: Martin, tenemos que ir de putas. Esaldi horrek aitaz duzun irudiaren kontra errebotatzen du. Eta?, galdetzen diozu. Arramak jasotzera makurtzen zara. Putek euskaldunek izetekotan, baietz. Eta adarrak ebakitzen jarraitzen du, banaka.

Txiste bat kontatzen gogoratzen duzu: Badauz hiru mejikanu, erdi jesarritte erdi etzunde deskantsuen eguzkipien, euren txapel biribilek arpeijje tapeten detziela, trankil-trankil, eta abioi bat pasetan da zerutik. Euretako batek, txapelan azpitxutik begittu eta diño: mira, un reoplano!, eta ondokoak txapela apurtxu bet aparteu eta: nooo, es un vión!, eta beittuten deu hirugarrenak eta: noooo, no es un vión! Tampoco es un reoplano! Eso es un parato!

Zure urtebetetzea da, denak lo daude. Whatsappean aitaren mezua bilatzen duzu: Zorionak. Ondo? Hemen bero. Hil zenetik irakurtzen duzun laugarren urtea da.

Lehen aldiz sartzen zara psikiatriko batean. Zure lagunak sei hilabete daramatza bertan, patologia psikotiko larriarekin. Kartzeletan bisitatu duzu hogei urtez. Segurtasuneko ate bat zeharkatzen duzu, gero beste bat eta beste bat. Mahai bat eta silla bi: bertan itxaroteko agintzen dizute. Kamera bat eta leiho bat. Sooozio! Aspaldiko laguna kaleko jantziz agertzen da, oinak tatarrez, besarkatu egiten zaitu. Zeee-lan, umiee?, totelka berba egiten dizu, da biherra, biherra zeee-lan? Zarratuta dauden tabernez eta daborduko traturik ez duzun jendeaz mintzatzen zarete leku horiek eta harreman horiek bizirik baleude lez. Hiru ate ixten dira zure atzean.

Google Street View-en, aitita-amamen baserria erakusten diozu semeari: zure aita ikusten duzu baserriko atarian intxaurrak zuritzen. Sei hilabete daramatza hilda.

Bazter guztietan termometroak aurkitzen hasten zara. Autoaren barruan, txabolan, ohearen bere aldeko gau-mahaian, sukaldean, komunean, ganbaran, atartean, intxaurdian adarretatik zintzilik. Amak armairuak husten ditu eta arropa batzuk eramateko eskatzen dizu: galtza pare bi eta alkandora bat hartzen dituzu. Hurrengo egunean, aitaren panazko prakak jantzita zoaz lanera. Atseden orduan eskua poltsikoan sartzen duzu eta hor dago: txokolate ontza baten tamainako termometro bat.

Zure semeari lehen hortza ateratzen zaio.

Aitaren autoa jasotzen duzu oinordetzan. Garbitzen ari zarela, beso-euskarriaren barreneko zokoan, aitaren ordezko betaurrekoen kutxa topatzen duzu. Zabaldu, eta jantzi egiten dituzu. Erantzi eta gero berriz janzten dituzu. Kendu eta jarri, kendu eta jarri egiten dituzu zorabiatzen zaren arte. ¿Dan el consentimiento para donar las córneas?

Bat-batean, ziurtasun bat: gehiago espero zuen zugandik.

Aitaren telefonoak itzalita jarraitzen du gurasoen etxeko entzimera gainean. Piztu, eta gakoa sartzen diozu deien erregistroa begiratzeko. Aitak azken deia zenbaki ezezagun batera egin zuen, amak kulunkaulkia sukaldean iraulita eta aita lurrean etzanda aurkitu baino hogei minutu lehenago. Botoiari sakatzen diozu, eta bihotza aztoratzen zaizu. Ezustean harrapatzen zaitu ahots takarrak: Naranjas Gloria, ¿diga? Zalantza une baten ostean, nora deika ari zaren galdetzen diozu. Náquera, Valencia, ¿qué quiere?, ¿naranjas? Eskegi egiten duzu. Astebeteren buruan iristen dira salustianak eta hamarna kilo limoi eta klementina.

Aitaren tabakoaren bila gurasoen etxean. Amaren ezkutuan erretzen zuen. Erreminten txabolan ez dago. Liburuen artean eta armairuko bere aldean begiratzen duzu. Azpiko apalategia arakatzeko makurtzen zara eta zapata-kutxa baten gainean aitaren larru marroizko mokasinak topatzen dituzu, juanikoteetan emanak eta orpoetan maiztuak. Zapata bati besarkatuta aurkitzen zaitu amak, tirakada batez kentzen dizu, mesedez, semie, eta mahaira esertzen zarete. Azkenean, aitaren autoko maletategian topatzen dituzu bi Ducados kartoi eta hiru txiskero. Erretzen hasten zara.

Arnasa hartzeko makinari lotuta dago. Eskuak memorizatzen dizkiozu: atzazal zapalak eta barrurantz biraturiko erakusleak. Sabelaren erritmoan kontzentratzen zara. Zerebroa hilik du. Azken lau egunotan egunkaria irakurri diozu. Kantatu egin diozu. Barrua esan diozu. Orraztu egin duzu. Erizainak makina deskonektatu duenean, zutik geratu zara aitaren aldamenean. Amak eta anaiak ez dute hiltzen den unean bertan egon nahi, kanpoan geratu dira zain. Erizainak bakarrik utzi zaitu. Ez duzu ukitzen, ez duzu traizioz atxiki nahi. Arnasa hartzen jarraitzen du. Zuk zain segitzen duzu, jada ez dakizu unearen beldurrez ala irrikaz. Eta, bat-batean, txizalarria egiten zaizu. Zelan?, diozu. Fluoreszentearen dardarari erreparatzen diozu, makina itzaliari, aitari. Hiltzen ari da. Baina txizalarri zara. Baina hiltzen ari da. Komunera irteten zara. Erridikulua da, aita zu txiza egiten ari zaren bitartean hil daiteke.

Zure bikotekidearen amama hil da oihu zaharrak utziz: ¡Carlistas! ¡Carlistas!

Hegazkinez Stockholmera. Hegaldiaren aurreikuspenaz galdetzen diozu azafata bati. Turbulentziak espero diren tokian turbulentziak egoteak trankiltzen zaitu. Beldurra eta hiltzeko probabilitatea alderantziz proportzionalak dira. Zure beldurrak mantentzen du abioia airean.

Aireportura bidean eskuek dar-dar egiten diote aitari. Ezebez, kafiena da, esaten dizu. Ez du inoiz aipatzen bere aita parkinsonaz hila.

Bisita Jaengo kartzelan. Gero, Granadan, bikotekidearekin ardoa hartzen: Ondino ejjatzu bajatu?

Aita gero eta goizago oheratzen eta eguna egin aurretik itzartzen da. Ama ordu txikitan lokartzen eta belu jaikitzen da. Bi txandatan bizi dira. Zelan? galdetzen badiozu, aitak beti erantzuten du itzel. Amak, zahartzarue. Aitari infekzio bat sortu zaio ahoan, eta dentistarenera joan da bizitzan lehenengoz. Hortzeria berritu behar diote: haginak atera, ebakortzak gastatu eta zubiak eta fundak jarri. Bizitza osorako inbertsioa, esaten diote.

Gabon afarian aitak dio txixe eitten noie, eta gero ez da itzultzen.

Kontzertu batetik bueltan, Durangoko peajean, guardia zibilek autotik aterarazten zaituzte. Mendian gora zaramatzate. Burua makurrarazten dizun poliziak pinganillo bat du, eta handik diktatzen dizkiote galderak. Hamar urte lehenagoko galdera berberak dira. Galdera zehatzak.

Bilboko Kalderapeko tabernan andre gazte batek goraintziak ematen dizkizu aitarentzat. Gurasoen lankide ohi bat da. Ez dakizu zergatik, baina badakizu bien artean zerbait egon zela eta zure amak jakin bazekiela.

Sukaldean, frigorifikoaren eta mahaiaren artean esaten diozu: Besarkatzen erakutsikotzut, aitte. Beso bat hartzen diozu eta zure sorbaldaren gainetik pasatzen duzu. Bestea hartzen diozu eta beste sorbaldaren azpitik pasatzen duzu. Estutu, esaten diozu, hainbeste bez. Oin egon holan.

Neska lagunak txiza egiten ikusten zaitu lehen aldiz: Zergatik esertzen zara aldrebes?

Maitemindu egiten zara.

Zure aita porru-patatei tabaskoa botatzen. Zure aita txibiei tabaskoa botatzen. Zure aita marmitakoari tabaskoa botatzen. Haragia erre-erreta gura du, zapata zola lez; kafea, hotza. Zure ama, isilik.

Bisita Almeriako kartzelan. Berbei goian eusten diezu plater txinatarrei lez.

Ikasle batekin kateatzen zara. Berak 17 urte ditu eta zuk 31.

Gero eta gehiago kozinatzen duen ama. Gero eta gutxiago jaten duen aita.

Total drogatuta itzultzen zara parrandatik gurasoen etxera. Inor ez da ohartzen.

Aita etxeko guztien errenta aitorpenak egiten ari da baserri-atarian. Beste egun batean, aitak tentsioa hartzen die banan-banan etxeko guztiei.

Epaitegira zoaz, sinatzera. Dyane 6an eserita itxaroten dizu, Ducadosa ezpainetan: Arin etorri.

Garai zailak dira. Zera galdetzen dizun maitale bat duzu: Ze zabiz pentsetan?

Auzitegi Nazionaleko atean ikusten dituzu aita, ama, anaia eta osaba. Aitarengana zoaz. Saman sartzen diozu sudurra: parkatu. Balantza egiten du. Total eginda dagoela konturatzen zara. Zure amak dio semie, semie, semie. Aitak ez omen dio goizetik edateari utzi, badaezpada, deklaratzera behartzen badute ere.

Ez dituzte argiak itzaltzen.

Ez dute musika itzaltzen.

Burua kaputxaz estaltzen dizute.

Kaka egiten duzun bitartean begiratu egiten dizute.

Lokartzear zaudela, esnatu egiten zaituzte.

Laranja bat eskaintzen dizute; ez duzu jaten.

Piano-eskolan, urduritasunak ez dizu kontzentratzen uzten. Zure lagunak biharamunean entregatu behar dizu osaba-izeben enpresako autoa. Badakizu zerbait gertatzekotan tarte horretan gertatuko dela. Aitak jasotzen zaitu kontserbatoriotik, eta Radio Euskadiko albistegietako musika entzuten da: “Atentado en Vitoria, un coche bomba…”. Ez duzu gehiago entzuten. Etxera iristean, buelta bat ematera zoazela esaten duzu, pentsatu egin behar duzu. Tarte baten ostean itzultzen zara eta aitari zurekin joateko eskatzen diozu. Larreetara zoazte. Aitte, nik itxitzatie kotxie. Atoan gelditzen da. Mekauen dios! Mekauen dios! Urrundu egiten da. Itzultzen denean, irmo begiratzen dizu: Seguru zauz?, baietz esaten diozu.

¡Cuidado, os avisamos, somos los mismos que cuando empezamos!

Gauez, Lekeitioko festetatik bueltan zure lagunak bazterbide bat hartzeko esaten dizu: Imajineu atzetik dekoguzela. Azeleragailuari sakatzen diozu. Mozkortuta eta arinegi zoaz, ez zara gidari ona, bazterra jotzen duzu. Bale, listo, esaten dizu, eta bera jartzen da pilotu. Dezepzionatu egin duzu, eta horrek trankildu egiten zaitu.

Logelan dantzan ari zarela, aita begira sumatzen duzu.

Eguerdia da tabernako barran. Zure lagunak pertsona bat behar dutela esaten dizu. Ezetz esaten diozu.

Fakultatean, errebelazio bat: ez zara brillantea, ekina zara.

Ingeniaritza eskolan matrikulatzen zara. Asteburuetan banatzaile ari zara osaba-izeben lorezaintza enpresan: zapatu goizean hartu, eta astelehen arrastiz entregatzen diezu kotxea. Gogor ikasten duzu astez. Zapatuz goraino jartzen zara. Domekaz kulpak jaten zaitu. Astelehen goizean zure lagunak deitzen dizu, eta orduan trankiltzen zara.

Zure lagunak ez dizu poltsa etxera eramaten uzten, komuneko zulotik botako zenuke.

Plazer anala deskubritzen duzu hortzeskuila more batekin.

Zure laguna ETAn dagoela jakiten duzu.

Gurasoek urrutiko agintedun telebista erosten dute. Jose Maria Aznar aukeratzen dute Espainiako presidente, Inurrategi anaiek Shisha Pagmako gailurra egiten dute eta urak eramaten du Biescaseko kanpina.

Zure lagunak mendi-irteerak egiten ditu beste lagun batekin. Ez zaituzte inoiz gonbidatzen.

Lagako hondartzan itsasora sartzen da zure laguna, eta ezin da olatu artetik atera. Ez zara trebea igerian, baina bi aldiz pentsatu gabe sartzen zara bere bila. Justuan lortzen duzue uretatik onik irtetea. Ijje bagoiez bijjok, txo, esaten dizu. Zerbeza bat edaten duzue iluntzeko eguzkitan. Mundua kabitzen zaizue paparrean.

Zure aitak irratiak eta erlojuak desmuntatzen eta ostera muntatzen ditu, piezaz pieza. Beti sobratzen zaio atalen bat, baina funtzionatzen jarraitzen dute, hala ere.

Parrandan, zure lagunak bere etxeko giltzak ematen dizkizu. Kondoie, agintzen dizu, eta laztandu egiten dizu kalparra.

Aranek eta biok konfidentziak konpartitzeari uzten diozue. Orain zure lagunaren nobia da.

Txikitxuen nobioaren lagun egiten zara. Zuk baino hamar urte gehiago ditu.

Zure gurasoak eztabaidan ari dira sukaldean. Zu ate ostean zaude. Aitak garrasi egiten dio amari, ez zaizu gustatzen eta, hala ere, haren alde kokatzen zara.

Ikastolan, mutilek bazter uzten zaituzte. Neskekin ibiltzen hasten zara. Zure lagunik onenak Aran altie eta Aran txikitxue dira.

Kozinatzea eta loreak zaintzea gustatzen zaizu. Arrosak ureztatzen ari zarela, osabak besotik oratzen dizu, eta lantzarrean barrena zaramatza astoa bazkatzen den tokiraino. Estutu egiten dizu besoa. Astoaren aurrean zutunik, zer jaten dau astuek?, galdetzen dizu. Bedarra, erantzuten diozu. Ba, hori, dio berak.

Zure gelako guztiek jaunartzea egiten dute. Zuk ez. Zergatik galdetzen diozu aitari. Guzurre dalako, erantzuten dizu.

Aita ikusten duzu komunean, ez du atea ixten. Eserita egiten ditu txiza eta kaka, baina alderantzizko posizioan. Komunean aurrera begira esertzen da kaka egiteko. Zangalatrau jartzen da txiza egiteko, zisternaren aurrez aurre. Berdin egiten ikasten duzu zuk.

Altzükütarraken kasetea Dyane 6an buelta eta buelta.

Haurtzaroko soloetan barrena. Sangriaz betetako balde bat daramazu giderrari bi eskuez oratuta. Belarretarako sasoia da. Traktore-hotsa urrunetik, hurbildu ahala aita, ama eta izeba-osabak arrasteluak eta sardeak eskuetan, metak egiten eta belar sikua traktorera botatzen. Koadrodun alkandora gorriaren paparra zabalik, izerditan, aitak dei egiten dizu. Ahots horretarantz zoaz.

Aita pozik dagoenean, zu Machaquito zara eta zure anaia Bombita.

Bostehun pezeta hartzen dituzu amaren diru-poltsatik, eta, leporatzen dizutenean, ukatu egiten duzu. Aitak orkatiletatik heltzen dizu, eta esaten dizu ez dizula buelta emango egia esaten duzun arte. Aitortu egiten duzu.

Baineran jolasean ari zarela aitaren bizar-labanarekin zauria egiten duzu masailean.

      — Zegaittik ein ddozu? —galdetzen dizu.

Bainuontzian, zakilaren azala atzera bota eta garbitzen erakusten dizu.

Izaban, zure aitak sua egiten du. Mirari bat.

Udan galdu egiten zara Laidako hondartzan. Bozgorailuetatik entzuten da: Ume bat galdu da hondartzan, ume bat galdu da hondartzan! Zure izena galdetzen dizute, baina ez duzu gogoratzen.

Aitak sehaskatik erauzten zaitu eta amak fardel bat sartzen du bertan. Zu, nigaz, esaten dizu aitak. Geroztik, lau zarete.

Aitaren sudurra hartu eta ahoan sartzen duzu.

Ilunetan, ahotsak eta musika urrun, negarrez ari zara. Bustita zaude. Gorputz guztiarekin marruka, ukabilak eta hankak tenk, orbanez dituzu betazalak eta kopeta. Voló voló Carrero voló… ez dizute entzuten. Hortzik gabeko ahoa zabalik eta beste dena itxita itxita zara odol haragi gose. Gero, oin-hotsak, kolpe bat, ate baten danbatekoa, eta, guztiaren amaierako zuloan, amaren usaina, parkatu, semie, parkatu, eta aitaren ahotsa eta kea eta esnea dena batera. Franco hil da.

Alargunak

Han zen berriz, ur ertzean. Lehenengo aldiz ikusi zuenetik, Eiderrek egunero erreparatzen zion adin ertaineko emakumearen erritualari. Goizeko bederatzietan puntuan biluztu, eta haitz gainean tontortxo bat egiten zuen tolestutako arropekin. Uretan sartzen zen, metro batzuk egiten zituen lepoa zut, urperatzen zen, hamar minutuz igeri egiten zuen buia horia ukitu arte, eta, itzuli aurretik, ur azalean flotatzen zuen besoak zabalik. Bizi-bizi irteten zen, lehortu, jantzi eta kemenez igurzten zuen ilea. Haitzean eserita gelditzen zen tarte batez, eta gero itsas ertzean paseatzen zen. Telefonotik ahots-mezuak bidaltzen ikusten zuen hondartza gaineko bidexkatik. Hamaiketan, kantina irekitzen zutenean, terrazan esertzen zen kafea hartzera.

      Eiderrek eta Jakesek ere goizeko errutinari jarraitzen zioten. Kafetegian eguneko bigarren gosaria egin, harategian Jakesentzako urdaiazpiko egosia erosi, hondartzan apur batean jolastu, kaian paseatu, eta, Jakes lokartzen zenean, moilako tabernan eseri eta irakurri egiten zuen Eiderrek. Zapi batekin estaltzen zuen gurdiaren kapota. Zigarro bat erretzen zuen, eguneko zigarro bakarra. Jakes esnatzen zenean, purea ematen zion. Gero pantalaneko txalupetan entretenitzen ziren pixka batean, batel berdean aurkitu zuten Cola Cao poto zahar batekin xukatzen zuten pilatutako euri-ura, eta, etxera aurretik, Juanitaren dendatik pasatzen ziren erosketak egitera.

      — Atzoko andrea.

      Jakesek atzoko andrea deitzen zion igerilariari. Ama-semeek, uretan sartzen ikusten zuten bakoitzean, hotzezko imintzioak egiten zizkioten elkarri; barrena behar zen negu-neguan. Goiz hartan ere bainulariari begira egon ziren petrilean eserita, eta itsasoak hondartzara ekarritako adar gastatuekin jolasean aritu ziren. Jakes kaioen atzetik korrika dibertitu zen erori eta ahoa hondarrez bete zitzaion arte. Sosegatu zenean, gurdian lotu zuen Eiderrek, eta kai-mutur berrirantz abiatu ziren.

      Arranpalan zegoen ohiko igerilari taldea: Fito zaharra, Xabi eta Marlene eta Richard kontrabandistak. Azken biak hirurogeita bosten bat urteko bikote eskultural bat ziren, garai batean ezagun egin zirenak Oteizaren imitazio batzuekin trafikatzeagatik.

      Xabik agur egin zion Eiderri. Irakurle taldetik ezagutzen zuten elkar, Eiderrek Jakes jaio zenean joateari utzi zion arren. Bainujantzi zahar bat, neoprenozko txanoa eta uretako betaurrekoak jantzita zegoen, gorriz margoturiko bidoia zeraman buia gisa, sokaz gerrira lotua. Hirurogeita hamar urteko filosofia irakasle tximaluzea zen, guztiz erretiratu gabea oraindik.

      — Badakizu nor da hori? —hurbildu zitzaion filosofoa.

      Hondartzako andrea seinalatu zion. Ezetz erantzun zion Eiderrek.

      — Otsoaren viuda.

      — A bai?

      — Sí.

      Hondartzara begira gelditu zen Eider. Andreak ibilian eta ahots-mezuak grabatzen jarraitzen zuen. Otsoaren suizidioak inpresioa eragin zion Eiderri. Hasieratik jakin zen kazetari ezagunak bere buruaz beste egin zuela, ez ziren ezkutatzen saiatu. Oroitzen zuen irratian alarguna —Maitane? Nekane?— entzun izana, Otsoa hil eta hilabete batzuetara, senar hilaz eta haren mihi zorrotzaz hizketan. Ibonek —alargunak izenez deitu zion— argitasunerako zeukan indar bera omen zeukan iluntasunerako ere. Horixe gelditu zitzaion Eiderri gogoan. Berari Naiarak abisatu zion whatsappez: “Otsuek beran burue hil dau”. ETBko garaitik mantentzen zuen lagun bakarra zen Naiara. Fede ernegatu egin zen, “baina zergatik egiten duzu negar? Porkulo eman zizun, ala?”. Aspaldiko kontuak ziren. Negarrez jarraitu zuen, Otsoagatik, bere buruagatik eta batzuetan mundua manta lodi batek bezala estaltzen zuen tristura zaharrarengatik. Azken urteetan halako kariño bat hartua zion gizonari, petralkáriño bat, hark esango zuela imajinatzen zuen eran. Lagun onak zeuzkaten amankomunean. (Bai, ta? entzun zezakeen Otsoaren hil osteko ahotsa).

      Arranpalako igerilariak agurtu eta bere bideari jarraitu zion. Kirol portuko itzulia egin, karroa etzan, eta moila zaharrerantz abiatu zen. Umea lokartzen zenean kafea moilan hartu beharrean kantinan hartzea pentsatu zuen, akaso Maitanerekin —hala zuen izena, bai— kointzidituko zuen horrela. Ordu laurdenez ibili zen moilako langileen artean. Arrantza kostera artean hasi gabe, lasai zegoen kaia, marinel batzuk baporeen mantentze-lanetan eta furgoneta batzuk hona-hara. Exekiel ikusi zuen Mater-en kubierta pintatzen. Gurdiari atzera-aurrera eragiten ziola, makurtu eta haurra lo zegoen egiaztatu zuen. Begiak zabal-zabalik begiratu zion Jakesek. “Shhhh”, estali zuen zapiarekin. Karrotxoaren giderrari gora eta behera eraginez, urrumaka jarraitu zuen oinez. “Ama!”, deitu zion Jakesek handik hamar minutura, eta indarka hasi zen lotzen zuen uhalaren kontra. Urdaiazpiko egosia eskaini zion ume-kotxean errendi zedin, baina part bota zuen lurrera, eta atezuan zegoen kaio batek airean eraman zuen fardela. “Ostia!”, amorratu zen. Frenoari eragin, eta kaioaren atzetik korrika hasi zen, alferrik. Marinelak ikusi zituen barrez. Azkenean, askatu egin behar izan zuen Jakes. “Ekarri honea gure txalupa-mutila!”, esan zion Exekielek, eta besoetan hartuta baporera sartu zuen. Eider zain egon zen arrantzaleak Jakesi kabina eta kamainak erakusten zizkion bitartean. Behin hartara ezkero, nahiago izan zuen goiza luzatu eta Jakes bazkalondoan lokarrarazi.

      Atzera kantinatik igaro zirenerako, igerilaria joana zen. Jakesek ez zuen gurdian eseri nahi izan, eta haurraren erritmoan oinez egin zuten bueltako bidea. Postetxetik pasatu ziren Federentzako pakete bat jasotzera, kutxazainean dirua atera, eta Juanitaren dendan mandatuak egin zituzten. Jakes erre-erre eginda zegoen ordurako, eta kasketa harrapatu zuen Actimelak nahi zituelako. Eiderrek amore eman, eta Actimelak erosi zizkion. Bazkalondoan lokartu zen. Eiderrek zigarroa piztu zuen leiho ondoan, urrutira begira egon zen, izurdeen kumatze-sasoia zela entzun zuen goizean irratian. Pareko teilatura jaurti zuen mutxikina, ea erretenean asmatzen zuen. Kale. Jakes esnatu zenean, marrazki bizidunak ikusi zituzten, Rita eta Krokodilo, eta gero etxepeko parkera jaitsi ziren. Arratsalde erdian plazaraino joan ziren oinez lauzen arteko marrarik zapaldu gabe. Merienda jan eta beste ume batekin jolasean aritu zen Jakes, elkarrekin haserretu eta Jakesek besoan haginka egin zion arte. “Guk ez dugu kosk egiten”, mozorrotu zion errieta bestearen amak. “Guk bai” erantzutekotan egon zen Eider.

      Ilundu aurretik itzuli ziren etxera. Eiderrek Jakes bainatu, eta pijama jantzi zion. Telebista ikusten utzi zion afaria prestatzen zuen bitartean, baina Fede iritsi aurretik itzali eta disko bat jarri zuen. Lanpara txikia piztu, eta mahaia prestatu zuen. Fedek atean giltza sartu orduko korrika abiatu zen Jakes aitarengana. Fedek besoetan hartu eta, arratsero bezala, airean jaurti zuen hiru edo lau aldiz, “berriz” eskatu zion Jakesek, eta beste behin jaurti zuen. Gero, lurrean utzi, eta ipurdiko batekin bidali zuen salara. Oin batekin bestea erantzi, eta hantxe bertan utzi zituen zapatak. “Zer moduz eguna?”, galdetu zion Eiderrek harraskatik. Fedek eskua astindu eta arnasots luze bat egin zuen. Taxista zen, goizeko bostetan irteten zen etxetik bezeroak aireportura eramateko.

      — Zelan zuek?

      — Oso ondo, Jakesek baporea ezagutu du barrutik. Ezta, Jakes? Nolakoa zen barkua?

      — Hara!

      — Badakizu nor ikusi dugun hondartzan?

      — Atzoko andrea —esan zuen Jakesek.

      “Nor?” galdetu zion Fedek Eiderri begiekin.

      — Otsoaren alarguna. Hemen bainatzen da.

      — Aha.

      — Egunero etortzen da, kanpotik ez du itxura txarrik, esan nahi dut… Ez dakit ezagutzen ote nauen.

      — Zergatik ezagutu behar zaitu zu?

      Fedek Eider inoiz telebistako aurkezle izan ez balitz bezala jokatzen zuen. Horrek bazuen bere grazia, pantaila izan baitzen Eiderrengana erakarri zuena. Miramongo autobus geltokian abordatu zuen autobusaren zain zegoen batean: “Zuk nahi duzun tokira, Landaburu”. Elkarrekin hasi zirenean Federi gustatu egiten zitzaion kalean aurpegi ezagun baten ondoan ibiltzea, eta etxeko sofan edo autoan biluzten zuenean kamera batek grabatuko balitu bezala egiten zion dena, aldi berean ekintzaren barruan eta ekintzatik kanpo balego lez. Ez zuen ulertzen erdigunea saihesteko eta bazter-kaleetatik ibiltzeko Eiderrek zeukan tema, argiak itzaltzeko mania. Atzerriko herri txikietan, arropa zaharrak soinean eta ilea hala moduz batuta bakarrik sentitzen zen lasai, baina Fede aspertu egiten zen hiriguneetatik kanpo. Telebistako lana uztea erabaki zuenean, zaputza igarri zion, engainatua sentitu zen. Orain, aldiz, bere grina profesionalen beldur zela iruditzen zitzaion.

      Goiz afaldu zuten, Fedek garaiz oheratu behar izaten baitzuen ordu txikitan berriro abiatzeko. Jakesek ipuina eskatu zion Federi, eta Eiderrek sukaldea jaso eta infusio bat prestatu zuen. Meditazio gidatu bat egin zuen gero, ez dago okerreko lekuan erortzen den elur-malutarik errepikatzen zuen bat. “Sartuko zara umearen gelan?”, eskatu zion Fedek Eiderri umea lotaratu zuenean, “bart zurrunga egin duzu”. Eta argiak itzali zituzten.

Biharamuna Kandelario zen, argiak iluna garaitzen omen duen eguna. Eiderrek San Blas opil txiki bat erosi zion Jakesi eta zerbitzariak kordela lotu zion lepoan, “katarrorik ez harrapatzeko”. Hotz handia egiten zuen. Kafetegiko beiratetik soingaineko luzeetan bildutako andre zaharrak ikusi zituzten kalean behera elizarantz, argizari luzangak eskuetan. Etxera aurretik kandelak ikustera joango zirela hitzeman zion Eiderrek Jakesi.

      Biluzten ari zen igerilaria. Bankuan eserita, uretara bidean hondarretan utzi zituen oinatzak zenbatu zituzten ama-semeek, hamar arte zenbatzen ikasi berri zuen Jakesek. Federekin maitasuna egin gabe zenbat egun zeramatzan pentsatu zuen Eiderrek, harengandik urrun sentitzen zen bakoitzean egiten zuen kalkulu bera. Egiaz, asteak zeramatzaten elkar ia ukitu gabe. Oso momentu gutxi izaten zituzten bakarka, eta nekatuta egoten ziren biak. Fedek bidaiarik ez zeukan igande arratsaldeetan Eiderren amak zaintzen zien haurra. Eider lotsatu egiten zen “hartu zuentzako tarte bat” esaten zienean, ama bera ikusten zuen erizain atsegin baten trazan oheko edredoia ertz batetik zabaltzen. Saiatu egin behar izaten zuten giroa sortzen. Eiderrek gela prestatzen zuen, Jakesen gauzak armairuan gordetzen zituen, kamisoi arin bat jantzi eta kandela bat pizten zuen, hildakoei otoitzean ari balitz bezala. Fedek musika jartzen zuen, Leonard Cohen edo Marvin Gaye, letra askoko abestiak, eta poliki joaten eta ezer desegokirik ez egiten ahalegintzen zen.

      Eiderrek igerilariari begiratu zion. Buia horia ukitu, itzuli, eta hilarena egin zuen, gorputza zuri-zuri neguko eguzkitan. Ideia absurdo bat pasatu zitzaion burutik: andre hura munduan inork jakin gabe ari zen igerian. Ez zeukan gurasoei azalpenak emateko adinik, ez zeukan bikotekiderik goiza norekin igaro zuen kontatzeko, ez zeukan “non egon zara?” galdetuko zion seme-alabarik, itxura batera ez zeukan inon fitxatu beharrik. Igeri egin zezakeen eta esperientzia hura oso-osorik beretzat gorde.

      Filosofoa ikusi zuten txakurrarekin, eskuetan zekarren bere bidoi zaharra. “Bota makila!”, animatu zuen mutikoa, eta txakurrarekin jolasean aritu zen Jakes. Hogei bat aldiz ekarri zion bueltan. “Utzi orain niri”, probatu nahi izan zuen Eiderrek. Begira gelditu zitzaizkion mutikoa eta zaharra. Makila bizkarrean ezkutatu, eta ahalik eta urrunen jaurti zuen, bere indar guztiarekin. Uretan galdu zen, eta txakurrak ez zuen bila sartzeko imintziorik egin. “Ama!”, Jakes haserretu egin zen makila galdu ziolako. Eiderri, ordea, gustatu egin zitzaion zerbait lekutara jaurti eta hura bueltan ez etortzearen sentsazioa. “Listo, ba”, atera zitzaion. “Listo, ba”. Hitz haiek berak esan zituen bere amak armairua hustu eta aitaren arropak etxe aurreko kontainerrean utzi zituenean.

      Filosofoak eta txakurrak alde egin zuten, eta, bizkarra petrilaren kontra, hegazkinek zeruan utzitako marrei begira egon ziren ama-semeak. Kutsadura zen, baina ederra. Eiderrek Jakesi zorri batzuk kentzeko aprobetxatu zuen.

      — Han goian doazenak aitatxok eraman ditu aireportura.

      Karrotxoan sartu zuenean, umeak ez zuen protestarik egin, nekatua zirudien. Itzuli txiki bat egin zuen kirol portuan, eta, ohartzerako, lo gelditu zen. Eider terrazan eseri zen kantina ireki zain, eta, zerbitzaria iritsi zenean, amerikano bat eskatu eta zigarro bat piztu zuen. Otsoaren alarguna ikusi zuen hurbiltzen, telefonotik hizketan. Begiratu egin ziola iruditu zitzaion Eiderri. Pareko mahaian eseri, eta kafesnea eskatu zuen basoan.

      — Ezagutzen al nauzu? —galdetu zion Maitanek.

      Eider gorritu egin zen, zelatan sumatu izango zituen.

      — Bai. Bueno, badakit nor zaren.

      — Barkatu hola zuzen-zuzenean galdetzea, baina alarguntasunak desinhibitu egin nau.

      Eiderrek karroa baztertu, eta aulkia eskaini zion.

      — Egunero etortzen zara, ezta? —galdetu zion igerilariari.

      — Bai, urhotzismoa praktikatzera —itsasora begiratu zuen—. Ibonek hala deitzen zion. Amorratu egingo zen. Epelegi dago.

      Bekoz beko begira gelditu zitzaion orduan.

      — Damututa zegoen.

      Eider isilik gelditu zen, mantatxoa leporaino igo zion Jakesi.

      — Ez zion bere buruari barkatzen jendeari min eman izana. Hil aurreko azken asteetan zure izena aipatzen zuen —arnasa hartu zuen, eta aurpegia alaitu—. Ze gauza, ezta? Badakizu elkarren aldamenean hazitako barazkiek elikatu gaituztela? Guk ere Aroari hartzen genion otarrea. Ibonek adarra jotzen zion horrekin. Kalabaza erdi bat ematen zigun bakoitzean galdetzen zion: “Beste erdia nork jango du, Eider Landaburuk?”.

      Zarata batek estali zuen isiltasuna. Txaleko islatzailez jantzitako bi gizon presio-urez yate bat garbitzen ari ziren kirol portuan. Haiei bizkarra eman, eta itsasora begira kokatu zen Maitane.

      — Ikusi zaitut hondartzan, baina ez naiz atrebitu ezer esaten. Alarguntzeak horixe du: herentzian jasotzen dituzu lagunak eta etsaiak. Erantzungailuan mezuak sartzen zaizkio oraindik, berari hitz egiten diote, biziko balitz bezala.

      Otsoa begira zeukaten inpresioa izan zuen Eiderrek. Zutik imajinatu zuen Maitaneren atzean.

      — Grazia egingo ziokeen zu eta biok hemen ikusteak. Nire telefonoa eman nahi dizut, inoiz niri edo nire bitartez hari zerbait esan nahi badiozu ere. Ez moztu, edozer esan, berak ere hala egiten zuen.

      Zutitu, eta motxila bizkarrean hartu zuen.

      — Barkatu molestatu bazaitut.

Jakes esnatu egin zen. Eiderrek isilik negar egin zuen purea ematen zion bitartean. Ez zen gauza izan Maitaneri hitzik esateko. Gutxi jan zuen Jakesek, eta ez zuen bateletan jolastera jaitsi nahi izan. Eiderrek haizea hartzeko premia zeukan. Umeari bizkarra ukitu zion berokiaren azpitik eta dezima batzuk zeuzkala iruditu zitzaion, galtzerdiak erantzi eta oinak ukitu zizkion, hotzak. Sukar begiak zeuzkan.

      Kandelak ikustera joan ziren. Jakesek gustuko zuen elizara joatea, sabaitik zintzilik zegoen galeoiak eta santuen irudiek atentzioa ematen zioten. Beirazko kutxetan tunika moreetan bil-bil eginda etzandako santuak tetriko samarrak ziren Eiderren ustez, baina umea ez zen beldurtzen. Kandelen garrak dantza nahasian ari ziren elizako hareharrizko hormetan. Serorari galdetu zioten argizariak pizteko zer egin behar zen, eta hark aldarearen aldameneko kutxa seinalatu zien. Han txanpon bat sartu, eta andreak kandela bat pizten lagundu zion Jakesi. “Orain errezatu”, esan zion, eta umeak Eiderri begiratu zion. Eider suari begira zegoen.

      Arratsaldean ez ziren kalera irten, Jakesi kalentura igo zitzaion eta lo gelditu zen salan. Eiderrek Otsoaren irratsaio zaharrak bilatu zituen Interneten eta hiru edo lau entzun zituen segidan. Distiratsua iruditu zitzaion. Harro ustela. Barrez lehertu zen tarte batzuetan. Fede iritsi zenean Jakes itzarrik zegoen, baina ez zitzaion ohi bezala atarira bila joan. Gaixo zegoenetan egiten zuen intziria egin zion, apenas miau bat, eta Fedek bekokira eraman zion eskua.

      — Ez dago hain bero.

      — Bizkarrean igartzen zaio —esan zion Eiderrek—. Zer moduz, lan asko gaur?

      — Normal. Zuek?

      — Maitanerekin egon naiz, Otsoaren alargunarekin.

      — Aha.

      — Errudun sentitzen zela esan dit.

      — Ez esan.

      — Benetan ari zen.

      — Eider, alargunek inbentatu egiten dituzte senar hilak.

      Eta dutxan sartu zen.

— On egingo dizu haize pixka batek —esan zion Eiderrek Jakesi.

      Txapeltxoa jantzi zion, eta goraino igo zion txamarraren kremailera. Itsasoak animalia bat zirudien bizkarretik lurruna zeriola. Lainoak ezabatu egin zuen paisaia, eta apenas bereizten ziren formak. Jakes txundituta zeukan brumak, eskuaz harrapatzen ahalegintzen zen, ahoa zabaldu, eta jan egin nahi izan zuen. Betiko pasealekutik hondartzara jaitsi ziren igerilariaren bila. Batera eta bestera begiratu zuen Eiderrek, baina ez zen ageri. Haitzetaraino jaitsi ziren arropa piloa bertan ote zegoen egiaztatzera. Hutsik zegoen arranpala ere. Paseoan zebiltzan andre-gizonekin gurutzatu ziren. Andreak andreekin paseatzen ziren, gizonak gizonekin, bikote misto guztiak senar-emazteak ziren.

      Federen hitzei bueltaka zebilen Eider. Bazekien bere amarengatik esan zituela. Eiderren aita hil ostean amak bere beharren neurriko senarra asmatu zuela esan ohi zuen Fedek, “bizirik ez zuen jasaten”. Instintuz, amaren defentsan irteten zen Eider, “eta zer nahi duzu egitea?, norberak biziraun behar die bere hilei”. Laino artean ibili ziren. Ahots mezu luze bat grabatu eta, berriz entzun gabe, Maitaneri bidali zion. Beste mezu labur bat grabatu zuen Federentzat. Bere eskuei begiratu zien, bereak izaten jarraitzen zuten. Eguzkiak lainoa saretuko ote zuen begitandu zitzaion. Kofradiatik barrena joan zen paseoan Arrantzalearen Emaztea eskulturaraino: Aurrezki Kutxaren opari bat, herriari egina. Kanpin-aulkietan eserita, elkarrengandik hiru-lau metro eskasera, arrantzale bakartiek kanaberei eusten zieten isilean, zain, zerbeza lata hutsak alboan. Eskolara deitu zuen Jakes matrikulatzeko. Gero, presarik gabe, arranpala hutseraino ibili zen, zapiarekin estali zuen kapota, eta arropak erantzi zituen. Buia horia ukitu eta hilarena egin zuen. Barrua behar zen negu-neguan.

Liburu hau idazten ari nintzela bi egonaldi

egin nituen Arabako Lasierra herriko

Azala sormen espazioan,

2023ko irailean eta 2024ko maiatzean.